1. Ushbu Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (keyingi oʻrinlarda — sanitariya qoidalari) 30 kNz — 300 GNz chastota diapazonida ishlaydigan radiotexnik inshootlarni joylashtirish va ulardan foydalanish boʻyicha gigiyenik talablarni belgilaydi.

2. Mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

antenna — radio toʻlqinlarni qabul qilish yoki tarqatish uchun moʻljallangan vosita;

antenna inshooti — radiotexnik inshoot jihozlarining bir qismi boʻlib, antennalarni joylashtirish uchun qurilma;

ikkilamchi nurlanish — elektromagnit energiyasini radiotexnik inshoot tomonidan tarqatiladigan elektromagnit maydonlarining taʼsirida hududdagi turli xil qurilma va inshootlar tomonidan qayta nurlanishi;

passiv himoya — elektromagnit taʼsir qiladigan hududni yoki ushbu hududda joylashgan aniq qurilma va inshootlarni elektromagnit maydon taʼsiridan himoya qilish boʻyicha oʻtkaziladigan tashkiliy va texnik tadbirlar.

radiotexnik inshoot — umumiy maydonda joylashgan bir yoki bir nechta antennada ishlaydigan bir yoki bir nechta radio toʻlqin uzatgichlar;

radiotoʻlqin uzatgich — radiochastotali nurlanishlarni hosil qiladigan qurilma;

sanitariya muhofaza zonasi — aholining sogʻligʻini muhofaza qilish maqsadida radiotexnik inshoot va turar joylar oraligʻida ajratilgan maxsus hudud;

sanitariya-epidemiologiya xulosasi — xoʻjalik va boshqa faoliyat turlari, mahsulotlar, ishlar va xizmatlar, shuningdek loyiha hujjatlari, qurilish loyihalari va foydalanish hujjatlari hamda elektromagnit maydoni darajasi oʻlchov natijalarini sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga muvofiqligini tasdiqlovchi radiotexnik inshootning sanitariya pasporti;

sanitariya-epidemiologiya ekspertizasi — Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi xizmati (keyingi oʻrinlarda — Sanitariya-epidemiologiya xizmati) organlari mutaxassislarining loyiha hujjatlari, inshootning xoʻjalik va boshqa faoliyati va jihozlar (mahsulotlar) sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga muvofiqligini aniqlash boʻyicha faoliyati;

faol himoya — elektromagnit maydonidan himoya qilishning faol usullari va vositalari boʻlib, nurlanish manbasida nurlanish quvvatini kamaytirish, antenna tizimlarining nur tarqatish xususiyatini va texnik jihozlarning ishlash tartibini oʻzgartirish nazarda tutilgan chora-tadbirlar;

elektromagnit maydon taʼsiridan himoya qilish — aholini va atrof-muhitni elektromagnit maydon taʼsiridan himoya qilish boʻyicha tashkiliy, texnik va tibbiy-profilaktik choralar majmui.

3. Mazkur sanitariya qoidalari radiotexnik inshootlarni loyihalashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish va undan foydalanish faoliyati bilan shugʻullanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar uchun moʻljallangan.

4. Radiotexnik inshootlarning radiochastota diapazonidagi elektromagnit maydonlarining aholiga taʼsiri quyidagicha baholanadi:

30 kNz — 300 MNz chastota diapazonida — elektr maydon kuchlanishining oʻrtacha kvadrat qiymati boʻyicha (E), V / m;

300 MNz — 300 GNz chastota diapazonida — energiya oqimi zichligining oʻrtacha qiymati boʻyicha (EOZ) mW / sm².

elektr maydon energiyasi miqdori (EMEM), magnit maydon energiyasi miqdori (MMEM) va energiya oqimi zichligi (EOZ) boʻyicha radiotexnik inshootga xizmat koʻrsatadigan xodimlarga elektromagnit maydonining taʼsiri baholanadi.

30 MNz — 300 MNz chastota diapazonlaridagi nurlanishlar energiyasi taʼsiri quyidagi formulada hisoblanadi:

E — elektr maydoni kuchlanishi;

M — magnit maydoni kuchlanishi.

300 MNz — 300 GNz chastota diapazonlaridagi nurlanishlar energiyasi miqdori taʼsiri quyidagi formulada hisoblanadi:

T — taʼsir vaqti, soatda.

5. Turar-joy va jamoat binolari hamda aholi yashash joylari hududida radiotexnik inshootlarning antennalaridan hosil boʻlgan elektromagnit maydonining quyidagi miqdorlariga ruxsat etiladi:

30 MNz gacha boʻlgan chastota diapazonida — 1 V/m;

30 MNz — 300 MNz chastota diapazonlarida — 3 V/m;

300 MNz — 300 GNz chastota diapazonlarida — 10 mW/sm² .

6. Turar-joy va jamoat binolarida oʻrnatilgan tayanch tarmoqlarini taʼminlovchi va quvvatlovchi uskunalardan sanoat chastotasida (50 Nz) hosil boʻladigan elektr maydonining kuchlanish darajasi 0,5 kv/m dan oshmaydigan miqdorda boʻlishi kerak.

7. Jihozlarga boʻlgan normativ va foydalanishga oid hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak:

a) normativ hujjatlarda — jihozlarni qoʻllash sharoitlari va sohalari, jihozlardan foydalanish davrida fizik omillarni ehtimoliy salbiy taʼsirining gigiyenik ahamiyati boʻyicha koʻrsatgichlar, zararli omillarning ruxsat etilgan haqiqiy darajasini nazorat qilish qoidalari va usullari hamda qabul qilish qoidalari;

b) foydalanish hujjatlarida — jihozlarni qoʻllash sharoitlari va sohalari, jihozning xususiyatlari va gigiyenik muhim koʻrsatgichlari (radiochastota diapazonidagi elektromagnit nurlanishning insonga taʼsir darajasi, mahsulotdan foydalanishda xavfsizlik choralari, oʻtkir kasallik sodir boʻlganda birlamchi choralar koʻrsatish, berilgan sanasi va amal qilish muddati koʻrsatilgan gigiyenik xulosa).

8. Radiotexnik inshootga texnik xizmat koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan xodimlarning ish oʻrinlarida radiochastota diapazonidagi elektromagnit nurlanishning sanoat sharoiti uchun belgilangan darajasi xodimlar ish oʻrinlarida 8 soat boʻlishi mumkin boʻlganda 25 mW/sm², 12 soat boʻlishi mumkin boʻlganda esa 16,6 mW/sm² dan oshmasligi kerak.

9. Ommaviy dam olish joylarida, turar-joy binolari ichida, jamoat va ishlab chiqarish binolarida radiotexnik inshootlarda hosil boʻladigan radiochastota diapazonidagi elektromagnit maydon darajasi ikkilamchi nurlanishni hisobga olgan holda ushbu sanitariya qoidalarining 5-bandida belgilangan darajadan oshmasligi kerak.

10. Bir vaqtda bir necha manbalardagi nurlanishlar ruxsat etilgan darajadan oshmasligi kerak. Bunda bir xil miqdordagi ruxsat etilgan daraja quyidagi shart asosida belgilanadi:

E_i — elektromagnit maydoni manbasini i-son ostida hosil qilinadigan, elektr maydoni kuchlanishi;

EOZ_i — elektromagnit maydoni manbasini i-son ostida hosil qilinadigan, energiya oqimi zichligi;

E_red — normallashtirilgan diapazondagi elektr maydoni kuchlanishining ruxsat etilgan darajasi;

EOZ_red — normallashtirilgan diapazondagi energiya oqimi zichligi;

n — elektromagnit maydonlari manbalari soni.

Bir vaqtda bir necha manbalardagi nurlanishlar ruxsat etilgan darajadan oshmasligi kerak, bunda har xil miqdordagi ruxsat etilgan daraja quyidagi shart asosida belgilanadi:

OEZ_summk — normallashtirilgan diapazonda elektromagnit maydoni manbalari tomonidan hosil qilingan umumiy energiya oqimining zichligi;

OEZ_redk — normallashtirilgan diapazonda energiya oqimi zichligining ruxsat etilgan darajasi;

m — elektr maydoni kuchlanishi normallashtirilgan diapazonlar soni;

q — energiya oqimi zichligi normallashtirilgan diapazonlar soni;

11. Radiotexnik inshootlarda hosil boʻladigan elektromagnit nurlanishlarni kamaytirish maqsadida antenna atrofidagi turar-joy binolariga nisbatan eng baland joyga joylashtiriladi.

12. Radiotexnik inshootlarning texnik va unga tutash hududida turar-joy va jamoat binolari qurilishiga ruxsat etilmaydi.

13. Radiotexnik inshootlarda hosil boʻladigan elektromagnit nurlanishlarning salbiy taʼsiridan aholini himoya qilish uchun sanitariya muhofaza zonasi va qurilish cheklangan hudud tashkil etiladi.

14. Radiotexnik inshoot atrofida yuzaga keladigan elektromagnit maydon bulutining elektromagnit maydon nurlanish darajasi ruxsat etilgan meʼyordan yuqori boʻlgan masofagacha boʻlgan qismi sanitariya muhofaza zonasi, ruxsat etilgan meʼyordan yuqori boʻlmagan qismi qurilish cheklangan hudud hisoblanadi.

Ushbu zona va hududning kengligi Sanitariya-epidemiologiya xizmati va uning hududiy boshqarmalari tomonidan loyiha hujjatlarini sanitariya-epidemiologik ekspertizadan oʻtkazish natijasi boʻyicha aniqlanib, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar Bosh davlat sanitariya vrachlari tomonidan belgilanadi.

15. Radiotexnik inshoot va aholi yashash joylarining istiqbolli rivojlanishini hisobga olgan holda sanitariya muhofaza zonasi va qurilish cheklangan hudud tashkil etiladi.

16. Sanitariya muhofaza zonasi va qurilish cheklangan hudud hisoblash yoʻli bilan, xususan, radiochastota diapazonidagi elektromagnit maydoni darajasini oʻlchash yoʻli Bilan aniqlanadi.

17. Maʼlum bir hududga yoʻnaltirilgan yoki takrorlanadigan nurlanish antennalariga ega boʻlgan radiotexnik inshootlar uchun sanitariya muhofaza zonasi va qurilish cheklangan hudud elektromagnit energiya nurlarining yon va orqa tomon yoʻnalishi kengligini hisobga olgan holda belgilanadi.

Takrorlanadigan nurlanish antennalariga ega boʻlgan radiotexnik inshootlardan tarqalayotgan elektromagnit maydoni nurlanish darajalari antennalarning asosiy nurlanishlari yoʻnaltirilgan joylarda oʻlchanadi.

Elektromagnit maydoni nurlanishlar aylanma yoki maʼlum bir hududga yoʻnaltirilmagan radiotexnik inshootlar uchun sanitariya muhofaza zonasi va qurilish cheklangan hudud aylanma shaklda belgilanadi.

18. Elektromagnit energiya nurlanishlarini maʼlum bir burchak ostida tarqatadigan radiotexnik inshoot antennalari radiochastota diapazonining elektromagnit nurlanishi intensivligi uning balandligiga qarab oʻzgaradi. Ushbu holatda qurilish cheklangan hudud turar-joy binolarining balandligiga vertikal ravishda tashkil etiladi.

19. Amaldagi radiotexnik inshootlarning sanitariya muhofazasi zonasida aholi yashashi uchun turar-joy binolari, davolash-profilaktika muassasalari va sanatoriylar, barcha turdagi taʼlim muassasalari va boshqa insonlar turishi uchun moʻljallangan binolarning qurilishiga ruxsat berilmaydi.

20. Radiotexnik inshootlarni qurish, rekonstruksiya qilish, texnik qayta jihozlash va kengaytirish mazkur sanitariya qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

21. Nurlanish quvvati samaradorligi 100 W dan 1000 W gacha boʻlgan 3 — 30 MNz chastota diapazonli havaskor radiostansiya antennalar va 26,5 — 27,5 MNz chastota diapazonli fuqarolik radiostansiya antennalar joylashtirilgan joydan 10 metr masofadan kam boʻlmagan hududga odam kira olmasligi taʼminlanishi kerak. Oʻrnatilgan antenna bino tomidan 1,5 metr balandlikda, shu bilan birga uning har qanday nuqtasidan va nurlanish yoʻnalishidan qatʼiy nazar qoʻshni binogacha 10 metrlik masofa boʻlishi kerak.

22. Nurlanish quvvati samaradorligi 1000 W dan 5000 W gacha havaskor radiostansiya va fuqarolik radiostansiya antennalar joylashtirilgan joydan 25 metrdan kam boʻlmagan masofaga odam kirishi va bino joylashtirilishiga ruxsat berilmaydi. Bino tomida 5 metr balandlikda antenna oʻrnatiladi.

23. Radiotexnik inshootni (shu jumladan, havaskor va fuqarolik radiostansiyalar) alohida oʻrnatilgan ustunlarda joylashtirish tavsiya etiladi.

Radio toʻlqin tarqatuvchi antennalar turar-joy, jamoat va boshqa binolar tomida mazkur sanitariya qoidalarining 5, 10, 11, 21, 22-bandlari va mazkur bandning birinchi xatboshisi talablariga rioya etilgan holda joylashtirilishi mumkin.

24. Radiotexnik inshoot tomonidan tarqatiladigan elektromagnit maydoni darajasini nazorat qilishda uslubiy qoʻllanmalar asosida oʻlchovlar oʻtkaziladi va hisoblash usullaridan foydalaniladi.

25. Loyihalashtirilayotgan, qayta taʼmirlanayotgan, kengaytirilayotgan va foydalanishga topshirilayotgan radiotexnik inshootlarni elektromagnit maydon taʼsirini baholash hisoblash usuli orqali amalga oshiriladi.

Hisoblash usuli uchun radiotexnik inshoot uzatuvchi vositalarning turi, ishchi chastotasi, quvvati, ish tartibi, antenna turi, uning tavsiflari va joylashuvi, joyning relyefi, qayta aks beradigan yuza mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak.

Radiolokatsiya tizimi uchun impulslarning chastotasi, davomiyligi va antennaning aylanish chastotasi toʻgʻrisida qoʻshimcha maʼlumot taqdim etiladi.

26. Radiotexnik inshootlar va uning jihozlaridan tarqalayotgan elektromagnit maydon darajalarini nazorat qilish uchun oʻlchov usullaridan foydalaniladi. Bunda nurlantiruvchi vositalar oʻrnatilgan ish tartibida va maksimal quvvatda ishlab turishi lozim.

27. Elektr (magnit) maydon kuchlanishlarining oʻrtacha kvadrat qiymatini aniqlashdagi oʻlchovlar, radiotexnik inshootlarda hosil boʻladigan 30 kNz-300 MNz chastota diapazonlarida amalga oshiriladi.

28. Energiya oqimi zichligining oʻrtacha qiymatini aniqlashdagi oʻlchovlar, radiotexnik inshootlarda hosil boʻladigan 300 MNz — 300 GNz chastota diapazonlarida amalga oshiriladi.

29. Oʻlchov vositalari oʻrnatilgan tartibda metrologik koʻrikdan oʻtkazilishi hamda ularda qiyoslov guvohnomasi boʻlishi talab etiladi. Ushbu oʻlchov uskunalarining nisbiy xatolik chegarasi ± 30% dan oshmasligi kerak.

30. Oʻlchov uskunalarining nisbiy xatolik chegarasini hisobga olgan holda oʻlchov natijalariga gigiyenik baho beriladi.

31. Elektromagnit maydoni 300 MNz — 300 GNz chastota diapazondagi nurlanish darajalarini aniqlash uchun energiya oqimi zichligi oʻrtacha kvadrat qiymatini oʻlchash uchun moʻljallangan vositalardan foydalaniladi.

Elektromagnit maydoni nurlanish darajalarining oʻrtacha kvadrat qiymatini oʻlchash uchun moʻljallangan oʻlchov uskunalaridan foydalanishga ruxsat etiladi. Bunda elektr maydoni kuchlanish darajasi oʻlchangan koʻrsatgichning energiya oqimi zichligi quyidagi formula orqali qayta hisoblab chiqiladi:

EOZ = E²/3,77 (mW/sm2 ), bunda E — elektr maydon kuchlanishining darajasi.

32. Elektromagnit maydoni oʻlchov ishlari quyidagi holatlarda amalga oshiriladi:

radiotexnik inshootni foydalanishga qabul qilishda;

radiotexnik inshoot uchun berilgan sanitariya-epidemiologik xulosani qayta rasmiylashtirishda;

elektromagnit maydon darajalariga taʼsir etuvchi radiotexnik inshootning ish tartibi va mehnat sharoitiga oʻzgartirish kiritilganda (antennalar yoʻnalishining oʻzgarishi, uzatgich quvvatining oshishi va boshqalar);

elektromagnit maydon darajasini pasaytirish boʻyicha olib borilgan chora-tadbirlardan soʻng;

radiotexnik inshoot oʻrnatilib, ishga tushirilgandan keyin bir yilda bir marta;

radiotexnik inshoot jihozlarini sanitariya-epidemiologik ekspertizadan oʻtkazishda.

33. Elektromagnit maydon manbasi mavjud boʻlgan kasbda ishlayotgan xodimlarni elektromagnit maydonining salbiy taʼsiridan himoya qilish tashkiliy, texnik va tibbiy-profilaktik tadbirlar oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

34. Tashkiliy tadbirlar quyidagilardan iborat:

ishning oqilona tartibini tanlash, elektromagnit maydoni taʼsir qiladigan joyda xodimlarning boʻlish vaqtini cheklash, ish oʻrinlarini elektromagnit maydon manbasidan uzoqroq joydan tashkil etish, meʼyoriy talablarga rioya etilishini taʼminlash, elektromagnit maydon manbalaridan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga amal qilish;

35. Texnik tadbirlar quyidagilardan iborat:

elektromagnit maydon manbalarini oqilona joylashtirish;

jamoat va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish, shu jumladan elektromagnit maydon manbasidan ekranli himoya qilishni tashkil etish.

36. Radiotexnik inshootlarning elektromagnit maydon manbalari bilan ishlovchi kasb xodimlari ishga qabul qilishdan oldin va ish faoliyati davomida Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) talablari asosida davriy tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

37. Joylarda oʻrnatilgan radiotexnik inshootlarning masʼul xodimlari xavfsizlik qoidalari boʻyicha oʻqitiladi.

38. Radiotexnik inshootlarning masʼul xodimlari loyihalashtirishda, qurishda va qayta qurishda elektromagnit maydonlari taʼsiridan jamoat va ishlab chiqarish binolarini himoya qilish uchun faol va passiv himoya usullaridan foydalanishi maqsadga muvofiq.

39. Aholini elektromagnit maydoni radiochastotalarining ikkilamchi nurlanishidan himoya qilish maqsadida, ikkilamchi nurlanish manbalari (bino konstruktiv qismlari, kommunikatsiyalar va boshqalar) hosil boʻlishini cheklash choralari koʻriladi.

40. Radiotexnik inshoot joylashgan hudud oʻraladi va radiotexnik inshootlarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlardan tashqari aholi kirishini taʼqiqlovchi ogohlantiruvchi belgilar qoʻyiladi.