Ushbu Qonun baholash faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga soladi.

Baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iborat.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Baholash faoliyati baholovchi tashkilotning baholash obyekti qiymatini aniqlashga qaratilgan faoliyatidir.

Baholash faoliyati litsenziya asosida amalga oshiriladi.

Baholash faoliyatini litsenziyalash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Baholash faoliyatini litsenziyalashni amalga oshiruvchi organ (bundan buyon matnda litsenziyalovchi organ deb yuritiladi) baholovchi tashkilotning qonun hujjatlarida belgilangan litsenziya talablariga va shartlariga rioya etishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

Baholovchi tashkilot baholash faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyaga ega boʻlgan yuridik shaxsdir.

Baholovchi tashkilot oʻz faoliyatida mustaqildir. Xizmatlarning isteʼmolchisi (bundan buyon matnda buyurtmachi deb yuritiladi) yoki boshqa manfaatdor shaxslarning baholovchi tashkilot faoliyatiga aralashishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Baholovchi tashkilot qonun hujjatlarida nazarda tutilgan istalgan tashkiliy-huquqiy shaklda tashkil etilishi va oʻz faoliyatini amalga oshirishi mumkin, aksiyadorlik jamiyati bundan mustasno. Bunda quyidagi majburiy shartlarga rioya etilishi kerak:

baholovchi tashkilotning rahbari baholovchi boʻlishi;

baholovchi tashkilotning shtat birligi tegishli malakaga ega boʻlgan baholovchilarning shtatdagi eng kam soniga doir, qonun hujjatlarida belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi;

baholovchi tashkilotda qonun hujjatlarida nazarda tutilgan miqdordagi ustav fondining mavjudligi;

baholovchi tashkilotda baholovchi tashkilotning fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi sugʻurta polisining mavjudligi.

Baholovchi (baholovchilar) faqat bitta baholovchi tashkilotning muassisi (ishtirokchisi) boʻlishi mumkin.

Agar qonun hujjatlarida boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining baholovchi tashkilotni tashkil etishi, shuningdek baholash faoliyatini amalga oshirishi taqiqlanadi.

Baholovchi belgilangan tartibda litsenziyalovchi organ tomonidan berilgan baholovchining malaka sertifikatiga ega boʻlgan jismoniy shaxsdir.

Baholovchi baholash ishlarini oʻtkazishga, agar u baholovchi tashkilotning shtatida turgan boʻlsa yoki baholovchi tashkilot u bilan fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnoma tuzgan boʻlsa, baholovchi tashkilot tomonidan jalb etilishi mumkin.

Baholovchi nazorat qiluvchi yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar oʻtkazadigan tekshirishlarda va boshqa tadbirlarda baholovchi tashkilot hamda ushbu organlar oʻrtasida tuzilgan shartnoma asosidagina mutaxassis sifatida ishtirok etishi mumkin.

Baholovchining yordamchisi baholovchining malaka sertifikatiga ega boʻlmagan va baholovchining baholash obyektini baholashdan oʻtkazish bilan bogʻliq topshiriqlarini bajaradigan, baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi hisobotni (bundan buyon matnda baholash toʻgʻrisidagi hisobot deb yuritiladi) hamda baholashni oʻtkazish bilan bogʻliq boshqa rasmiy hujjatni imzolash huquqiga ega boʻlmagan jismoniy shaxsdir.

Baholovchi yordamchisining mehnat shartlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, baholovchi tashkilot bilan tuzilgan mehnat shartnomasida (kontraktda) belgilab qoʻyiladi.

Baholovchining yordamchisi sifatida ishlangan vaqt baholovchining malaka sertifikatini olish uchun zarur boʻladigan ish stajiga qoʻshiladi.

Baholash obyektlari jumlasiga quyidagilar kiradi:

alohida moddiy obyektlar (ashyolar);

shaxsning mol-mulkini tashkil etuvchi ashyolar majmui, shu jumladan muayyan turdagi (koʻchar yoki koʻchmas) mol-mulk;

mol-mulkka yoki mol-mulk tarkibidagi ayrim ashyolarga boʻlgan mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar;

talab qilish huquqlari, majburiyatlari (qarzlar);

ishlar, xizmatlar, axborot;

intellektual mulk obyektlari va qonun hujjatlariga fuqarolik muomalasida boʻlishi mumkinligi belgilangan boshqa fuqarolik huquqlari obyektlari.

Baholash maqsadlariga qarab baholash obyekti xususida bozor qiymati yoki bozornikidan farqlanuvchi qiymat qoʻyiladi.

Baholash obyekti qiymati turlarining qoʻllanish sohasi va ularning farqlanuvchi xususiyatlari baholash standartlari bilan belgilanadi.

Baholash obyektini baholash pul shaklida amalga oshiriladi.

Baholash obyektining bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narxi tushunilib, unga koʻra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida, bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega boʻlgan holda oʻz manfaatlarini yoʻlida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, bitim narxining baland-pastligida esa biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga qoʻshilish majburiyati aks etmaydi.

Agar biron-bir baholash obyektining baholashda majburiy oʻtkazish talabi mavjud boʻlgan normativ hujjatda yoki baholash obyektining baholash toʻgʻrisidagi shartnomada (matnda bundan buyon shartnoma deb yuritiladi) qiymatning aniq turi koʻrsatilgan boʻlmasa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim. Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi, ushbu Qonunda yoki baholash standartlarida nazarda tutilmagan atamalarda foydalanilgan taqdirda ham qoʻllanishi kerak.

Baholash obyektining bozornikidan farqlanuvchi qiymati deganda mazkur baholash obyektining baholash ushbu Qonunning 7-moddasida nazarda tutilganidan farqli shartlarida oʻtkazilgan eng ehtimol tutilgan baho tushuniladi.

Baholash standartlari oʻzaro bogʻliq norma va qoidalar majmuidan iborat boʻlib, ular quyidagilarni belgilaydi:

baholash tushunchalari va prinsiplarini;

baholash faoliyatida qoʻllaniladigan atamalar va taʼriflarni;

qiymat turlariga qoʻyiladigan talablarni;

boshlangʻich axborotga qoʻyiladigan talablarni;

baholash oʻtkazish tartibini;

baholash usullarini qoʻllanish xususiyatlari;

baholash natijalarini rasmiylashtirishga qoʻyiladigan talablarni;

boshqa talablarni.

Baholash standartlarini ishlab chiqish, tasdiqlash, ularga qoʻshimchalar va oʻzgartirishlar kiritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda amalga oshiriladi.

Baholash oʻtkazish huquqi mutlaq huquqdir.

Baholash obyektlarini baholash ushbu Qonunda nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Baholashni oʻtkazish natijalaridan baholash obyekti oʻz balansida turgan shaxslar buxgalteriya hisobi va hisobot maʼlumotlariga tuzatishlar kiritish uchun foydalanishlari mumkin.

Baholashni oʻtkazishni davlatga toʻla yoki umumiy mulk huquqida qisman qarashli baholash obyektlari bitim tuzishga jalb etilgan taqdirda, shu jumladan:

baholash obyektlarini davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish, ishonchli boshqaruvga topshirish yoki ijaraga berish maqsadida ularning qiymati aniqlanayotganda;

baholash obyektlaridan garov narsasi sifatida foydalanayotganda;

baholash obyektlari sotilayotganda yoki oʻzga shaxsga boshqacha tarzda oʻtkazilayotganda;

baholash obyektlari bilan bogʻliq qarz majburiyatlaridan boshqaning foydasiga voz kechilayotganda;

baholash obyektlari yuridik shaxslarning ustav fondlariga ulush tariqasida berilayotganda majburiydir.

Baholash oʻtkazish baholash obyektining qiymati toʻgʻrisida nizo chiqqan taqdirda ham, shu jumladan:

mol-mulk natsionalizatsiya qilinayotganda;

ipoteka krediti berilayotganda;

taraflardan birining talabiga binoan er-xotinning mol-mulki boʻlinayotganda;

mol-mulk mulkdorlaridan davlat ehtiyojlari uchun sotib olinayotgan yoki qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqacha tarzda olib qoʻyilayotganda;

soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar toʻgʻri toʻlanishi ustidan nazorat oʻtkazilayotganda majburiydir.

Ushbu moddaning amal qilishi davlat unitar korxonalari, muassasalari va tashkilotlari oʻrtasida ularga xoʻjalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi bilan berkitib qoʻyilgan mol-mulkni tasarruf etishda kelib chiqadigan munosabatlarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Baholovchi tashkilot va buyurtmachi oʻrtasida tuziladigan shartnoma yoki qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda sud ajrimi baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun asoslardir.

Baholovchi tashkilot va buyurtmachi oʻrtasidagi shartnoma yozma shaklda qonun hujjatlariga muvofiq tuziladi.

Shartnomada quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

baholash obyektining nomi;

baholash obyektini baholashning maqsadi;

baholash obyektining aniqlanadigan qiymati turi;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish muddati;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazgani uchun pul mukofoti miqdori.

Shartnomaga baholovchi tashkilotda baholash faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyaning mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ushbu litsenziyaning tartib (roʻyxatdan oʻtkazilganlik) raqami va berilgan sanasi koʻrsatilgan holda, shuningdek baholovchi tashkilotning fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi sugʻurta polisining mavjudligi haqidagi maʼlumotlar kiritilishi shart.

Baholash obyektini baholashdan oʻtkazganlik uchun pul mukofotining miqdori shartnomada belgilab qoʻyiladi va u baholash obyekti qiymatining baland-pastligiga bogʻliq boʻlishi mumkin emas.

Baholovchi tashkilot quyidagi huquqlarga ega:

qonun hujjatlarida belgilangan baholash usullarini mustaqil qoʻllash;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun zarur boʻlgan hujjatlardan foydalanish erkinligi taʼminlanishini buyurtmachidan talab qilish, yozma shaklda tushuntirishlar va qoʻshimcha maʼlumotlar olish;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun zarur boʻlgan axborotni uchinchi shaxslardan talab qilib olish. Agar mazkur axborotni berishning rad etilishi baholashning ishonchliligiga jiddiy taʼsir etadigan boʻlsa, baholovchi buni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatib oʻtadi;

baholash obyektlarini baholashdan oʻtkazishda ishtirok etishga boshqa baholovchilarni va mutaxassislarni belgilangan tartibda jalb etish;

buyurtmachi shartnoma shartlarini buzgan hollarda baholash obyektini baholashdan oʻtkazishni rad etish.

Baholovchi tashkilot qonun hujjatlariga va shartnomaga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin.

Baholovchi tashkilot:

baholash faoliyatini amalga oshirishda qonun hujjatlarida belgilangan litsenziya talablariga va shartlariga rioya etishi;

baholash faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani, baholovchining (baholovchilarning) malaka sertifikatini shartnoma tuzilishi oldidan buyurtmachining talabiga koʻra koʻrsatishi;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda ushbu Qonunning 16-moddasida nazarda tutilgan, xolisona baholashni oʻtkazishga toʻsqinlik qiladigan holatlar yuzaga kelganligi oqibatida oʻzining ishtirok etish imkoniyati yoʻqligi toʻgʻrisida buyurtmachiga xabar berishi;

buyurtmachining soʻrovnomasiga koʻra baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablari haqida axborot taqdim etishi;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish davomida olinadigan hujjatlarning but saqlanishini taʼminlashi;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish davomida aniqlangan zarar yetkazilganligi, shuningdek qonun hujjatlarining boshqacha tarzda buzilganligi faktlari toʻgʻrisida baholash obyekti mulkdoriga va (yoki) buyurtmachiga xabar berishi;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotning nusxasi uch yil mobaynida saqlanishini taʼminlashi;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish davomida buyurtmachidan olingan maʼlumotlarning maxfiyligini taʼminlashi;

baholovchilarning har yili malaka oshirish kurslarida belgilangan tartibda oʻqishini taʼminlashi;

baholovchi tashkilotlar faoliyatining reytingini baholash uchun baholovchi tashkilotlar va baholovchilar birlashmalarining soʻrovnomasiga koʻra axborot taqdim etishi shart;

Baholovchi tashkilotning zimmasida qonun hujjatlariga va shartnomaga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

Baholovchi tashkilot quyidagi qoʻshimcha professional xizmatlar koʻrsatishi mumkin:

baholash toʻgʻrisidagi hisobotlarning ishonchliligini ekspertiza qilish;

investitsiya loyihalarini ishlab chiqish va tahlil qilish, biznes-rejalar tuzish;

baholash jarayonini avtomatlashtirish va baholash faoliyatiga axborot texnologiyalarini joriy etish;

baholash faoliyati sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va ularning natijalarini tarqatish.

Baholovchi tashkilot qonun hujjatlariga muvofiq boshqa qoʻshimcha professional xizmatlar ham koʻrsatishi mumkin.

Baholash obyektini baholashdan oʻtkazishga quyidagi hollarda yoʻl qoʻyilmaydi, agar:

buyurtmachi baholovchi tashkilotning mulkdori, muassisi (ishtirokchisi), kreditori, sugʻurtalovchisi, baholovchisi boʻlsa;

baholovchi tashkilot va (yoki) baholovchi buyurtmachining mulkdori, muassisi (ishtirokchisi, aksiyadori), kreditori boʻlsa;

baholovchi tashkilotning va (yoki) baholovchining baholash obyektida mulkiy manfaati boʻlsa;

baholovchi baholash obyektida mulkiy manfaati boʻlgan shaxslar bilan yaqin qarindoshlik yoki qayin-boʻyinchilik va quda-andachilik munosabatlarida boʻlsa.

Baholash obyektini baholashdan oʻtkazish natijalari baholash toʻgʻrisidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi kerak:

baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana va uning tartib (roʻyxatdan oʻtkazilganlik) raqami;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun asos;

baholash obyektini baholashning maqsadi;

baholash obyektining aniqlanadigan qiymati turi;

baholovchi tashkilotning nomi, joylashgan yeri (pochta manzili) va unga berilgan, baholash faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazgan baholovchining (baholovchilarning) malaka sertifikati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

baholash obyektining uning qiymatini aniqlash sanasidagiga aynan identifikatsiya qilish imkonini beradigan tavsifi, shuningdek baholash obyekti mulkdorining rekvizitlari;

baholash standartlari, ulardan foydalanish uchun asos, baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda foydalanilgan maʼlumotlarning mazkur maʼlumotlar olingan manbalar koʻrsatilgan holdagi roʻyxati;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish izchilligi, shuningdek olingan natijani qoʻllanish chegaralari;

baholash obyektining qiymati aniqlangan sana;

baholovchi tashkilot foydalanadigan hamda baholash obyektining miqdor va sifat xususiyatlarini belgilaydigan hujjatlar roʻyxati.

Agar baholash obyektini baholash bir nechta baholovchi tomonidan oʻtkazilgan boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlash jarayonida ular tomonidan bajarilgan ish baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatiladi.

Agar baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat aniqlangan boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda bahoni aniqlash mezonlari va baholash obyektining bozor qiymatini aniqlash imkoniyatidan voz kechish sabablari koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash obyekti qiymatini asoslash uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlar ham koʻrsatilishi mumkin.

Baholash obyektlarining ayrim turlarini baholashdan oʻtkazish uchun qonun hujjatlarida baholash toʻgʻrisidagi hisobotlarning maxsus shakllari nazarda tutilishi mumkin.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning har bir beti baholash obyektini baholashdan oʻtkazgan baholovchi (baholovchilar) tomonidan imzolanadi, hisobot baholovchi tashkilot rahbarining imzosi, mazkur tashkilotning muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanadi va buyurtmachiga topshiriladi.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobot har xil sharhlashga yoʻl qoʻymasligi yoki chalgʻitmasligi kerak”;

Ushbu Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hisobot ishonchli deb tan olinadi.

Baholash obyektining hisobotda koʻrsatilgan qiymati, tavsiya xususiyatiga ega boʻladi.

Xususiylashtirilgan obyektlar qiymatini baholash natijalarini qayta koʻrib chiqish va bekor qilish masalalari yuzasidan davlat organlari, shu jumladan nazorat, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va sudlar tomonidan tashabbus bilan chiqish taqiqlanadi.

Zarur boʻlgan holda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini tekshirish uchun mazkur hisobot qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqa baholovchi tashkilot tomonidan shartnoma asosida ekspertizadan oʻtkazilishi mumkin.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazish natijalari ekspert xulosasi bilan rasmiylashtiriladi.

Ekspertiza oʻtkazayotgan baholovchi tashkilotning ekspert xulosasida baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligi haqidagi xolisona fikr boʻlishi kerak. Bunda mazkur tashkilot takroriy baholashni oʻtkazishga va baholash obyektining qiymati toʻgʻrisida ekspert xulosasini chiqarishga haqli emas.

Baholovchi tashkilotni ilgari oʻzi bajargan baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Buyurtmachi baholash toʻgʻrisidagi hisobot ishonchliligi toʻgʻrisida olingan ekspert xulosasiga rozi boʻlmagan taqdirda, nizo sudda koʻrib chiqilishi kerak.

Baholash obyektini baholashdan oʻtkazish materiallarini nizoli hollarda ekspertizadan oʻtkazish uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ekspert komissiyasi tuziladi.

Baholash obyektini baholashdan oʻtkazish materiallarini ekspertizadan oʻtkazish boʻyicha ekspert komissiyasining mazkur materiallarning ishonchliligini aniqlashga doir xulosasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda faqat sud ajrimiga koʻra tayyorlanadi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot sud tomonidan ishonchli emas deb topilganda baholash obyektini baholash materiallarini ekspertizadan oʻtkazish boʻyicha ekspert komissiyasi sudning ajrimiga koʻra baholash obyektini takroriy baholashdan oʻtkazadi va baholash obyektining qiymati toʻgʻrisidagi xulosasini sudga taqdim etadi.

Baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

Baholovchi tashkilot shartnomani bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi oqibatida buyurtmachiga zarar yetkazilganligi uchun uning oldida javobgar boʻladi. Buyurtmachiga yetkazilgan zararning, shu jumladan boy berilgan foydaning oʻrni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, baholovchi tashkilot tomonidan qoplanishi kerak.

Baholovchi baholash obyektini baholashni sifatsiz oʻtkazganligi yoki lozim darajada oʻtkazmaganligi, maxfiy maʼlumotlarni oshkor etganligi natijasida yetkazilgan zarar yoki baholovchi tashkilotning zarar koʻrishiga olib kelgan boshqa xatti-harakatlar uchun baholovchi tashkilot oldida qonun hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladi.

Baholovchi tashkilotlarning fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Baholovchi tashkilotlar va baholovchilar oʻz manfaatlarini himoya qilish hamda ifoda etish maqsadida uyushmalarga (ittifoqlarga) va boshqa birlashmalarga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda birlashishi mumkin.

Baholash faoliyati amalga oshirilayotganda yuzaga keladigan nizolar belgilangan tartibda hal etiladi.