Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 15 сентябрдаги ПҚ-282-сон «Молиявий ҳисоб тизимини халқаро талаб ва стандартларга мувофиқ такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси молиявий ҳисоботнинг миллий стандарти (2-сонли МҲМС) «Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асослари: ҳисоб сиёсати ва ҳисоб баҳолари» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ 2027 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси молиявий ҳисоботнинг миллий стандарти (2-сонли МҲМС) «Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асослари: ҳисоб сиёсати ва ҳисоб баҳолари» (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган юридик шахслар (бундан Жамоат аҳамиятига эга ташкилотлар ва бюджет ташкилотлари мустасно) (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) томонидан молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асосларини белгилаш, шу жумладан ҳисоб сиёсатини танлаш ва қўллаш, ҳисоб сиёсати ва ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ҳамда олдинги давр хатоларини тузатишни ҳисобга олиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Стандартда қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:

ҳисоб сиёсати — ташкилот томонидан молиявий ҳисоботларни тайёрлаш ва тақдим этишда қўлланиладиган аниқ тамойиллар, асослар, умумқабул қилинган шартлар, қоидалар ва амалий ёндашувлар мажмуаси;

ҳисоб баҳолари — баҳолаш ноаниқлигига эга бўлган ва молиявий ҳисоботларда акс эттирилган пулда ифодаланувчи миқдорлар;

муҳим маълумотлар — тушириб қолдирилиши, нотўғри акс эттирилиши ёки етарли даражада очиқланмаслиги (яширилиши) молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларнинг (бундан буён матнда фойдаланувчи деб юритилади) молиявий ҳисоботлар асосида қабул қиладиган қарорларига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган маълумотлар;

олдинги давр хатолари — ташкилотнинг бир ёки ундан ортиқ олдинги даврлар учун молиявий ҳисоботларидаги тушириб қолдиришлар ёки нотўғри акс эттиришлар ҳисобланиб, улар олдинги даврлар учун молиявий ҳисоботлар тасдиқланганда мавжуд бўлган ҳамда олдинги молиявий ҳисоботларни тайёрлашда ҳисобга олиниши мумкин бўлган ишончли маълумотлардан фойдаланмаслик ёки нотўғри фойдаланиш натижасида юзага келади;

ретроспектив қўллаш — янги ҳисоб сиёсатини операциялар, бошқа ҳодисалар ва вазиятларга (бундан буён матнда операциялар деб юритилади) нисбатан ушбу ҳисоб сиёсати ҳар доим қўллангандек татбиқ этиш;

ретроспектив қайта ҳисоблаш — молиявий ҳисоботлардаги элементлар қийматларининг тан олиниши, баҳоланиши ва ёритиб берилишини олдинги даврларда хатога йўл қўйилмагандек тузатиш;

амалий имконсиз — ташкилот томонидан ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш ёки хатони тузатиш мақсадида ретроспектив қайта ҳисоблаш бўйича талабларни амалда қўллашга қаратилган барча саъй-ҳаракатларга қарамасдан уларни қўллай олмаслик;

перспектив қўллаш — ҳисоб сиёсати ўзгартирилган санадан кейин содир бўлган операцияларга нисбатан янги ҳисоб сиёсатини қўллаш ҳамда ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришнинг таъсирини ушбу ўзгариш таъсир кўрсатадиган жорий ва келгуси даврларда тан олиш.

2. Ушбу Стандартнинг мақсади молиявий ҳисоботларнинг ўринлилиги ва ишончлилигини, шунингдек олдинги ҳисобот даврларининг молиявий ҳисоботлари ҳамда бошқа ташкилотларнинг молиявий ҳисоботлари билан қиёсланувчанлигини ошириш ҳисобланади.

Қуйидагилар молиявий ҳисоботларни тайёрлашнинг асослари этиб белгиланади:

умумий жиҳатлар;

ҳисоб сиёсатларини танлаш, ўзгартириш ва ёритиб бериш мезонлари;

ҳисоб сиёсати ва ҳисоб баҳоларини ўзгартириш, хатоларни тузатишларни ҳисобга олиш ва ёритиб бериш.

3. Ҳаққоний тақдим этиш Молиявий ҳисоботларни тақдим этиш учун концептуал асосда (бундан буён матнда Концептуал асос деб юритилади) келтирилган активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатларнинг таърифлари ва тан олиш мезонларига мувофиқ операцияларнинг оқибатларини тўғри акс эттиришни талаб этади.

4. Молиявий ҳисоботларни Молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларига (бундан буён матнда МҲМС деб юритилади) мувофиқ тайёрлайдиган ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда бундай мувофиқликни ошкора ва шартсиз баён этиши лозим.

Молиявий ҳисоботлар ташкилот томонидан МҲМСнинг барча талабларига мувофиқ бўлмагунга қадар МҲМСга мувофиқ деб баён этилмаслиги лозим.

5. Молиявий ҳисоботларнинг ҳаққоний тақдим этилишига эришиш учун ташкилот қўлланилган МҲМСга риоя этиши лозим. Бунда молиявий ҳисоботларни ҳаққоний тақдим этиш ташкилотдан қуйидагиларни талаб этади:

ўринли, ишончли, қиёсланувчан ва тушунарли, шу жумладан ҳисоб сиёсати учун зарур маълумотларни тақдим этиш;

ташкилотнинг молиявий ҳолати ва натижаларига муайян операциянинг таъсирини фойдаланувчилар томонидан тушуниб олиш учун маълумот етарли бўлмаганда МҲМСнинг муайян талабларига мувофиқ қўшимча маълумотларни ёритиб бериш.

6. Ташкилот фойдаланилган ҳисоб сиёсатини ёритиб бериш ёки изоҳлар (тушунтиришлар) орқали ноўрин қўлланган ҳисоб сиёсатини тузата олмайди.

7. Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш жараёнида ташкилот раҳбарияти ташкилот фаолиятининг узлуксиз давом этиш имкониятини баҳолайди.

Агар ташкилотнинг тугатилиши ёки фаолияти тўхтатилиши режалаштирилмаётган бўлса ёхуд ташкилотнинг тугатилиши ёки фаолияти тўхтатилишидан бошқа имкон қолмаган вазиятда бўлмаса, молиявий ҳисоботлар ташкилот фаолиятининг узлуксизлиги асосида тайёрланади.

Агар ташкилот фаолиятининг узлуксиз давом этиш имкониятини баҳолашда ташкилот раҳбари ташкилот фаолиятини узлуксиз давом этишига таъсир қилувчи муҳим ҳодиса ёки вазиятлардан хабардор бўлса, ташкилот мазкур ҳодиса ёки вазиятни молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб беради.

8. Фаолиятнинг узлуксизлигини баҳолашда ҳисобот даври охиридан кейинги камида ўн икки ойни қамраб олган маълумотлар ҳам инобатга олинади

9. Ташкилот пул оқимлари тўғрисидаги маълумотлардан ташқари молиявий ҳисоботларни ҳисоблаш усули асосида тайёрлаши лозим.

10. Ташкилот ҳисоблаш усулини қўллашда активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ва харажатларни (молиявий ҳисобот элементларини) улар Концептуал асосдаги ушбу элементларнинг таърифлари ва тан олиш мезонларига жавоб берганда тан олади.

11. Муайян операцияга нисбатан муайян МҲМС махсус қўлланилса, ҳисобнинг бундай объектига нисбатан қўлланиладиган ҳисоб сиёсати ёки унинг қоидалари мазкур МҲМСни қўллаган ҳолда белгиланиши лозим.

12. Муайян операцияга нисбатан махсус қўлланиладиган МҲМС мавжуд бўлмаган тақдирда, ташкилот раҳбарияти қуйидаги маълумотларнинг шаклланишига олиб келадиган ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқишда ва қўллашда ўз мулоҳазасидан фойдаланиши лозим:

1) фойдаланувчилар томонидан қарорларни қабул қилиш учун ўринли бўлиши;

2) ишончли бўлиши, яъни молиявий ҳисоботлар:

ташкилотнинг молиявий ҳолати ва натижаси ҳамда пул оқимларини ҳаққоний кўрсатиши;

юридик шаклдан ташқари операцияларнинг иқтисодий моҳиятини акс эттириши;

холис, яъни тарафкашликдан холи бўлиши;

эҳтиёткорлик тамойилига мувофиқ бўлиши;

барча муҳим жиҳатлари бўйича тўлиқ бўлиши.

13. Ташкилот раҳбари мазкур Стандартнинг 12-бандида келтирилган мулоҳазани қабул қилишда қуйидаги манбаларга эътибор бериши ва уларнинг қўлланишини кўриб чиқиши лозим:

ўхшаш ва алоқадор масалаларни қамраб олувчи МҲМСдаги ёки амалда бўлган Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартларидаги талаблар;

Концептуал асосда келтирилган активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатларнинг таърифлари ҳамда уларни тан олиш ва баҳолаш мезонлари.

14. Агар бирор МҲМСда ўхшаш операциялар учун турли ҳисоб сиёсатларини қўллаш мумкин бўлган объектларни алоҳида туркумларга ажратиш учун махсус кўрсатма ёки талаб бўлмаса, ташкилот ўхшаш операциялар учун ўзининг ҳисоб сиёсатини танлаши ва изчил равишда қўллаши лозим.

Агар бирор МҲМСда бундай туркумлаш талаб этилса ёки унга рухсат берилса, ҳар бир туркум бўйича тегишли ҳисоб сиёсати танланади ва изчил равишда қўлланилади.

15. Ташкилот ҳисоб сиёсатини фақат бирор МҲМСда талаб этилса ёки ҳисоб сиёсатини ўзгартириш молиявий ҳисоботларда ташкилотнинг молиявий ҳолати ва натижалари ҳамда пул оқимларига операцияларнинг таъсири тўғрисида янада ўринли ва ишончли маълумотлар акс эттирилишига олиб келса ўзгартириши мумкин.

16. Ташкилотнинг молиявий ҳолати ва натижалари ҳамда пул оқимларининг ўзгаришларини аниқлаш мақсадида фойдаланувчилар молиявий ҳисоботларни даврий таққослаш имкониятига эга бўлиши лозим.

Агар ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш мазкур Стандартнинг 15-бандида келтирилган мезонларга жавоб бермаса, ҳар бир ҳисобот даври мобайнида ҳамда ҳисобот даврлари орасида бир хил ҳисоб сиёсатлари қўлланилиши лозим.

17. Қуйидагилар ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ҳисобланмайди:

олдин содир бўлган операциялардан мазмунан фарқ қиладиган операциялар учун ҳисоб сиёсатини қўллаш;

олдин содир бўлмаган ёки муҳим бўлмаган операцияларга нисбатан янги ҳисоб сиёсатини қўллаш.

18. Асосий воситалар ёки номоддий активларни қайта баҳолаш бўйича ҳисоб сиёсатини дастлабки қўллаш ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ҳисобланади.

Бунда ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш асосий воситалар ёки номоддий активларнинг ҳар бирига тегишли МҲМСга мувофиқ қайта баҳолаш сифатида қўлланилади.

Мазкур бандда кўрсатилган ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришга нисбатан мазкур Стандартнинг 19 — 36-бандлари қўлланмайди.

19. Ташкилот мазкур Стандартнинг 21-бандини ҳисобга олган ҳолда:

махсус ўтиш қоидалари назарда тутилган муайян МҲМСни дастлабки қўллаш натижасида юзага келган ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришни ушбу МҲМС қоидаларига мувофиқ ҳисобга олиши;

ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришга нисбатан қўлланадиган махсус ўтиш қоидаларини ўз ичига олмаган муайян МҲМСни дастлабки қўллашда ҳисоб сиёсатини ўзгартирса ёки ҳисоб сиёсатини ихтиёрий равишда ўзгартирса, ушбу ташкилот бундай ўзгаришларни ретроспектив тарзда қўллаши лозим.

20. Ташкилот томонидан мазкур Стандартнинг 21-бандини ҳисобга олган ҳолда ҳисоб сиёсатини ўзгартириш ушбу Стандартнинг 19-банди иккинчи ва учинчи хатбошиларига мувофиқ ретроспектив тарзда қўлланилса, ташкилот тақдим қилинган олдинги даврларнинг энг дастлабки даври учун ушбу ўзгариш таъсир қилган хусусий капиталдаги таркибий қисмларнинг бошланғич қолдиқлари ва ҳар битта тақдим қилинган олдинги давр учун ёритиб берилган бошқа қиёсий маълумотларга янги ҳисоб сиёсати ҳамма вақт қўлланилгандек тарзда тузатиш киритиши зарур.

21. Ретроспектив қўллаш мазкур Стандартнинг 19-банди иккинчи ва учинчи хатбошиларига мувофиқ талаб қилинганда ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ретроспектив тарзда қўлланиши лозим, бундан ўзгаришнинг бирор-бир даврга тегишли таъсирини ёки жамланган (кумулятив) таъсирини аниқлаш амалий имконсиз бўлган ҳолатлар мустасно.

22. Тақдим қилинган бир ёки ундан ортиқ олдинги даврларга тегишли қиёсий маълумотга нисбатан ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришнинг маълум даврга тегишли таъсирларини аниқлаш амалий имконсиз бўлганда ташкилот янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллашни амалий имкони бўлган энг олдинги давр (бу жорий давр бўлиши ҳам мумкин) бошига бўлган активлар ва мажбуриятларнинг баланс қийматига нисбатан қўллаши лозим.

Шунингдек, мазкур давр учун хусусий капиталнинг ҳар бир таъсир қилинган компонентининг давр бошидаги қолдиғига тегишли тузатиш киритиши лозим.

23. Агар янги ҳисоб сиёсатини барча олдинги даврларга нисбатан қўллашнинг жамланган (кумулятив) таъсирини жорий давр бошида аниқлаш амалий имконсиз бўлса, ташкилот янги ҳисоб сиёсатини қўллашни амалий имкони бўлган энг дастлабки санадан бошлаб перспектив қўллаш мақсадида қиёсий маълумотларга тузатиш киритиши керак.

24. Ташкилот ҳисоб сиёсатига доир муҳим маълумотларни молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб бериши лозим.

25. Муҳим бўлмаган операциялар тегишли бўлган ҳисоб сиёсатига оид маълумот муҳим ҳисобланмайди ва уни ёритиб бериш талаб этилмайди.

Операцияларнинг қиймати муҳим бўлмаганда ҳам уларнинг хусусияти сабабли ҳисоб сиёсатига оид маълумот муҳим деб ҳисобланиши мумкин.

26. Агар ҳисоб сиёсатига оид маълумот муҳим операцияларга тегишли бўлса ҳамда қуйидаги вазиятлардан бири мавжуд бўлса, ташкилот ушбу маълумотни ўз молиявий ҳисоботлари учун муҳим деб баҳолаши мумкин:

ташкилот ҳисобот даври давомида ҳисоб сиёсатини ўзгартирган ҳамда ушбу ўзгариш молиявий ҳисоботлардаги маълумотга муҳим таъсир кўрсатган бўлса;

ташкилот ҳисоб сиёсатида МҲМСда рухсат этилган усулни ёки бир нечта усуллардан бирини танлаган бўлса;

муайян операцияга бевосита татбиқ этиладиган махсус қўлланадиган МҲМС мавжуд бўлмаганлиги сабабли ҳисоб сиёсати мазкур Стандартга мувофиқ ишлаб чиқилган бўлса;

ҳисоб сиёсати ташкилотдан уни қўллашда муҳим мулоҳаза ёки фаразлар қабул қилишни талаб этадиган соҳаларга тегишли бўлса ҳамда ташкилот ушбу мулоҳаза ёки фаразларни мазкур Стандартнинг 30 ва 33-бандларига мувофиқ ёритиб берса;

муҳим операциялар бўйича қўлланиладиган ҳисобга олиш тартиби мураккаб бўлган ҳамда ушбу ҳисоб сиёсатига оид маълумот ёритиб берилмаган ҳолларда фойдаланувчилар ушбу муҳим операцияларни тушуна олмаса.

27. Ташкилотнинг муайян МҲМС талабларини ўз вазиятларига мослаб қўллаганлигини акс эттирувчи ҳисоб сиёсати тўғрисидаги маълумотлар фойдаланувчилар учун стандартлаштирилган ёки МҲМСнинг талабларини такрорлайдиган ёхуд умумлаштирадиган маълумотларга нисбатан фойдалироқ бўлган ҳамда айнан шу ташкилотга хос бўлган ахборотни акс эттиради.

28. Агар ташкилот ҳисоб сиёсатининг муҳим бўлмаган маълумотларини ёритиб берса, бундай маълумотлар ҳисоб сиёсатининг муҳим бўлган маълумотларининг аҳамиятини камайтирмаслиги керак.

29. Ташкилотнинг ҳисоб сиёсати тўғрисидаги маълумотнинг муҳим эмаслиги ҳақидаги хулосаси бошқа МҲМСда келтирилган тегишли ёритиб бериш талабларига таъсир қилмайди.

30. Ташкилот ҳисоб сиёсатининг муҳим жиҳатлари ёки бошқа изоҳлар билан биргаликда ташкилот раҳбарияти томонидан ҳисоб сиёсатини қўллаш жараёнида қабул қилинган ҳамда молиявий ҳисоботларда тан олинган қийматларга юқори аҳамиятли даражада таъсир этган мулоҳазаларни (бундан ҳисоб баҳоларига оид мулоҳазалар мустасно) ҳам ёритиб бериши лозим.

31. Агар муайян МҲМСни дастлабки қўллаш жорий давр ёки ҳар қандай олдинги даврга таъсир кўрсатса ёки тузатиш суммасини аниқлаш амалий имконсиз бўлган ҳолда таъсир кўрсатиши мумкин бўлса ёхуд келгуси даврларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидагиларни ёритиб бериши лозим:

МҲМСнинг номи;

ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришнинг тавсифи;

ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш тегишли МҲМСнинг ўтиш қоидаларига мувофиқ амалга оширилгани (қўллаш мумкин бўлса);

ўтиш қоидаларининг тавсифи (қўллаш мумкин бўлса);

келгуси даврларга таъсир қилиши мумкин бўлган ўтиш қоидалари (қўллаш мумкин бўлса);

жорий давр ва ҳар бир тақдим этилган олдинги давр (амалий имкони бўлган даражада) учун ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш таъсир этган молиявий ҳисоботларнинг ҳар бир моддаси бўйича тузатиш суммаси;

тақдим қилинган даврлардан (амалий имкони бўлган даражада) олдинги даврларга тегишли бўлган тузатиш суммаси;

агар мазкур Стандартнинг 19-бандида талаб этилган ретроспектив қўллаш бирор олдинги давр ёки тақдим қилинган даврлардан олдинги даврлар учун амалий имконсиз бўлса, бундай вазият содир бўлишига олиб келган ҳолатлар ва ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш қачондан бошлаб ва қандай қўлланганининг тавсифи.

Кейинги даврларнинг молиявий ҳисоботларида юқорида қайд этилган маълумотларни қайтадан ёритиб бериш талаб этилмайди.

32. Агар ҳисоб сиёсатидаги ихтиёрий ўзгариш жорий давр ёки ҳар қандай олдинги даврга таъсир кўрсатса ёхуд тузатиш суммасини аниқлаш амалий имконсиз бўлган даврдан ташқари ҳар қандай олдинги даврга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса ёки келгуси даврларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидагиларни ёритиб бериши лозим:

ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришнинг тавсифи;

янги ҳисоб сиёсатини қўллаш нисбатан ишончли ва ўринли маълумот беришининг сабаблари;

жорий давр ва ҳар бир тақдим этилган олдинги давр (амалий имкони бўлган даражада) учун ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш таъсир этган молиявий ҳисоботларнинг ҳар бир моддаси бўйича тузатиш суммаси;

тақдим қилинган даврлардан (амалий имкони бўлган даражада) олдинги даврларга тегишли бўлган тузатиш суммаси;

агар ретроспектив қўллаш бирор олдинги давр ёки тақдим қилинган даврлардан олдинги даврлар учун амалий имконсиз бўлса, бундай вазият содир бўлишига олиб келган ҳолатлар ва ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш қачондан бошлаб ва қандай қўлланганининг тавсифи.

33. Ташкилот келажакка оид фаразлар ва ҳисоб баҳоларининг ноаниқлиги бўйича бошқа асосий манбалар тўғрисидаги маълумотларни ёритиб бериши лозим. Бунда ҳисоб баҳоларининг ноаниқлиги бўйича асосий манбалар активлар ва мажбуриятларнинг баланс қийматларига кейинги молиявий йилда муҳим тузатишлар киритилишига сабаб бўлиши мумкин бўлган аҳамиятли рискка эга бўлиши ҳамда ҳисобот даврининг охирига тегишли бўлиши лозим.

Бунда активлар ва мажбуриятлар бўйича изоҳлар қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

активлар ва мажбуриятларнинг тавсифи;

ҳисобот даври охирида активлар ва мажбуриятларнинг баланс қиймати.

34. Айрим активлар ва мажбуриятларнинг баланс қийматини аниқлашда ҳисобот даври якунига кўра ноаниқ келгуси ҳодисаларнинг ушбу активлар ва мажбуриятларга таъсирини баҳолаш талаб этилади.

35. Ташкилот мазкур Стандартнинг 33-банди иккинчи хатбошисидаги ёритиб бериладиган маълумотларни ташкилотнинг раҳбарияти томонидан қабул қилинган келажакка оид мулоҳазалар ва ҳисоб баҳоларининг ноаниқлиги бўйича бошқа манбаларни тушунишга ёрдам берадиган тарзда фойдаланувчиларга тақдим этади.

Тақдим қилинадиган маълумотларнинг хусусияти ва кўлами келажакка оид фаразларнинг ва бошқа омилларнинг хусусиятига боғлиқ тарзда ўзгаради.

36. Мазкур Стандартнинг 30-бандида келтирилган ҳисоб сиёсатини қўллашда амалга оширилган муайян мулоҳазаларни ёритиб бериш ушбу Стандартнинг 33-бандидаги ҳисоб баҳоларининг ноаниқлиги бўйича манбаларини ёритиб беришга боғлиқ бўлмайди.

37. Ҳисоб сиёсати молиявий ҳисоботлардаги айрим моддаларни баҳолаш ноаниқлигини тақозо этадиган тарзда баҳолашни талаб қилиши мумкин.

Бунда ҳисоб сиёсатида бевосита кузатиш мумкин бўлмаган ва шу сабабли тахминий ҳисоблаш (баҳолаш) йўли билан аниқланиши лозим бўлган моддаларни пул миқдорларида баҳолаш белгиланиши мумкин. Бундай вазиятда ташкилот ҳисоб сиёсатида белгиланган мақсадга эришиш учун ҳисоб баҳосини ишлаб чиқади.

Ҳисоб баҳолари энг сўнгги ва ишончли маълумотларга асосланган мулоҳаза ёки фаразлардан фойдаланиш орқали ишлаб чиқилади.

Қуйидагилар ҳисоб баҳолари ҳисобланади:

кутилаётган кредит йўқотишлари бўйича захира;

товар-моддий захиралар моддасининг соф сотиш қиймати;

актив ёки мажбуриятнинг ҳаққоний қиймати;

асосий воситалар бўйича амортизация харажатлари;

кафолат мажбуриятлари бўйича баҳоланган мажбурият ва бошқалар.

38. Ташкилот ҳисоб баҳосини ишлаб чиқиш учун баҳолаш усуллари ва ҳисоб-китобда фойдаланиладиган маълумотларни (инпуц) қўллайди.

Баҳолаш усуллари тахминий ҳисоблаш ва қийматни аниқлаш усулларини ўз ичига олади.

39. Молиявий ҳисоботларни тайёрлашда асосланган ҳисоб баҳоларидан фойдаланилиши мумкин ҳамда бу молиявий ҳисоботларнинг ишончлилигига салбий таъсир кўрсатмайди.

40. Ҳисоб баҳосига асос бўлган ҳолатлар ўзгариши, янги маълумотлар олиниши ёки қўшимча тажриба тўпланиши натижасида ҳисоб баҳоси ўзгартирилиши мумкин.

Ҳисоб баҳосининг ўзгартирилиши ўз моҳияти бўйича олдинги даврларга тегишли бўлмайди ҳамда хатони тузатиш ҳисобланмайди.

41. Агар баҳолаш усули ёки ҳисоб-китоб учун фойдаланиладиган маълумотлардаги (инпуц) ўзгаришнинг ҳисоб баҳосига таъсири олдинги ҳисобот даврларининг хатоларини тузатиш натижасида юз бермаган бўлса, бундай ўзгаришлар ҳисоб баҳосидаги ўзгаришлар ҳисобланади.

42. Қўлланилаётган баҳолаш асосининг ўзгариши ҳисоб баҳосидаги ўзгариш эмас, ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ҳисобланади.

Агар ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш билан ҳисоб баҳосидаги ўзгаришни фарқлаб бўлмаса, бундай ўзгариш ҳисоб баҳосидаги ўзгариш деб топилади.

43. Ҳисоб баҳосидаги ўзгаришнинг таъсирини перспектив тарзда тан олиш деганда ушбу ўзгаришни операцияларга нисбатан ўзгариш рўй берган санадан бошлаб қўллаш тушунилади.

Ҳисоб баҳосидаги ўзгариш фақат жорий давр фойдаси ёки зарари ёхуд жорий ва келгуси даврларнинг фойдаси ёки зарарига таъсир кўрсатиши мумкин.

44. Мазкур Стандартнинг 46-бандида келтирилган ўзгаришдан ташқари ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришнинг таъсири қуйидаги даврларда фойда ёки зарар таркибида перспектив тарзда тан олиниши лозим:

агар ўзгариш фақат жорий даврга таъсир қилса, ўзгариш рўй берган даврда;

агар ўзгариш у рўй берган ҳамда келгуси даврларга таъсир кўрсатадиган бўлса, ўзгариш рўй берган даврда ва келгуси даврларда.

45. Ҳисоб баҳоларидаги ўзгариш активлар ва мажбуриятларнинг ўзгаришига сабаб бўлса ёки хусусий капиталнинг муайян моддасига тегишли бўлса, ушбу ўзгариш тегишли активларнинг, мажбуриятларнинг ёки хусусий капитал моддасининг баланс қийматига тузатиш киритиш орқали ўзгариш рўй берган даврда тан олиниши лозим.

46. Ташкилот жорий даврга ёки келгуси даврларга таъсир қилиши кутилаётган ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришнинг хусусияти ва қиймати тўғрисидаги маълумотларни молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб бериши керак, бундан келгуси даврларга таъсирини баҳолаш амалий имконсиз бўлган ҳоллар мустасно.

47. Агар молиявий ҳисоботларда муҳим хатолар ёки ташкилотнинг молиявий ҳолати ва натижалари ҳамда пул оқимларини муайян кўринишда тақдим этишга эришиш мақсадида атайлаб қилинган муҳим бўлмаган хатолар мавжуд бўлса, молиявий ҳисоботлар МҲМСга мувофиқ ҳисобланмайди.

Жорий даврда аниқланган эҳтимолий хатолар молиявий ҳисоботлар тасдиқланишидан олдин тузатилиши лозим.

Олдинги даврнинг муҳим хатолари жорий даврнинг молиявий ҳисоботларидаги қиёсий маълумотларни қайта ҳисоблаш орқали тузатилади.

48. Олдинги давр хатолари математик хатолар, ҳисоб сиёсатини қўллашдаги хатолар, фактларни эътибордан четда қолдириш ёки нотўғри талқин қилиш, шунингдек фирибгарлик натижасида юзага келган хатоларни ўз ичига олади.

49. Мазкур Стандартнинг 50-бандида кўрсатилган талабларни инобатга олган ҳолда ташкилот олдинги даврнинг муҳим хатоларини улар аниқлангандан кейин тасдиқланган молиявий ҳисоботларнинг биринчи тўпламида қуйидагича ретроспектив тарзда тузатиши лозим:

хато юзага келган пайтда тақдим этилган олдинги давр(лар) учун қиёсий маълумотларни қайта ҳисоблаш орқали;

энг олдинги тақдим этилган даврдаги активлар, мажбуриятлар ва хусусий капиталнинг давр бошига қолдиқларини қайта ҳисоблаш орқали (хато тақдим этилган энг олдинги даврдан аввал юзага келган бўлса).

50. Олдинги давр хатолари ретроспектив усул билан тузатилиши лозим, бундан хатонинг муайян даврга тегишли таъсирини ёки жамланган (кумулятив) таъсирини аниқлаш амалий имконсиз бўлган ҳолатлар мустасно.

51. Бир ёки ундан ортиқ олдинги даврлар учун тақдим қилинган қиёсий маълумотга хатонинг бирор-бир даврга тегишли бўлган таъсирини аниқлаш амалий имконсиз бўлганда ташкилот ретроспектив қайта ҳисоблашнинг амалий имкони бўлган энг олдинги давр бошига нисбатан активларнинг, мажбуриятларнинг ва хусусий капиталнинг қолдиқларини қайта ҳисоблаши лозим. Бунда ретроспектив қайта ҳисоблашни амалий имкони бўлган энг олдинги давр боши жорий даврнинг боши бўлиши ҳам мумкин.

52. Жорий даврнинг бошида хатонинг барча олдинги даврларга жамланган (кумулятив) таъсирини аниқлаш амалий имконсиз бўлганда хатони перспектив тарзда тузатиш мақсадида ташкилот қайта ҳисоблашни амалий имкони бўлган энг олдинги санадан бошлаб қиёсий маълумотларни қайта ҳисоблаши лозим.

53. Олдинги давр хатосини тузатиш суммаси хато аниқланган даврнинг фойда ёки зарари таркибида акс эттирилмайди.

Олдинги даврлар тўғрисида тақдим этилган ҳар қандай маълумот, шу жумладан молиявий маълумотларнинг ўтган давр жамланмаси амалий имкони бўлган энг олдинги даврдан бошлаб қайта ҳисобланади.

54. Барча олдинги даврлар учун хато суммасини аниқлаш амалий имконсиз бўлганда ташкилот мазкур Стандартнинг 52-бандига мувофиқ қиёсий маълумотларни хатолик суммасини аниқлашнинг амалий имкони бўлган энг олдинги санадан бошлаб перспектив тарзда қайта ҳисоблайди.

Бунда ташкилот хатолик суммасини аниқлашнинг амалий имкони бўлган энг олдинги санадан олдин юзага келадиган активлар, мажбуриятлар ва хусусий капиталнинг жамланган (кумулятив) қайта ҳисоблаш қисмини ҳисобга олмайди.

55. Хатоларни тузатиш ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлардан фарқланади. Бунда ҳисоб баҳолари ҳисоб баҳосига асос бўлган ҳолатлар ўзгариши, янги маълумотлар олиниши ёки қўшимча тажриба тўпланиши билан ўзгартириш талаб этилиши мумкин бўлган тахминий қиймат ҳисобланади.

56. Мазкур Стандартнинг 49-бандини қўллашда ташкилот қуйидагиларни ёритиб беради:

олдинги даврдаги хатонинг тавсифи;

тақдим қилинган ҳар бир олдинги давр (амалий имкони бўлган даражада) учун молиявий ҳисоботларнинг ҳар бир моддаси бўйича тузатиш суммаси;

тақдим қилинган олдинги даврларнинг энг дастлабки даври бошига тузатишнинг суммаси;

агар ретроспектив қайта ҳисоблашни бирор олдинги давр учун амалга оширишнинг амалий имкони бўлмаса, бундай вазият содир бўлишига олиб келган ҳолатлар ва хато қачондан бошлаб ва қандай тузатилганининг тавсифи.

Кейинги даврларнинг молиявий ҳисоботларида юқорида қайд этилган маълумотларни қайтадан ёритиб бериш талаб этилмайди.