O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 6-noyabrdagi 300-son “Respublikaning issiqlik va suv ta’minoti tashkilotlarini moliyaviy sog‘lomlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Qattiq maishiy chiqindilar poligonlarini loyihalashtirish va ulardan foydalanish bo‘yicha yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.

Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasining “Chiqindilar to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 6-noyabrdagi 300-son “Respublikaning issiqlik va suv ta’minoti tashkilotlarini moliyaviy sog‘lomlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi va 2014-yil 15-iyuldagi 194-son “Kommunal xizmatlar ko‘rsatish qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarorlariga muvofiq, qattiq maishiy chiqindilar poligonlarini loyihalashtirish va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Yo‘riqnomada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

chiqindi — ishlab chiqarish yoki iste’mol qilish jarayonida xomashyo, materiallar, xomaki mahsulotlar, boshqa buyumlar yoki mahsulotlarning hosil bo‘lgan qoldiqlari, shuningdek o‘zining iste’mol xususiyatlarini yo‘qotgan tovarlar (mahsulotlar);

qattiq maishiy chiqindilar — jismoniy shaxslarning hayoti va faoliyati, shuningdek yuridik shaxslarning faoliyati (oziq-ovqat, shishalar, rezinalar, qog‘ozlar, to‘qimachilik mahsulotlari, o‘rash-joylash materiallari, o‘zining foydalanish xususiyatlarini yo‘qotgan uy-ro‘zg‘or asboblari, supurindi chiqindilari, qattiq yoqilg‘ida ishlovchi maishiy pechkalar va isitish bug‘ qozonlaridan foydalanish natijasida vujudga keladigan chiqindilar) natijasida hosil bo‘luvchi chiqindilar;

chiqindilarni utilizatsiya qilish — chiqindilardan zaruriy komponentlar ishlab chiqarish yoki chiqindilardan ikkilamchi xomashyolar, yoqilg‘i, o‘g‘it sifatida yoki boshqa maqsadlarda foydalanish.

2. Mazkur Yo‘riqnoma radioaktiv chiqindilar, biologik chiqindilar, davolash-profilaktika muassasalari chiqindilari, zararli moddalarni atrof muhitga (atmosferaga) chiqarib tashlash va zararli moddalarni suv obyektlariga oqizib yuborish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar sohasidagi munosabatlarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

3. Qattiq maishiy chiqindilar poligonlari (bundan buyon matnda poligonlar deb yuritiladi) qattiq maishiy chiqindilarni izolatsiyalash va zararsizlantirish uchun mo‘ljallangan maxsus inshootlar bo‘lib, aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligini ta’minlashi va kafolatlashi lozim. Poligonlar istalgan kattalikdagi aholi punktlari uchun tashkil etilishi mumkin. Aholi punktlari guruhlari uchun markazlashgan poligonlarni tashkil etish maqsadga muvofiq.

4. Qattiq maishiy chiqindilarni utilizatsiya qilish uchun tegishli texnologiyalar mavjud bo‘lganda bunday chiqindilarning ko‘mib tashlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

Chiqindilarni utilizatsiya qilish qattiq maishiy chiqindilarni boshqarish tizimining har qanday bosqichi yoki maydonida amalga oshiriladi.

5. Chiqindilarni aholi yashash joylarida, tabiatni muhofaza qilish, sog‘lomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan yerlarda, suvni himoya qilish zonalari va suv obyektlarining sanitariya-qo‘riqlash zonalari chegaralarida, shuningdek fuqarolar hayoti va salomatligi uchun xavf vujudga kelishi mumkin bo‘lgan boshqa joylarda hamda tabiati maxsus qo‘riqlanadigan hududlarda va obyektlarda saqlash va ko‘mish taqiqlanadi.

6. Chiqindilarni ko‘mib tashlash va utilizatsiya qilish joylari davlat kadastri O‘zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi tomonidan yuritiladi.

7. Poligonlarni loyihalashtirish va ulardan foydalanishda qattiq maishiy chiqindilarning miqdori va tavsifi hisobga olinishi lozim. Ko‘milishi lozim bo‘lgan qattiq maishiy chiqindilar miqdori ularga tegishli ishlov berilgandan keyin (masalan, retsirkulatsiya, kompostlashdan) hosil bo‘ladigan chiqindilarni o‘z ichiga oladi.

8. Poligon qurilishi mo‘ljallangan joylar mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan belgilanib, tegishli mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari asosida ajratiladi.

9. Poligonlar shaharlar va boshqa aholi punktlarining tashqarisida joylashtiriladi.

Turar joydan poligonlar chegarasigacha bo‘lgan masofa SanPiN № 0246-08 “O‘zbekiston Respublikasi aholi joylari atmosfera havosini muhofaza qilish bo‘yicha sanitariya me’yorlari va qoidalari”ga muvofiq, kamida 500 metrni tashkil qilishi kerak. Bunda sanitariya-muhofaza zonasining aniq o‘lchamlari gazsimon tashlamalarning miqdorini hisobga olgan holda aniqlanadi.

10. Poligonlar uchun ishlatib bo‘lingan karyerlar, o‘rmon massivlaridagi qimmatbaho daraxt turlaridan holi bo‘lgan maydonlar, jarliklar va shu kabi boshqa hududlar ajratiladi.

11. Gidrogeologik sharoitlariga ko‘ra, poligon qurilishi uchun gil yoki qum tuproqli hamda sizot suvlari 2 metrdan kam bo‘lmagan chuqurlikda joylashgan maydonlar tanlanadi. Chuqurligi 1 metrdan ortiq bo‘lgan botqoqliklar, sizot suvlari buloqlar ko‘rinishida oqib chiqadigan hududlar, toshqin suvlar bosadigan hududlar, shuningdek aeroportlarga 15 kilometrgacha yaqin joylashgan yer maydonlarida poligon qurilishiga ruxsat etilmaydi.

12. Poligonlar qurilishi mo‘ljallangan joylar Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 31-dekabrdagi 491-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasida davlat ekologik ekspertizasi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq davlat ekologik ekspertizasidan o‘tkaziladi.

13. Obyektlarni atrof-muhitning turli obyektlariga salbiy ta’siri darajasini aniqlash va eng kam ta’sir ko‘rsatuvchi maydonni tanlash uchun bir necha hududlarni muqobil variant sifatida ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq.

Har bir maydonning atrof-muhitga potensial ta’sirini o‘rganish hamda aholi bilan maslahatlashuvlar o‘tkazish natijalariga ko‘ra eng kam ta’sir ko‘rsatadigan maydon tanlanadi.

14. Quyidagi omillar mavjud bo‘lganda tanlangan maydon atrof-muhitga potensial ta’siri jihatdan poligon qurilishi uchun yaroqli hisoblanadi:

maydonning geologik nuqtai nazardan barqarorligi, ya’ni unda yoriqlar mavjud emasligi;

poligonlar joylashadigan yerda suv o‘tkazmaydigan qatlamning mavjudligi;

poligonlar maydoni tagida 30 metrdan ortiq qalinlikdagi gil yoki og‘ir qum tuproqli suv o‘tkazmaydigan qatlamning mavjudligi;

maydonning suv havzalaridan kamida 1000 metr uzoqda joylashganligi;

suv obyektlarining sathi yer yuzasidan kamida 10 metr pastda joylashganligi, undan iste’mol qilish va sug‘orish uchun foydalanilmasligi.

15. Quyidagi omillar mavjud bo‘lganda atrof-muhitga potensial ta’sirini inobatga olib, tanlangan maydonda poligon qurilishiga yo‘l qo‘yilmaydi:

suv o‘tkazuvchi bir necha qatlamlar, masalan ochiq shag‘al konlari, yoriqlar mavjudligi;

poligonlar joylashgan yer sizot suvlari yaqinida yoki sizot suvlariga 10 metrdan kamroq sathda joylashganligi;

mahalliy sizot suvlaridan iste’mol uchun foydalanilishi;

100 metr radiusda suv havzasi yoki suv toshadigan hududlar mavjudligi.

16. Poligon qurilishi uchun maydon ajratishda qurilgan poligon yopilgandan keyin undan qanday maqsadda foydalanilishi (o‘rmonzor, bog‘lar majmuasini yaratish, qurilish materiallari va oziq-ovqat mahsulotlari uchun mo‘ljallanmagan idishlarning (taralarning) ochiq omborini tashkil etish va hokazolar) ham nazarda tutilishi lozim.

17. Poligonlarni rekultivatsiya qilishda barcha tizimlar, xususan, yakuniy izolatsiya (izolatsiya) qatlamining butligi va ishlashini ta’minlash chora-tadbirlari oldindan belgilab olinadi.

Zaharli va portlash xavfini tug‘diradigan gazlarning ajralib chiqishi sababli, poligonlar yopilgandan keyin kamida 40 yil ushbu hududda kapital qurilish ishlarini olib borishga yo‘l qo‘yilmaydi.

18. Poligonlar qurilishi mo‘ljallangan joylar kamida 15 yil foydalanish sharti bilan tanlanadi. Ushbu maydonlar to‘g‘ri to‘rtburchak shakliga yaqin va qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirishning maksimal balandligiga erishish mumkin bo‘lgan yerlardan tanlab olinadi.

19. Poligonlar qurilishi mo‘ljallangan joylarda O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan geologik va gidrogeologik tadqiqotlar amalga oshiriladi.

Geologik tadqiqotlarni o‘tkazishda qatlamlanish tartibi, poligonlar joylashgan yerdagi jinslar tarkibi va qalinligi, tuproqning filtratsiya koeffitsiyenti o‘rganiladi. Tadqiqot ishlarining minimal chuqurligi 4 metr bo‘lishi lozim. Turli jinslardan iborat tuproqli sharoitda suvga bardoshli qatlamgacha tadqiqot ishlarini olib borish hamda shu joydan boshlab 1 — 1,5 metr chuqurlikkacha tadqiqot o‘tkazish zarur bo‘ladi.

Gidrogeologik tadqiqotlar natijasida sizot suvlari sathlari va oqimi aniqlanadi. Poligonlarni yer usti (jala va qor) suvlari oqimidan himoya qiladigan balandlik zovurlarini qurishda yog‘ingarchilik faolligi va ularning maydonda to‘planib qolishiga oid ma’lumotlar yig‘iladi.

Geologik va gidrogeologik tadqiqotlar natijasida quduqlar (shurflar) joylashishi, geologik (litogeologik) kesimlar rejasi, poligonlar qurilishi uchun mo‘ljallangan maydonning yaroqliligi xususida gidrogeologiya xulosasi tuziladi.

20. Shahar (tuman) sanitariya-epidemiologiya nazorati markazi tayyorlangan barcha materiallarni inobatga olgan holda, tanlangan maydonning yaroqliligi xususida o‘z xulosasini beradi.

21. Loyihalashtirilayotgan poligonning hajmini belgilashda qattiq maishiy chiqindilarning kishi boshiga umumiy yillik to‘planadigan solishtirma me’yori, tashkilotlardan chiqadigan qattiq maishiy chiqindilar hajmi, poligonlardan foydalanadigan aholi soni, foydalanish muddati, joylashtiriladigan qattiq maishiy chiqindilarning zichlanish darajasi hamda poligonlarda ishlatiladigan texnika va mexanizmlar hisobga olinadi.

22. Poligonlar quyidagi qismlardan iborat bo‘ladi:

kirish yo‘li;

qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydoni;

xo‘jalik hududi;

sanitariya-muhofaza zonasi.

23. Kirish yo‘li qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydonini magistral yo‘l bilan bog‘lash maqsadida barpo etiladi. Kirish yo‘li ikki tomonlama harakatlanish uchun mo‘ljallangan bo‘lishi kerak. Qiyaliklarda yuk ortilgan chiqindi tashish texnikalarining harakatlanishi uchun ruxsat beriladigan qiyalik o‘lchami yuqoriga 7 foiz va pastga 10 foizdan oshmasligi lozim.

Yomg‘ir mavsumida yo‘llarni suv bosmasligi uchun poligonlar drenaj tizimiga ega bo‘lishi lozim. Drenaj tizimi orqali yig‘ilgan suvlar quduqlarda to‘planib, qattiq maishiy chiqindilarni zichlashda foydalaniladi.

Ish xaritasi joylashuvining doimiy o‘zgarib turishi sababli, chiqindilarni doimiy yo‘l tizimidan ish xaritasiga yetkazadigan vaqtinchalik yo‘llar quriladi. Vaqtinchalik yo‘llar tuproq qatlamini zichlash usuli bilan yotqizilishi mumkin. Namlik sharoitidan kelib chiqib, ular mustahkamlaydigan materiallar — shag‘al, tosh, maydalangan beton, qurilish qorishmasi yoki g‘isht bilan qoplanishi mumkin.

24. Qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydoni poligonning asosiy qismi hisoblanadi. U qattiq maishiy chiqindilarni qabul qilishning yillik hajmidan kelib chiqib, poligon maydonining 85 — 95 foizini egallaydi. Joylashtirish maydoni 3 — 5 yil mobaynida qattiq maishiy chiqindilarni qabul qilishga mo‘ljallangan navbatlarga bo‘linadi.

Foydalanishning keyingi navbati to‘ldirilgan qattiq maishiy chiqindilar hajmida, loyiha belgisiga qadar amalga oshiriladi. Joylashtirish maydonini navbatlarga bo‘lishda joy relyefi inobatga olinadi.

25. Jarlik yonbag‘rida joylashtirilgan qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydonlari yuqorilikdan oqib kelishi mumkin bo‘lgan yer usti suv oqimlaridan himoyalangan bo‘lishi lozim.

26. Xo‘jalik hududi poligonlarga qabul qilinadigan qattiq maishiy chiqindilar miqdoridan qat’i nazar, 0,3 — 1,0 gektar maydonni egallaydi. Ushbu hududda poligonning ma’muriy va maishiy binolari, texnikalar turadigan ayvon yoki garaj va boshqa inshootlari joylashtiriladi.

27. Sanitariya-muhofaza zonasi poligonning atrofi bo‘ylab, uning atrof-muhitga va yaqin aholi punktlariga salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida tashkil qilinadi.

28. Qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydonida kotlovan loyihalashtiriladi. Kotlovanning o‘rtacha chuqurligi yer ishlari balansi va sizot suvlari sathidan kelib chiqib belgilanadi. Sizot suvlarining sathi kotlovan tubidan kamida 1 metr pastda bo‘lishi lozim.

29. Poligonlar sizot suvlarining ifloslanishi xavfini kamaytirish uchun filtratsiyaga qarshi izolatsiya qoplamasiga ega bo‘lishi lozim.

Izolatsiya xarajatlarini kamaytirishi maqsadida poligonlarni kam suv o‘tkazuvchanlik xususiyatiga ega bo‘lgan tuproq qatlamida yaratish maqsadga muvofiq.

30. Chiqindi tarkibi va iqlim sharoitidan kelib chiqib izolatsiya qoplamasining quyidagi turlaridan foydalanish mumkin:

qalinligi 0,5 metrdan kam bo‘lmagan bir qatlamli tuproq va qalinligi 0,2 millimetrdan kam bo‘lmagan polietilen qoplama;

har birining qalinligi 0,2 millimetrdan kam bo‘lmagan ikki qavatli polietilen plyonkadan tayyorlangan va ular orasiga 0,4 metr qalinlikda yirik donali qum yotqizilgan qoplama;

qalinligi 0,2 — 0,4 metr bo‘lgan bitumli qoplama.

31. Qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydoni loyihasida kotlovonlarning navbat bo‘yicha qazilishi nazarda tutiladi. Birinchi navbatdagi kotlovandan olingan tuproq poligonlar perimetri bo‘yicha tuproqtepaga joylashtiriladi. Ikkinchi navbatdagi kotlovandan olingan tuproq birinchi navbatdagi kotlovon to‘ldirilgandan keyin undagi qattiq maishiy chiqindilarni izolatsiya qilishda foydalaniladi.

32. Poligon tubida namlik darajasi 52 foizdan ortiq, yillik yog‘ingarchilik miqdori 100 millimetrdan ortiq bo‘lganda qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydoni filtrat paydo bo‘lishi ehtimoli inobatga olingan holda loyihalashtiriladi.

Bunda kotlovan tubi maydon asosi bo‘yicha filtratning teng taqsimlanishini ta’minlaydigan (gorizontal) holatda loyihalashtiriladi. Joy relyefi qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish navbati inobatga olingan holda kotlovanlarga bo‘linadi.

Kotlovanning yuqoridagi va navbatdagi oraliq devorlari balandligi, shuningdek ikkita yonma-yon kotlovanlar devorlarining o‘lchamlari orasidagi farq 1 metrdan oshmasligi lozim. Oraliq devorlarining tepa qismi bo‘yicha chiqindi tashish texnikalarining kirishiga mo‘ljallangan vaqtinchalik kirish yo‘li loyihalashtiriladi.

Filtratsiya koeffitsiyenti belgilangan me’yordan 30 — 50 foiz ortiq bo‘lganda, tuproq qatlamini zichlash choralarini ko‘rish lozim.

33. Poligon tubida namlik darajasi 52 foizdan past bo‘lgan, yillik yog‘ingarchilik miqdori 100 millimetrdan ortiq bo‘lmaganda qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydonida filtrat paydo bo‘lmaydi. Bunday iqlimdagi hududda joylashgan poligonlarga filtratni o‘tkazmaslik bo‘yicha choralar ko‘rish talab qilinmaydi.

34. Qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydonini jarlik hududidan ajratilganda qor va jala suvlarini to‘plash hamda ularning xavfini bartaraf qilish tizimi nazarda tutilishi lozim.

Kotlovonlarning chuqurligi, qoida tariqasida, 3 — 6 metr va kengligi 6 — 12 metr bo‘lishi lozim. Ularni shamol yo‘nalishiga perpendikulyar holatida joylashtirish zarur.

35. Xo‘jalik hududi qattiq qoplamali maydonga ega bo‘lishi, tungi vaqtlarda yoritilishi, atrofi to‘silgan bo‘lishi hamda qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish maydoniga kiriladigan yo‘lga ega bo‘lishi lozim.

Poligonning xo‘jalik hududiga kirish joyida darvoza yoki shlagbaum o‘rnatiladi.

36. Konteynyerlar va chiqindi tashish texnikalarini yuvishga mo‘ljallangan maydon xo‘jalik hududidan tashqarida bo‘lishi kerak. Konteyner va chiqindi tashish texnikalarini yuvish havo harorati 5°S dan yuqori bo‘lganda amalga oshiriladi.

37. Yiliga 360 ming m³ dan ortiq qattiq maishiy chiqindilar qabul qilinadigan hamda 15 yildan ortiq muddatga foydalanish mo‘ljallangan yirik poligonlarda suv ta’minoti artezian quduqlari orqali amalga oshiriladi. Ushbu quduqlar poligonlarning umumiy loyihasi tarkibida nazarda tutilishi lozim.

38. Poligonlardan chiqishda chiqindi tashish texnikalari g‘ildiraklarini yuvish uchun uzunligi 8 metr, eni 3 metr va chuqurligi 0,3 metr o‘lchamdagi temir betonli qurilmaga ega bo‘lgan dezinfeksiya hududi bo‘lishi shart. Ushbu qurilma 3 foizli lizol bilan to‘ldiriladi.

39. Tashqi va ichki yong‘in o‘chirish uchun sarflanadigan suv sig‘imining hajmi 108 m³ dan kam bo‘lmasligi hamda ushbu sig‘imlardan yong‘in o‘chirish avtomobillarining suv olishlari uchun sharoit yaratilgan bo‘lishi lozim. Poligonda yong‘in o‘chog‘iga suv berish uchun bir soniyada 10 litrdan kam bo‘lmagan miqdorda suv olish imkoniga ega bo‘lgan, yoqilg‘i-moylash mahsulotlarida ishlovchi nasos hamda yeng va dastaklar bo‘lishi zarur.

40. Poligonlarning butun hududi perimetri bo‘yicha to‘siq o‘rnatiladi. To‘siq chuqurligi 2 metrdan ortiq bo‘lgan quritish xandag‘i va balandligi 3 metrdan ortiq bo‘lgan tuproq devor shaklida qurilishi mumkin.

41. Sanitariya-muhofaza zonasida poligon perimetri bo‘ylab 5 — 8 metr kenglikda yo‘lak quriladi, uning chegarasi bo‘ylab daraxtlar ekiladi, muhandislik kommunikatsiyalari (suv quvurlari, kanalizatsiya) yotqiziladi, balandligi 16 — 20 metr bo‘lgan elektr yoritish qurilmalari o‘rnatiladi.

Sanitariya-muhofaza zonasida daraxtlar yoki tuproq uyumlari mavjud bo‘lmasa, poligonlar perimetri bo‘yicha tuproqtepa barpo etiladi.

42. Sanitariya-muhofaza zonasida turar joylar va ichimlik suvi quduqlarini joylashtirish taqiqlanadi.

43. Sizot suvlari oqimining poligondan yuqori qismida poligondan chiqadigan filtrat ta’sir qilmaydigan hududda monitoring inshooti (quduq) barpo etilishi lozim.

Sizot suvlari oqimining poligondan 100 — 200 metr pastki qismida ham 1 ta yoki 50 — 100 metr oraliqda 2 ta monitoring inshooti (quduq) barpo etiladi.

Monitoring inshootlari (quduqlar) sizot suvlariga chiqindilar tushishidan himoya qilingan bo‘lishi, shuningdek suvdan namuna olishni ta’minlashi lozim.

44. Olingan namunalarga asosan, suv tarkibidagi ammiak, nitritlar, nitratlar, gidrokarbonatlar, kalsiy, xloridlar, temir, sulfatlar, litiy, organik uglerod, rutut, magniy, xrom, tsianidlar, qo‘rg‘oshin, simob, margimush, mis, bariy va boshqa kimyoviy moddalar miqdori aniqlanadi.

45. Yirik shaharlarga xizmat ko‘rsatuvchi poligonlarda atmosferaga chiqarilayotgan tashlamalarni monitoring qilish yoki energiya olish maqsadida gazni faol ajratib olish tizimini o‘rnatish maqsadga muvofiq.

46. Poligonlarda chiqindilarni qabul qilish poligonlardan foydalanish texnologik chizmasi orqali amalga oshiriladi. Texnologik chizmada yil mavsumlarini inobatga olgan holda bajariladigan ishlar ketma-ketligi, qattiq maishiy chiqindilarni joylashtirish tartibi va izolatsiya qiluvchi tuproqni qazib olish rejasi ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

47. Chiqindilarni qabul qilish bir yilga tuziladigan poligondan foydalanish jadvali asosida amalga oshiriladi.

48. Poligondan foydalanish jadvalida chiqindilar joylashtiriladigan xaritalar raqami ko‘rsatilgan holda har oy davomida qabul qilinadigan qattiq maishiy chiqindilar miqdori, chiqindilarni izolatsiya qilish uchun qazib olinadigan tuproq maydoni xaritalari yoki tuproqtepalar raqamlangan holda ko‘rsatiladi. Izolatsiya qilish uchun qazib olinadigan tuproq hajmi m3 o‘lchov birligida ko‘rsatiladi.

49. Qabul qilinayotgan qattiq maishiy chiqindilarning hisobi ularning zichlanmagan holatdagi vazni yoki hajmi bo‘yicha yuritiladi. Qabul qilingan qattiq maishiy chiqindilar miqdori alohida jurnalda qayd etib boriladi.

50. Qattiq maishiy chiqindilarni poligonga joylashtirish Maishiy chiqindilarni tashish qoidalariga (ro‘yxat raqami 2625, 2014-yil 12-noyabr) muvofiq amalga oshiriladi.

51. Poligonning loyihaviy ko‘rsatkichi ko‘milganidan so‘ng uni yopish choralari ko‘rilishi lozim. Foydalanish muddati 15 yildan ortiq bo‘lgan poligonlarda uning loyihaviy ko‘rsatkichidan 10 foizgacha miqdorda qattiq maishiy chiqindilarni qabul qilishga yo‘l qo‘yiladi.

52. Poligon yopilishi uchun quyidagi inshootlarni loyihalashtirish va qurish talab etiladi:

yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplama;

filtratni boshqarish tizimi;

gazni boshqarish tizimi.

53. Yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplama poligon yopilishidan oldin barcha kotlovanlarni tuproqning yakuniy qatlami bilan yopishni nazarda tutadi. Yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplamani rejalashtirishda poligon chetida nishablik bo‘lishini ta’minlash kerak.

54. Yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplamaning tuzilishi yer maydonidan kelgusida qanday maqsadda foydalanilishiga bog‘liq holda belgilanadi. O‘rmon-bog‘ kompleksini tashkil etishda, qishloq xo‘jaligi uchun yaroqli maydonlar, chang‘i sporti uchun tepalik va boshqa balandliklarni hosil qilish uchun foydalanishda tuproqning ustki izolatsiya qatlami 0,6 metrdan kam bo‘lmasligi, shu jumladan uning ustki qatlamida 0,2 metr o‘simlik o‘sadigan tuproq yotqizilishi lozim.

Poligonlarning tashqi qiyaliklarini mustahkamlash undan foydalanish boshlangan paytdan boshlanib chiqindilarni joylashtirish balandligi ortishiga mutanosib ravishda davom ettiriladi. Poligonlarning tashqi qiyaliklarini qoplashda uni barpo etishda ko‘chirib olingan o‘simlik o‘sadigan tuproqdan foydalaniladi.

55. Shamol ko‘chirib ketishi yoki qiyaliklardagi tuproq yuvilib ketishining oldini olish uchun yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplamani ko‘kalamzorlashtirish talab etiladi. Qiyaliklar bo‘ylab ixota daraxtlari ekiladi. Ekiladigan daraxtlar va butasimon o‘simliklar (oq qayin, tol, terak va boshqalar) mahalliy iqlim sharoitidan kelib chiqqan holda tanlanadi.

Kelgusida noozuqaviy maqsadlarga mo‘ljallangan omborxonalar sifatida foydalaniladigan maydonlarda ustki yakuniy (yuqori) izolatsiya qiluvchi qoplamaning qalinligi 1,5 metrdan kam bo‘lmasligi kerak. Chiqindilarning ustki qatlami izolatsiya bilan qoplangunga qadar uning zichlanish darajasi 750 kg/m³ ni tashkil etishi kerak.

56. Filtratni boshqarish tizimi loyihasi, qoida tariqasida, poligonning umumiy loyihasiga kiritiladi.

Poligon yopilganidan so‘ng filtratni boshqarish tizimi undan foydalanish shartlariga mos ekanligi tekshirilishi lozim. Tekshiruv natijalariga ko‘ra, nasos tizimiga yoki filtratni tashlash tizimiga tegishli o‘zgartirishlar kiritish mumkin.

57. Gazni boshqarish tizimi poligondan faol foydalanish davrida barpo etiladi va foydalaniladi. Poligon yopilganidan so‘ng, ushbu tizimni yanada mustahkamlash va barqarorlashtirish maqsadida unga tegishli o‘zgartirishlar kiritish (shamollatish quvurini germetik jihozlash, poligon ostiga havo kirishidan himoyalash va h. k.) zarur.

58. Poligon yopilgan va ko‘kalamzorlashtirilgandan keyin uning maydonini rekultivatsiya qilishga kamida quyidagi muddatlar o‘tgandan keyin yo‘l qo‘yiladi:

ko‘p yillik o‘tlar ekilgan, haydalma yerlar, pichanzor, maysazorlar barpo etilganda — 1 yil;

daraxtlar, butalar, urug‘idan ko‘kartiriladigan ko‘chatlar ekilganda — 2 yil.

59. Ushbu Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi, Mehnat vazirligi, O‘zbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Davlat arxitektura va qurilish qo‘mitasi, Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi, Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qo‘mitasi hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati markazi bilan kelishilgan.