Qonun hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritilganligi va tergov-sud amaliyotida masalalar kelib chiqqanligi munosabati bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori shaxs uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda belgilangan tartibda isbotlangunga qadar aybsiz hisoblanishi haqidagi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida mustahkamlangan aybsizlik prezumpsiyasiga rioya etish zarurligiga qaratilsin.

Shu munosabat bilan surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sud tomonidan har bir jinoyat ishini yuritishda jinoyat-protsessual qonuni normalariga qatʼiy amal qilish shartligi toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 11-moddasida belgilangan talablarga, shu jumladan dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashda, ogʻishmay rioya etish muhim ahamiyat kasb etadi.

Maqbul boʻlmagan dalillar yuridik kuchga ega boʻlmay, ulardan JPK 82 — 84-moddalarida nazarda tutilgan holatlarni isbotlash uchun foydalanish hamda ularni ayblov asosiga qoʻyish mumkin emas.

faktga oid maʼlumotlar faqat JPK 81-moddasining ikkinchi qismida qayd etilgan manbalardan olingan boʻlishi;

3. JPK 95¹-moddasiga koʻra, agar faktik maʼlumotlar qonunga xilof usullar orqali yoki jinoyat protsessi ishtirokchilarini qonun bilan kafolatlangan huquqlaridan mahrum qilish yoki bu huquqlarni cheklash yoʻli bilan yoxud JPK talablari buzilgan, shu jumladan quyidagi hollarda olingan boʻlsa maqbul emas deb topiladi:

4. JK 235-moddasi va 1984-yil 10-dekabrdagi “Qiynoqlarga solishga va muomalada boʻlish va jazolashning boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni tahqirlovchi turlariga qarshi Konvensiya”ning 1-moddasiga koʻra, qiynoqlar hamda boshqa shafqatsiz, insoniylikka zid yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala va jazo deganda, mansabdor shaxs yoki boshqa rasmiy shaxs tomonidan yoxud rasmiy yoki boshqa shaxs dalolatchiligi yoki xabardorligi yoxud indamasdan bergan roziligi bilan boshqa shaxs tomonidan sodir etilgan harakat tushunilib, uning natijasida qasddan shaxsga quyidagi maqsadlarda kuchli ogʻriq, jismoniy, ruhiy yoki psixologik azob yetkaziladi:

Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining himoyaga boʻlgan huquqlari buzilishi masalasiga oid batafsil tushuntirishlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Gumon qilinuvchi va ayblanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlashga oid qonunlarni qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2003-yil 19-dekabrdagi 17-sonli qarorida berilgan.

JPK 76-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha rad etilishi lozim boʻlgan shaxs tomonidan.

9. Dalil u JPK talablari buzilgan tarzda, jumladan, quyidagi hollarda olingan boʻlsa ham maqbul emas deb topiladi, agar:

g) gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari JPK 116-moddasi talablariga xilof ravishda oʻz roziligisiz gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchiga tegishli holatlar yuzasidan soʻroq qilingan boʻlsa;

z) voyaga yetmagan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, jabrlanuvchi, guvoh koʻrsatuvlari qonuniy vakilining (JPK 549-moddasi), zarur hollarda esa, pedagog yoki psixologning ishtirokisiz olingan boʻlsa (JPK 554-moddasi);

i) guvoh yoki jabrlanuvchi tariqasida soʻroq qilinishi mumkin boʻlmagan shaxslarning koʻrsatuvlari (JPK 115-moddasi);

JPK 90 — 93-moddalarida nazarda tutilgan boshqa, jumladan oʻta ogʻir jinoyatlar boʻyicha hodisa sodir boʻlgan joyni koʻzdan kechirish tarzidagi, tintuv, koʻrsatuvlarni hodisa sodir boʻlgan joyda tekshirish, tergov eksperimenti, shaxsni ushlash, himoyachidan voz kechish, shaxsni ushlash jarayonida oʻtkaziladigan shaxsiy tintuv va olib qoʻyish tarzidagi protsessual harakatlar videoyozuv vositalaridan foydalangan holda qayd etilishi shartligi toʻgʻrisidagi talablar bajarilmaganligi;

m) Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida nazarda tutilgan talablar buzilgan holda toʻplangan boʻlsa;

n) tadbirkorlik subyektlari faoliyatini tekshirish (taftish qilish) JPK 187¹-moddasi talablari buzilgan holda oʻtkazilgan boʻlsa.

11. JPK 26-moddasiga muvofiq jinoyat ishini birinchi instansiyada mazmunan koʻrib chiqayotgan sud dalillarni bevosita tekshirishi: gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarni soʻroq qilishi, faqat sud majlisida tekshirilgan dalillarga asoslanib hukm chiqarishi shart.

Shundan kelib chiqib, guvoh, jabrlanuvchining, agar ularning sudga kelmaganligi sabablari aniqlanmagan yoki ular sudga uzrsiz sababga koʻra kelmagan boʻlsa, sudda oʻqib eshittirilgan koʻrsatuvlari maqbul dalil sifatida foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, basharti sud ularni sudga kelishini taʼminlash yuzasidan qonunda nazarda tutilgan choralarni koʻrmagan, manfaatdor taraf esa, ularning koʻrsatuvlari oʻqib eshittirilishiga eʼtiroz bildirgan boʻlsa (JPK 261, 262-moddalari). Mazkur qoida guvoh, jabrlanuvchini obyektiv sabablarga koʻra (masalan, sud majlisida soʻroq qilishga toʻsqinlik qiluvchi ogʻir kasallik, turar joyini aniqlash imkoni yoʻqligi, mamlakat hududidan chetga doimiy yashash uchun, uzoq yoki nomuayyan muddatga chiqib ketganligi va h.k.) sudga kelishini taʼminlash imkoniyati boʻlmagan hollarga tatbiq etilmaydi.

Surishtiruvchi, tergovchining dalilni maqbul emas deb topish toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi qarori ustidan arizachi mazkur qaror bilan tanishtirilgan paytdan eʼtiboran ikki sutka ichida prokurorga shikoyat berilishi mumkin (JPK 377-moddasi).

Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda qayd etilgan dalillar maqbulligi shartlaridan birortasiga rioya etmaslik mazkur dalilni maqbul emas, yaʼni uning asosida protsessual qarorlar qabul qilish uchun yuridik kuchga ega emas deb topishga asos boʻladi (JPK 94, 95-moddalari).

16. Qonun buzilishi natijasida olingan dalilni maqbul emas deb topishda surishtiruvchi, tergovchi, prokuror ishni sudga qadar yuritish bosqichida (JPK 46-bobi), birinchi instansiya sudi esa, dastlabki eshituv yoki sud tergovi davomida bunday qaror sabablarini koʻrsatgan holda, uni dalillar majmuidan chiqarish toʻgʻrisida qaror (ajrim) chiqarishi shart. Dalilning maqbulligiga oid masala maslahatxonasida (alohida xonada) kelib chiqqan taqdirda, sud dalilni maqbul emas deb topib, uni dalillar majmuidan chiqarish toʻgʻrisida asoslantirilgan qaror qabul qiladi va bu haqda ajrim, hukmning tavsif qismida koʻrsatadi. Apellyatsiya, kassatsiya, taftish instansiyasi sudining bu haqdagi qarori uning ajrimi (qarori) asoslantirish qismida bayon etiladi.

19. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2004-yil 24-sentabrdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 12-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.