Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 27 октябрдаги ПФ-193-сон «Фуқаро авиацияси соҳасида давлат сиёсати юритишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидалари 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ва Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси билан келишилган.

4. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ойдан кейин кучга киради.

Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш тартибини белгилайди.

1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

абсолют баландлик — ўртача денгиз сатҳидан маълум бир нуқта сифатида қабул қилинган объект ёки нуқта сатҳигача бўлган вертикал масофа;

аэродром — қуруқликдаги ёки сув сатҳидаги махсус жиҳозланган, ҳаво кемаларининг келиб қўниши, жўнаши ва шу сатҳ бўйлаб ҳаракатланиши учун тўлиқ ёки қисман мўлжалланган участка, унда жойлашган бинолар, иншоотлар ҳамда анжомлар;

аэродромда ҳаракатланиш — аэродромнинг манёвр майдонида амалга ошириладиган барча ҳаракатлар ҳамда аэродром ҳудудида ҳаво кемалари томонидан бажариладиган барча парвозлар (ҳаво кемаси аэродромнинг парвоз айланасига кирган, ундан чиққан ёки унинг доирасида парвозни амалга ошираётган пайтда, у аэродром ҳудудида парвоз қилаётган деб ҳисобланади);

аэродром диспетчерлик пункти — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун ташкил этилган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи;

аэродром диспетчерлик хизмати — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш;

аэродром ҳудудида автоматик маълумот узатиш хизмати (бундан буён матнда ATIS деб юритилади) — сутка давомида узлуксиз ёки сутканинг белгиланган вақтларида учиб келувчи ва учиб кетувчи ҳаво кемалари учун мўлжалланган жорий мавжуд маълумотларни автоматик равишда етказиш, улар қуйидаги тоифаларга ажралади:

маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланишга асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати (D-ATIS) — ATIS маълумотлар узатиш линияси орқали тақдим этилади;

овозли алоқага асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати (овозли-ATIS) — ATIS узлуксиз ва такрорланадиган овозли радиоэшиттиришлар шаклида тақдим этилади;

аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) — давлат томонидан чиқарилган ёки чиқарилиши ваколатли орган томонидан тасдиқланган, аэронавигация учун муҳим аҳамиятга эга бўлган узоқ муддатли аэронавигация маълумотларини ўз ичига олган нашр;

AIRMET — метеорологик кузатув органи томонидан парвоз йўналиши бўйлаб паст баландликлардаги ҳаво кемаларининг хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган ва тегишли парвоз маълумотлари ҳудудида ёки унинг остки ҳудудидаги парвозлар учун тузилган прогнозга ҳали киритилмаган баъзи об-ҳаво ҳодисаларининг юз бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисида бериладиган маълумот;

ALERFA — хавотир босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;

асосий нуқта — ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишини, ҳаво кемасининг парвоз траекториясини аниқлаш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш мақсадларида ва бошқа навигация мақсадларида фойдаланиладиган, белгиланган географик жойлашув (Учта асосий нуқта тоифаси мавжуд: ердаги навигация воситаси, кесишиш нуқтаси ва йўл нуқтаси. Ушбу таъриф контекстида кесишиш нуқтаси радиаллар, пеленглар ва/ёки ердаги навигация воситаларигача бўлган масофалар билан аниқланадиган асосий нуқта ҳисобланади);

авария босқичи — турли вазиятларда ноаниқлик босқичи, огоҳлантириш босқичи ёки фалокат босқичини англатувчи умумий тушунча;

авария ҳақида хабар бериш хизмати — қидирув-қутқарув хизматлари ёрдамига муҳтож бўлган ҳаво кемалари ҳақида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш учун мўлжалланган хизмат;

авиацион электралоқа станцияси — авиация электралоқа хизмати станцияси;

авиация ҳалокати — ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ ҳодиса бўлиб, бошқариладиган ҳаво кемасига нисбатан бирор шахс парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаво кемаси бортига чиққан пайтдан бошлаб, бортдаги барча шахслар ҳаво кемасини тарк этган пайтгача, учувчисиз ҳаво кемасига нисбатан эса ҳаво кемаси парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаракатланишга тайёр бўлган пайтдан бошлаб, парвоз якунида тўлиқ тўхтаб, асосий куч қурилмаси ўчирилгунга қадар содир бўладиган ҳодиса бўлиб, бунда:

а) муайян шахснинг қуйидагилар сабабли ўлимга олиб келувчи тан жароҳати ёки жиддий тан жароҳати олиши:

мазкур ҳаво кемасида бўлганлиги;

ҳаво кемасининг муайян қисми, шу жумладан мазкур ҳаво кемасидан ажралиб чиққан қисмлар билан тўғридан-тўғри тўқнашиб кетганлиги;

реактив двигатель газлари оқимининг бевосита таъсири;

табиий сабаблар билан ўз-ўзига тан жароҳати етказиш, бошқа шахслар томонидан етказилиши ёки одатда йўловчилар ва экипаж аъзоларига кириш рухсат берилган ҳудудлардан ташқари жойда яшириниб олган чиптасиз йўловчилар томонидан тан жароҳати етказилиши бундан мустасно;

б) ҳаво кемаси шикастланиши ёки унинг конструкцияси бузилиши оқибатида:

конструкция мустаҳкамлиги бузилиши, ҳаво кемасининг учиш ёки техник хусусиятлари ёмонлашиши;

одатда, шикастланган элементни жиддий таъмирлаш ёки алмаштириш талаб этилиши ҳолати юзага келиши (двигателнинг ишдан чиқиши ёки шикастланиши, хусусан фақат бир двигатель (шу жумладан, унинг қопқоқлари ёки ёрдамчи агрегатлари), ҳаво винтлари, қанотларнинг четлари, антенналар, датчиклар, елка пичоқлари, пневматиклар, тормоз воситалари, ғилдираклар, оқувчанлик қопламаси, панеллар, шасси створкалари, олд ойналар, ҳаво кемаси қопламаси (масалан, катта бўлмаган эзилишлар ёки тешиклар) шикастланиши, дўл ёки қушлар билан тўқнашув натижасида кўтарувчи винт парраклари, дум винт парраклари, шассиларнинг (шу жумладан радиолокатор антеннаси оқувчанлик қопламасидаги тешиклар), арзимас шикастланишлар бундан мустасно;

д) ҳаво кемаси бедарак йўқолганлиги ёки унинг олдига бориш имконияти мавжуд бўлмаслиги;

авиация инциденти — авиация ҳалокати деб таснифланмаган, хавфсиз эксплуатацияга таъсир кўрсатадиган ёки кўрсатиши мумкин бўлган ҳаво кемасидан фойдаланиш жараёни билан боғлиқ ҳар қандай ҳодиса;

авиация кўчувчи алоқа хизмати — авиация станциялари билан ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида ёки ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида амалга ошириладиган кўчма алоқа хизмати бўлиб, унга қутқарув воситаларининг станциялари ҳам кириши мумкин. Мазкур хизмат таркибига фавқулодда вазият ва авария хабарлари учун ажратилган радиочастоталарда ишлайдиган фавқулодда вазиятни кўрсатувчи радиомаёқ станциялари ҳам киритилиши мумкин;

авиация кўчмас алоқа хизмати — аэронавигация хавфсизлигини, шунингдек ҳаво алоқаларининг мунтазамлиги, самарадорлиги ва иқтисодий тежамкорлигини таъминлаш учун мўлжалланган маълум стационар нуқталар ўртасидаги электр алоқа хизмати;

босма алоқа — занжирнинг ҳар бир терминалида, ушбу занжир бўйлаб узатиладиган барча хабарларнинг доимий, автоматик ва босма шаклда қайд этиб борилишини таъминлайдиган алоқа;

бошқарувни узатиш нуқтаси — ҳаво кемасининг парвоз траекториясида жойлашган маълум бир нуқта бўлиб, унда ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатиш учун жавобгарлик бир диспетчерлик органидан ёки диспетчерлик иш жойидан бошқасига ўтказилади;

даража — парвозда бўлган ҳаво кемасининг вертикал текисликдаги ҳолатига нисбатан қўлланиладиган умумий атама бўлиб, тегишли ҳолларда нисбий баландлик, абсолют баландлик ёки парвоз эшелонини англатади;

DETRESFA — фалокат босқичини ифодалаш учун ишлатиладиган кодли сўз;

диспетчерлик ҳудуди — ер юзасининг белгиланган чегарадан юқорига чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;

диспетчерлик рухсати — ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органлари томонидан белгиланган шартлар асосида ҳаракатланишга берилган рухсат (қулайлик учун «диспетчерлик рухсати» атамаси кўпинча тегишли контекстларда ишлатиладиган «рухсат» қисқартирилган атамаси билан алмаштирилади. Шунингдек, қисқартирилган «рухсат» атамаси диспетчерлик рухсатининг турини кўрсатиш учун «ерда ҳаракатланиш учун», «учиш учун», «жўнаш учун», «йўналишдаги парвоз учун», «қўнишга киришиш учун» ёки «қўниш учун» каби аниқлаштирувчи сўзлар билан бирга қўлланилиши мумкин);

диспетчерлик зонаси — ер юзасидан бошлаб юқори чегарагача чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;

доиравий алоқа — бир вақтнинг ўзида уч ёки ундан ортиқ фойдаланувчи ўртасида тўғридан тўғри суҳбат қуришга имкон берувчи алоқа воситалари;

эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати — ҳаводаги ҳаракатни бошқариш тизимининг ёки унинг исталган кичик тизимлари ёки бошқарув пунктларининг нормал фаолият даврида ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш қобилиятининг кўрсаткичи. У маълум бир вақт оралиғида ҳаво ҳудудининг маълум бир қисмига кирадиган ҳаво кемаларининг сони билан ифодаланади. Бунда об-ҳаво шароитлари, ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органи конфигурацияси, мавжуд ходимлар ва ускуналар, шунингдек ушбу ҳаво ҳудудига масъул диспетчернинг иш юкламасига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бошқа ҳар қандай омиллар ҳисобга олинади;

фалокат босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахслар хавф остида эканлиги ёки зудлик билан ёрдамга муҳтож эканлигига эҳтиёж борлиги билан тавсифланадиган вазият;

геодезик координаталар тизими — маҳаллий координаталар тизимининг жойлашуви ва йўналишини глобал координаталар тизимига нисбатан аниқлаш учун зарур бўлган минимал параметрлар тўплами;

Григориан тақвими — умумий қабул қилинган тақвим бўлиб, биринчи марта 1582 йилда Юлиан тақвимига нисбатан тропик йилга аниқроқ мос келадиган тақвим сифатида жорий этилган (Григориан тақвими 365 кундан иборат оддий йиллар ва 366 кундан иборат кабиса йилларидан ташкил топган бўлиб, йил ўн икки ойга бўлинади);

ҳаракат тўғрисидаги маълумот — ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи томонидан учувчига, унинг яқинида жойлашган ёки режалаштирилган парвоз йўналиши яқинида бўлиши мумкин бўлган бошқа маълум ёки кузатилган ҳаво кемаси ҳақида огоҳлантириш ҳамда учувчига тўқнашувнинг олдини олишда ёрдам бериш учун бериладиган маълумот;

ҳаво кемаси эксплуатанти — ҳаво кемаси эксплуатациясини амалга ошириш имконияти эксплуатант сертификати билан тасдиқланган, мулк ҳуқуқи ёки бошқа ашёвий ҳуқуқлар асосида ҳаво кемасига эгалик қиладиган юридик ёки жисмоний шахс;

ҳаводаги ҳаракат — парвоз қилаётган ёки аэродромнинг манёвр майдонида ҳаракатланаётган барча ҳаво кемалари;

ҳаводаги ҳаракатни бошқариш (бундан буён матнда ҲҲБ деб юритилади) — ушбу хизмат қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:

а) ҳаво кемалари ўртасида ҳамда ҳаво кемалари билан аэродромнинг манёвр майдонидаги тўсиқлар ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш;

б) ҳаводаги ҳаракатни тезлаштириш ва тартибга солиш;

ҲҲБ органи — ҳудудий диспетчерлик маркази, яқинлашиш диспетчерлик пункти ёки аэродром диспетчерлик пункти;

ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш — ускуналар бўйича парвоз қоидалари бўйича парвоз режалари асосида парвоз қилувчи ҳаво кемалари ўртасида имкон қадар ажратишни таъминлаш учун консультатив ҳаво ҳудудида кўрсатиладиган хизмат;

ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) — ҲҲБ қувватидан максимал даражада фойдаланишни ва тегишли ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ваколатли органи томонидан эълон қилинган ҳаводаги ҳаракатни ўтказиш ҳажмига мос келишини таъминлаш орқали ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимига ҳисса қўшиш мақсадида ташкил этилган хизмат;

ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) — парвоз маълумотлари хизматини, авария ҳақида хабар беришни, ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатишни, ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини (ҳудудий диспетчерлик хизмати, яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати) англатади;

ҲҲХК органи — ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати, парвоз маълумотлари маркази ёки ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти;

ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти — парвоздан олдин тақдим этиладиган ҲҲХК ва парвоз режалари ҳақида хабарларни йиғиш мақсадида ташкил этилган орган (ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти мустақил орган сифатида ташкил этилиши ёки ҲҲХК органи ёхуд аэронавигация маълумотлари билан таъминлаш органи таркибида фаолият юритиши мумкин);

ҳаво кемаси командири — ҳаво кемаси эксплуатанти томонидан, умумий авиация парвозларида эса ҳаво кемасининг эгаси томонидан ҳаво кемасини бошқариш ваколати берилган ва парвозни хавфсиз амалга ошириш учун жавобгар этиб белгиланган учувчи;

ҳаво кемаси — ер юзаси билан ўзаро таъсиридан ташқари, атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай учиш аппарати;

ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш — вертолёт ёки вертикал учиб қўна оладиган ҳаво кемасининг аэродром юзаси устида, одатда ер таъсири зонасида ҳамда ерга нисбатан 37 км/соат (20 узел)дан кам тезликда амалга ошириладиган ҳаракатланиши (ҳақиқий баландлик ўзгариши мумкин. Айрим вертолётларда ер таъсири натижасида юзага келадиган турбулентликни камайтириш ёки ташқи осмада ташилаётган юкнинг хавфсиз оралиқ масофасини таъминлаш мақсадида ер сатҳидан 8 м (25 фут)дан юқори баландликда ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш амалга оширилиши талаб этилиши мумкин);

ҳаво трассаси — назорат қилинадиган йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг бир қисми);

ҲҲХК ҳаво ҳудуди — парвозларнинг аниқ бир кўринишини амалга оширувчи ва бунинг учун ҳаводаги ҳаракатларга хизмат кўрсатиш ва парвоз қоидаларида белгилаб қўйилган маълум бир ҳажмдаги, ҳарф билан белгилаб қўйилган ҳаво ҳудуди;

ҲҲХК йўналиши — ҲҲБ хизматини таъминлаш мақсадида ҳаракат оқимини йўналтириш учун мўлжалланган белгиланган йўналиш (мазкур Қоидаларда «ҲҲХК йўналиши» атамаси ҳаво йўлаги, консультатив йўналиш, назорат қилинадиган ёки назорат қилинмайдиган йўналиш, шунингдек келиш ва жўнаш маршрутларини ҳамда бошқа шунга ўхшаш йўналишларни ифодалаш учун қўлланилади. Шунингдек, ҲҲХК йўналиши қуйидаги техник тавсифлар билан белгиланади: ҲҲХК йўналишининг индекси, асосий нуқталар (йўл нуқталари)гача ёки улардан тескари йўналишдаги йўл чизиғи, асосий нуқталар орасидаги масофа, хабарларни узатишга доир талаблар ҳамда ҲҲХКнинг тегишли ваколатли органи қарорига кўра белгиланган энг паст хавфсиз абсолют баландлик);

ҳудудий навигация — ҳаво кемаларига ердаги ёки сунъий йўлдош навигация воситалари таъсир доираси ичида ёки автоном воситаларнинг имкониятлари доирасида ёки уларнинг комбинациясида исталган траектория бўйлаб парвоз қилиш имконини берувчи навигация усули;

ҳудудий навигация йўналиши — ҳудудий навигацияни қўллай оладиган ҳаво кемалари учун белгиланган ҲҲБ йўналиши;

ҳаво-ер алоқаси — ҳаво кемаси ва ерусти станциялари ёки марказлари ўртасидаги икки томонлама алоқа;

инсон имкониятлари — авиация фаолиятини хавфсиз ва самарали амалга оширишга таъсир этувчи инсоннинг имкониятлари ҳамда чекловлари;

инсон омили тамойиллари — инсоннинг фаолият самарадорлигини тегишли даражада ҳисобга олиш орқали инсон билан тизимнинг бошқа таркибий қисмлари ўртасидаги ўзаро хавфсиз ҳамкорликни таъминлашга қаратилган ҳамда авиация техникасини лойиҳалаш, сертификатлаш, ходимларни тайёрлаш, эксплуатация қилиш ва техник хизмат кўрсатишда қўлланиладиган тамойиллар;

иш жадвали — ҲҲБ диспетчерларининг хизмат ва хизматдан ташқари вақтини маълум бир давр учун тақсимлаш режаси, шунингдек сменалар жадвали;

INCERFA — ноаниқлик босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;

ишдан ташқари вақт — ҲҲБ диспетчери барча хизмат мажбуриятларидан озод қилинган иш вақтидан кейинги ва/ёки олдинги узлуксиз ва белгиланган вақт оралиғи;

иш жойидаги вақт — ҲҲБ диспетчери иш вақтида ҲҲБ диспетчерининг гувоҳномасида назарда тутилган ҳуқуқларни амалга оширадиган вақт;

иш майдони — ҳаракатланиш майдони ва перрон (перронлар)дан иборат ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ерда ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродромнинг қисми;

жорий парвоз режаси — кейинги диспетчерлик рухсатлари натижасида парвоз режасига киритилган эҳтимолий ўзгартиришларни ўзида акс эттирувчи парвоз режаси;

консультатив ҳаво ҳудуди — муайян ўлчамларга эга ҳаво майдони ёки белгиланган йўналиш бўлиб, унинг чегарасида ҳаводаги ҳаракатга маслаҳат хизмати кўрсатилади;

консультатив йўналиш — ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизматлар кўрсатиш белгиланган йўналиш;

крейсер эшелони — парвознинг асосий қисми давомида сақланадиган эшелон;

манёвр майдони — аэродромнинг перронга кирмайдиган, ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган қисми;

махсус визуал парвоз қоидалари бўйича парвоз (бундан буён матнда ВПҚ деб юритилади) — ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органининг диспетчерлик рухсати асосида назорат зонасида визуал метеорологик шароитлар минимумидан паст метеорологик шароитларда амалга ошириладиган ВПҚ парвози;

маълумотлар аниқлиги — ҳисобланган ёки ўлчанган қийматнинг ҳақиқий қийматга мослик даражаси;

маълумотлар сифати — тақдим этилган маълумотларнинг аниқлиги, тафсилот даражаси (резолюцияси), яхлитлиги (ёки унга тенг ишончлилик даражаси), кузатувчанлиги, долзарблиги, тўлиқлиги ва форматига доир маълумотлардан фойдаланувчи талабларига мувофиқлик даражаси;

маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа — маълумотлар узатиш линияси орқали хабарлар алмашиш учун мўлжалланган алоқа тури;

маълумотлар узатиш линияси орқали диспетчер-учувчи алоқаси (бундан буён матнда CPDLC деб юритилади) — ҲҲБ мақсадида диспетчер ва учувчи ўртасидаги алоқа воситаси бўлиб, унда маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилади;

маълумотлар яхлитлиги — аэронавигация маълумотлари ва уларнинг қийматлари тайёрланган ёки рухсат этилган ўзгартириш киритилган пайтдан бошлаб йўқолмаганлиги ёки ўзгартирилмаганлигига доир муайян кафолат;

метеорологик орган — халқаро аэронавигацияни метеорологик таъминлаш учун мўлжалланган орган;

метеорология хизмат таъминловчиси — давлат номидан халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминотини амалга оширувчи ваколатли ташкилот;

навигация тавсифи — ҳаво ҳудудида хусусиятларга асосланган навигация (PBN) операцияларини амалга оширишни таъминлаш учун ҳаво кемаси ва учиш экипажига қўйиладиган талаблар мажмуи. Навигация тавсифи қуйидаги икки турга бўлинади:

талаб этилган навигация хусусиятлари тавсифи (бундан буён матнда RNP деб юритилади) — навигация хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNP префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNP 4, RNP APCH);

RNAV тавсифи — хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNAV префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олмаган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNAV 5, RNAV 1. Шунингдек навигация тавсифлари бўйича батафсил кўрсатма материали Хусусиятларга асосланган навигация (PBN) қўлланмасининг II жилдида келтирилган).

назорат қилинадиган аэродром — аэродром ҳаракатига диспетчерлик хизмати кўрсатиладиган аэродром (назорат қилинадиган аэродром атамаси аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатилишини англатади, бироқ бундай аэродром учун диспетчерлик зонасининг мавжудлиги мажбурий ҳисобланмайди);

назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди — муайян ўлчамдаги ҳаво ҳудуди бўлиб, унинг чегаралари доирасида ҳаво ҳудуди таснифига мувофиқ парвозларга диспетчерлик хизмати кўрсатилади;

назорат қилинадиган парвоз — диспетчерлик рухсати мавжуд бўлганда амалга ошириладиган ҳар қандай парвоз;

нисбий баландлик — кўрсатилган бошланғич даражадан юқоридаги даража, нуқта ёки объектгача бўлган вертикал масофа;

ноаниқлик босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ишончсизлик борлиги билан тавсифланадиган вазият;

NOTAM — телекоммуникация воситалари орқали тарқатиладиган, аэронавигация воситалари, хизматлари, тартиб-таомиллари ёки хавф манбаларининг жорий этилиши, ҳолати ёки улардаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳамда парвозларни амалга ошириш билан боғлиқ ходимлар томонидан ўз вақтида олиниши муҳим бўлган ахборотни ўз ичига олган хабарнома;

об-ҳаво маълумоти — муайян ҳудудда ёки ҳаво ҳудудининг бир қисмида маълум бир вақтда ёки вақт оралиғида кутилаётган метеорологик шароитларнинг тавсифи;

парвоз экипажи аъзоси — гувоҳномага эга бўлган экипаж аъзоси бўлиб, унга хизмат парвоз вақти давомида ҳаво кемасини бошқариш билан боғлиқ вазифалар юклатилган шахс;

парвоз эшелони — 1013,2 гектопаскал (гПа) босимига нисбатан ўрнатилган ва бошқа шундай юзалардан белгиланган босим оралиқларига эга бўлган доимий атмосфера босими юзаси (Стандарт атмосферага мувофиқ даражаланган, барометрик баландлик ўлчагичига абсолют баландлик кўрсаткичи (бундан буён матнда QNH деб юритилади) қиймати ўрнатилганда, у абсолют баландликни кўрсатади. QFE қиймати ўрнатилганда, у QFE деб олинган нуқта устидаги нисбий баландликни кўрсатади.1013,2 гПа қиймати ўрнатилганда, парвоз эшелонини кўрсатади. Бундан ташқари «нисбий баландлик» ва «абсолют баландлик» атамалари геометрик «нисбий баландлик» ва «абсолют баландлик»ларни эмас, балки мосламалардаги баландликларни билдиради);

парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими — хавфсизликни бошқаришга қаратилган тизимли ёндашув бўлиб, зарур ташкилий тузилма, масъулият иерархияси, бошқарув қоидалари ва тартиб-таомилларини ўз ичига олади;

парвоз маълумотлари ҳудуди — парвоз маълумотлари хизмати тақдим этиладиган ва авария ҳақида хабар бериладиган маълум ўлчамдаги ҳаво ҳудуди;

парвоз маълумотлари маркази — парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш ва авария ҳақида хабар бериш учун мўлжалланган орган;

парвоз маълумотлари хизмати — хавфсиз ва самарали парвозларни таъминлаш учун маслаҳатлар ва маълумотлар берадиган хизмат;

парвоз режаси — ҳаво кемасининг режалаштирилган парвози ёки унинг бир қисми ҳақидаги маълум маълумотлар («Парвоз режаси» атамасидан олдин парвоз шартлари ва турли босқичларни кўрсатиш учун «дастлабки», «тақдим этилган», «жорий» ёки «операцион» сўзлари ишлатилиши мумкин. Шунингдек ушбу атамадан олдин «хабар» сўзи ишлатилганда, у узатилган парвоз режаси маълумотларининг мазмуни ва форматини билдиради);

перрон — йўловчиларни ўтказиш ёки тушириш, почта ёки юкларни ортиш ёки тушириш, ёқилғи қуйиш, ҳаво кемалари туриши ёки техник хизмат кўрсатиш мақсадида ҳаво кемаларини жойлаштириш учун ажратилган қуруқликдаги аэродромнинг маълум майдони;

перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати — ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг перрондаги фаолиятини ва ҳаракатини тартибга солиш учун ташкил этиладиган хизмат;

қабул қилувчи орган — ҳаво кемасини бошқаришни ўз зиммасига олаётган навбатдаги ҲҲБ органи;

қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази — қидирув-қутқарув хизматининг самарали ишини таъминлаш ва қидирув-қутқарув операцияларини мувофиқлаштириш учун масъул бўлган орган. У қидирув ва қутқарув ҳудуди доирасида қидирув-қутқарув операцияларини ўтказишни мувофиқлаштиради;

қўниш чизиғига бурилиш — ҳаво кемаси томонидан қўнишга киришишнинг бошланғич босқичида бажариладиган бурилиш бўлиб, у узоқлашиш йўналиши чизиғи тугаши билан оралиқ ёки якуний қўнишга яқинлашиш йўналиши чизиғи бошланиши орасида амалга оширилади ҳамда бу йўналиш чизиқлари бир-бирига қарама-қарши бўлиши талаб этилмайди (қўниш йўналишига бурилишлар ҳар бир аниқ қўнишга яқинлашиш схемасида белгиланган шартларга мувофиқ горизонтал парвозда ёки пасайиш давомида бажарилиши мумкин);

қўнишга киришишнинг якуний босқичи — ускуналар бўйича қўнишга яқинлашиш схемасининг қисми бўлиб, у белгиланган назорат нуқтасида (ёки нуқталарида) бошланади ва қуйидаги ҳолларда тугайди:

а) «ипподром» туридаги схема кўзда тутилган бўлса, унда охирги стандарт бурилиши, қўниш чизиғига бурилиши ёки яқинлашиш йўли чизиғига бурилиши билан;

б) қўнишга яқинлашиш схемасининг охирги яқинлашиш йўналишига чиқиш нуқтасида ҳамда аэродром назорат нуқтасида, ундан қўниш амалга оширилиши ёки иккинчи айланага кетиш бошланиши билан;

радиоэшиттиришга асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-B деб юритилади) — ҳаво кемалари, аэродромдаги транспорт воситалари ва бошқа объектларни ўзларининг идентификация индекслари, жойлашув маълумотлари, шунингдек қўшимча маълумотларни автоматик равишда маълумотлар узатиш линиясининг радиоэшиттириш режимидан фойдаланган ҳолда кузатиш тури;

радионавигация хизмати — парвозларнинг самарали ва хавфсиз бажарилиши учун бир ёки бир нечта радионавигация воситаларидан фойдаланган ҳолда йўналтириш маълумотлари ёки жойлашув ҳақидаги маълумотларни тақдим этувчи хизмат;

радиотелефония — овозли шаклда маълумот алмашиш учун мўлжалланган радиоалоқа тури;

ҳудудий диспетчерлик маркази — ўзининг юрисдикцияси остида бўлган, диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган орган;

ҳудудий диспетчерлик хизмати — диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозлар учун кўрсатиладиган диспетчерлик хизмати;

рухсатнинг амал қилиш чегараси — ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати амал қиладиган нуқта;

SIGMET маълумоти — метеорологик кузатув органи томонидан чиқариладиган, парвоз йўналиши бўйлаб муайян об-ҳаво ҳодисалари ва ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган, бошқа атмосфера ҳодисаларининг рўй бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисидаги маълумотлар;

станциянинг оғиши — VOR станцияси калибрланган вақтда аниқланадиган, VORнинг 0° радиали билан ҳақиқий шимол йўналиши ўртасидаги бурчак оғиши;

талаб этиладиган навигация хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RNP деб юритилади) — муайян ҲҲТ функцияларини амалга ошириш учун навигация хусусиятларига қўйиладиган талаблар рўйхати;

талаб этиладиган кузатув хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RSP деб юритилади) — талаблар мажмуйи бўлиб, у ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ва тегишли ерусти жиҳозлари, ҳаво кемаси имкониятлари ҳамда хусусиятларга асосланган кузатувни амалга ошириш учун зарур операцияларга қўйиладиган талаблар;

талаб этиладиган алоқа хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RCP деб юритилади) — хусусиятларга асосланган алоқани таъминлаш учун зарур бўлган ҲҲХК, унга тегишли ер усти ускуналари, ҳаво кемасининг имкониятлари ҳамда парвозларни амалга оширишга доир талаблар тўплами;

тақиқланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемалари парвозларининг амалга оширилиши тақиқланган ҳаво ҳудуди;

тақвим — бир кунлик аниқлик даражасига эга бўлган вақт лаҳзасини аниқлаш асосини таъминлайдиган дискрет вақт ҳисоблаш тизими;

ташвиш босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ташвиш борлиги билан тавсифланадиган вазият;

ваколатли ҲҲХК органи — давлат томонидан тайинланган, маълум ҳаво ҳудуди доирасида ҲҲХКни таъминлаш учун масъул бўлган тегишли ваколатли орган;

терминал диспетчерлик ҳудуди — одатда бир ёки бир нечта йирик аэродромлар яқинидаги ҲҲХК йўналишларининг яқинлашиш нуқталарида яратилган диспетчерлик ҳудуди;

тўқнашувнинг олдини олиш — учувчига тўқнашувнинг олдини олиш мақсадида ёрдам бериш учун манёврлар амалга ошириш бўйича ҲҲХК органи томонидан тақдим этилган тавсия;

тўсиқ — барча ҳаракатсиз (вақтинчалик ёки доимий) ва ҳаракатланувчи объектлар ёки уларнинг қисмлари, у қуйидагича жойлашади:

а) ҳаво кемаларининг ердаги ҳаракати учун мўлжалланган ҳудудида;

б) баҳолаш натижаларига кўра аэронавигация учун хавф туғдирадиган ҳамда ҳаво кемаларини парвозда ҳимоя қилиш учун белгиланган юзадан баландроқда ёки бундай белгиланган юзалардан ташқарида.

УМШ — ускуналар бўйича метеорологик шароитларни англатувчи қисқартма;

УПҚ — ускуналар бўйича парвоз қоидаларини англатувчи қисқартма;

учиш-қўниш йўлаги (бундан буён матнда УҚЙ) — ҳаво кемаларининг қўниши ва учиши учун мўлжалланган, қуруқликдаги аэродромнинг маълум бир тўғри бурчакли қисми;

УҚЙда кўриниш масофаси (бундан буён матнда RVR деб юритилади) — УҚЙнинг ўқ чизиғида турган ҳаво кемаси учувчиси УҚЙ юзасидаги белгиларни ёки УҚЙни чегараловчи ёки унинг ўқ чизиғини кўрсатувчи чироқларни кўра оладиган масофа;

ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати — хавфсиз, мунтазам ва самарали аэронавигация учун зарур бўлган ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш, текшириш, тасдиқлаш, янгилаш ва қайта кўриб чиқиш мақсадида ташкил этиладиган хизмат;

ускуналар бўйича парвоз қоидалари (бундан буён матнда УПҚ деб юритилади) — ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари асосида амалга оширилувчи парвоз;

ускуналар бўйича метеорологик шароитлар — кўриш узоқлиги ўлчамларида, булутларгача бўлган масофа ва булутларнинг пастки чегараси баландлигида акс этган метеорологик шароит (ушбу ўлчамлар визуал метеорологик шароитлар учун белгиланган минимумлардан паст бўлади);

узатувчи орган — ҲҲХК органининг ҳаво кемасига диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун жавобгарликни йўналиш бўйича кейинги ҲҲХК органига топшириш жараёнидаги орган;

узатиш нуқтаси — ҳаво кемасининг жойлашуви ҳақида хабар бериш мумкин бўлган маълум бир географик мўлжал (жой);

визуал метеорологик шароитлар — ўрнатилган минимумларга мос келадиган ёки улардан ортадиган, кўриш узоқлиги ўлчовларида ифодаланувчи, булутларгача ва булутларнинг пастки чегарасигача бўлган масофада ифодаланувчи метеорологик шароитлар;

ВПҚ бўйича парвоз — визуал парвоз қоидаларига мувофиқ амалга ошириладиган парвоз;

халқаро NOTAM органи — халқаро NOTAM хабарлари алмашинуви учун давлат томонидан тайинланган орган;

хавфли ҳудуд — ҳудудида маълум вақт давомида ҳаво кемалари парвозлари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият олиб бориладиган, белгиланган ўлчамлардаги ҳаво ҳудуди;

хизмат мажбуриятлари — ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан ҲҲБ диспетчери бажариши лозим бўлган ҳар қандай вазифалар (бу вазифаларга иш жойида бажариладиган вазифалар, маъмурий ишлар ва тайёргарлик киради);

хизмат вақти — ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан хизмат вазифаларини бажариш учун келиши ёки бажаришга киришиши лозим бўлган иш жойидаги вақт бўлиб, барча хизмат вазифаларини бажаришдан озод этилган пайтда тугайдиган вақт оралиғи;

хусусиятларга асосланган алоқа (бундан буён матнда PBC деб юритилади) — ҲҲХКда қўлланиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган алоқа (RCP тақдим этиладиган алоқа ва тегишли маълумотларни етказиб бериш вақти, узлуксизлиги, мавжудлиги, яхлитлик таснифи , маълум бир ҳаво ҳудуди тушунчаси контекстда тавсия этилган операция учун зарур бўлган хавфсизлик ва функционаллик нуқтайи назаридан тизим таркибий қисмларидан таркиб топган алоқа хусусиятлари каби талабларни ўз ичига олади);

хусусиятларга асосланган кузатиш (бундан буён матнда PBS деб юритилади) — ҲҲХКга қўйиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган кузатиш (RCP алоқа тизими компонентларига оид талабларни ўз ичига олади, яъни алоқа таъминоти ва тегишли узатиш вақти, узлуксизлик, тайёрлик, яхлитлик, хавфсизлик ҳамда функционаллик нуқтайи назаридан, муайян ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида таклиф этилаётган операцияни бажариш учун зарур бўлган талаблар);

хусусиятларга асосланган навигация (бундан буён матнда PBN деб юритилади) — ҲҲХК йўналиши бўйлаб учадиган ҳаво кемаларининг хусусиятларига, ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемасига ёки белгиланган ҳаво ҳудудида парвозга қўйиладиган талабларга асосланган ҳудудий навигация (хусусиятларга қўйиладиган талаблар навигация тавсифлари орқали (RNAV тавсифи, RNP тавсифи) аниқ белгиланган ҳаво ҳудуди концепцияси контекстида режалаштирилган парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган аниқлик, яхлитлик, узлуксизлик ва функционал имкониятлар кўринишида белгиланади. Бу тавсифлар тегишли ҳаво ҳудудида фойдаланиладиган навигация воситалари ва инфратузилмасига мувофиқ аниқланади ҳамда навигациядан фойдаланишни таъминлаш мақсадида ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида кўриб чиқилади);

яқинлашиш диспетчерлик пункти — бир ёки бир нечта аэродромларга келадиган ёки улардан учиб кетаётган назорат қилинадиган ҳаво кемаларининг парвозларига диспетчерлик хизматини таъминлаш учун мўлжалланган орган;

яқинлашиш диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган, учиб келувчи ёки учиб кетувчи ҳаво кемаларига диспетчерлик хизматини кўрсатиш;

яхлитлик таснифи — бузилган (нотўғри) маълумотлардан фойдаланиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган хавф даражасига асосланган тасниф. Аэронавигация маълумотлари қуйидаги тоифаларга бўлинади:

а) одатий маълумотлар — бузилган одатий маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли жуда паст бўлган маълумотлар;

б) муҳим маълумотлар — бузилган муҳим маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли паст бўлган маълумотлар;

д) критик маълумотлар — бузилган критик маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли юқори бўлган маълумотлар;

ерда ҳаракатланиш — ҳаво кемасининг учиш ва қўнишдан ташқари аэродром юзасида ўз кучи ҳисобига ҳаракатланиши;

йўл нуқтаси — ҳудудий навигация йўналишини ёки ҳудудий навигациядан фойдаланувчи ҳаво кемасининг парвоз траекториясини белгилаш учун фойдаланиладиган аниқ географик жойлашув. Йўл нуқталари қуйидаги турларга бўлинади:

бурилиш олдидан ўтиладиган йўл нуқтаси — маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига тангенциал чиқишни таъминлаш мақсадида бурилишни олдиндан бошлашни талаб этадиган йўл нуқтаси;

устидан ўтиладиган йўл нуқтаси — маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига ўтиш учун бурилиш айнан ушбу нуқтага етиб келгандан сўнг бошланадиган йўл нуқтаси;

йўл чизиғи — ҳаво кемасининг учиш траекториясини ер сиртига проекцияси бўлиб, унинг йўналиши ҳар қандай нуқтада одатда шимол йўналишидан (ҳақиқий, магнит ёки шартли меридианлар) бурчак градусларида ўлчанади;

йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати — айни дамда ушбу ҳаво кемасини бошқармайдиган ҲҲБ органи томонидан ҳаво кемасига шартли равишда берилган йўналиш учун диспетчерлик рухсати;

захира аэродроми — ҳаво кемасининг техник таснифига ва фойдаланиш учун ҳар қандай вақтида иш ҳолатида бўладиган, хизмат кўрсатишнинг муҳим турлари ва воситаларини ўз ичига олган, режалаштирилган аэродромгача учиб боришнинг имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса ёхуд унга қўнишнинг имкони бўлмаса, ҳаво кемаси учиб бориши мумкин бўлган аэродром. Захира аэродромларига қуйидагилар киради:

учишдаги захира аэродроми — ҳаво кемаси учиб чиққанидан сўнг агар зарурат туғиладиган бўлса, ҳаво кемаси учиб чиққан аэродромига қайтиб қўнишининг иложи бўлмаса, ҳаво кемаси қўнишни амалга ошириши мумкин бўладиган захира аэродроми;

йўналишдаги захира аэродроми — агар йўналиш бўйлаб парвоз пайтида захира аэродромига бориш зарурати пайдо бўлса, ҳаво кемаси қўниши мумкин бўлган захира аэродроми;

манзилдаги захира аэродроми — режалаштирилган аэродромда қўнишни амалга оширишнинг иложи бўлмаганда ёки бу мақсадга мувофиқ бўлмаганда ҳаво кемаси қўниши мумкин бўладиган захира аэродроми (ҳаво кемаси учиб кетаётган аэродром ҳам ушбу ҳаво кемаси учун йўналишдаги захира аэродром ёки манзилдаги захира аэродром бўлиши мумкин);

ўзгартириш нуқтаси — ҳаво кемаси ўз йўналишини ҳар томонлама йўналган жуда юқори частотали (бундан буён матнда ЖЮЧ деб юритилади) радиомаяклари асосида белгиланувчи ҲҲХК йўналишининг бир қисми бўйлаб парвоз қилаётганда, ҳаво кемаси асосий навигация йўналишини орқадаги воситадан олдиндаги воситага ўзгартириши нуқтаси (ўзгартириш нуқталари фойдаланиладиган барча баландликларда аэронавигация воситалари ўртасида сигналнинг кучи ва сифатининг мақбул мувозанатини таъминлаш ва битта йўналиш сегментида учадиган барча ҳаво кемалари учун умумий азимут манбаси бўлиб хизмат қилиши учун ўрнатилади);

шартномага асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-C деб юритилади) — ерусти тизими ва ҳаво кемаси ўртасида маълумотлар узатиш линияси бўйича ADS-C келишуви шартлари ҳақида ахборот алмашиш амалга ошириладиган, унда ADS-C хабарларини узатиш бошланадиган ҳолатлар ва бу хабарларда мавжуд бўлган маълумотлар кўрсатиладиган кузатув тури (қисқартирилган «ADS шартномаси» атамаси одатда ADS шартномаси, ADS талаб бўйича шартномаси, ADS даврий шартномаси ёки фавқулодда режимни ифодалаш учун қўлланилади);

ADS-C келишуви — ADS-C маълумотларини узатиш шартларини белгиловчи келишув бўлиб, унда ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органига тақдим этилиши лозим бўлган ADS-C маълумотларининг таркиби ҳамда уларни узатиш частотаси. Ушбу келишув ADS-C маълумотларидан ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишда фойдаланишдан олдин тузилади (ердаги тизим ва ҳаво кемаси ўртасидаги маълумот алмашиш бўйича келишув шартлари битта шартнома ёки бир неча шартномалар орқали амалга оширилади);

чарчоқ — уйқусизлик, узоқ вақт уйғоқ бўлиш, суткалик ритм фазаси ва/ёки иш юкламаси (ақлий ва/ёки жисмоний фаолият) натижасида ақлий ёки жисмоний иш қобилиятининг пасайган физиологик ҳолати бўлиб, бу инсоннинг парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ хизмат вазифаларини тегишли тарзда бажариш фаоллиги ва қобилиятини ёмонлаштириши мумкин бўлган ҳолат;

чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизими (бундан буён матнда FRMS деб юритилади) — илмий тамойиллар ва билимларга, шунингдек амалий тажрибага асосланган ва тегишли ходимларнинг ўз функцияларини керакли фаолият даражасида бажаришини таъминлашларида парвозлар хавфсизлигига оид чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини узлуксиз равишда кузатиб бориш ва бошқаришга асосланган тизим;

чекланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемаларининг парвозлари амалга оширилиши маълум шартлар билан чекланган ҳаво ҳудуди.

2. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудуди ва аэродромларининг ҲҲХК учун мўлжалланган қисмларини белгилаш ҳамда уларда ҲҲХКни ташкил этиш ушбу Қоидалар ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга оширилади.

Ўзбекистон Республикаси ҳудуди устидаги, шунингдек чегарадош давлатлар ҳудуди устида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари, диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналарида ҳаводаги ҳаракатни ташкил этиш ва унга хизмат кўрсатиш бўйича жавобгарликни ўтказиш тартиби Ўзбекистон Республикаси ҳамда тегишли чегарадош давлатлар ўртасида тузилган ҳукуматлараро битимларда белгиланади.

Бунда бир давлат бошқа давлатга ўз ҳаво ҳудуди устида ҲҲХК бўйича жавобгарликни ўтказса, бу унинг миллий суверенитетига дахл қилмайди. Бунда хизмат кўрсатувчи давлатнинг жавобгарлиги фақат техник ва эксплуатацион масалалар билан чекланади ҳамда тегишли ҳаво ҳудудидан фойдаланувчи ҳаво кемалари парвозларининг хавфсизлиги ва узлуксизлигини таъминлаш билан боғлиқ масалаларга татбиқ этилади.

Хизмат кўрсатувчи давлат жавобгарликни ўтказган давлат ҳудудида ҲҲХКни ушбу давлатнинг талабларига мувофиқ амалга оширади. Бунда жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат фойдаланиши учун ўзаро келишувга мувофиқ зарур деб топилган объектлар ва хизматларни таъминлайди.

Жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат билан олдиндан маслаҳатлашмасдан туриб, бундай объектлар ва хизматларни бекор қилмаслиги ёки уларга ўзгартириш киритмаслиги лозим. Жавобгарликни ўтказган давлат ҳам, хизмат кўрсатувчи давлат ҳам ўзаро тузилган келишувни исталган вақтда бекор қилиш ҳуқуқига эга.

3. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Ўзаэронавигация маркази» МЧЖ (бундан буён матнда «Ўзаэронавигация маркази» деб юритилади) Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида ҲҲХК бўйича ваколатли ҲҲХК органи ҳамда аэронавигация хизматларини таъминловчи ҳисобланади. У Ўзбекистон Республикаси суверенитети остидаги ҳаво ҳудудида, шунингдек ҳукуматлараро битимларга мувофиқ Ўзбекистон Республикасига ҲҲХК ташкил этиш ва таъминлаш бўйича масъулият юклатилган қўшни давлатлар ҳаво ҳудудида ҲҲХКни ташкил этиш ва таъминлаш вазифаларини амалга оширади.

4. Ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар учун зарур бўлган ҲҲХК тўғрисидаги маълумотлар Ўзбекистон Республикасининг аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) эълон қилинади.

5. ҲҲХКнинг вазифаларига қуйидагилар киради:

а) ҳаво кемалари ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;

б) манёвр майдонида ҳаракатланаётган ҳаво кемалари билан ушбу майдондаги тўсиқлар ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;

д) ҳаводаги ҳаракатнинг тартибли оқимини жадаллаштириш ва сақлаш;

э) парвозларни хавфсиз ва самарали амалга оширишни таъминлаш учун зарур бўлган консультациялар ва маълумотларни тақдим этиш;

ф) қидирув-қутқарув хизматларига муҳтож бўлган ҳаво кемалари тўғрисида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш.

6. ҲҲХКнинг қуйидаги турлари мавжуд:

а) ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш мақсадида мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а», «б» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга ошириш учун мўлжалланган ва ушбу хизмат қуйидаги хизматларни ўз ичига олади:

ҳудудий диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди «б» ва «д» кичик бандларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг «а» кичик банди учинчи ва тўртинчи хатбошиларида назарда тутилган вазифалар мустасно);

яқинлашиш диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган парвозларнинг учиб келиши ва учиб кетиши билан боғлиқ мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни;

аэродром диспетчерлик хизмати — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а», «б» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг «а» кичик бандининг қуйида келувчи учинчи хатбошиси мустасно).

б) парвоз маълумотлари хизмати — мазкур Қоидаларнинг 5-банди «э» кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш;

д) авария ҳақида хабар бериш хизмати — мазкур Қоидаларнинг 5-банди «ф» кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш.

7. ҲҲХКга бўлган эҳтиёж қуйидаги омилларни ҳисобга олган ҳолда аниқланади:

а) ҳаводаги ҳаракат турлари;

б) ҳаводаги ҳаракат зичлиги;

д) метеорологик шароитлар;

э) алоқадор бўлиши мумкин бўлган бошқа омиллар.

8. Муайян ҳудудда парвозларни амалга оширувчи ҳаво кемаларининг тўқнашувлардан огоҳлантириш борт тизимлари (бундан буён матнда ТОБТ деб юритилади) билан жиҳозланганлиги ҲҲХКга бўлган эҳтиёжни белгилашда омил сифатида ҳисобга олинмайди.

9. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ва аэродромлари уларда тақдим этиладиган ҲҲХК турига қараб белгиланади.

10. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ёки аэродромлари қуйидагича белгиланади:

а) парвоз маълумотлари ҳудуди — парвоз маълумотлари хизмати ва авария ҳақида хабар бериш хизмати тақдим этиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари;

б) диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналари — УПҚ бўйича амалга ошириладиган парвозларга диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари.

Бунда ВПҚ бўйича парвозлар ҳам амалга ошириладиган ва диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган назорат қилинадиган ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари B, C ёки D тоифадаги ҳаво ҳудуди сифатида белгиланади. Диспетчерлик ҳудудлари ва диспетчерлик зоналари парвоз маълумотлари ҳудуди таркибида жойлашган тақдирда, улар ушбу парвоз маълумотлари ҳудудининг таркибий қисми ҳисобланади;

д) назорат қилинадиган аэродромлар — аэродром ҳаракатига ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати кўрсатилиши белгиланган аэродромлар назорат қилинадиган аэродромлар.

11. ҲҲХК ҳаво ҳудуди қуйидаги тоифаларга ажратилади ва белгиланади:

A тоифа — фақат УПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;

B тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;

C тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари эса бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ҳамда бошқа ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари тўғрисида ҳаракат маълумотлари билан таъминланади;

D тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари, бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади, ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа барча парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида маълумот олишади;

E тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. Барча ҳаво кемалари, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади. Э тоифаси назорат қилинадиган зоналарда ишлатилмайди;

F тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига, ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этилади ва сўров бўйича ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.

Бунда ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этиладиган жойда, бу хизмат одатда вақтинчалик чора ҳисобланади ва фақат ҲҲХК билан алмаштирилиши мумкин бўлган вақтга қадар қўлланилади;

G тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади ва сўров бўйича парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.

12. Ҳаво ҳудудининг тоифалари «Ўзаэронавигация маркази»нинг асослантирилган таклифлари асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда «Ўзавиация» агентлиги деб юритилади) билан келишилган ҳолда белгиланади.

13. Ҳаво ҳудудининг ҳар бир тоифадаги парвозларга қўйиладиган талаблари мазкур Қоидаларнинг 4-иловасидаги жадвалда кўрсатилган.

Бунда бир тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудуди вертикал текисликда бошқа тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудудига туташган бўлса, умумий эшелондаги парвозлар, камроқ қатъий тоифанинг талаблари асосида амалга оширилади ва шу тоифага тегишли хизмат кўрсатилади. Ушбу мезонларни қўллашда, B тоифадаги ҳаво ҳудуди A тоифадаги ҳаво ҳудудига нисбатан камроқ қатъий талабларга эга деб ҳисобланади. C тоифасидаги ҳаво ҳудуди эса B тоифасидаги ҳаво ҳудудига қараганда камроқ қатъий талабларга эга бўлади.

14. PBNни қўллаш учун навигация тавсифи PBNни жорий этиш режасига мувофиқ белгиланади. Заруратга кўра, алоҳида ҳаво ҳудудлари, йўналишлар ёки ҲҲХК йўналишлари учун навигация тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувларига мувофиқ белгиланиши мумкин.

15. PBN бўйича парвозлар, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, PBNни жорий этиш режасига мувофиқ босқичма-босқич жорий этилади.

16. PBNни жорий этиш режасида назарда тутилган навигация тавсифи тегишли ҳаво ҳудудида тақдим этиладиган алоқа, навигация ва ҲҲБ хизматлари даражасига мувофиқ бўлиши керак.

17. PBCдан фойдаланганда RCP тавсифларининг турлари PBCни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RCP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.

Бунда RCP тавсифини белгилашда алоқа инфратузилмасининг чекланганлиги ёки алоқанинг техник имкониятларига қўйиладиган аниқ талаблар асосида чеклов шартлари бўлиши мумкин.

18. Ўрнатилган RCP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.

19. PBS дан фойдаланганда RSP тавсифларининг турлари ПБСни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RSP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.

20. Ўрнатиладиган RSP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.

21. PBS учун RSP тавсифи белгиланганда, ҲҲХК органлари ушбу RSP тавсифини функционал жиҳатдан таъминлайдиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

22. ҲҲХК қуйидаги тартибда ташкил этилиб, белгиланган органлар томонидан тақдим этилади:

а) парвоз маълумотлари маркази — парвоз маълумотлари ҳудудларида парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади, бундан ушбу хизматларни парвоз маълумотлари ҳудудида кўрсатиш бўйича жавобгарлик мазкур вазифаларни бажариш учун зарур воситаларга эга бўлган ҲҲБ органига юклатилган ҳоллар мустасно.

Бунда, ушбу қоида парвоз маълумотлари хизмати функцияларининг айрим элементларини бошқа органларга юклаш имкониятини истисно этмайди;

б) ҲҲХК органлари — диспетчерлик ҳудудлари, диспетчерлик зоналари ва назорат қилинадиган аэродромларда ҲҲБ, парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади.

23. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиладиган ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегаралари билан эмас, балки йўналишлар тизимининг хусусияти ва ҳаводаги ҳаракатга самарали хизмат кўрсатиш заруратини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши керак.

Бунда агар бу ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишни самаралироқ ташкил этишга хизмат қилса, давлатлар ўртасида давлат чегараларини кесиб ўтувчи ҳаво ҳудуди чегараларини белгилаш тўғрисида келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқдир. ҲҲХК органларида маълумотларни автоматлаштирилган қайта ишлаш тизимлари қўлланилганда, ҳаво ҳудуди чегараларини тўғри чизиқлар бўйлаб белгилаш имконини берувчи келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқ.

Ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегараларига асосланиб белгиланган ҳолларда, бошқарувни узатиш нуқталари давлатлар ўртасидаги ўзаро келишув асосида тегишли жойларда белгиланиши зарур.

24. Парвоз маълумотлари ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) парвоз маълумотлари ҳудудларининг чегаралари ушбу ҳудудларда хизмат кўрсатиладиган ҳаво йўналишлари тизимини тўлиқ қамраб оладиган тарзда белгиланади;

б) парвоз маълумотлари ҳудуди, юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланадиган қисми бундан мустасно, ўзининг ён чегаралари доирасидаги барча ҳаво ҳудудини ўз ичига олади;

д) парвоз маълумотлари ҳудуди юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланган ҳолларда, юқори парвоз маълумотлари ҳудудининг белгиланган пастки чегараси парвоз маълумотлари ҳудудининг юқори вертикал чегараси ҳисобланади ҳамда ВПҚ бўйича крейсер эшелонларидан бирига мос келиши керак.

Бунда юқори парвоз маълумотлари ҳудуди ташкил этилган ҳолларда, унда амал қилувчи қоидалар унинг остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудида амал қилувчи қоидаларга ўхшаш бўлиши шарт эмас.

25. Диспетчерлик ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) ҳаво трассалари ва терминал диспетчерлик ҳудудларини ўз ичига олувчи диспетчерлик ҳудудларининг чегаралари, ушбу ҳудудда одатда фойдаланиладиган навигация воситаларининг имкониятлари ҳисобга олинган ҳолда, диспетчерлик хизмати кўрсатилиши назарда тутилган УПҚ бўйича парвозлар ёки уларнинг қисмларининг парвоз траекторияларини қамраб олиш учун етарли бўлган ҳаво ҳудудини ўз ичига олиши лозим.

Бунда ҳаво трассалари тизими асосида ташкил этилмаган диспетчерлик ҳудудида ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатишни енгиллаштириш мақсадида йўналишлар тизими ташкил этилиши мумкин;

б) диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси ер ёки сув сатҳидан камида 200 метр (700 фут) баландликда бўлиши лозим.

Бунда ушбу талаб диспетчерлик ҳудудининг бутун ҳудуди бўйлаб қуйи чегара бир хил баландликда белгиланиши шартлигини англатмайди;

д) ВПҚ бўйича парвозларнинг диспетчерлик ҳудуди остида эркин амалга оширилишини таъминлаш мақсадида, амалий жиҳатдан имкон мавжуд бўлган ҳолларда, диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси мазкур банднинг «б» кичик бандида назарда тутилган минимал баландликдан юқори бўлиши лозим.

26. Диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси қуйидаги ҳолларда белгиланади:

а) диспетчерлик ҳудудининг юқори чегарасидан баландроқда ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизмати кўрсатилмаса;

б) диспетчерлик ҳудуди юқори диспетчерлик ҳудуди остида жойлашган бўлса.

Бунда диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси юқори диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасига мос келиши керак.

27. Юқори баландликларда парвоз қилаётган ҲҲХК мақсадида парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудлари сонини чеклаш зарур бўлган ҳолларда, юқори ҳаво ҳудуди учун алоҳида парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудуди белгиланади.

Бунда унинг ён чегаралари остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудларининг ён чегараларига мос келиши керак.

28. Диспетчерлик зоналарига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари камида диспетчерлик ҳудудига киритилмаган ҳаво ҳудудида ускуналар бўйича метеорологик шароитларда аэродромга учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемаларининг УПҚ бўйича парвоз траекториялари ўтадиган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.

Бунда аэродромлар яқинидаги кутиш зоналарида парвоз қиладиган ҳаво кемалари учиб келаётган ҳаво кемалари ҳисобланади;

б) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари тегишли аэродром ёки аэродромлар марказидан қўниш йўналишлари бўйича камида 10 км (5,4 денгиз мили) масофада белгиланиши лозим.

Бунда диспетчерлик зонаси бир-бирига яқин жойлашган икки ёки бир нечта аэродромларни ўз ичига олиши мумкин;

д) диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудуди билан туташган ҳолларда, у ер юзасидан диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасигача бўлган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.

Бунда диспетчерлик зонасининг юқори чегараси баландроқда жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ белгиланиши мумкин;

э) агар диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, юқори чегараси албатта белгиланиши лозим;

ф) агар диспетчерлик зонасининг юқори чегарасини унинг юқорисида жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ ўрнатиш зарур бўлса ёки диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, унинг юқори чегарасини учувчилар томонидан осон аниқланиши мумкин бўлган баландликда белгиланиши керак.

29. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази яқин атрофдаги аҳоли пункти ёки шаҳар номи ёки географик мўлжал номидан фойдаланган ҳолда номланади.

30. Аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти у жойлашган аэродром номи билан номланади.

31. Диспетчерлик зонаси, диспетчерлик ҳудуди ёки парвоз маълумотлари ҳудуди ушбу ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органининг номига мувофиқ номланади.

32. ҲҲХК йўналишларини белгилашда ҳар бир ҲҲХК йўналиши бўйлаб ҳимояланган ҳаво ҳудуди ҳамда қўшни ҲҲХК йўналишлари ўртасидаги хавфсиз интервал масофаси таъминланиши керак.

33. Ҳаракатнинг зичлиги, мураккаблиги ёки хусусиятидан келиб чиқиб, паст баландликларда, шу жумладан аҳоли пунктлари устидан парвоз қиладиган ҳаво кемалари учун махсус ҲҲХК йўналишлари белгиланади.

Бунда бундай йўналишлар ўртасидаги ёнлама ажратиш масофаси ҳаво кемаларида ўрнатилган навигация воситалари ва ускуналарининг имкониятларини ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.

34. ҲҲХК йўналишлари индекслар билан белгиланади ҳамда ҲҲХК йўналишлари индекслари мазкур Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ белгиланади, бундан стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари мустасно.

35. Стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар мазкур Қоидаларнинг 3-иловасига мувофиқ белгиланади.

Бунда VOR асосидаги ҲҲХК йўналишларини белгилаш бўйича услубий қўлланма мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.

ПБН шароитида парвозлар амалга оширилганда параллел йўл чизиқлари ёки параллел ҲҲХК йўналишлари марказий чизиқлари ўртасидаги ажратиш масофаси тегишли навигация тавсифига боғлиқ бўлиши лозим.

36. Йўналиш қисмлари бўйлаб аниқ навигацияни таъминлаш мақсадида, ўзгартириш нуқталари жуда юқори частотали ҳар томонга йўналган радиомаяклар (ЖЮЧ VOR) асосида белгиланган ҲҲХК йўналишларининг тегишли қисмларида белгиланади. Ўзгартириш нуқталари 110 км (60 денгиз мили) ёки ундан узун ҲҲХК йўналиши қисмларида белгиланади. ҲҲХК йўналишларининг мураккаблиги, навигация воситаларининг зич жойлашганлиги ёки бошқа техник ва эксплуатацион сабаблар мавжуд бўлган ҳолларда эса ўзгартириш нуқталари бундан қисқароқ йўналиш қисмларида ҳам белгиланиши мумкин.

37. Навигация воситаларининг ишлаш хусусиятлари ёки радиочастоталарни ҳимоя қилиш мезонларига мувофиқ бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, йўналиш қисми тўғри чизиқли бўлган ҳолларда ўзгартириш нуқтаси навигация воситалари ўртасидаги тенг масофада жойлашган нуқтада белгиланади. Йўналиш қисми навигация воситалари ўртасида йўналишини ўзгартирадиган ҳолларда эса, ўзгартириш нуқтаси тегишли радиалларнинг кесишиш нуқтасида белгиланади.

Бунда ўзгартириш нуқталарини ўрнатиш бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.

38. Асосий нуқталар ҲҲХК йўналишларини ва ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемаларини белгилаш, шунингдек ҲҲХК органларининг ҳаво кемалари парвози тўғрисидаги ахборотга бўлган эҳтиёжларини таъминлаш мақсадида белгиланиши лозим.

39. Асосий нуқталар индекслар билан белгиланади ҳамда мазкур Қоидаларнинг 2-иловасига мувофиқ ўрнатилади ва белгиланади.

40. Мавжуд эҳтиёжлардан келиб чиққан ҳолда аэродромда учиш-қўниш йўлаклари, перронлар ва техник хизмат кўрсатиш ҳудудлари ўртасида ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари ўрнатилади. Бунда бундай йўналишлар тўғри, содда ҳамда ҳаво кемаларининг ерда ҳаракатланишида зиддиятли вазиятлар юзага келишининг олдини оладиган тарзда белгиланиши керак.

41. Ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари УҚЙ ва ҲҲХК йўналишларининг индексларидан аниқ фарқ қиладиган индекслар билан белгиланиши лозим.

42. ҲҲХК органлари ўз вазифаларини амалга оширишда ҳаво кемаси эксплуатантларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олиши ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакили талабига кўра, ҲҲХК органлари ўзида мавжуд бўлган ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакилига ўз хизмат мажбуриятларини бажариш имконини берадиган маълумотларни тақдим этиши лозим.

43. Ҳаво кемаси эксплуатантининг сўровига кўра, ҲҲХК органлари томонидан олинган ҳамда мазкур эксплуатантга қарашли ҳаво кемасининг эксплуатациясига оид хабарлар, шу жумладан жойлашув тўғрисидаги хабарлар, маҳаллий тартибларга мувофиқ имкон қадар зудлик билан ҳаво кемаси эксплуатантга ёки унинг тайинланган вакилига тақдим этилади.

44. Ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозларига таъсир қилиши мумкин бўлган фаолиятни амалга оширишда ваколатли бўлган ҳарбий органлар билан яқин ҳамкорликни ташкил қилиши ва амалга ошириши лозим.

45. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган ҳаракатларни мувофиқлаштириш мазкур Қоидаларнинг 20-бобига мувофиқ амалга оширилади.

46. ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органлар ўртасида фуқаро авиацияси ҳаво кемаларининг хавфсиз ва узлуксиз парвозларини таъминлаш учун зарур бўлган маълумотларни зудлик билан алмашиш тартиби белгиланиши керак.

47. ҲҲХК органлари доимий равишда ёки сўров бўлганда, тегишли ҳарбий органларга зарур парвоз режасини ва фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари билан боғлиқ бошқа маълумотларни тақдим этадилар. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш зарурати юзага келишининг олдини олиш ёки бундай ҳолатларни имкон қадар камайтириш мақсадида ҲҲХК органлари Чикаго конвенциясининг 2-иловаси талабларига мувофиқ амалга оширилаётган парвозлар бўйича парвоз режалари, икки томонлама алоқа ва жойлашув тўғрисидаги маълумотларни тегишли ҳарбий органларга тақдим этишлари лозим.

48. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш заруратининг олдини олиш мақсадида қуйидаги махсус қоидалар белгиланади:

а) ҳарбий орган фуқаро авиацияси ҳаво кемаси бўлган ёки шундай деб тахмин қилиш мумкин бўлган ҳаво кемаси тутиб олиниши мумкин бўлган ҳудудга яқинлашаётганини ёки ушбу ҳудудга кирганлигини аниқласа, бу ҳақда ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилади;

б) ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш ҳамда уни тутиб олиш заруратини бартараф этиш мақсадида унга зарур навигация кўрсатмалари бериш орқали барча мумкин бўлган чоралар кўрилади.

49. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни режалаштириш бундай фаолият тўғрисидаги ахборотнинг ўз вақтида эълон қилинишини таъминлаш мақсадида тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан олдиндан мувофиқлаштирилади.

Агар тегишли ҲҲХК органи мазкур фаолиятни режалаштираётган ташкилот жойлашган давлат ҳудудида бўлмаса, мувофиқлаштириш дастлаб ушбу давлатнинг тегишли ҳаво ҳудуди учун масъул ҲҲХК органи орқали амалга оширилиши керак.

50. Мувофиқлаштиришнинг мақсади фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғилишининг олдини олиш ҳамда уларнинг одатий парвозларига таъсирни имкон қадар камайтиришга хизмат қиладиган мақбул шароитларни яратишдан иборат:

а) фаолият ўтказиладиган жой ёки ҳудуд, шунингдек унинг вақти ва давомийлиги, агар бошқа мақбул ечим мавжуд бўлмаса, белгиланган ҲҲХК йўналишларини ёпиш ёки ўзгартиришга, энг мақбул парвоз эшелонларидан фойдаланишни чеклашга ёхуд ҳаво кемаларининг мунтазам парвозларини кечиктиришга олиб келмайдиган тарзда танланиши керак;

б) мазкур фаолият учун ажратилган ҳаво ҳудудининг ўлчамлари имкони борича кичик бўлиши керак;

д) фуқаро авиацияси ҳаво кемалари билан фавқулодда вазият юзага келганда ёки фаолиятни зудлик билан тўхтатишни талаб қиладиган бошқа кутилмаган ҳолатлар содир бўлганда, тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан мазкур фаолиятни амалга ошираётган ташкилот (орган) ўртасида бевосита алоқа таъминланиши керак.

51. Тегишли ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият юзасидан хавф омилларини имкон қадар кечиктирмасдан таҳлил қилади ҳамда аниқланган хавф омилларини мақбул даражагача камайтириш бўйича тегишли чоралар кўрилишини таъминлайди.

52. «Ўзавиация» агентлиги фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият билан боғлиқ хавф омилларини таҳлил қилишни амалга оширувчи ёки баҳоловчи ташкилотлар (бўлинмалар) фаолиятини қўллаб-қувватлаш мақсадида хавф омилларини таҳлил қилиш тартибини белгилайди.

53. Тегишли ҲҲХК органлари фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни мувофиқлаштиришга оид ахборотни эълон қилиш ва тарқатиш учун жавобгар ҳисобланади.

54. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият мунтазам ёки доимий равишда амалга ошириладиган ҳолларда, барча манфаатдор томонларнинг фаолиятини мувофиқлаштириш учун тегишли органлар ташкил этилади ҳамда бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилинади.

55. Лазер нурларининг фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига салбий таъсирининг олдини олиш бўйича тегишли чоралар кўрилиши керак.

56. ҲҲХК билан боғлиқ аэронавигация ахбороти якуний фойдаланувчиларнинг аэронавигация ахборотига бўлган эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотларнинг аниқлик ва яхлитлик таснифига мувофиқ шакллантирилади ҳамда эълон қилиниши лозим.

57. Ҳаво кемалари парвозларини метеорологик жиҳатдан таъминлаш учун энг сўнгги метеорологик маълумотлардан фойдаланишни таъминлаш мақсадида метеорология бўйича ваколатли орган ва ваколатли ҲҲХК органлари ўртасида, заруратга кўра, келишув тузилади. Ушбу келишувга мувофиқ ҲҲХК ходимлари:

а) метеорологик маълумотни акс эттирувчи индикаторлардан фойдаланиш билан бир қаторда, ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган метеорологик элементлар тўғрисида келишувда белгиланган тартибда метеорологик органга хабар беради;

б) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган, аэродром бўйича метеорологик ҳисоботга киритилмаган ҳамда эксплуатацион аҳамиятга эга метеорологик ҳодисалар тўғрисидаги маълумотларни тегишли метеорологик органга имкон қадар кечиктирмасдан етказади;

д) ҲҲХК органлари вулқон отилишидан олдинги фаоллик, вулқон отилиши ҳамда вулқон кули булутлари тўғрисидаги мавжуд маълумотларни имкон қадар тез тегишли метеорологик органга тақдим этади. Ҳудудий диспетчерлик марказлари ва парвоз маълумотлари марказлари ушбу маълумотларни ўзлари ҳамкорлик қиладиган метеорологик кузатув органларига ҳамда вулқон куллари бўйича консультатив марказга (VAAC Toulouse) юборади.

Бунда VAAC (Volcanic Ash Advisory Centre) Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Чикаго конвенциясининг 3-иловаси 3-боби 3.5.1-бандига мувофиқ минтақавий аэронавигация келишувлари билан белгиланади. Мазкур келишувларга мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳудуди учун вулқон кули бўйича консультатив марказ функцияларини Франция Республикасининг Тулуза шаҳрида жойлашган VAAC Тоулоусе амалга оширади ҳамда ушбу марказга тегишли маълумотлар тақдим этилади.

58. NOTAM ва SIGMET маълумотига киритиладиган вулқон кули тўғрисидаги ахборотнинг ўзаро мувофиқлигини таъминлаш мақсадида ҳудудий диспетчерлик марказлари, парвоз маълумотлари марказлари ҳамда тегишли метеорологик кузатув органлари ўртасида узвий ҳамкорлик ва мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.

59. Парвоздан олдинги энг сўнгги аэронавигация ахборотини тақдим этиш ҳамда парвозга оид ахборотга бўлган эҳтиёжларни қондириш учун зарур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан ўз вақтида олиниши таъминланиши мақсадида аэронавигация ахборот хизмати органи ва тегишли ваколатли ҲҲХК органи ўртасида келишув тузилади. Мазкур келишувга мувофиқ масъул ҲҲХК органи масъул аэронавигация ахборот хизмати органига имкон қадар кечиктирмасдан қуйидаги маълумотларни тақдим этади:

а) аэродромдаги шароитлар ҳақидаги маълумот;

б) ўзининг жавобгарлик ҳудудида жойлашган тегишли ускуналар, хизматлар ва аэронавигация воситаларининг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотларни;

д) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган вулқон фаоллиги ёки ҳаво кемаларидан олинган вулқон фаоллиги тўғрисидаги маълумотларни;

э) парвозлар хавфсизлиги учун муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа маълумотларни.

60. Аэронавигация тизимига ўзгартиришлар киритилишидан олдин бундай ўзгартиришлар учун масъул хизматлар аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан тегишли аэронавигация ахборотини тайёрлаш, эълон қилиш ва тарқатиш учун зарур бўлган муддатни ҳисобга олиши керак. Шу мақсадда тегишли хизматлар ўртасида мазкур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органига ўз вақтида тақдим этилишини таъминлаш бўйича узвий мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.

61. Хариталар ва автоматлаштирилган навигация тизимлари учун муҳим аҳамиятга эга бўлган аэронавигация маълумотларидаги ўзгартиришлар Чикаго конвенциясининг 15-иловаси 6-бобида назарда тутилган аэронавигация маълумотларини тартибга солиш ва бошқариш (AIRAC) тизими орқали эълон қилинади. ҲҲХК органлари ходимлари аэронавигация ахборот хизматига дастлабки ахборот /маълумотларни тақдим этишда AIRAC тизими учун олдиндан белгиланган ва халқаро миқёсда келишилган, кучга кириш саналарини ҳисобга олишлари керак.

62. Аэронавигация ахборот хизматига дастлабки аэронавигация ахборотлари ёки маълумотларини етказиш учун масъул бўлган ҲҲХК органи ходими аэронавигация маълумотларининг якуний фойдаланувчисининг эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотлар аниқлиги ва маълумотлар яхлитлик таснифи бўйича талабларини ҳисобга олишлари керак.

Бунда AIRAC маълумотлари аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан AIRAC тизими орқали унинг кучга кириш санасидан камида 42 кун олдин эълон қилинади. Шу боис ушбу ахборот фойдаланувчиларга кучга кириш санасидан камида 28 кун олдин етиб бориши таъминланиши лозим.

63. Парвозларнинг минимал абсолют баландликлари ҳар бир ҲҲХК йўналиши ва диспетчерлик ҳудуди учун ўрнатилади ҳамда эълон қилинади. Парвозларнинг минимал абсолют баландлиги ушбу ҳудуддаги назорат тўсиқлари устидан белгиланган минимал баландлик захирасини таъминлаши лозим.

64. Авария ҳолатида бўлган ёки шундай ҳолатда деб тахмин қилинган, шу жумладан ноқонуний аралашувга дуч келган ҳаво кемасига вазиятдан келиб чиққан ҳолда бошқа ҳаво кемаларига нисбатан максимал даражада эътибор, ёрдам ва устуворлик берилиши лозим.

Бунда, авария ҳолати юзага келганлиги ҳақида хабар бериш учун маълумотлар узатиш линиялари ва/ёки иккиламчи радиолокатор қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозланган ҳаво кемаси ушбу ускуналардан қуйидаги тартибда фойдаланиши мумкин:

а) А режимида 7700 кодини ўрнатиш;

б) ноқонуний аралашув содир бўлганлигини кўрсатиш учун А режимида 7500 кодини узатиш;

д) ADS-B ва/ёки ADS-C мавжуд бўлса, уларнинг авария ва/ёки шошилинч хабарларни узатиш имкониятларидан фойдаланиш;

э) CPDLC алоқаси мавжуд бўлса, унинг ёрдамида авария ҳолати тўғрисида тегишли хабарни узатиш.

65. Авария ҳолати юзага келганда ҲҲХК органлари ва ҳаво кемалари ўртасида алоқани олиб боришда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.

66. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари ушбу ҳаво кемасининг сўровларига дарҳол жавоб бериши лозим. ҲҲХК органлари парвознинг хавфсиз амалга оширилиши билан боғлиқ маълумотларни узатишни давом эттиради ҳамда парвознинг барча босқичларида, айниқса ҳаво кемасининг хавфсиз қўнишини таъминлашни тезлаштириш учун зарур чораларни кўради.

67. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари хавфсизлик органлари томонидан белгиланган махсус кўрсатмаларни бажаришлари талаб этилади.

68. Парвоз вақтида юзага келадиган кутилмаган вазиятларда ҳаво кемалари қуйидаги турларга бўлинади:

а) курсдан четлашган ҳаво кемаси — берилган йўл чизиғидан сезиларли даражада четга чиққан ёки ўз йўналишини йўқотганлиги ҳақида хабар берган ҳаво кемаси;

б) мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси — маълум бир ҳудудда парвоз қилаётган ёки ушбу ҳудудда парвози ҳақида хабар берилган, бироқ мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси;

Бунда ҳаво кемаси бир вақтнинг ўзида бир ҲҲХК органи томонидан курсдан четлашган ҳаво кемаси, бошқа ҲҲХК органи томонидан эса мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси деб ҳисобланиши мумкин, шунингдек курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаларига ноқонуний аралашув объекти бўлган ҳаво кемаси ҳам киради.

69. ҲҲХК органи курсдан четлашган ҳаво кемаси тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш ҳамда парвоз хавфсизлигини таъминлаш учун мазкур Қоидаларнинг 70 ва 71-бандларига мувофиқ барча зарур чораларни кўриши лозим.

Бунда ҲҲХК органи томонидан кўрсатиладиган навигацион ёрдам ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида у тутиб олиниши хавфи мавжуд бўлган ёки унинг хавфсизлигига бошқа таҳдид туғдириши мумкин бўлган ҳудудга кирган ёхуд бундай ҳудудга бевосита яқинлашган ҳолларда алоҳида аҳамият касб этади.

70. Агар ҳаво кемасининг жойлашуви номаълум бўлса, ҲҲХК органи қуйидаги чораларни кўриши лозим:

алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши;

унинг жойлашувини аниқлаш учун барча мавжуд воситалардан фойдаланиши;

ушбу шароитда ҳаво кемасининг парвозини бошқарувига таъсир қилиши мумкин бўлган барча омилларни ҳисобга олган ҳолда, ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида кирган бўлиши ёки кириши мумкин бўлган ҳудуддаги ҲҲХК органларига хабар бериши;

маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органларни хабардор қилиши ҳамда уларга мазкур вазият билан боғлиқ парвоз режаси ва курсдан четлашган ҳаво кемасига оид бошқа маълумотларни тақдим этиши;

мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида кўрсатилган органлардан, шунингдек парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан ушбу ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатиш ҳамда унинг жойлашувини аниқлашда ҳар томонлама ёрдам кўрсатишни сўраши.

Бунда мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида назарда тутилган талаблар мазкур банднинг учинчи бандига мувофиқ хабардор қилинган ҲҲХК органларига нисбатан ҳам татбиқ этилади;

71. Ҳаво кемасининг жойлашуви аниқланганда, ҲҲХК органи ҳаво кемасига унинг жойлашуви ҳамда вазиятни тузатиш учун кўрилиши лозим бўлган чоралар тўғрисида хабар беради. Зарурат бўлганда, ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органларга курсдан четлашган ҳаво кемаси ҳамда унга берилган тавсиялар тўғрисидаги тегишли маълумотларни тақдим этади.

72. ҲҲХК органи ўз ҳудудида мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси мавжудлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ҲҲХК эҳтиёжлари учун ёки маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органлар эҳтиёжлари учун зарур бўлган барча ҳолларда ушбу ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш чораларини кўриши лозим. Бунинг учун ҲҲХК органи вазиятдан келиб чиқиб қуйидаги чоралардан бирини ёки бир нечтасини кўради:

а) ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилади;

б) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни мазкур парвоз маълумотлари ҳудудига хизмат кўрсатувчи бошқа ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;

д) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни қўшни парвоз маълумотлари ҳудудларига хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;

э) ушбу ҳудудда парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан зарур маълумотларни олишга ҳаракат қилади ҳамда зарурат бўлганда ҳаво кемаси аниқлангандан сўнг тегишли ҳарбий органни хабардор қилади.

73. ҲҲХК органи курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемасини ноқонуний аралашув объекти бўлган деб ҳисобласа, маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ бу ҳақда тегишли ваколатли ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилиши лозим.

74. Фуқаро авиацияси ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан барча мавжуд воситалар ёрдамида икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши (агар бундай алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, 121,5 MHz авария частотасида ҳам ўрнатишга ҳаракат қилиши);

б) тутиб олинаётган ҳаво кемаси учувчисига тутиб олиш ҳақида хабар бериши;

д) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани амалга ошираётган тутиб олишни бошқарувчи орган билан алоқа ўрнатиши ҳамда унга ушбу ҳаво кемаси тўғрисидаги мавжуд маълумотларни тақдим этиши;

э) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хабарларини ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши;

ф) тутиб олишни бошқарувчи орган билан яқин ҳамкорликда тутиб олинаётган ҳаво кемаси хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;

г) агар тутиб олинаётган ҳаво кемаси курсдан четлашиши натижасида қўшни парвоз маълумотлари ҳудудини тарк этган бўлса, ушбу ҳудудда хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларини хабардор қилиши.

75. ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудидан ташқарида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) ҳаво кемаси тутиб олинаётган ҳаво ҳудудида хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органини хабардор қилади, унга ҳаво кемасининг мансублигини аниқлашни осонлаштириши мумкин бўлган мавжуд маълумотларни тақдим этади ҳамда ундан мазкур Қоидаларнинг 74-бандига мувофиқ чоралар кўришни сўраши;

б) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан тегишли ҲҲХК органи ўртасидаги ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши.

76. Давлат ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз жавобгарлик ҳудудида давлат ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, мазкур вазиятда мос бўлган қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) давлат ҳаво кемасини тутиб олишни бошқариш органини ҳаво кемасининг мансублиги тўғрисида хабардор қилиши ҳамда у ҳақидаги барча мавжуд маълумотларни тақдим этиши;

б) тутиб олишни бошқариш органининг кўрсатмаларига мувофиқ, зарурат туғилганда тутиб олиш жараёнида қайта узатувчи орган сифатида иштирок этиши ҳамда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;

д) тутиб олиш жараёни унинг жавобгарлик ҳудудидан ташқарига чиқса, бошқа ҲҲХК органлари билан зарур мувофиқлаштиришни амалга ошириши.

77. ҲҲХК органлари мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан (бундан буён матнда UTC деб юритилади) фойдаланадилар ҳамда вақтни соат ва дақиқаларда, зарурат бўлганда эса сонияларда, ярим тундан бошлаб ҳисобланадиган сутка бўйича ифодалайдилар.

78. ҲҲХК органлари вақтни соат, дақиқа ва сонияларда кўрсатувчи ва ҳар бир иш жойидан аниқ кўринувчи соатлар билан жиҳозланиши лозим.

79. ҲҲХК органларидаги соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTCдан ±30 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим. ҲҲХК органлари маълумотлар узатиш линияларидан фойдаланганда, соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTCдан 1 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим.

80. Аниқ вақт стандарт вақт станциясидан, бундай имконият мавжуд бўлмаган тақдирда эса стандарт вақт станциясидан аниқ вақтни оладиган бошқа ваколатли органдан олинади.

81. ҲҲХК органлари ҳаво кемасига аниқ вақтни сўров бўлганда хабар беради ва энг яқин 30 сониягача аниқлик билан тақдим этиши лозим.

82. «Ўзавиация» агентлиги ҳаво кемаларининг барометрик баландлиги ҳақидаги маълумотларни узатувчи қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозлаш ва улардан ҳаво ҳудудининг белгиланган қисмларида фойдаланиш талабларини жорий этади.

Бунда мазкур талаблар ҲҲХК самарадорлигини ҳамда бортдаги тўқнашувлар тўғрисида огоҳлантириш тизимлари самарадорлигини оширишга қаратилган бўлади.

83. «Ўзавиация» агентлиги ҲҲБ хизматларини кўрсатишда чарчоқни бошқариш бўйича талабларни белгилайди. Мазкур талаблар ҲҲБ диспетчерлари хизмат вазифаларини зарур даражадаги ҳушёрликни сақлаган ҳолда бажаришини таъминлаш мақсадида илмий тамойиллар, замонавий билимлар ҳамда эксплуатацион тажрибага асосланади ҳамда қуйидагиларни назарда тутади:

а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жойидаги вақт меъёрлари ҳамда уларни қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 5-иловасига мувофиқ;

б) «Ўзаэронавигация маркази» томонидан FRMSни жорий этиш ва қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 6-иловасига мувофиқ.

Бунда, чарчоқни бошқариш бўйича тартибни ишлаб чиқиш ва жорий этишда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Чарчоқни бошқариш ёндашувлари устидан назорат бўйича қўлланмасига асосланилади.

84. «Ўзаэронавигация маркази» томонидан чарчоқ билан боғлиқ парвозлар хавфсизлигига оид хавф омилларини бошқариш мақсадида қуйидаги усуллардан бирини қўллашни талаб этилади:

а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини кўрсатилаётган ҲҲХК ҳажми ҳамда мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш;

б) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲБ диспетчерларининг барча фаолияти бўйича FRMСни жорий этиш;

д) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲХКнинг айрим турлари бўйича FRMSни жорий этиш ҳамда қолган фаолият бўйича ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш.

85. Агар «Ўзаэронавигация маркази» ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш вақти меъёрларига мувофиқ ташкил этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:

а) белгиланган иш вақти меъёрларига риоя этилганлиги ҳамда дам олиш вақтига қўйилган талаблар бажарилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар юритилиши ва тақдим этилишини;

б) «чарчоқни бошқариш» тамойиллари ҳамда «чарчоқни бошқариш» сиёсатини ишлаб чиқиш ва ҲҲБ диспетчерларини хабардор қилинишини;

д) иш жараёнида олдиндан прогноз қилиб бўлмайдиган фавқулодда ёки кутилмаган вазиятларда юзага келадиган қўшимча хавф омилларини камайтириш мақсадида иш вақти меъёрларидан чекиниш тартибини белгилаши;

э) тезкор ишлаб чиқариш зарурати мавжуд бўлганда, «Ўзаэронавигация маркази» иш вақти меъёрларига риоя этилгандаги парвозлар хавфсизлиги даражасига тенг ёки ундан юқори хавфсизлик даражаси таъминланишини ҳамда тегишли хавф омиллари самарали бошқарилишини асослаган тақдирда, мазкур иш вақти меъёрларидан четга чиқиш учун «Ўзавиация» агентлигидан рухсат олиши.

Бунда иш вақти меъёрларига риоя этилиши «Ўзаэронавигация маркази»ни ўз фаолияти давомида юзага келадиган хавф омилларини, шу жумладан чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими доирасида бошқариш мажбуриятидан озод этмайди.

86. Агар «Ўзаэронавигация маркази» мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини кўрсатишда FRMSни жорий этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:

а) ФРМСнинг парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимининг бошқа элементлари билан интеграция қилиниш тартибини белгилашни;

б) ҳужжатлаштирилган тартиб-таомиллар асосида парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланишини назарда тутувчи FRMSни тасдиқлашни.

Бунда FRMS фаолияти учун зарур бўлган маълумотларнинг узлуксиз мавжудлигини таъминлаш мақсадида парвозлар хавфсизлигига оид маълумотларни ҳимоя қилиш талаблари Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги конвенциянинг 19-иловасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

87. Ҳаво ҳаракатини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимида парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай муҳим ўзгариш, шу жумладан эшелонлаш минимумларини камайтириш ёки янги қоида ёхуд тартибни жорий этиш, парвозлар хавфсизлиги хавф омиллари баҳолангач, парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланиши тасдиқлангандан ҳамда фойдаланувчилар билан маслаҳатлашувлар ўтказилиб, «Ўзавиация» агентлиги билан келишилгандан кейингина амалга оширилади.

Зарур ҳолларда ўзгаришларни жорий этувчи корхона жорий этилган ўзгаришлар натижасида парвозлар хавфсизлигининг белгиланган даражаси сақланиб қолаётганлигини баҳолаш мақсадида уларнинг натижаларини мониторинг қилишни таъминлайди.

Бунда агар ўзгаришнинг хусусияти парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражасини миқдорий баҳолаш имконини бермаса, парвозлар хавфсизлиги хавф омилларини баҳолаш эксплуатацион баҳолаш асосида амалга оширишга рухсат этилади.

88. Аэронавигация мақсадларида горизонтал текисликда ҳисоблаш тизими сифатида Бутунжаҳон геодезия тизими (WGS-84) қўлланилади. ЭЪлон қилинадиган аэронавигация географик координаталари (кенглик ва узунликни) WGS-84 геодезик координаталар тизимида ифодаланади.

89. Аэронавигация мақсадларида вертикал таянч тизими сифатида ўртача денгиз сатҳи (MSL) қабул қилинади. Ўртача денгиз сатҳи (MSL) Ернинг тортишиш майдони билан боғлиқ бўлган геоид сиртига асосланади.

Бунда глобал миқёсда геоид ўртача денгиз сатҳига мос келади ҳамда Ернинг тортишиш майдонининг эквипотенциал сирти сифатида қаралади.

90. Аэронавигация мақсадларида Григориан тақвими ҳамда мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан (UTC) таянч тизимлари сифатида қўлланилади. Бошқа вақт ҳисоби тизими қўлланилган ҳолларда, бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилиниши лозим.

91. «Ўзаэронавигация маркази» авиадиспетчерларнинг радиотелефон алоқаси олиб бориладиган тилларда сўзлаша олишларини ҳамда ушбу тилларни тушунишларини таъминлаши лозим.

92. ҲҲБ органлари ўртасида алоқа тили бўйича бошқача келишув мавжуд бўлмаса, улар ўртасидаги алоқада инглиз тили қўлланилиши лозим.

93. «Ўзаэронавигация маркази» Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК ва у билан боғлиқ хизматлар фаолиятининг бузилиши ёки бузилиш хавфи юзага келганда қўлланиладиган кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқади ва эълон қилади. Мазкур режалар қўшни ҲҲХК учун масъул ваколатли органлар ҳамда манфаатдор ҳаво ҳудуди фойдаланувчилари билан яқин ҳамкорликда ишлаб чиқилиши лозим.

Бунда кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш, эълон қилиш ва амалга ошириш тартибига оид қўлланма мазкур Қоидаларнинг 10-иловасида келтирилган.

94. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудларини ўрнатишда ҳар бир ҳудудга ном берилади ва ушбу ҳудудлар тўғрисидаги батафсил маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP)да эълон қилинади.

95. Муайян ҳудуд учун дастлаб белгиланган ном ушбу ҳудудга оид кейинчалик эълон қилинадиган барча билдиришномаларда ушбу ном қўлланилади.

96. Ҳудуд номи қуйидаги ҳарфлар ва рақамлардан иборат бўлиши керак:

а) Ўзбекистон Республикасига берилган жой индексининг давлатни ифодаловчи ҳарф белгиси;

б) P ҳарфи — тақиқланган ҳудуд учун, R ҳарфи — чекланган ҳудуд учун ва D ҳарфи — хавфли ҳудуд учун;

д) Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида такрорланмайдиган рақам.

97. Ҳудудга берилган рақамли белги ҳудуд тугатилган кундан бошлаб камида бир йил давомида қайта қўлланилмаслиги лозим.

98. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудлар ташкил этилганда, улар кичик бўлиши ҳамда барча фойдаланувчилар томонидан осон аниқланиши учун оддий геометрик шаклга эга бўлиши лозим.

99. «Ўзаэронавигация маркази» мазкур Қоидаларнинг 7-иловасига мувофиқ ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати ташкил этилишини таъминлаши лозим.

100. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати қуйидагиларга кўрсатилади:

а) A, B, C, D ва E тоифадаги ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган барча УПҚ парвозлари;

б) B, C ва D тоифадаги ҳаво ҳудудидаги барча ВПҚ парвозлари;

д) ВПҚ бўйича барча махсус парвозлар;

э) назорат қилинадиган аэродромлардаги барча аэродромда ҳаракатланиш.

101. ҲҲБ қуйидаги диспетчерлик органлари томонидан амалга оширилади:

а) ҳудудий диспетчерлик хизмати — ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан, бундай марказ ташкил этилмаган ҳолларда эса яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун белгиланган чекланган ўлчамдаги диспетчерлик ҳудуди ёки диспетчерлик зонасида яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган томонидан;

б) яқинлашиш диспетчерлик хизмати — яқинлашиш диспетчерлик пункти томонидан, шунингдек мазкур хизмат функцияларини аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан амалга ошириш зарур ёки мақсадга мувофиқ бўлган ҳолларда аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан;

д) аэродром диспетчерлик хизмати — аэродром диспетчерлик пункти томонидан.

102. Перронда хизмат кўрсатиш вазифалари, шу жумладан перрондаги фаолиятни ташкил этиш вазифалари, аэродром диспетчерлик пункти, перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати ёки алоҳида ташкил этилган орган зиммасига юклатилиши мумкин.

103. ҲҲБ органи ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатишда қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

а) ҳар бир ҳаво кемасининг режалаштирилган ҳаракати ҳамда унга киритилган ўзгартиришлар тўғрисидаги маълумотлар билан таъминлаши;

б) ҳар бир ҳаво кемасининг жорий парвози тўғрисидаги энг сўнгги маълумотлар билан таъминланиши;

д) олинган маълумотлар асосида ҳаво кемаларининг бир-бирига нисбатан жойлашувини аниқлаши;

э) ўз бошқаруви остидаги ҳаво кемалари ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш, шунингдек ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш мақсадида диспетчерлик рухсатлари ва зарур маълумотларни, тўқнашувнинг олдини олиш бўйича тавсия бериши;

ф) ҳаво кемаси бошқа ҲҲХК органлари бошқаруви остидаги ҳаво кемалари билан зиддиятли вазият юзага келтириши, шунингдек унга хизмат кўрсатиш бошқа ҲҲХК органига топширилишидан олдин тегишли ҲҲХК органлари билан мувофиқлаштиришни амалга ошириши.

104. Ҳаво кемасининг ҳаракати тўғрисидаги маълумотлар ҳамда ушбу ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати индикатор экранида ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлаш ва ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш учун зарур бўлган таҳлилни амалга ошириш имконини берадиган тарзда акс эттирилиши лозим.

105. Диспетчерлик органлари томонидан бериладиган диспетчерлик рухсатлари қуйидаги ҳаво кемалари ўртасида эшелонлашни таъминлаши керак:

а) A ва B тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган барча ҳаво кемалари ўртасида;

б) C, D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;

д) C тоифасига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;

э) УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳамда ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида;

ф) ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида. Бироқ D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида мазкур банднинг «б» кичик бандида назарда тутилган ҳолларда ҳаво кемаси учувчисининг сўровига биноан ҳамда ваколатли ҲҲХК органи томонидан белгиланган тартибда визуал метеорологик шароитларда амалга ошириладиган парвознинг муайян қисми учун эшелонлашни таъминламасдан диспетчерлик рухсати берилиши мумкин.

106. Диспетчерлик органи Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида эшелонлашни бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга ошириши лозим.

107. 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб ҳаво ҳудудининг барча қисмларида 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимуми (RVSM) қўлланилганда, мазкур эшелонларда парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича минтақавий дастур ташкил этилади. Мазкур дастур қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумининг доимий равишда хавфсиз қўлланилишини ҳамда парвозлар хавфсизлиги бўйича белгиланган талабларга мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши лозим. Минтақавий мониторинг дастурининг қамрови муайян турдаги ҳаво кемалари гуруҳининг баландликни сақлаш хусусиятларини таҳлил қилиш ҳамда баландликни ўлчаш тизими хатолигининг барқарорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.

Бунда вертикал эшелонлаш ва нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича кўрсатмалар халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумини қўллаш бўйича қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

108. RCP ва (ёки) RSP тавсифлари қўлланиладиган ҳаво ҳудудида тегишли RCP ва (ёки) RSP тавсифларига мувофиқ инфратузилма ҳамда ушбу тавсифларга мувофиқ парвозларни амалга ошираётган ҳаво кемаларининг эксплуатациясини мониторинг қилиш дастурлари ташкил этилади. Мазкур дастурлар тегишли ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг алоқа ва (ёки) кузатув кўрсаткичлари белгиланган парвозлар хавфсизлиги талабларига мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши ҳамда мониторинг дастурларининг қамрови алоқа ва (ёки) кузатув самарадорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.

109. Минтақалараро келишувлар доирасида мониторинг дастурлари бўйича маълумотлар ва (ёки) ахборотни алмашиш механизмига мувофиқ «Ўзаэронавигация маркази» Ўзбекистон Республикасига оид тегишли маълумотлар ва (ёки) ахборотни мунтазам тақдим этиши лозим.

110. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида қўлланиладиган эшелонлаш минимумлари қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим:

а) қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ белгиланган эшелонлаш минимумлари;

б) ҳаводаги ҳаракат қўшни ҳаво ҳудудига ўтганда ёки қўшни ҳаво ҳудудидан кириб келганда, шунингдек йўналишлар қўшни ҳаво ҳудуди билан умумий чегарага қўлланилиши лозим бўлган эшелонлаш минимумидан кам масофада жойлашган ҳолларда, қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул тегишли ҲҲХК органлари билан эришилган келишувлари.

Бунда мазкур талаб жавобгарликни топшириш чегарасининг ҳар икки томонидаги ҲҲХК органлари томонидан қўлланиладиган эшелонлаш минимумларининг ўзаро мувофиқлигини ҳамда умумий чегара яқинида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлашга қаратилган бўлиши лозим;

д) ҳаво ҳудудининг муайян қисмидан ўтувчи йўналишлар ёки уларнинг қисмлари бўйича ҳаво кемаси эксплуатантлари билан ўтказилган маслаҳатлашувлар натижалари;

э) парвозлар хавфсизлиги бўйича хавфларни баҳолаш натижалари, агар улар парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланганлигини тасдиқланганлиги.

111. Ўрнатилган эшелонлаш минимумлари ҳамда уларни қўллаш тартиби тўғрисидаги маълумотлар қуйидагиларга етказилиши лозим:

а) қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул бўлган тегишли ҲҲХК органларига;

б) агар эшелонлаш навигация воситалари ёки навигация усулларидан фойдаланишга асосланган бўлса, аэронавигация маълумотлари тўплами (AIP) орқали учувчилар ва ҳаво кемаси эксплуатантларига.

112. Назорат қилинадиган ҳар бир парвозга бир вақтнинг ўзида фақат битта ҲҲХК диспетчерлик органи томонидан диспетчерлик хизмати кўрсатилиши лозим.

113. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик битта ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилади. ҲҲХК диспетчерлик органлари ўртасида тегишли мувофиқлаштириш таъминлангандан сўнг, ҳаво кемаси ёки ҳаво кемалари гуруҳига хизмат кўрсатиш учун жавобгарлик бошқа ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилиши мумкин.

114. Ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатувчи икки ҲҲХК органи ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ҳаво кемаси жавобгарлик чегарасини ҳисоблаб чиқилган вақтда кесиб ўтганда ёки ушбу органлар ўртасида келишилган бошқа нуқта ёхуд вақтда бир органдан иккинчисига ўтказилиши лозим.

115. Ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган билан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ушбу органлар ўртасида келишилган нуқта ёки вақтда ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органдан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органига ёки аксинча ўтказилади.

116. Яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган ва аэродром диспетчерлик пункти ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

а) ҳаво кемалари учиб келаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик яқинлашиш диспетчерлик хизмати органидан аэродром диспетчерлик пунктига ҳаво кемаси аэродром яқинида бўлиб, ерусти мўлжаллари бўйича қўнишга киришиш ва визуал қўнишни амалга ошириш мумкинлиги тасдиқланганда ёки барқарор визуал метеорологик шароитларга кирганда, шунингдек ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки эшелонга етганда ёхуд ҳаво кемаси қўнгандан сўнг;

Бунда Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи мавжуд бўлган тақдирда ҳам, тегишли ҲҲХК органлари ўртасида олдиндан тузилган келишувга мувофиқ айрим парвозларга диспетчерлик хизмати ҳудудий диспетчерлик марказидан бевосита аэродром диспетчерлик пунктига ёки аксинча ўтказилиши мумкин. Бундай ҳолларда яқинлашиш диспетчерлик хизматига тегишли функциялар ҳудудий диспетчерлик маркази ёки аэродром диспетчерлик пункти томонидан амалга оширилади;

б) ҳаво кемалари учиб кетаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик аэродром диспетчерлик пунктидан яқинлашиш диспетчерлик хизмати органига аэродром ҳудудида визуал метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда ҳаво кемаси аэродром ҳудудини тарк этишидан олдин, визуал метеорологик шароитларда парвоздан ускуналар бўйича парвозга ўтишидан олдин ёхуд ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда, аэродромда ускуналар бўйича метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда эса ҳаво кемаси ер юзасидан кўтарилгандан сўнг дарҳол ёки ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёхуд диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда.

117. Битта ҲҲХК органи таркибидаги диспетчерлик секторлари ёки диспетчерлик пунктлари ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланган нуқта, эшелон ёки вақтда бир диспетчерлик сектори ёки диспетчерлик пунктидан бошқасига ўтказилади.

118. ҲҲХК учун жавобгарликни узатишни мувофиқлаштиришда ҲҲХК учун жавобгарлик бир ҲҲХК органидан бошқасига фақат қабул қилувчи орган (ҲҲХК органининг) розилиги ҳамда мазкур Қоидаларнинг 119 — 122-бандлари талаблари бажарилгандан сўнг ўтказилади.

119. Жавобгарликни узатувчи орган алоқа воситалари орқали қабул қилувчи ҲҲХК органига жорий парвоз режасининг тегишли қисмларини ҳамда унинг сўровига кўра диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун зарур бўлган бошқа маълумотларни юбориши лозим.

120. Радиолокацион ёки ADS-B маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари жавобгарлик узатилишидан олдин қабул қилувчи орган (ҲҲХК органига) юборилади ҳамда ҳаво кемасининг жойлашуви тўғрисидаги, зарур ҳолларда эса радиолокацион ёки ADS-B маълумотларига кўра унинг йўл чизиғи ва тезлиги тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак.

121. ADS-C келишуви маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари ҳаво кемасининг тўрт ўлчамли жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни, шунингдек зарур ҳолларда бошқа тегишли маълумотларни ўз ичига олиши лозим.

122. Қабул қилувчи ҲҲХК органи узатувчи орган томонидан белгиланган шартларда ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилишга розилигини билдиради ёки ушбу шартларга ўзгартиришлар киритишни таклиф этади ҳамда ҳаво кемаси жавобгарлик топширилаётган пайтда эга бўлиши лозим бўлган парвознинг кейинги қисмига тааллуқли бошқа зарур маълумотларни ёки диспетчерлик рухсатини билдиради.

123. Қабул қилувчи ҲҲХК органи тегишли ҳаво кемаси билан икки томонлама овозли алоқа ва (ёки) маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа ўрнатиб, ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилгандан сўнг, агар ҲҲХК органининг иш технологиясида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, бу ҳақда узатувчи органни хабардор қилади.

124. ҲҲХКни мувофиқлаштиришнинг амалдаги тартиб-таомиллари, шу жумладан ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктлари ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувларда ёки ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланиши лозим.

125. Диспетчерлик рухсатлари фақат ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш талабларига асосланиши лозим ҳамда қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) парвоз режасида кўрсатилган ҳаво кемасининг танитувчи индекси;

б) диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси;

д) парвоз йўналиши;

э) бутун парвоз йўналиши ёки унинг бир қисми учун белгиланган парвоз эшелони (эшелонлари), зарур ҳолларда эса эшелонни ўзгартириш бўйича кўрсатмалар;

ф) парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган бошқа кўрсатмалар ва маълумотлар, шу жумладан яқинлашиш ёки учиб кетиш манёврлари, алоқа ўрнатиш тартиби ҳамда диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси.

Бунда рухсатнинг амал қилиш муддатининг тугаши, агар парвоз бошланмаган бўлса, рухсат автоматик равишда бекор қилинадиган вақтни англатади.

126. Ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш ҳамда диспетчерлик рухсатларида учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда схемаларини тавсифлашни соддалаштириш мақсадида стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда улар билан боғлиқ схемалар белгиланади.

127. Товуш тезлигидан юқори тезликда парвоз қилувчи ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) бошланишидан олдин берилиши керак ҳамда камида ушбу босқич якунигача амал қилиши лозим.

128. Ҳаво кемасининг крейсер эшелон режимида товуш тезлигидан юқори тезликдан товуш тезлигигача секинлашиши ва пасайиши учун бериладиган диспетчерлик рухсати камида ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) давомида узлуксиз пасайишни таъминлаши лозим.

129. Парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмаларининг овозли алоқа орқали узатилган қисмлари парвоз экипажи аъзоси томонидан такрорланиши шарт. Шунингдек, қуйидаги диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмалари ҳар доим такрорланиши талаб этилади:

а) йўналиш бўйлаб парвоз қилиш учун диспетчерлик рухсатлари;

б) фаол УҚЙга кириш, қўниш, учиш, қўнгандан сўнг кутиб туриш, кесиб ўтиш ва орқага ҳаракатланиш бўйича рухсатлар ва кўрсатмалар;

д) фаол УҚЙга тегишли, баландлик ўлчагичини ўрнатиш, иккиламчи радиолокатор кодлари, парвоз эшелонлари, курс ва тезлик ҳамда диспетчер томонидан узатиладиган ёки АТИС радиоэшиттиришлари орқали бериладиган ўтиш эшелонлари бўйича кўрсатмалар.

130. Мазкур Қоидаларнинг 129-бандида назарда тутилмаган бошқа диспетчерлик рухсатлари ёки кўрсатмалари, шу жумладан шартли рухсатлар, улар тушунилганлиги ва уларга риоя этилиши аниқ ифодаланадиган тарзда такрорланиши ёки тасдиқланиши лозим.

131. ҲҲБ диспетчери ҳаво кемаси парвоз экипажи аъзоси томонидан диспетчерлик рухсати ёки кўрсатмаси тўғри такрорланганлигига ишонч ҳосил қилиш учун унинг такрорланишини тинглайди ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.

132. ҲҲХК органи томонидан бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, CPDLC орқали юборилган хабарлар овозли алоқа орқали такрорланмайди.

133. Манёвр майдонида ҳаракатланаётган ёки ҳаракатланишни режалаштираётган транспорт воситаларининг ҳайдовчилари диспетчер томонидан овозли алоқа орқали берилган парвозлар хавфсизлигига тааллуқли кўрсатмаларнинг тегишли қисмларини такрорлаши лозим. Бундай кўрсатмалар жумласига УҚЙга ёки ҳаракатланиш йўлагига кириш, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлаги олдида тўхташ, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагини кесиб ўтиш ҳамда фаол УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагида ҳаракатланишга доир кўрсатмалар киради.

134. Диспетчер транспорт воситаси ҳайдовчиси томонидан берилган кўрсатманинг такрорланишини тинглаб, унинг тўғри тушунилганлигига ишонч ҳосил қилиши ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.

135. Диспетчерлик рухсатини ҲҲХК органлари ўртасида ҳаво кемасининг бутун парвоз йўналиши ёки унинг белгиланган қисми бўйича мувофиқлаштириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:

а) агар учишдан олдин ҳаво кемасига хизмат кўрсатадиган барча ҲҲХК органлари ўртасида ушбу рухсатни мувофиқлаштириш имкони мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши;

б) агар ҳаво кемасига кейинчалик хизмат кўрсатадиган ҲҲХК органлари ўртасида зарур мувофиқлаштириш ўз вақтида амалга оширилишига етарли асослар мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши.

Бунда дастлабки йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши фақат учиб кетаётган ҳаво кемаларининг ҳаракатини тезлаштириш мақсадида берилган бўлса, биринчи мўлжалланган қўниш аэродроми диспетчерлик рухсатини берган органнинг эмас, балки бошқа ҳудудий диспетчерлик маркази жавобгарлик ҳудудида жойлашган бўлса ҳам кейинги диспетчерлик рухсати мазкур банд талабларига мувофиқ берилади.

Агар мазкур Қоидаларнинг 135-бандида назарда тутилган мувофиқлаштириш амалга оширилмаган ёки уни олдиндан амалга ошириш имконияти мавжуд бўлмаса, ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати фақат мазкур мувофиқлаштириш таъминланган нуқтагача берилади. Ҳаво кемаси ушбу нуқтага етиб келишидан олдин ёки етиб келгунга қадар навбатдаги диспетчерлик рухсатини олиши лозим. Зарур ҳолларда ҳаво кемасига кутиш ҳудудида парвозни амалга ошириш бўйича кўрсатмалар берилиши лозим.

136. Тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган ҳолларда ҳаво кемаси кейинги диспетчерлик рухсатини олиш мақсадида ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктига қадар парвоз йўналиши бўйича кейинги ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатиши лозим.

137. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини олиш жараёнида ҳаво кемаси ўзига хизмат кўрсатаётган ҲҲХК органи билан зарур икки томонлама алоқани сақлаб туриши лозим.

138. Парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати учувчи томонидан аниқ тушуниладиган тарзда берилиши лозим.

139. Мувофиқлаштириш амалга оширилмаган бўлса, парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати ҳаво кемасининг бошланғич парвоз профилига парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини етказиш учун масъул ҲҲБ органи хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудудидан ташқарида таъсир кўрсатмаслиги лозим.

140. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатларини беришни осонлаштириш мақсадида маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилган тақдирда, имкон қадар учувчи ва ҲҲХК органи ўртасида икки томонлама овозли алоқа сақланиб туриши керак.

141. Ҳаво кемаси бир диспетчерлик ҳудудидаги аэродромдан учиб, 30 дақиқа ичида бошқа диспетчерлик ҳудудига кирса ёки тегишли ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги келишувга мувофиқ бошқа муддат белгиланган бўлса, кейинги ҳудудий диспетчерлик маркази билан мувофиқлаштириш учиш учун диспетчерлик рухсати берилишидан олдин амалга оширилиши лозим.

142. Ҳаво кемаси назорат қилинмайдиган ҳаво ҳудудида парвозни амалга ошириш мақсадида диспетчерлик ҳудудини тарк этиб, кейинчалик яна ўша ёки бошқа диспетчерлик ҳудудига киришни режалаштирган бўлса, унга учиш аэродромидан биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача диспетчерлик рухсати берилади.

Бунда диспетчерлик рухсати ёки унга киритилган ўзгартиришлар фақат назорат қилинадиган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвоз қисмларига нисбатан қўлланади.

143. Ҳаводаги ҳаракат эҳтиёжи ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қувватидан ошганда ёки ошиши кутилганда Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) функциялари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан амалга оширилади.

Бунда ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳисоблаб чиқилиши лозим.

144. Ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда зарур ҳолларда икки томонлама ёки кўп томонлама келишувлар асосида ташкил этилади ва қўшни давлатларнинг ваколатли органлари билан ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш масалалари бўйича мувофиқлаштиришни таъминлаши лозим.

145. ҲҲХК органи муайян жойда ёки муайян ҳаво ҳудудида маълум вақт давомида қўшимча ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишнинг имкони йўқлигини ёхуд бундай хизмат фақат чекланган ҳажмда кўрсатилиши мумкинлигини аниқласа, у бу ҳақда ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) органини ҳамда зарур ҳолларда қўшни ҲҲХК органларини хабардор қилади. Мазкур жой ёки ҳаво ҳудудига парвоз қилаётган ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзолари ва тегишли фойдаланувчилар ҳам кутилаётган кечикишлар ёки жорий этилиши режалаштирилаётган чекловлар тўғрисида хабардор қилинади.

Бунда тегишли эксплуатантлар олдиндан ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати (ATFM) органи томонидан жорий этиладиган чекловлар тўғрисида хабардор қилиниши лозим.

146. Аэродромнинг манёвр майдонидаги одамлар ёки транспорт воситалари, шу жумладан шатакка олинган ҳаво кемаларининг ҳаракати, шунингдек шахслар ҳамда қўнаётган, ҳаво орқали ерда ҳаракатланаётган ёки учаётган ҳаво кемалари ўртасида тўқнашув ёки бошқа хавфли вазиятлар юзага келишининг олдини олиш мақсадида аэродром диспетчерлик пункти томонидан бошқарилиши лозим.

147. Кўриш чекланган шароитлар жорий этилганда қуйидаги қоидалар қўлланилади:

а) аэродромнинг манёвр майдонида ишлайдиган шахслар ва транспорт воситаларининг сони зарур минимум билан чекланади ҳамда асосий эътибор II ёки III тоифадаги ускуналар ёрдамида қўниш тизимининг (бундан буён матнда ILS деб юритилади) критик зоналарини ҳимоя қилишга қаратилиши лозим;

б) мазкур Қоидаларнинг 148-банди талабларига риоя этилган ҳолда, мавжуд техник имкониятлардан келиб чиқиб, тегишли ҲҲХК органи томонидан транспорт воситалари ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемалари ўртасидаги белгиланган минимал масофа сақлаш таъминланиши лозим;

д) битта УҚЙда II ёки III тоифадаги ILS асосидаги аниқ қўнишга киришлар амалга оширилаётган бўлса, ILS тизимининг қатъийроқ чекловлар қўлланиладиган критик зоналари ҳимоя қилиниши лозим.

Бунда кўриш чекланган ҳолат юзага келган тақдирда, кўзда тутилган тартиб-қоидалар давомийлиги ҲҲХК органинг қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

148. Авария — қутқарув транспорт воситаларига авиация ҳалокатига учраган ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш учун ҳаракатланишда, ерда ҳаракатланаётган бошқа барча транспорт воситаларига нисбатан устуворлик ҳуқуқи берилади.

149. Манёвр ҳудудида жойлашган транспорт воситалари мазкур қоидаларнинг 148-банди талабларига амал қилаётган пайтларида қуйидагиларга риоя қилишлари керак:

а) транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари қўнаётган, учаётган ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемаларига йўл бериши;

б) транспорт воситалари ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситаларига йўл бериши;

д) транспорт воситалари ҲҲХК кўрсатмасига биноан бошқа транспорт воситаларига йўл бериши;

э) мазкур банднинг «а», « б» ва «д» кичик бандларининг талабларига қарамасдан, транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари аэродром диспетчерлик пунктининг кўрсатмаларини бажариши.

150. Кузатув тизимлари парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида хавфсизлик билан боғлиқ огоҳлантиришлар ва хабарларни шакллантириши лозим. Бунга зиддиятли вазият тўғрисидаги огоҳлантириш, зиддиятли вазият юзага келишидан олдинги огоҳлантириш, минимал хавфсиз абсолют баландлик тўғрисидаги огоҳлантириш ҳамда иккиламчи радиолокатор кодларининг бехосдан такрорланиши тўғрисидаги хабар киради.

151. Манёвр майдонини тўлиқ ёки қисман визуал кузатиш имкони бўлмаганда ёхуд визуал кузатишга қўшимча равишда ердаги ҳаракатни кузатиш радиолокатори ёки бошқа мос кузатув ускуналаридан фойдаланилганда, ушбу воситалардан қуйидаги мақсадларда фойдаланилиши лозим:

а) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг ҳаракатини кузатиш;

б) учувчиларни, транспорт воситаларининг ҳайдовчиларини ҳаракат йўналиши тўғрисида хабардор қилиш;

д) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг хавфсиз ва самарали ҳаракатланишини таъминлашда тавсия бериш ва зарур ёрдам кўрсатиш.

152. Парвоз маълумотлари хизмати ушбу маълумотлар тааллуқли бўлган барча ҳаво кемаларига тақдим этилиши лозим:

а) ҲҲХК билан таъминланувчи ҳаво кемаларига;

б) тегишли ҲҲХК органларига бошқа манбалар орқали маълум бўлган ҳаво кемаларига.

Бунда парвоз маълумотлари хизматининг тақдим этилиши ҳаво кемаси командирини парвозни амалга ошириш бўйича жавобгарликдан озод этмайди. Парвоз режасига ҳар қандай ўзгартириш киритиш тўғрисидаги якуний қарор ҳаво кемаси командири томонидан қабул қилинади.

153. Агар ҲҲХК органлари бир вақтнинг ўзида парвоз маълумотлари хизматини тақдим этса ва ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини тақдим этса, диспетчерлик хизматини кўрсатиш талаб этган барча ҳолатларда ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишга нисбатан устувор асосда амалга оширилиши лозим.

Бунда муайян ҳолатларда ҳаво кемаси қўнишга киришиш, қўниш, учиш ёки баландликка кўтарилиш жараёнида ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати доирасида тақдим этилмайдиган муҳим маълумотларни кечиктирмасдан олиш зарурати юзага келиши ҳисобга олиниши керак.

154. Парвоз маълумотлари хизмати ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзоларига қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:

а) SIGMET ва AIRMET маълумотларини;

б) вулқон отилишидан олдинги вулқон фаоллиги, вулқон отилиши, шунингдек вулқонли кул булутлари билан боғлиқ тегишли маълумотларни;

д) атмосферага радиоактив моддалар ёки заҳарли кимёвий моддаларнинг чиқарилиши ҳақидаги маълумотларни;

э) радионавигация хизматларининг эксплуатацион ҳолатининг ўзгариши ҳақидаги маълумотларни;

ф) аэродромлар ва уларга тегишли объектлар ҳолатларининг ўзгариши, шу жумладан аэродромнинг иш майдони қор, муз ёки сезиларли сув қатлами билан қопланганлиги ҳақидаги маълумотларни;

г) учувчисиз эркин учувчи ҳаво шарлари ҳақида маълумот тақдим этиш ва парвозлар хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган бошқа маълумотларни.

155. Парвоз маълумотлари хизмати тақдим этилаётган парвозларга мазкур Қоидаларнинг 154-бандида кўрсатилган маълумотлардан ташқари қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:

а) учиш, манзил ва захира аэродромларида хабар берилган ёки кутилаётган об-ҳаво шароити ҳақидаги маълумотларни;

б) C, D, E, F ва G тоифаларига кирувчи ҳаво ҳудудларида учаётган ҳаво кемаларига ҳаракат ҳақидаги маълумотларни;

д) сув ҳудудлари устидан амалга ошириладиган парвозларда учувчининг сўровига кўра, мазкур ҳудуддаги сув усти кемаларининг радиотелефон чақирув белгиси, жойлашуви, ҳақиқий ҳаракат йўналиши, тезлиги ва мавжуд бошқа маълумотларни.

Бунда мазкур банднинг «б» кичик бандда кўрсатилган маълумотлар, фақат маълум ҳаво кемалари ҳақидаги маълумотни ўз ичига олиб, бу маълумотлар баъзан тўлиқ бўлмаганлиги боис, борлиги ҳақида хабар берилаётган ҳаво кемаси билан тўқнашиш хавфини туғдириши мумкин ва ҲҲХК органлари ушбу маълумотнинг узлуксиз тақдим этилиши ёки унинг тўғрилиги учун жавобгар бўлмайди.

Мазкур банднинг «б» кичик бандига мувофиқ тақдим этиладиган тўқнашиш хавфи тўғрисидаги маълумотларни тўлдириш зарурати туғилса ёки муайян бир ҳаво ҳудудида парвоз маълумотлари хизмати вақтинча тўхтатилган тақдирда, ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этиш учун ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш мумкин. Ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этишда ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш ва шу билан боғлиқ эксплуатация қилиш тартиб-қоидалари бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган.

156. ҲҲХК органи ҳаво кемалари ҳақидаги махсус хабарларни иложи борича тезроқ бошқа тегишли ҳаво кемаларига, ўзига бириктирилган тегишли метеорологик органга ҳамда бошқа ҲҲХК органларига юбориши лозим. Ҳаво кемаларига мазкур маълумотлар тегишли метеорологик орган билан тузилган келишувда белгиланган тартиб ва муддатларда етказилиши лозим.

157. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизматини кўрсатишда мазкур Қоидаларнинг 154-бандида назарда тутилган маълумотлардан ташқари, ВПҚ бўйича парвозни амалга оширишга тўсқинлик қилиши мумкин бўлган ҳаводаги ҳаракат ҳамда парвоз йўналиши бўйича об-ҳаво шароитларига оид мавжуд маълумотлар ҳам тақдим этилиши лозим.

158. Парвоз маълумотлари хизмати таркибига кирувчи радионавигация хизматлари, метеорологик маълумотлар ҳамда аэродромлар бўйича тезкор маълумотлар (мавжуд бўлганда) эксплуатацион эҳтиёжлардан келиб чиқиб, ягона интеграциялашган шаклда тақдим этилиши лозим.

159. Бирлаштирилган тезкор парвоз маълумотларни ўз ичига олган хабарларни ҳаво кемаси бортига узатиш назарда тутилган бўлса, улар тасдиқланган таркибда ҳамда белгиланган ҳолларда парвознинг тегишли босқичлари учун белгиланган кетма-кетликда узатилиши лозим.

160. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилганда, улар парвознинг турли босқичлари учун мўлжалланган эксплуатацион ҳамда метеорологик маълумотларни ягона хабарда бирлаштирган радиоэшиттиришлардан иборат бўлиши лозим. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда ЮЧ, ЖЮЧ ва ATIS радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилади.

161. Учувчининг сўровига асосан тегишли ҲҲХК органи тезкор парвоз маълумотлари хизмати (бундан буён матнда OFIS деб юритилади) орқали OFIS хабарларини узатилиши лозим.

162. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарур деб топилган ҳолларда, OFIS хизмати ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.

163. OFISни ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:

а) маълумот ушбу банднинг қўлланилиши шарти билан мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатилган маълумотларга мос келиши;

б) об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар тақдим этилиши керак бўлган аэродромлар, аэродром эксплуатантлари ва метеорологик орган ўртасидаги келишувда кўрсатилган аэродромлар рўйхатига киритилиши;

д) радиоэшиттириш узатмасида иштирок этувчи станцияларнинг ишлаш кетма-кетлиги тегишли эксплуатантлар ўртасидаги келишувларда кўрсатилганидек бўлиши;

э) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши;

ф) ҳар бир аэродром бўйича маълумот, ўзига тегишли бўлган аэродром номи билан кўрсатилиши;

г) радиоэшиттириш узатмаси вақти етиб келган пайтда маълумот қабул қилинмаган ҳолларда, сўнгги мавжуд маълумотни унинг кузатув вақтини кўрсатган ҳолда узатиши;

ҳ) тўлиқ хабарнинг радиоэшиттириш узатмаси орқали узатилиши, радиоэшиттириш станциясига ажратилган қолган вақт ичида такрорланиши лозим;

и) сезиларли ўзгаришлар бўлганда радиоэшиттириш узатмасига киритиладиган маълумотларни дарҳол янгиланиши;

ж) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан тайинланган энг муносиб органлар томонидан тайёрланиши ва тарқатилиши.

164. Аэродромлар бўйича ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилиши лозим. OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш зарурати юзага келган тақдирда, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш канали ташкил этилиши лозим.

165. OFISни тақдим этишда ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар, белгиланган кетма-кетликда узатиладиган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

а) йўналиш бўйича об-ҳаво шароитлари тўғрисидаги маълумотлар;

б) йўналиш бўйича махсус об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги SIGMET маълумоти;

д) аэродром тўғрисидаги қуйидаги маълумотлар:

аэродромнинг номи;

кузатув вақти;

муҳим тезкор маълумотлар;

ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, шамолнинг максимал тезлиги;

кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR;

жорий об-ҳаво тўғрисидаги маълумотлар;

баландлиги 1500 м (5000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;

аэродром бўйича прогноз.

166. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарурати аниқланган ҳолларда, OFIS хизмати ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.

167. OFISни ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:

а) тақдим этилиши лозим бўлган об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар аэродром эксплуатантлари ҳамда метеорология хизмат таъминловчиси ўртасидаги минтақавий аэронавигация келишувларида белгиланган аэродромлар рўйхатини қамраб олиши;

б) ҳар бир аэродромга оид маълумот тегишли аэродром номи билан кўрсатилиши;

д) радиоэшиттириш узатмаси вақти келгунга қадар янги маълумот олинмаган тақдирда, сўнгги мавжуд маълумот унинг кузатув вақти кўрсатилган ҳолда узатилиши;

э) радиоэшиттириш узатмалари узлуксиз ҳамда такрорланиб узатилиши;

ф) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши.

Бунда радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги 5 дақиқадан ошмаслиги ҳамда узатиш тезлиги маълумотлар сифатининг қабул қилинишига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим;

г) радиоэшиттириш узатмаси мунтазам равишда янгиланиб турилиши ҳамда сезиларли ўзгариш юз берганда у дарҳол янгиланиши;

ҳ) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан тайинланган энг мақбул органлар томонидан тайёрланиши ҳамда тарқатилиши.

168. Аэродромлар бўйича ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилади. OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш эҳтиёжи пайдо бўлса, ҳар бир тил учун алоҳида канал ташкил этилиши лозим.

169. OFISни тақдим этишда ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар белгиланган кетма-кетликда қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

а) аэродром номи;

б) кузатув вақти;

д) қўниш учун фойдаланиладиган УҚЙ;

э) УҚЙ юзасининг ҳолати;

ф) радионавигация хизмати (воситалари) мавжуд бўлса, уларнинг эксплуатацион ҳолатидаги ўзгаришлар;

г) кутиш ҳудудига кириш кутилаётган тақдирда, ундаги кечикишлар тўғрисидаги маълумотлар;

ҳ) ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса шамолнинг максимал тезлиги;

и) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR;

ж) жорий об-ҳаво маълумоти;

к) баландлиги 1500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;

л) ҳаво ҳарорати;

м) шудринг нуқтаси ҳарорати;

н) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун керакли маълумотлар;

о) парвозларни амалга оширишга таъсир қилувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари ҳамда, мавжуд бўлганда, шамол силжиши тўғрисидаги қўшимча маълумотлар;

п) мавжуд бўлганда, «тренд» турдаги прогноз;

қ) амалдаги SIGMET маълумоти.

170. Овозли ATIS ҲҲХК бўйича икки томонлама «ҳаво — ер» алоқаси юкламасини камайтириш мақсадида ташкил этилади. Овозли ATIS жорий этилган аэродромларда қуйидаги радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилиши лозим:

а) учиб келаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

б) учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

д) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

э) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ягона радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги ортиқча бўлган аэродромларда, улар учун тегишлича иккита алоҳида радиоэшиттириш узатмаси.

171. Овозли АТИС радиоэшиттириш узатмалари учун, имкон қадар, алоҳида ЖЮЧ частотаси қўлланилиши лозим. Алоҳида частотадан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда, радиоэшиттириш узатмалари аэродром ҳудудида жойлашган энг мақбул радионавигация воситаси (воситалари)нинг овозли канали орқали, имкон қадар VOR овозли канали орқали амалга оширилиши мумкин. Бунда радионавигация воситасининг қамров доираси ҳамда сигнални қабул қилиш маълумотлар сифати етарли бўлиши, шунингдек радионавигация воситасининг идентификация сигнали радиоэшиттириш узатмалари билан шундай кетма-кетликда узатилиши лозимки, бунда радиоэшиттириш узатмалари тўсилиб қолмаслиги керак.

172. Овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари ILS нинг овозли каналлари орқали амалга ошириш мумкин эмас.

173. Агар ATIS овозли радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилса, улар узлуксиз ҳамда такрорий тарзда узатилиши лозим.

174. Жорий радиоэшиттириш узатмасида мавжуд бўлган, ҳаво кемасининг яқинлашуви, қўниши ва учиб кетишига тааллуқли маълумотлар, агар улар радиоэшиттириш узатмаларини тақдим этаётган ҲҲХК органи томонидан тайёрланмаган бўлса, тегишли ҲҲХК органи (органлари)га дарҳол етказилиши лозим.

175. Халқаро ҳаво қатновлари амалга ошириладиган аэродромларда овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари камида инглиз тилида тақдим этилиши лозим. Агар овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари бир нечта тилларда тақдим этилса, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш каналидан фойдаланилиши лозим.

176. Амалга оширишнинг имкони бўлса, овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларининг давомийлиги 30 сониядан ошмаслиги лозим. ATISни узатиш учун фойдаланиладиган радионавигация воситасининг узатиш тезлиги ёки идентификация сигнали ATIS радиоэшиттириш узатмаларини қабул қилиш маълумотлар сифатига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим. Бунда ATIS радиоэшиттириш хабарларини тайёрлашда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.

177. Аэродром ҳудудида маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа (D-ATIS) орқали автоматик узатиш тизими овозли ATISни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда, D-ATIS хабарларининг мазмуни ва тузилиши овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларига қўйиладиган талабларга мувофиқ бўлиши лозим.

178. Агар реал вақт режимида метеорологик маълумотлар янгиланган бўлса, бироқ уларнинг кўрсаткичлари муҳим ўзгариш мезонларидан четга чиқмаса, хабарнинг индекси ўзгартирилмайди ҳамда унинг мазмуни ўзгармаган деб ҳисобланади.

179. D-ATIS овозли ATISни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда ва ATISни модернизация қилиш зарурати юзага келган тақдирда, овозли ATIS ҳамда D-ATIS бир вақтнинг ўзида модернизация қилиниши лозим.

180. Овозли ATIS ва/ёки D-ATIS тақдим этилганда қуйидаги талаблар таъминланиши лозим:

а) узатилаётган ахборот фақат битта аэродромга тегишли бўлиши лозим;

б) узатилаётган ахборотда сезиларли ўзгариш юз берганда, у дарҳол янгиланиши лозим;

д) АТИС хабарларини тайёрлаш ҳамда тарқатиш учун тегишли ҲҲХК органи жавобгар ҳисобланади;

э) ҳар бир АТИС хабари фонетик алифбонинг ҳарфи билан индексланиши лозим. Кейинги ATIS хабарларига индекслар фонетик алифбо кетма-кетлигида берилади;

ф) ҳаво кемаси яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати кўрсатувчи ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатгандан сўнг, ATIS хабари қабул қилинганлигини тасдиқлаши лозим;

г) тегишли ҲҲХК органи мазкур банднинг «ф» кичик бандида назарда тутилган ATIS хабарига жавобан, учиб келаётган ҳаво кемасига ёки тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган бошқа вақтда жорий баландлик ўлчагичи созламаси тўғрисидаги маълумотни тақдим этиши лозим;

ҳ) метеорологик маълумотлар маҳаллий мунтазам ёки махсус метеорологик кузатув маълумотларидан олиниши лозим.

181. Тез ўзгарувчан метеорологик шароитлар туфайли ATIS хабарига метеорологик маълумотларни киритиш мақсадга мувофиқ бўлмаган тақдирда, ATIS хабарида тегишли метеорологик маълумотлар тегишли ҲҲХК органи билан дастлабки алоқа ўрнатилгандан сўнг тақдим этилиши кўрсатилиши лозим.

182. Агар тегишли ҳаво кемаси жорий ATIS хабаридаги маълумотларни қабул қилганлигини тасдиқласа, мазкур маълумотларни ушбу ҳаво кемасига йўналтирилган узатмада такроран бериш талаб этилмайди, бундан мазкур Қоидаларнинг 181-бандининг «г» кичик бандида назарда тутилган баландлик ўлчагичини созлаш тўғрисидаги маълумотлар мустасно.

183. Агар ҳаво кемаси эскирган ATIS узатмасини қабул қилганини тасдиқласа, янгиланиши керак бўлган ҳар қандай маълумот элементи дарҳол ушбу ҳаво кемасига узатилади.

184. АТИС узатмалари имкон қадар қисқа бўлиши лозим. Мазкур Қоидаларнинг 185 — 187-бандларида назарда тутилган маълумотларга қўшимча равишда киритиладиган маълумотлар, жумладан аэронавигация маълумотлар тўплами (АИП) ва НОТАМдаги маълумотлар, фақат истисно ҳолларда ҳамда бундай маълумотларни киритиш зарурати асосланган тақдирда киритилиши лозим.

185. Учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун мўлжалланган ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) келиш ва/ёки учиб кетиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);

э) индекс;

ф) агар мақсадга мувофиқ бўлса, кузатиш вақти;

г) таклиф этилаётган қўнишга киришиш(лар) тури;

ҳ) фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлаги (йўлаклари), мавжуд бўлганда эса аэродромнинг потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати;

и) юзасининг ҳолати;

ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш;

к) зарур ҳолларда, ўтиш эшелони;

л) бошқа муҳим оператив маълумот;

м) ер юзасидаги шамолнинг магнит меридианга нисбатан йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса сезиларли ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида шамол ўлчагичлар ўрнатилган ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;

н) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли ҳолларда RVR; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида RVR ёки кўриш узоқлигини ўлчаш воситалари мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;

о) жорий об-ҳаво маълумоти;

п) баландлиги 1 500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, мавжуд бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;

қ) ҳаво ҳарорати;

р) шудринг нуқтаси ҳарорати;

с) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун зарур маълумотлар;

т) қўнишга киришиш ва кўтарилиш ҳудудларидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ҳамда парвозларни амалга оширишга таъсир кўрсатадиган сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги мавжуд маълумотлар;

у) «тренд» туридаги прогноз;

в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.

186. Учиб келаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) учиб келиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);

э) индекс;

ф) кузатиш вақти (мавжуд бўлса);

г) таклиф этилаётган қўнишга киришишлар тури;

ҳ) қўниш учун асосий учиш-қўниш йўлаклари ҳамда потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган аэродромни тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати (мавжуд бўлса);

и) УҚЙ юзасидаги махсус шароитлар;

ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш маълумоти;

к) ўтиш эшелони;

л) бошқа муҳим тезкор маълумотлар;

м) шамолнинг ер юзасидаги йўналиши (магнит меридианга нисбатан даражаларда) ва тезлиги, шу жумладан сезиларли ўзгаришлар бўлса ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг маълум қисмларига ўрнатилган юза шамол ўлчагичлари мавжуд бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;

н) кўриш узоқлиги ва тегишли ҳолларда RVR ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмларидаги кўриш узоқлиги/RVR ўлчагичлари ўрнатилган бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;

о) жорий об-ҳаво маълумоти;

п) 1500 м (5000 фут) дан паст бўлган ёки сектордаги энг юқори минимал абсолют баландликдан паст бўлган булут қатлами, қайси қиймат каттароқ бўлишига қараб, кумулонимбус булут қатлами осмонни қоплаган бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;

қ) ҳаво ҳарорати;

р) шудринг нуқтаси ҳарорати;

с) баландлик ўлчагичини ўрнатиш учун керакли маълумотлар;

т) қўнишга киришиш ҳудудидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ва парвозларларни амалга оширишга таъсир кўрсатувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисида мавжуд бўлган ҳар қандай маълумот;

у) «тренд» туридаги прогноз маълумоти (мавжуд бўлса)

в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.

187. Учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) учиб кетиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);