Pestitsidlarning zaharlilik va xavflilik mezonlari

Zaharlilik va xavflilik guruhi

Oʻta zaharli va xavfli

Zaharli va xavfli

Oʻrtacha zaharli va xavfli

Kam zaharli va xavfli

I

II

III

IV

Pestitsidlarning meʼdaga yuboriladigan oʻrtacha oʻlim dozasi (mg/kg):

preparatning qattiq shakli

10 mg/kg va undan kam

11 mg/kg dan 100 mg/kg gacha

101 mg/kg dan 1000 mg/kg gacha

1000 mg/kg va undan koʻp

preparatning suyuq shakli

30 mg/kg va undan kam

31 mg/kg dan 300 mg/kg gacha

301 mg/kg dan 3000 mg/kg gacha

3000 mg/kg va undan koʻp

Pestitsidlarning teriga yuboriladigan oʻrtacha oʻlim dozasi (mg/kg):

preparatning qattiq shakli

100 mg/kg va undan kam

101 mg/kg dan 500 mg/kg gacha

501 mg/kg dan 2500 mg/kg gacha

2500 mg/kg va undan koʻp

preparatning suyuq shakli

200 mg/kg va undan kam

201 mg/kg dan 1000 mg/kg gacha

1001 mg/kg dan 5000 mg/kg gacha

5000 mg/kg va undan koʻp

Pestitsidlarning havodagi oʻrtacha oʻlim konsentratsiyasi (mg/m³⁾

500 mg/m³ va undan kam

501 mg/m³ dan 5000 mg/m³ gacha

5001 mg/m³ dan 50000 mg/m³ gacha

50000 mg/m³ va undan koʻp

Pestitsidlardan ingalatsion zaharlanishni keltirib chiqaruvchi koeffitsiyent

300 va undan koʻp

299 dan 30 gacha

29 dan 3 gacha

3 dan kam

Pestitsidlarning kumulatsiya koeffitsiyenti

1 dan kam

1 dan 3 gacha

3,1 dan 5 gacha

5 dan koʻproq

Pestitsidlarning qoʻzgʻatuvchi taʼsiri

Kuchli qoʻzgʻatuvchi taʼsir kuzatilishi, oʻtkir toksik dermatitlar, ishchi eritmalar va konsentrlangan preparatlardan koʻz shox pardasi va shilliq qavatining kuyishlari.

Qoʻzgʻatuvchi taʼsir kuzatilishi, ishchi eritmalarning qayta taʼsiridan va konsentrlangan preparatlardan toksik dermatitlarning yuzaga kelishi.

Ishchi eritmaning qayta taʼsiri natijasida qoʻzgʻatuvchi taʼsir yuzaga kelmaydi. Konsentrlangan preparatlar taʼsirida toksik dermatitlarning yuzaga kelishi kuzatiladi.

Qoʻzgʻatuvchi taʼsir amalda mavjud emas.

Allergenlik

Foydalanishda insonlarda allergen taʼsir yuzaga keladi.

Tajriba hayvonlari uchun esa kuchli allergen taʼsir yuzaga keladi.

Foydalanishda insonlarga allergenlik taʼsiri yetarli isbotlanmagan.

Tajriba hayvonlari uchun oʻrtacha allergen hisoblanadi.

Tajriba hayvonlari uchun kuchsiz allergen hisoblanadi.

Insonlar va tajriba hayvonlarida allergenlik taʼsiri aniqlanmagan.

Tanlab (maʼlum bir organga) taʼsir koʻrsatadigan organotoksik xususiyat (neyrotoksik, gonadotoksik, nefrotrop, gepatotrop, pulmonotrop va boshqalar)

Insonlarga organotrop taʼsiri mavjud.

Yaqqol namoyon boʻluvchi tanlab taʼsir koʻrsatadigan organotrop xususiyat mavjud. Bu holat tajriba hayvonlarida surunkali taʼsir dozasini tajriba yoʻli bilan yuborish orqali aniqlanadi.

Tajriba hayvonlarida organotrop taʼsir koʻrsatadi (surunkali taʼsir boʻsagʻasi dozasidan yuqori miqdorda funksional oʻzgarishlar chaqiradi).

Tajriba hayvonlarida organotrop taʼsir aniqlanmagan.

Mutagenlik

Xromosoma va gen mutatsiyalarini yuzaga keltiradi hamda mutagen samara berish xususiyatiga ega.

Mutagen faollik va samara koeffitsiyentlari yigʻindisi 7-8 ni tashkil etadi.

Xromosoma va gen mutatsiyalarini yuzaga keltiradi hamda mutagen samara berish xususiyatiga ega.

Mutagen faollik va samara koeffitsiyentlari yigʻindisi 5-6 ni tashkil etadi.

Sut emizuvchilardan tashqari barcha tajriba hayvonlarida xromosoma yoki gen mutatsiyalarini yuzaga keltiradi.

Mutagen faollik va samara koeffitsiyentlari yigʻindisi 3-4 ni tashkil etadi.

Xromosoma va genlarda mutatsiya keltirib chiqarmaydi.

Kanserogenlik

Insonlar uchun kanserogenlik va chegara-kanserogenlik xususiyati isbotlangan.

Bir nechta turdagi tajriba hayvonlari uchun kanserogenlik xususiyati mavjud.

Insonlar uchun kanserogenlik xususiyatini keltirib chiqarmaydi.

Tajriba hayvonlari uchun kanserogenlik xususiyatini keltirib chiqaradi.

Insonlar uchun kanserogenlik xususiyatini keltirib chiqarmaydi.

Tajriba hayvonlari uchun chegara-kanserogenlik xususiyatini keltirib chiqaradi.

Insonlar va tajriba hayvonlari uchun kanserogenlik xususiyatini keltirib chiqarmaydi.

Teratogenlik

Insonlar uchun teratogenlik taʼsiri isbotlangan.

Tajriba hayvonlari uchun kuchli teratogen taʼsirga ega.

Dozaning taʼsiri natijasida preparatning taʼsir kuchi xam oʻz-oʻzidan ortib boradi.

Bu miqdor insonlar uchun oʻtkir zaharli boʻsagʻa hisoblanadi.

Bir necha turdagi tajriba hayvonlari uchun esa yetarli doza hisoblanadi.

Tajriba hayvonlariga (homilador kalamushlarga) eng yuqori doza taʼsir ettirilganda kuchsiz teratogen taʼsir namoyon boʻladi.

Ekperimental tadqiqotlarda samaradorlik darajasi oʻz-oʻzidan oshadi.

Ekperimental tadqiqotlarda samaradorlik darajasi oʻz-oʻzidan oshmaydi.

Pestitsidlarning embriotoksik taʼsiri

Eksperimental tadqiqotlarda doza taʼsirining ortishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan darajaning ortishiga olib keladi.

Homilador boʻlgan tajriba kalamushlari organizmiga eng yuqori doza yuborilganda boshqa zaharli taʼsirlar bilan birga namoyon boʻladi.

Eksperimental tadqiqotlarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan darajaning ortishi kuzatiladi.

Eksperimental tadqiqotlarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan darajaning ortishi kuzatilmaydi.

Reproduktiv zaharlilik

Surunkali zaharli taʼsir boʻsagʻasidan past boʻlgan doza taʼsir ettirilganda tajriba hayvonlarida samarasi namoyon boʻladi.

Oʻzgarishlar oʻtkir surunkali boʻsagʻa dozasidan oʻtkir zahar taʼsir boʻsagʻasigacha boʻlgan diapazonda yuzaga chiqadi.

Oʻtkir zaharli boʻsagʻa taʼsiri natijasida yuzaga chiqadi.

Organizmga eng yuqori doza taʼsir ettirilganda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan darajaning oʻzgarishi kuzatilmaydi.

Pestitsidlarning kun davomida suvdagi turgʻunligi (kun)

30 kundan koʻp

30 kundan 11 kungacha

5 kundan 10 kungacha

5 kundan kam

Pestitsidlarning kun davomida tuproqdagi barqarorligi (kun)

60 kundan koʻp

60 kundan 21 kungacha

20 kundan 7 kungacha

7 kundan kam

Pestitsidlarning tuproq-oʻsimlik tizimidagi migratsiya koeffitsiyenti

0,5 dan koʻp

0,5 dan 0,11 gacha

0,10 dan 0,02 gacha

0,02 dan kam

Pestitsidlarning tuproqning chuqur qatlamlariga migratsiyasi (sm)

80 sm dan ortiq

80 sm dan 51 sm gacha

50 sm dan 15 sm gacha

15 sm dan kam

Pestitsidlarning suv ekosistemasida (suv va baliqlar) toʻplanish koeffitsiyenti

500 dan koʻp

500 dan 50 gacha

49 dan 5 gacha

5 dan kam

Qishloq xoʻjalik vegetativ ekinlaridagi pestitsidlarning kun davomidagi barqarorligi (kun)

30 kun dan koʻp

30 kundan 15 kungacha

14 kundan 5 kungacha

5 kundan kam

Anʼanaviy qayta ishlov berilgan qishloq xoʻjalik ekinlarining xomashyosidagi pestitsidlar qoldiq miqdorining barqarorligi

Qoldiq miqdor ruxsat etilgan kunlik miqdor bilan solishtirilganda yoki eng yuqori ruxsat etilgan darajadan yuqori boʻlganda buziladi

Qoldiq miqdor eng yuqori ruxsat etilgan daraja bilan solishtirilgan darajaga yetganda buziladi

Qoldiq miqdor ruxsat etilgan darajadan kam boʻlganda yoki mavjud boʻlmaganda buziladi

Pestitsidlarning sut bilan ekskretsiyasi (soat)

Sut bilan 24 soat vaqt davomida ajralib chiqadi

Sut bilan 2 soat davomida ajralib chiqadi

Sut bilan ajralib chiqmaydi

Sut bilan ajralib chiqmaydi

Pestitsidlarning ruxsat etilgan kunlik miqdori (mg/kg)

0,001 mg/kg dan kam

0,001 mg/kg dan 0,005 mg/kg gacha

0,006 mg/kg dan 0,03 mg/kg gacha

0,03 mg/kg dan koʻp

Pestitsidlarning ishchi hudud havosida ruxsat etilgan konsentratsiyasi (mg/m³)

0,1 mg/m³ dan kam

0,1 mg/m³ dan 1,0 mg/m3 gacha

1,1 mg/m³ dan 10,0 mg/m³ gacha

10 mg/m³ dan koʻp

Ishlab chiquvchilar roʻyxati:

T.I. Iskandarov

—

Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining Pestitsidlarning gigiyenasi, toksikologiyasi va mineral oʻgʻitlar laboratoriyasi mudiri, t.f.d., professor, OʻzR FA akademigi;

L.X. Romanova

—

Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining Pestitsidlarning gigiyenasi, toksikologiyasi va mineral oʻgʻitlar laboratoriyasi katta ilmiy xodimi, t.f.n.;

G.T. Iskandarova

—

Toshkent tibbiyot akademiyasi Kommunal va mehnat gigiyenasi kafedra mudiri, t.f.d., professor;

A.K. Kucharov

—

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining Sanitariya-gigiyena boshqarmasi yetakchi mutaxassisi.

Taqrizchilar roʻyxati:

D.A. Zaredinov

—

Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazining Gigiyena kafedrasi mudiri, t.f.d., professor;

M.A. Xamrakulova

—

Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot instituti Kasb kasalliklarini tashxislash, davolash va profilaktikasi laboratoriyasi mudiri, t.f.d.;

N.O. Axmadaliyeva

—

Toshkent tibbiyot akademiyasi, Atrof-muhit gigiyenasi kafedrasi dotsenti, t.f.d.