Oʻzbekiston Respublikasini “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 39-son, 386-modda) va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-son “Sanoatda konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 2004-y., 7-son, 64-modda) muvofiq buyuraman:

1. Tarkibida vodorod sulfidi yuqori boʻlgan neft, gaz va gaz kondensat konlarini ishlatish va qidiruv ishlarini xavfsiz olib borish boʻyicha yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

1. Mazkur Yoʻriqnomadagi talablar qatlam flyuidlari hajmida 6% gacha vodorod sulfidi boʻlgan neft, gaz va gaz kondensat konlarini loyihalashtirish, tekshirish, tashkil qilish faoliyati bilan bogʻliq korxona va tashkilotlarda bajarilishi majburiy boʻlib, shu bilan birga mazkur korxona va tashkilotlarda buyurtmachi (keyinchalik obyektlar) hisoblangan ilmiy-tekshirish va loyiha-konstruksiya tashkilotlarida ham bajarilishi shart.

2. Tarkibida vodorod sulfidi boʻlgan obyektlarga boshqa tashkilotlardan ishchilar taklif qilinganda, buyurtmachi-korxona rahbarining birinchi oʻrinbosari (bosh muhandis) tomonidan tasdiqlangan ish joyi va turini hisobga olgan holda gazniqob va ogohlantiruvchi asboblar borligini taʼkidlaydigan bilim doirasidan xabardor qilinishlari va oʻrganishlari zarur.

3. Har bir obyektda buyurtmachi-korxona rahbarining birinchi oʻrinbosari (bosh muhandis) tomonidan tasdiqlangan gazdan xavfli ish va joylar Roʻyxati tuzilishi lozim.

4. Vodorod sulfidi ajralib chiqishi mumkin boʻlgan vaziyat bilan band guruhlar vodorod sulfidi borligini aniqlaydigan asboblar bilan, guruh aʼzolari esa alohida himoya vositalari (AHV) va NOAHV bilan taʼminlanishlari zarur.

5. Har bir obyektda vodorod sulfidi ajralib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan falokatlarni bartaraf qilish rejasi tuziladi. Reja quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

odamlar, asbob-uskuna va mexanizmlarni joylashtirish;

odamlarni kirish-chiqish va xavfli paytdagi koʻchirish yoʻllari;

yodorod sulfidi yigʻilib qolgan va yoyilgan xavfli doiralar;

AHV va NOAHV saqlanadigan joy;

tezlik bilan falokat haqida xabardor qilinishi kerak boʻlgan tashkilot va mansabdor shaxslar roʻyxati.

6. Ish doirasidagi havo tarkibida vodorod sulfidi mumkin boʻlgan miqdordan (MBM) oshib ketganini bilgandan soʻng:

gazniqobni kiyish;

ish rahbari va xavfli doiradagi ishchilarni xabardor qilish;

zaharli gazlar bilan toʻyingan doirani xavfsizlik belgilari bilan belgilab qoʻyish (GOST 12.04.026);

OʻzHQ kelguniga qadar yuz berishi mumkin boʻlgan falokatni bartaraf qilish rejasiga binoan zaharli gazlar bilan toʻyingan joylarda dastlabki choralar koʻrilishi zarur.

7. Ishlash doirasidagi havo tarkibida vodorod sulfidining mumkin boʻlgan miqdori GOST 12.1.005 bilan belgilangan 10mg/m³ ni tashkil qiladi.

8. Loyihada koʻzda tutilgan qatlam namunalarini RD 52.04.186 boʻyicha tanlab olish, tegishli namunaolgich asboblaridan foydalangan holda amalga oshiriladi. Bunda ishchilar AHV-da boʻlishlari lozim.

9. Vodorod sulfidi ajralib chiqayotgan vaziyatda falokat holatida ishlayotgan ishchilar nafas olish aʼzolari, koʻzlari va terilarining ochiq qismini vodorod sulfidi taʼsiridan himoya qilish uchun maxsus kiyim kiyishlari shart (ilova 1*).

10. Maxsus kiyimlarni saqlash xonasida havo almashib turishi va ikkita yonma-yon xonadan iborat boʻlishi kerak. Birinchisi — maxsus kiyimni echish va saqlash uchun, ikkinchisi — gazniqobni echish va shaxsiy kiyimlarni saqlash uchun.

11. Korxona (tashkilot) rahbariyati vodorod sulfidning atrof-muhitga taʼsiri toʻgʻrisidagi arizaga muvofiq (2-ilova*), obyekt atrofida, tozalash-himoya (THS ) doirasida hamda konning tashqi chegaralarida aholini va atrof-muhitni himoya qilish chora-tadbirlari rejasini ishlab chiqishi zarur.

12. Yuz berishi mumkin boʻlgan falokatlarni tezlik bilan bartaraf qilish va konlarda ishlash, tekshirishda odamlarning himoyasini taʼminlash maqsadida “OʻzHQ, falokat holatlari boʻyicha mahalliy maʼmuriy organlar hamda korxona (tashkilot)lar bilan birgalikda ish olib borgan holda aholini, yoʻlovchi va ishchilar himoyasini, xavfli joydan koʻchirilishini tashkil qilish rejasi “ ishlab chiqiladi va rasmiy tartibga binoan tasdiqlanadi.

13. Ishlab chiqarish obyektlari maydoni va binolar joylashuvi texnologik rejadagi qoida va meʼyorlarga muvofiq ishlab chiqilgan loyihaga mos kelishi kerak.

14. Ishlab chiqarish obyektlari, bino va imoratlar vodorod sulfid ajralib chiqishi mumkin boʻlgan manbaning shamol qaragan tomoniga (shamollar yoʻnalishini koʻrsatadigan chizmaga muvofiq, GOST 16350) joylashtirilishi kerak.

15. Binolar joylashuvi berk va yarimberk maydonlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. Binodan chiqishning asosiy yoʻllari asbob-uskunalarga qarama-qarshi tomonga yoʻnaltirilgan boʻlishi zarur.

16. Ishlab chiqarish maydonida yaxshi koʻrinib turadigan shamol yoʻnalishini aniqlovchi moslama oʻrnatilgan boʻlishi kerak (konus, flyuger).

17. Ishlab chiqarish maydoni, shuningdek binolarida loyihada koʻzda tutilmagan yertoʻla, oʻra, chuqurlik va boshqalarning boʻlishi mumkin emas.

18. Ishlab chiqarish obyektlari, gazdan xavfli joylar va ular bilan yonma-yon maydonlar, shuningdek oziq-ovqat tashiladigan katta yoʻllar ham bevosita xavfsizlik belgilari bilan belgilanishi zarur.

19. Dam olish va ovqat tayyorlash xonalari quduq ogʻzidan 200 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi.

20. Burgʻulash uskunalari binosida vodorod sulfidi mumkin boʻlgan miqdorga 10 mg/m³ etganda datchik orqali yoqiluvchi, havoni tozalab almashtirib turadigan qurilmalar oʻrnatilishi kerak.

21. GOST 12.1.014 boʻyicha vodorod sulfidi ajralib chiqayotgan yoki toʻplanishi mumkin boʻlgan joylarda havodan namuna olish gazniqob bilan amalga oshiriladi.

Namuna tanlab olish ishlarini bajarayotgan laboratoriya xodimi yonida nazoratchi (ikkinchi ishchi) boʻlishi lozim.

22. Ishchi xodimlar vaqti-vaqti bilan kelib turadigan binolarda, xonaning tashqi tomonidan qoʻl bilan yoqiladigan havoni shamollatib tozalaydigan va gazdan ogohlantiruvchi qurilma oʻrnatilishi zarur.

23. Asbob-uskuna va nazorat-oʻlchash asboblari buyurtmachi va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan oʻzaro tasdiqlangan texnik vazifalarga mos ravishda tanlanishi kerak.

24. Burgʻulash, qazib olish, yigʻish, tayyorlash obyektlarida ishlatiladigan neft transportlari va gaz asbob-uskunalarida, hisoblash asboblari, qulflaydigan qismlar, vodorod sulfid, karbonat angidridli gaz va boshqa zararli moddalar bilan bogʻlanadigan asboblarda ishlab chiqargan zavod tomonidan shu muhitda ishlatilishi mumkinligini tasdiqlaydigan hujjat (pasport) boʻlishi zarur.

25. Texnologik asbob-uskunalarda, qazib olish, yigʻish tarmogʻidagi quvur uzatgichlarda, hamda neft-gaz tayyorlash va tashishda ishlatiladigan koʻtaruvchi quvurlarda emirilishni oldini oluvchi maxsus qoplama yoki texnik usullardan foydalanish kerak.

26. Tarkibida vodorod sulfidi boʻlgan suyuqlik sigʻimi (rezervuar) masofadan boshqariladigan suyuqlik balandligini oʻlchaydigan va pastki qismidagi namuna oladigan, suyuqlik balandligining yuqori chegarasidan ogohlantiruvchi qurilma bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

27. Avval vodorod sulfidi bilan aloqada boʻlgan barcha asbob-uskunalar, burgʻulash quvurlari, quvur oʻtkazgich va boshqalar qayta ishlatishdan oldin har xil emirilish vositalari qoldiqlaridan tozalanishi, nuqsonoʻlchagichda koʻrib chiqilishi zarur.

28. Vodorod sulfidi bor boʻlgan sharoitda ishlaydigan asbob-uskunalar, ularning qismlari va tutashgan joylari taʼmiri ularni kuchsizlantirib, yuvilgandan (bugʻlangan) keyin amalga oshiriladi.

29. Ishlab chiqarish obyektlarida ishni xavfsiz olib borish, ishchilar va aholini himoya qilish talablari tarkibida yuqori darajada vodorod sulfid boʻlgan neft va gaz konlarida tarqatiladi, buning oqibatida maxsus himoya vositalari kerak boʻladi. Bunday konlarga chegarasi hisoblash yoʻli bilan belgilangan tozalash-himoya doirasi oʻrnatiladi va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi tomonidan havo tarkibidagi vodorod sulfidning falokat paytidagi tarqashi 30 mg/m³ dan koʻp boʻlmagan miqdoriga qarab tasdiqlanadi.

30. Loyihalashtirish texnik vazifasida, boshqa yoʻnalishlar bilan bir qatorda konning flyuid qatlamidagi vodorod sulfid miqdori koʻrsatilishi shart.

31. Konning tuzilish loyihasida gazga toʻyingan doiradagi ishlab chiqarish xodimlari va aholini falokat holatida gaz va yongʻin xavfsizligi bilan taʼminlashning asosiy texnik va tashkiliy masalalarini yoritib beruvchi “Ishlab chiqarish obyektlarini qurish va foydalanishda gaz va yongʻin xavfsizligi hamda mehnatni muhofaza qilish” boʻlimi boʻlishi kerak.

32. Konlarni qazib olish va tuzilishi loyihasi qoʻshimcha:

alohida quduqlarda vodorod sulfid tarkibining qisqacha tahlilini;

quvur va asbob-uskunalarning ingibitor himoyasiga boʻlgan talablarni;

neft-gaz otilishini oldini olish boʻyicha chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi.

33. Birinchi qidirish qudugʻining qatlam flyuidi tarkibida yuqori darajada vodorod sulfidi borligi aniqlansa, bu maydondagi keyingi qidirish quduqlarida chuqurlashtirish va burgʻulash ishlariga tozalash-himoya vositalari oʻrnatilgandan keyingina ruxsat beriladi.

34. Konning tuzilish loyihasida gazdan xavfsiz orolchalar, ishchi va aholining birgalikda himoya qilish vositalari, atrof-muhitni gazga toʻyinganlik nazorat stansiyasi, gazdan xavfsiz postlar, shamol konuslari hamda nazorat oʻtkazish joylari koʻrsatilgan boʻlishi zarur.

35. Loyiha hujjatlarida yer osti boyliklari va atrof-muhitni muhofaza qilish chora-tadbirlari koʻrsatiladi.

36. Pirofor yotqiziqlar, shlam va kernlar yonib ketmasligi yoki insonlarni zaharlamasligi uchun tozalash nazorati organlari, tabiatni muhofaza qilish hamda yongʻin xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan holda koʻmib tashlanadi.

37. Konning tuzilish loyihasiga asoslanib, konning butun chegarasi va atrof-muhitni muhofaza qilish chora-tadbirlari rejasi ishlab chiqiladi, shu bilan birga nazorat qiluvchi organlari va mahalliy davlat hokimiyati bilan kelishiladi.

38. Quduqlar qurilishini loyihalashda barcha turdagi ishlarning amaldagi meʼyoriy hujjatlariga asoslanib ish koʻriladi. Sinovchi quduqlar qurilishi uchun loyiha hamda foydalaniladigan quduqlar qurilishi uchun namunali loyiha “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi tasdigʻidan oʻtishi kerak.

39. Quduqlar qurilishi texnik loyihasida qoʻshimcha quyidagilar koʻrsatiladi:

mustahkamlovchi va lift quvurlarining pishiqligi;

quvurlar birikmasi boshchasi turi, ishlatish va yigʻish usullari;

taʼsir yoʻqotuvchi asboblar, burgʻulash eritmasidagi vodorod sulfid taʼsirini yoʻqotish texnologiyasi va usullari;

vodorod sulfid tarkibi va eritmasidagi reagent nazorati usullari;

ishlash doirasidagi havo tarkibida vodorod sulfid borligi nazorat vositalari va usullari;

xodimlar va atrof-muhitni muhofaza qilish chora-tadbirlari;

vodorod sulfidga chidamli va geologik-texnik shartlarga javob beradigan tamponaj aralashmalar.

40. Atrof-muhitni muhofaza qilish aholi joylari xavfsizligini taʼminlash, suv va yerdan toʻgʻri foydalanish, yerusti va yerosti suvlari, havo havzalarini neft mahsulotlari, kimyoviy reagentlar bilan ifloslanishini oldini olishni koʻzda tutadi. Ular:

maydonlarni rejalash va oʻrab chiqish, neft mahsulotlari va kimyo reagent saqlanadigan idishlarni;

erlarni tiklash va qatlamga haydalgan suvni qayta ishlashni;

erosti va yerusti suvining tarkibini kuzatib turuvchi nazorat boʻlimi tarmogʻini tashkil qilishni oʻz ichiga oladi.

41. Ishlash doirasida havoga vodorod sulfid ajralib chiqishi mumkin boʻlgan konlarda, texnologik qurilma, park hovuzlari, burgʻulash qurilmalari va boshqa joylarda gazdan ogohlantiruvchi koʻchmas avtomatlar yordamida atrof-muhitni nazorat qilib turish kerak. Koʻchmas avtomat uskunasidan tashqari havo muhitini vaqti-vaqti bilan tekshirish uchun kerak boʻladigan koʻchib yuradigan gazdan ogohlantiruvchi asboblar ham ishlatiladi.

42. Kon obyektlari maydonidagi atrof-muhit vaziyatini nazorat qilish avtomatik tarzda amalga oshirilishi kerak boʻlib, bu dispetcher boʻlimida, gazdan qutqarish xizmati yoki Harbiylashtirilgan qism koʻrsatkich datchiklarida namoyon boʻlishi lozim.

43. Vodorod sulfid toʻplanish darajasi uchun quyidagicha doimiy nazorat oʻrnatiladi:

ochiq havoda sutkada bir martadan kam boʻlmagan;

yopiq binoda har smenada bir martadan kam boʻlmagan;

quduqlar, chuqurlik va saqlash joylarida har ish boshlashdan oldin.

44. Oʻlchangan natijalar “Havo tarkibidagi vodorod sulfidning nazorati qayd daftari”ga kiritiladi (3-ilova*). Vodorod sulfidining xavfli toʻplanish darajasi aniqlansa, zudlik bilan odamlarni zaharlanishdan ogohlantiruvchi choralar koʻrilishi va korxona maʼmuriyati xabardor qilinishi kerak.

45. Vodorod sulfid toʻplanish darajasi xavfli boʻlgan joylarda quyidagi xavfsizlik choralari koʻrsatilishi zarur:

shamol yoʻnalishini hisobga olgan holda gazga toʻyingan doirani ogohlantiruvchi belgilar bilan belgilab qoʻyish;

gazga toʻyingan doiraga kirib kelayotgan begona shaxslarni kirish yoʻlida ogohlantirish;

nazorat postlari tashkil qilish.

46. Vodorod sulfid bilan toʻyingan doirada bartaraf qilish ishlari olib borilgandan soʻng havo tarkibi qayta tekshiriladi, tekshiruv natijalari nazorat qayd daftariga kiritib qoʻyiladi (4-ilova*).

47. Quduq burgʻulashni quduq qurilishi uchun smeta-loyiha hujjatlari tayyor boʻlgandan soʻng boshlash mumkin. Quduq qurilishi konni ishga tayyorlash loyiha tizimidagi asosiy bosqich hisoblanadi.

48. Burgʻulash uchun tayyorlangan smeta-loyihada quyidagilar koʻrib chiqiladi:

tarkibida vodorod sulfid va boshqa qatlam flyuidlari borligini hisobga olgan holda quduq kesimi boʻyicha qatlam bosimi va harorati;

vodorod sulfid borligini bildiruvchi doimiy gazdan ogohlantiruvchi qurilmani oʻrnatish joyi;

tarkibida vodorod sulfid paydo boʻlishi mumkin boʻlgan qatlam flyuidlari bilan bogʻliq geologik asoratlardan ogohlantirishni hisobga olgan holda, quduq ichiga oʻrnatadigan va burgʻulash asbob-uskunalarining turi va belgisi;

burgʻulash ishlarining maydoni haqida umumiy maʼlumot, tushuntirish xati;

qurilishni tashkil qilish;

yuk va navbatchilik qismlarini tashish;

atrof-muhitni muhofaza qilish;

geologik-texnik naryad;

burgʻulash va mustahkamlovchi quvurlar tanlash rejasi.

49. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan qatlamni ochishdan oldin burgʻulash korxonasi komissiyasining OʻzHQ vakili bilan birgalikda burgʻulash qudugʻini tekshiradi va quduq tayyorligi akti tuziladi.

50. Agar odamlar hayoti uchun xavf soladigan yoki ochiq favvora otilishiga olib keladigan nosozlik topilsa, keyingi ishlar toʻxtatiladi.

51. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan flyuid qatlamlarni ochishdan oldin (ustki qatlamdan 50 — 100 m ichkarida):

geologik-texnik nazorat stansiyalarini oʻrnatish;

burgʻulash qudugʻi atrofiga xavfdan ogohlantiruvchi belgilar oʻrnatish;

havoning vodorod sulfidi bilan toʻyinganligini nazorat qiladigan qurilma sozligini tekshirish, alohida himoya vositalari (AHV) hamda gazning soʻrilishi, chiqish tarmogʻining borligi va tayyorligini tekshirish;

vodorod sulfidni kuchsizlantirish maqsadida yuvuvchi suyuqlikni reagent bilan qayta ishlash;

quduqlarda burgʻulash ishlarini olib boruvchi ishchilarning barchasi bilan sodir boʻlishi mumkin boʻlgan falokatni oldini olish boʻyicha qoʻshimcha yoʻriqlar va oʻquv mashqlar oʻtkazish;

burgʻulashda vodorod sulfid va boshqa zaharli moddalarni kuchsizlantiradigan kimyoviy reagent va vositalar zaxirasining boʻlishi;

OʻzHQ vakillarining kun boʻyi navbatchiliklarini tashkil qilish;

falokat holatida xavfli doiradan ishchilarni olib ketish yoʻlini belgilash va transport bilan taʼminlash lozim.

52. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan qatlamlarni kovlab borishda burgʻulash eritmasini qoʻshimcha kuchsizlantiruvchi (neytralizator) bilan qayta ishlash zarur.

53. Burgʻulash jarayonida doimiy ravishda burgʻulash eritmasidagi vodorod ionlari tarkibini tekshirish zarur. Vodorod ionlari kamayib ketishi qatlamdan vodorod sulfid oqib chiqishining koʻpayib ketishiga olib keladi.

54. Qatlamni ochish bevosita burgʻulash boshligʻi yoki javobgar shaxs hamda OʻzHQ vakili ishtirokida amalga oshiriladi.

55. Mustahkamlovchi quvurlarni sementlash boʻyicha ishlar amaldagi quduqlarni mahkamlash yoʻriqnomasiga muvofiq olib boriladi.

Sifatli mahkamlash (sementlash):

quvurlar orasi ochiq joyidagi flyuidlar aylanishini oldini oladigan neft, gaz va suv qatlamlarini ishonchli ajratishni;

loyihadagi tamponlash eritmasi balandligini koʻtarishni;

mustahkamlovchi quvur tashqarisidagi sement toshlarining yuqori darajada ishonchliligi va uning qatlam suyuqligi taʼsiridan buzilishga chidamliligini;

sement eritmasining mahsuldor qatlamga kirib ketishini oldini oluvchi yer osti va atrof-muhitni muhofaza qilish talablarini bajarishni taʼminlaydi.

56. Sementlash boʻyicha ishlar sement qotgandan soʻng ishlatiladigan quvurlarning zichligini sinagandan keyingina toʻxtatiladi.

57. Mahsuldor qatlamlarni sinash OʻzHQ bilan kelishilgan va belgilangan dastur asosida amalga oshiriladi.

58. Quduqni sinash ishlari oʻtkazilayotganda, atrofga begona shaxs va transport vositalari oʻtishini tekshiruvchi nazorat tizimi tashkil qilingan boʻlishi lozim.

59. Namuna olish asboblari bilan kern olish ishlari ajratilgan gazniqob va rezina qoʻlqoplarda bajarilishi kerak.

60. Kern namunalari vodorod sulfidga chidamli ashyodan tayyorlangan yashiklarga joylanadi.

61. Kern saqlash joyi doimiy gazdan ogohlantiruvchi va havo almashtirib turish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi zarur.

62. Quduqlarda kon-geofizika tadqiqotlari (KGT) olib borishdan oldin, vodorod sulfid ajralib chiqish sharoitida ishni falokatsiz olib borishga tayyorgarlik koʻriladi.

63. Quduqning vodorod sulfidli qatlami ochilganda KGT ishlari oʻtkazish geofizika korxonasi rahbari bilan buyurtmachi hamda favvora otilishiga qarshi kurash xizmati birgalikda tasdiqlagan rejaga binoan olib boriladi.

64. Ishlash rejasida kon-geofizika uskunalari, texnikasi, mexanizmlari joylashuvi chizmasi, ularning turi, xavfli doira hajmi, jalb qilingan odamlar soni koʻrsatilishi va ularga qoʻshimcha:

siklning davomiyligi va yuvish davriyligi;

ish doirasida va burgʻulash eritmasi tarkibida vodorod sulfid mavjudligini nazorat qilish jadvali, nazorat oʻtkazuvchi ishchining shaxsi koʻrsatilganligi;

burgʻulash eritmalari vodorod sulfidni kuchsizlantiruvchi va emirilish ingibitorlari bilan qayta ishlanganligi haqida maʼlumot beriladi.

65. Ish doirasida vodorod sulfidning xavfli toʻyinganlik 10 mg/m³ dan yuqori miqdori maʼlum boʻlganda ishchilar tezda gazniqob kiyishlari, burgʻulash eritmasini kuchsizlantiruvchi bilan qayta ishlashlari kerak boʻladi. Keyin esa havodagi vodorod sulfidga toʻyingan gazdan xavfli joylarni qaytadan oʻlchab koʻriladi.

66. Yuqoridagi ishlar olib borilayotganda bu jarayonga taalluqli boʻlmagan ishchilar shamol bor boʻlgan xavfsiz tomonga olib oʻtiladi.

67. Har bir guruh koʻchib yuradigan gazdan ogohlantiruvchi (yoki gazni tekshiruvchi) qurilma va barcha ishchilarga yetarli gazniqob (yana bitta ortiqcha) bilan taʼminlanishi kerak.

68. Quduqdan koʻtarilayotgan geofizik (karotaj) kabeldagi burgʻulash eritmasi toʻxtovsiz tozalanishi yoki yuvib turilishi zarur.

69. Quduqdagi ishlar tugagandan soʻng, burgʻulash eritmasi bilan ifloslangan quduq asboblari, yer ustidagi uskunalar, geofizika laboratoriya xonasi va yukkoʻtargich suv bilan yaxshilab yuviladi, kerak boʻlsa qoʻshimcha emirilishga qarshi yoki kuchsizlantiradigan eritma bilan ishlov beriladi.

70. Quduqlarni oʻzlashtirish (oqimni yaratish) va gidrodinamik tadqiqotlar (GT) olib borishdan oldin obyektning bosh geologi, rahbarning birinchi oʻrinbosari tomonidan ish rejasi tuziladi va OʻzHQ bilan muvofiqlashtiriladi.

Ish rejasida mazkur obyektda ishlaydigan ishchilar soni, ularning xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan tadbirlar, falokatdan ogohlantirish choralari, ish doirasi havo tarkibidagi vodorod sulfid miqdorini nazorat qilish jadvali, shu bilan birga kuzatuv asboblari va MBT (mumkin boʻlgan toʻyinganlik miqdori) koʻpayib ketganda koʻriladigan ehtiyot choralari koʻrsatib beriladi.

Ish rejasiga qoʻshimcha mashina, mexanizm, texnik vosita va boshqalarning xavfli va gazga toʻyingan maydondan shamol yoʻnalishidan qatʼi nazar, chiqish yoʻllari, tozalash-himoya doirasi hamda aholi punktlari joylashuvi chizmasi koʻrsatiladi.

71. Ish rejasi bilan quduq oʻrganish va tekshirishga jalb qilingan barcha ishchilar tanishib chiqadilar va bu haqda imzo qoʻyadilar.

72. Havo havzasi tozaligini taʼminlash va zararli chiqindilardan tozalash meʼyoriga boʻlgan talablarni bajarish, quduqlarni oʻrganish va tekshirish ishlari yaqin atrofdagi aholi punkti, ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligi obyektlaridan faqat shamolga qarama-qarshi yoʻnalish boʻylab olib borilishi kerak.

73. Quduqlarni oʻrganish va GT faqatgina kunning yorugʻ paytida javobgar shaxsning boshchiligida oʻtkaziladi.

74. Ish davomida bevosita quyidagilarni nazarda tutish zarur:

javobgar shaxs va OʻzHQ ning tunu-kun navbatchiligini tashkil qilish;

xodimlarni koʻchirish uchun transport vositalari hozirligi;

falokat holatlariga sement agregatlarining tayyorligi;

mumkin boʻlgan falokat holatidan himoyalanishga aholi va ishchilarning tayyorligi.

75. Favvoralash qismlari qarama-qarshi yoʻnalishda joylashgan ikkita produvkaga ulanadi. Har bir tarmoq quduqdan 100 m dan kam boʻlmagan uzunlikda boʻlib, yorituvchi mashʼala (fakel) ulangan boʻlishi zarur.

76. Favvoralash qismlariga quvur va quvur tashqi qismida tovush pasaytirish tizimi oʻrnatiladi. Pasaytirish tizimi qayta ochilib-yopiluvchi qopqoq bilan taʼminlanadi.

77. Quduqlarni oʻrganish uchun oʻrnatiladigan idishlar (ajratgichlar) ishga tushirilishdan oldin texnik tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim.

78. Qurilmalardan foydalanish jarayonida ishlash bosimining oshishiga, KIP va A qurilmasini izdan chiqishiga, qopqoqning buzilishiga olib keladigan nosozliklar topilsa, qurilma tezlik bilan quduqdan oʻchirilishi va undagi bosim pasaytirilishi kerak.

79. Oqim yoʻqligida quduq quyidagilar bilan toʻldiriladi:

tabiiy yoki hamroh neft gazi;

ikki yoki undan ortiq fazali koʻpiklar, zichligi kam boʻlgan va vodorod sulfidga harakatsiz gazlar;

inert (harakatsiz) gazlar.

Quduqni havo bilan toʻldirish taqiqlanadi.

80. Quduq yonida turgan ichki yonuv dvigateli chiqish quvurlari uchqun soʻndirgich bilan taʼminlanishi kerak.

81. Quduqni oʻrganish va oʻzlashtirishda quduq ogʻziga, quvur oʻtkazgich, taqsimlovchi pult, ajratuvchi qurilmalar yoniga gazniqobsiz borish man etiladi.

82. Tarmoqda suriluvchi qopqoqlarni ochish, lubrikatordan asboblarni chiqarish va ularni tekshirish gazniqob bilan amalga oshiriladi.

83. Agar oʻrganish natijasida qatlam mahsuldorligi aniqlansa va shu namuna olish oraligʻiga xos suyuqlik oqimi olinsa, quduq oʻzlashtirilgan deb hisoblanadi.

84. Quduqni oʻrganish va oʻzlashtirish ishlari tugagandan soʻng asbob-uskuna, mexanizm va ish kiyimlari vodorod sulfidni kuchsizlantiruvchi maxsus qayta ishlovdan oʻtkaziladi.

85. Oʻrganishning yakuniy bosqichida quduq maydonidagi ish doirasi havo tarkibida vodorod sulfid miqdorining nazorati oʻtkaziladi, shu bilan birga quduq ogʻzi uskunalari zichligi tegishli akt va rasmiy hujjatlar bilan tekshiriladi.

86. Quduqlardan foydalanish deganda, ularning qatlamdan yuzaga gaz suyuqliklari (neft, kondensat va suv) koʻtarilishida ishlatishning texnik jarayoni tushuniladi.

87. Vodorod sulfid mavjud boʻlgan quduqlardan neft, gaz va suv namunasi olish faqat nasos-kompressor quvurlari yordamida amalga oshiriladi. Quvur tashqi boʻshligʻidan namuna olish taqiqlanadi.

88. Yerusti asboblarida falokat va produvka tizimlari (quduqlarda tovush pasaytirish uchun), shuningdek, nazorat-roʻyxat uskunasining yoqilishi imkonini beruvchi teskari klapanlar boʻlishi lozim.

89. Quvurlararo boʻshligʻida bosim mavjudligida quduqlardan foydalanish mumkin emas.

90. Quyidagilarni oʻz ichiga olgan quduq tubi asboblari boʻlmagan quduqlardan foydalanishda favvoralash usulini ishlatish taqiqlanadi:

qabul qiluvchi va tovush pasaytiruvchi klapan uchun nippel;

foydalanilayotgan quvurlarni ehtiyot qilish uchun paker;

ingibitor va aylanish klapani;

quduq ogʻzi ajratuvchi klapani.

Tekshirilayotgan quduqlarda baʼzida qisqa muddatli oʻzlashtirish va oʻrganish ishlarini quduq tubi asboblarisiz olib borishga ruxsat beriladi. Bunda foydalanish va koʻtarish quvurlari ingibitorlangan boʻlishi shart.

91. Foydalanish jarayonida vaqti-vaqti bilan ajratish klapani tekshirib turiladi. Uni oʻrnatish va eyilib ketishi akt bilan rasmiylashtiriladi.

92. Quduqlardan foydalanish jarayonida, belgilangan texnik tartibga muvofiq foydalanilayotgan quvurlarning texnik ahvoli, yerosti asbob-uskunalarining ishlashi, quduqlarning ish koʻrsatkichlarini tekshirish nazorati amalga oshiradi.

93. Agar quduq ogʻzi asbob-uskunalari yoki aloqa tizimida neft va gaz sizib chiqayotgani sezib qolinsa, tezlik bilan quduq ogʻzi mos keladigan surilma qopqoq bilan yopiladi va ehtimoli boʻlgan falokat holatidan ogohlantirish choralari koʻriladi.

Barcha nosozliklar haqida boshqarmaga va favvoralashga qarshi xizmat ishchisiga xabar berilishi zarur.

94. Quduqlarni taʼmirlash yerusti va toʻliq taʼmirga boʻlinadi. Taʼmirlash ishlari neft va gaz sanoatida amalda boʻlgan xavfsizlik qoidalariga, muvofiq keladigan yoʻriqnomaga hamda yer osti va atrof-muhitni muhofaza qilish talablariga qatʼiy amal qilgan holda olib borilishi kerak.

95. Quduqlarni taʼmirlash obyektning javobgar ishchisi boshchiligida OʻzHQ va obyekt rahbarining birinchi oʻrinbosari tomonidan tasdiqlangan taʼmirlash ishlari rejasiga muvofiq amalga oshiriladi.

96. Favvoralash qismlarini ajratish ishlari, reja tasdiqlangandan soʻng va OʻzHQ dan ruxsat olingandan keyin olib boriladi.

97. Taʼmirlash ishlari olib borishdan oldin quduq vodorod sulfidni kuchsizlantiruvchi bilan qayta ishlangan, koʻrsatkich va solishtirma ogʻirlik uchun zarur boʻlgan suyuqlik bilan bostirib qoʻyilishi kerak.

98. Quduqlarni taʼmirlash faqat quduq ogʻzida vodorod sulfid ajralib chiqmaydigan sharoitda olib boriladi. Vodorod sulfid paydo boʻlishi bilan quduqni bostirish va maxsus reagentlar bilan uni kuchsizlantirish choralari koʻriladi.

99. Quduqlarni taʼmirlash paytida uning ogʻziga chizmaga muvofiq ravishda otqindiga qarshi uskuna (OQU) oʻrnatiladi. OQU oʻrnatish chizmasi OʻzHQ va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasining mahalliy organi tomonidan tasdiqlangan boʻlishi zarur.

100. Ish davomidagi tanaffus paytida quduq ogʻzini ochiq qoldirish taqiqlanadi.

101. Quduqlarni foydalanishga topshirishni kutish jarayonida, ish tarmogʻi kesishgan joyi va favvoralash qismlari yopiq boʻlishi kerak. Vaqti-vaqti bilan quvur tashqi boʻshligʻi bosimining oʻzgarishini kuzatib turish lozim.

102. Qazib chiqaruvchi quduqlar avtomatlashtirish tizimi va quduq oldi asbob-uskunalari:

havo muhiti holati nazoratini;

dispetcher pulti va masofadan boshqarish uskunasiga ulangan berkituvchi qismlar holatidan ogohlantirishni;

quduqqa reagent uzatishni; texnologik koʻrsatkichlarda izdan chiqish falokatidan ogohlantirish va mumkin boʻlgan falokat holatlarida reagent uzatishni toʻxtatishni;

tartib buzilganda quduqlarni avtomat tarzda oʻchirishni taʼminlaydi.

103. Quduqni saqlash uchun uni kuchsizlantiruvchida qayta ishlangan eritma bilan toʻldiriladi. Teshish oraligʻi ustida 100 m dan kam boʻlmagan balandlikda sement koʻprigi oʻrnatiladi. Koʻtariluvchi quvur sement koʻprigi ustida 50 m dan kam boʻlmagan balandlikda koʻtariladi yoki qudukdan butunlay chiqarib olinadi.

Sement koʻprigi oʻrnatilgandan keyin quduqning quvur va quvur tashqi boʻshligʻi kuchsizlantiruvchida qayta ishlangan eritma bilan toʻldiriladi.

104. Saqlanayotgan quduq qismlarining surilma shturvali boʻshatilishi, surilma qopqoqning soʻnggi flansi tovush pasaytirgich bilan taʼminlanishi, monometrlar echilishi va qisqa quvur ogʻzi zichlanib berkitilishi zarur.

105. Quduqni tugatishda mahsuldor qatlam bor qalinligi boʻyicha va yana qatlam shipidan 100 m balandda sement koʻprigi bilan toʻsiladi.

106. Sement koʻprigi oʻrnatishdan oldin, quduq vodorod sulfid mavjud qatlamlarni ochishdagi eritma zichligiga mos keladigan, kuchsizlantiruvchida qayta ishlangan burgʻulash eritmasi bilan toʻldiriladi.

107. Koʻprik oʻrnatishda ishlatiladigan tamponlash materiallari emirilishga chidamli boʻlishi, quduq qurilishida tarkibida vodorod sulfid boʻlgan qatlam oraligʻidagi mustahkamlovchi quvurlarni sementlash uchun koʻzda tutilgan texnik loyihadagi talablarga mos kelishi kerak.

108. Sement koʻpriklarining hozirligi va mustahkamligini burgʻulash asbob-uskunalarini tushirish orqali tekshiriladi. Tayyor koʻprikning presslanish bosimi, foydalaniladigan quvurlar presslanish bosimiga teng.

109. Tugatish ishlarining oxirida, quduq ogʻzi emirilishga chidamli quvur boshchasi va yuqori bosim surilma qopqogʻi bilan, shuningdek quvur va quvur tashqi boʻshligʻi bosimini nazorat qiluvchi tarmoq bilan jihozlanadi. Quduq ogʻzi atrofining 2 x 2 m maydoni ajratib oʻraladi. Toʻsiqqa quduqning tartib raqami, quduqni burgʻulagan kon va tashkilot nomi, burgʻulash tugagan sana, shuningdek vodorod sulfiddan ogohlantiruvchi “Xavfli, vodorod sulfid!” deb yozilgan taxtacha ilib qoʻyiladi.

110. Tugatish ishlaridan soʻng bir oy, olti oy va shu tariqa davomli bir yilda bir martadan kam boʻlmagan tarzda quvur va quvurlararo boʻshligʻining bosim nazorati oʻtkaziladi. Shu bilan birga quduq ogʻzi atrofi va unga yaqin pastliklarning havo tarkibida vodorod sulfid mavjudligi oʻlchanadi. Nazorat va oʻlchash natijalari akt bilan rasmiylashtiriladi.

111. Neft va gaz tayyorlash quduqlari va ishlab chiqarish maydonlaridagi qurilmalar ajratilgan boʻlishi kerak. Bu maydonda odamlar,transport vositalari va boshqa texnikalar uchun nazorat-oʻtkazish tartibi tashkil qilinishi zarur.

112. Quduq debitini oʻlchash avtomatlashtirilgan oʻlchov qurilmalari yordamida olib boriladi.

113. Quduq debitini oʻlchash qurilmasi shamol yaxshi urib turadigan joyga oʻrnatilishi kerak.

114. Neft bugʻi va gaz tarkibida boʻlgan vodorod sulfidning ishlab chiqarish binolariga kirishi ehtimoli boʻlganda, ish boshlashdan oldin vodorod sulfidni MBM (10 mg/m³) gacha tushirish uchun bino belgilangan tartibda shamollatiladi.

Ishlab chiqarish binolari umumiy oqib kiruvchi-tortuvchi mexanik havo almashtirish qurilmasi bilan taʼminlangan boʻlishi zarur.

Bexosdan vodorod sulfid kirishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish binolari doimiy gaz tekshiruvchida toʻsilgan mexanik havo almashtirgich bilan taʼminlanishi lozim.

115. Shamollatish tizimining otuvchi va havo toʻsuvchi shaxtalari ikki taraflama joylashuvi ifloslangan havo toʻsigʻini bartaraf qilishi kerak.

116. Havo almashtirish qurilmalarini yoqish va oʻchirish binoning tashqarisidan amalga oshirilishi kerak (boshqarish tugmasi binoning kirish eshigi yonida boʻlishi zarur).

Havo almashtirilgandan 10 — 15 daqiqa oʻtgach, binoga gazniqob va indikator (yoki gaz tekshirgich) bilan kirib vodorod sulfid miqdorini aniqlash mumkin. Havo muhitining gazga toʻyinganlik darajasi xavfsiz ekanligiga ishonch hosil qilgach, ishchi gazniqobni echib ishga kirishadi, bunda ikkinchi ishchi (dublyor) binoning tashqarisida boʻlishi va kerakli yordamni berishga tayyor turishi zarur.

Ishchi binoning ichkarisida boʻlgan vaqtda mexanik havo almashtirish qurilmasi betoʻxtov ishlab turishi kerak.

117. Elektr energiya oʻchib qolsa yoki havo almashtirish tizimi ishdan chiqsa, barcha ishlar toʻxtatilishi, xizmatchi xodimlar tezlik bilan gazniqob kiyib binoni tark etishlari va bu haqda ish rahbariga xabar berib, falokatni bartaraf qilish rejasiga muvofiq ish koʻrishlari lozim.

Kam vaqt oladigan va kechiktirib boʻlmaydigan ishlar mos keladigan gazniqob bilan bajarilishi kerak. Bu holda ikkinchi ishchi (dublyor) ochiq eshik orqali ishlayotgan ishchini kuzatib turadi.

118. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan muhitni bir joydan boshqa joyga qoʻyishda salniksiz havo kirmaydigan zich nasosdan foydalaniladi. Nasoslar qolgan suyuqlikni chiqarib tashlaydigan qurilma bilan taʼminlanishi kerak.

119. Neft, gaz va gaz kondensat tayyorlash qurilmalaridagi oqova suvlarni tozalash va kuchsizlantirish zarur.

120. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan neft va suvning falokatli quyilishida, ularni tezlik bilan yigʻib kuchsizlantiriladi va koʻmib tashlash uchun olib chiqib ketiladi.

121. Asbob-uskuna va saqlagichlarni koʻrib chiqish, tozalash hamda taʼmirlashdan oldin ularni burgʻulash va suv bilan yuvib tashlash lozim.

122. Asboblar va maxsus idish ichida vodorod sulfid MBM dan oshmagan holda, faqat nafas olish moslamasi bilangina ish olib borish mumkin.

123. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan neftni saqlash uchun maxsus idishlarning ichki yuzasida emirilishga qarshi qoplama boʻlishi zarur.

124. KIP va A asboblarining ichki yuzasini vodorod sulfid taʼsiridan himoya qilish ajratuvchi suyuqliklar bilan amalga oshiriladi.

125. KIP va A pnevmatik asboblarda tarkibida vodorod sulfid boʻlgan gazdan ishchi omil sifatida foydalanish taqiqlanadi.

126. Nasos, kompressor, qulflash qismlari va boshqalarni ichki yuzasidagi tutashtiruvchi tugunlarni ajratishdagi taʼmirlash ishlarida ularning barchasi kerosin yoki texnik yuvish vositasida yaxshilab namlanishi kerak.

127. Saqlash idishlarini neft, pirofor va tub qoldiqlardan tozalash mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi va javobgar shaxsning boshchiligida oʻtkazilishi kerak. Mazkur ishlarni qoʻlda bajarish mumkin emas.

128. Saqlash idishlaridan olingan pirofor qoldiqlarni saqlash maydoni parkidan chiqarib tashlashdan oldin suvli qatlamda saqlab turish va havo bilan bogʻlanishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Ushbu qoldiqlardan namuna olish gazniqobda bajarilishi lozim.

129. Chiqarilgan gazni yoqish uchun ustun ( mashʼala tikka quvuri ) balandligi 10 m dan kam boʻlmasligi va ishlab chiqarish binolaridan 200 m, ishlash joyidan 25 m aholi joylari, yashash imoratlari hamda magistrallardan 1000 m dan kam boʻlmagan masofada joylashgan boʻlishi kerak.

130. Mashʼalani oʻt oldirish avtomat tarzda amalga oshirilishi va masofadan boshqarilishi kerak boʻlib, har bir mashʼalada tozalangan gazni uzatib turish uchun navbatchi goryelka boʻlishi zarur.

131. Texnik jarayon va harakatlarni bajarishda atrof-muhitning ifloslanishini oldini olish maqsadida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

qatlam flyuidlarini tayyorlash va yigʻish tizimini zichlash yordamida tarkibida vodorod sulfid boʻlgan neft, gaz va suvning sirqib chiqishini oldini olish;

tarkibida vodorod sulfid boʻlgan hamroh gazni qayta ishlatishga tayyorlash yoki tozalashni amalga oshirish;

saqlovchi idishlar, asbob-uskunalar va tizim yoʻllarini tozalash oqibatida chiqarib olingan pirofor parafin-smolali choʻkindi va kirlarni yongʻin xavfsizligi hamda tozalash nazorati tomonidan belgilangan joyga elitish yoki qayta ishlashga tayyorlash.

132. Neft bilan birgalikda chiqib keladigan, shuningdek neftni tuzsizlantirish uchun ishlatiladigan, tarkibida vodorod sulfid mavjud suvlarni majburiy tarzda kuchsizlantirish va tozalash kerak. Bu holda suv oqadigan va boshqa asbob-uskunalarni vodorod sulfiddan emirilishini himoya qilish choralari koʻriladi.

133. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan suvning falokatli quyilib ketishida uni tezlik bilan chuqurlikka yigʻib kuchsizlantiriladi. Tarkibida vodorod sulfid boʻlgan neft saqlagichlar va quvur uzatgichlardan chiqarilgan suv hamda chiqindilar yopiq ariqlar orqali chiqarib yuboriladi.

134. Avtomatlashtirilgan yigʻish va transport tizimi:

falokatli nosozliklarda texnologik tizim va qurilmadagi alohida asboblarni avtomat tarzda oʻchirish, falokatli vaziyatlarda esa texnologik vositalarni mashʼala tizimiga oʻtkazib yuborishni;

texnologik tizimlarni masofadan toʻxtatish, navbatchi operator boshqaruv pultida oʻrnatish va texnologik vositalarni mashʼala tizimiga oʻtkazib yuborishni;

texnologik koʻrsatkichlar oʻlchamini masofadan nazorati va asosiy texnologik jarayonlarni avtomat tarzda toʻxtovsiz roʻyxatga olish;

texnologik koʻrsatkichlar mumkin boʻlgan ahamiyatdan chiqib ketganda avtomat tarzda tovush va chiroq bilan ogohlantirish hamda operator pulti va datchik qurilmasiga ogohlantiruvchi tovush signali yuborilishini taʼminlashni nazarda tutmogʻi kerak.

135. Nafas olish organlari himoya vositalarining miqdori va tipi har bir obyekt loyihasida koʻrsatilgan ish xususiyatiga qarab belgilanadi. Tozalash-himoya doirasida ajratilgan nafas olish vositasi (gazniqob) ishlatilishi kerak.

Tozalash tipidagi vositalar ajratilgan nafas olish vositalari tipiga kirmaydi.

136. Ajratilgan nafas olish vositalaridan vodorod sulfid ajralib chiqishi ehtimoli boʻlgan sharoitlarda koʻzda tutilgan ishlab chiqarish texnologiyalarining ish jarayonidagi xodimlar foydalanishlari mumkin.

137. Nafas olish asboblari katta-kichikligiga qarab tanlanadi. Har bir asbobga ishchining ismi-sharifi yozilgan hujjat yopishtirib qoʻyiladi. Hujjatda nafas olish asbobining sozligi va keyingi ishlatilish muddati koʻrsatilgan boʻlishi zarur.

138. Ish joylarida NOAHVni saqlash, foydalanish va tekshirish boʻyicha yoʻriqnomalar boʻlishi kerak.

139. Gazdan xavfli obyektlarda falokat paytida gazdan himoya qiluvchi vositalar zaxirasi boʻlishi lozim. NOAHVning falokatda ishlatiladigan zaxirasi maxsus tezkor mashinalarda, tamgʻalangan yashiklarda saqlanadi va tarkibida quyidagilar boʻladi:

alohida nafas olish vositalari (gazniqob);

sunʼiy nafas olish asboblari;

gazdan ogohlantiruvchi yoki gazni tekshiruvchi asboblar;

havo toʻldirilgan ballonlar.

140. NOAHV miqdori va saqlanish tartibi OʻzHQ ishchisi tomonidan kamida bir oyda bir marta tekshirib turiladi.

141. NOAHVni vaqtida almashtirib turish, foydalanish, texnik muddatini koʻrib chiqish uchun javobgar shaxsni korxona rahbari muhandis-texnik ishchilar orasidan buyruq bilan tayinlaydi.

142. Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiya Kengashi hamda “Oʻzbekneftgaz” Milliy Xolding kompaniyasi bilan kelishilgan.