Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan buyuraman:

1. Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarda ishlaydigan porshenli kompressor qurilmalarning tuzilishi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalari tasdiqlansin.

2. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingandan soʻng oʻn kun oʻtgach kuchga kiritilsin.

“Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarda ishlaydigan porshenli kompressor qurilmalarning tuzilishi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalari” Oʻzbekiston Respublikasining 2006-yil 28-sentabrdagi 57-sonli “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarini sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish Davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil qilish haqida”gi qaroriga muvofiq “O'ZKIMYOSANOATLOYINA” OAJ tomonidan qayta koʻrib chiqildi va, tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, sanoat xavfsizligi sohasida faoliyat yuritadigan va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi nazorati ostidagi barcha tashkilotlarda qoʻllash uchun moʻljallangan.

Ushbu Qoidalar 1-chi va 2-chi xavflilik sinfidagi portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarda ishlaydigan porshenli kompressor qurilmalaridan foydalanishda sanoat xavfsizligini taʼminlash, avariyalar, ishlab chiqarish travmatizmi holatlarini oldini olishga qaratilgan talablarni belgilab beradi.

1. “Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarda ishlaydigan porshenli kompressor qurilmalarining tuzilishi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalari” (keyingi oʻrinlarda — Qoidalar):

a) xavfli ishlab chiqarish obyektlarida kompressor qurilmalarini loyihalash, montaj qilish, foydalanish, kengaytirish, rekonstruksiya qilish, taʼmirlash va konservatsiyalashda;

b) kompressor qurilmalarining sanoat xavfsizligini ekspertizadan oʻtkazishda qoʻllash uchun moʻljallangan.

2. Mazkur Qoidalar loyihalanayotgan, yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan kompressor qurilmalariga, shuningdek ishlab turgan porshenli kompressor qurilmalariga joriy etiladi.

3. Qoidalar sovutish va kislorodli kompressor qurilmalariga, shuningdek radioaktiv gazlarda va atsetilen qatoridagi gazlarda ishlaydigan kompressor qurilmalariga joriy etilmaydi.

4. Porshenli kompressor qurilmasidan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar ishlab chiqaruvchi tashkilot tomonidan berilgan texnik hujjatlar, texnologik reglamentlar, mazkur Qoidalar va sanoat xavfsizligiga doir boshqa meʼyoriy hujjatlar talablariga muvofiq ishlab chiqiladi.

5. Kompressor qurilmalarni loyihalash amaldagi meʼyoriy-texnik hujjatlarga muvofiq bajariladi.

6. Portlash xavfi boʻlgan gazlarda ishlaydigan kompressorlarga dvigateldan harakatni uzatish elektr dvigateli rotorini bevosita kompressor valining ustiga oʻtqazib mufta va reduktor orqali hamda kompressor va elektr dvigateli vallarining tortuvchi boltlar yordamida ulangan flanetsli ulanmasi orqali va istisno tariqasida, ponali-tasmali qurilmasi orqali amalga oshirilishi mumkin. Ponali-tasmali uzatmalar tok oʻtkazuvchi tasmalardan tayyorlanishi yoki statik elektr zaryadini qaytaradigan elektr oʻtkazuvchi modda bilan ishlov berilishi lozim. Yassi tasmali uzatmalardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

7. Agar kompresslanayotgan gaz bir vaqtning oʻzida ham zararli, ham portlash xavfiga ega boʻlsa, kompressor qurilmasi uchun ham zararli, ham portlash xavfi boʻlgan gazlarda ishlaydigan uskunalarga qoʻyiladigan talablar hisobga olinishi lozim.

8. Kompressor qurilmadan loyihadagidan farq qiladigan parametrlar va muhitlarda foydalanish uni ishlab chiqargan va loyihasini ishlab chiqqan tashkilot yoki ixtisoslashgan loyiha tashkiloti bilan kelishilishi lozim.

9. Ifloslangan gazlarda ishlaydigan kompressor qurilmalar uchun tortuvchi liniyada filtrlari va produvka qurilmalari boʻlgan statsionar idishlar oʻrnatilishi lozim.

10. Chiniqtirish davrida, zarur hollarda esa dastlabki ishlash davrida, tortish joyida toza gaz hosil boʻlgunga qadar barcha kompressor qurilmalarda silindrlarga mexanik aralashmalarning tushishiga yoʻl qoʻymaydigan vaqtinchalik filtrlar oʻrnatilishi lozim. Filtrlarning soni va konstruksiyasi kompressor qurilma loyihasida belgilanadi.

11. Nam gazda ishlaydigan kompressor qurilmalari uchun tortuvchi liniyada statsionar namajratgichlar oʻrnatilishi lozim. Ularning konstruksiyasi kompressor qurilma loyihasida belgilanadi.

12. Elektr uskunalarning portlashdan himoyalanish darajasi elektr qurilmalarining tuzilishi (EUT) ga qoʻyiladigan talablarga muvofiq tanlanadi.

13. Kompressor qurilma xonasining toifasi portlashdan himoyalanish va yongʻin xavfsizligi boʻyicha meʼyoriy-texnik hujjatlarning talablariga muvofiq belgilanadi.

14. Kompressor qurilmaning detallari va uzellarini tayyorlash uchun materiallar ishchi gazning xossalari, bosim va harorat kattaligi, atrof-muhit iqlimi va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan korroziyani hisobga olgan holda tanlanishi lozim.

Gaz quvurlari va produvka quvurlarida, ishchi bosimdan qatʼi nazar, poʻlat armatura oʻrnatilishi lozim.

15. Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarni siqish yoki qoʻshimcha siqish uchun moʻljallangan kompressor qurilmalar alohida binolarda yoki yogʻin-sochindan himoyalangan bostirma ostida (agar kompressor qurilmalarni bunday joylashtirish mumkin boʻlsa) joylashtirilishi lozim.

Ayrim asoslangan hollarda kompressor joylashgan mashina zali xonasining boshqa texnologik xonalarga tutashishi ruxsat etiladi.

Kompressor joylashgan mashina zali xonasi tutash xonalarda uskuna korroziyasini keltirib chiqaradigan moddalar ishlab chiqarish yoki saqlash ruxsat etilmaydi.

16. Kompressor qurilma joylashgan xona (mashina zali)da faqat kompressorlar bilan texnologik yoki konstruktiv bogʻliq quyidagi uskunalar oʻrnatilishi lozim:

filtrlar, moy-namajratgichlar, separatorlar, tortuvchi va haydovchi bufer idishlar (resiverlar), pogonalararo, ishga tushiruvchi va oxirgi gazsovutkichlar;

kompressor qurilmaning va mashina zali uchun umumiy produvka baklari, moytindirgich;

harakat mexanizmlarini moylash tizimlari, shu jumladan mashinalarning moy baklari;

silindr va salniklarni moylash tizimlari;

salniklarni yuvish tizimlari;

silindr moyini mashinalarga uzatish uchun bosimli sarflash idishi;

mahalliy boshqaruv shitlari;

taʼmirlash uchun moslamalar, asboblar va ehtiyot qismlar.

17. Moyni kompressorlarga markazlashgan holda uzatish va moy baklaridagi moyni almashtirish paytida ishlangan moyni yigʻishni taʼminlash uchun mashina zali xonasidan tashqarida moy punktlari koʻzda tutiladi.

18. Mashina zali xonasi qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

19. Mashinalar ishlaganda yuzaga keladigan shovqin darajasi uskunalarga xizmat koʻrsatishda ish joylari uchun belgilangan meʼyoriy miqdorlardan oshmasligi kerak.

Xizmat koʻrsatish punktlari va mashinistlar uchun kabinalar soni hamda ularning joylashishi loyihada belgilanadi.

Kabinada kompressorlarni nazorat qilish va boshqarish mahalliy shitlarini joylashtirish ruxsat etiladi.

Mashinist kabinalari aloqa va signalizatsiya vositalari bilan loyihaga muvofiq jihozlanadi.

20. Kompressorlar oʻrtasidagi masofa oʻtish joylarini hamda montaj va taʼmirlash ishlari bajarilishini taʼminlash sharoitlaridan kelib chiqib belgilanadi.

Uskunaga xizmat koʻrsatish fronti boʻylab asosiy oʻtish joylarining kengligi kamida 1,5 m, uskuna va bino devorlari (ularning chiqib turuvchi qismlari) oʻrtasidagi masofa esa kamida 1 m boʻlishi kerak.

21. Mashina zalida ochiq kanallar va oʻrachalar qurish ruxsat etilmaydi.

22. Mashina zalida uskunalar yoki ularning alohida qismlarini tashib keltirish va tashib ketish uchun darvozalar, shuningdek qavatlar oʻrtasida montaj tuynugi koʻzda tutilishi kerak.

23. Mashina zalining balandligi va statsionar yuk koʻtarish vositalari ilgagining pastki nuqtasi ayrim mashinalarda taʼmirlash ishlarini bajarish chogʻida kompressorning alohida yigʻuv birliklarini yuk koʻtarish mexanizmlari yordamida tashish sharoitlaridan kelib chiqqan holda belgilanishi lozim.

24. Silindrlarida chuqur joylashgan klapanlar va xizmat koʻrsatish uchun qoʻl etishi talab etiladigan boshqa qismlar boʻlgan kompressorlarning poydevorlarida pastki belgilari nul (0.00) belgi chegarasidan chiqmaydigan tokchalar qurilishi lozim.

25. Tortuvchi va haydovchi kollektorlar, odatda, binodan tashqarida joylashtiriladi. Asoslangan hollarda ularni mashina zalida oʻtkazish ruxsat etiladi. Bunda ularni bino konstruksiyalariga qattiq mahkamlash ruxsat etilmaydi.

26. Mashina zalida taʼmirlash ishlari uchun maydonchalar koʻzda tutilishi tavsiya etiladi.

27. Mashina zalining eshik va oynalari tashqariga ochilishi kerak.

28. Kompressor joylashgan mashina zalida uskunani montaj qilish, demontaj qilish va taʼmirlash ishlarini bajarish uchun statsionar yuk koʻtarish qurilmalari koʻzda tutilishi lozim.

29. Ish joylaridagi tovush bosimi, shovqin va vibratsiyaning yoʻl qoʻyiladigan darajalari meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

30. Kompressor ishi bilan bogʻliq zararli taʼsirlarni kamaytirish uchun quyidagi shartlarga rioya qilinishi lozim:

a) kompressor poydevorlari bino konstruksiyalari (devor poydevorlari, tomyopmalar va h.) dan ajratiladi;

b) yondosh kompressorlarning poydevorlari oʻrtasidagi maydonchalar poydevorlarga erkin tayangan qoʻshimcha tarzda quriladi;

v) mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda poydevorlar vibratsiyadan himoyalovchi izolatsiya qilinadi;

g) mashinalarga ulanadigan quvurlar bino konstruksiyalariga qattiq mahkamlanmasligi lozim; qattiq mahkamlash talab etiladigan hollarda tegishli vibroizolatsiya qurilmalari koʻzda tutilishi kerak;

d) bosim pulsatsiyasini soʻndirish uchun diafragmalar va bufer idishlar oʻrnatilishi, ularning konstruktiv parametrlari va oʻrnatiladigan joylari tizimda gazodinamik hisob-kitoblar yordamida yoki tajriba yoʻli bilan aniqlanishi kerak; bir nechta kompressorlar parallel ishlaganda qurilmalar har qaysi kompressor uchun oʻrnatiladi;

e) oʻraladigan quvurlarni loyihalashda qayrilgan joylarning koʻp boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik; quvurlar yoʻnalishini oʻzgartirish eng katta burilish radiusi yordamida bajarilishi kerak;

j) quvurlar mahkamlanadigan joylar asosiy garmonika qoʻzgʻatuvchi impulsi ƒ_qoʻzgʻ (gaz bosimi pulsatsiyasining kattaligi maksimal qiymatlarga etadigan qiymat) chastotasining quvurlar erkin tebranishi ƒ_quv chastotasiga nisbati quyidagi shartlarga javob beradigan masofalarda joylashishi kerak:

bu yerda ƒ_qoʻzgʻ = FN,

N — garmonikaning raqami,

Gʻ — kompressor valining aylanish chastotasi, 1/s.

31. Kompressor poydevorlarining yoʻl qoʻyiladigan vibrotebranish amplitudalari qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

32. Yangi yoki rekonstruksiya qilinadigan mashinalarni loyihalashda silindrlar, pogʻonalar oʻrtasidagi apparatlar, quvurlar, elektr dvigatellari podshipniklari vibratsiyasini nazorat qilish koʻzda tutilishi lozim.

33. Kompressor qurilmalarining idishlari va apparatlari (xolodilniklar, bufer idishlar, moy-namajratgichlar va h.) meʼyoriy-texnik hujjatlarning talablariga muvofiq tayyorlangan boʻlishi kerak.

34. Kompressor qurilmalaridan foydalanishda kondensat yoki boshqa suyuq mahsulotlar toʻplanib qolishi mumkin boʻlgan idishlar va apparatlar suyuqlikni chiqaruvchi qurilmalar bilan jihozlanadi.

35. Kompressor qurilmalarining idishlari va apparatlarida gidravlik sinovlar oʻtkazish, yuvish va produvka qilish uchun moʻljallangan suv, inert gaz liniyalarini ulash uchun shtutserlar koʻzda tutilishi lozim.

36. Kompressor qurilmalari xolodilniklarining konstruksiyalarida ularni tozalash, produvka qilish va presslash hamda sovutuvchi suv va gazni oqib ketishiga, shuningdek vibratsiyani oldini olish imkoniyatlari koʻzda tutilishi lozim.

37. Bufer idishlarning sigʻimi bosim notekislik darajasi 5 ning δ ≤ 3 x R^-0,34M boʻlishini hisobga olgan holda tanlanadi, bu yerda R — ishchi bosim (absolyut), MRa.

Bufer idishlar hajmlariga gazodinamik hisob-kitoblar yordamida asoslagan holda moy-namajratgichlarning hajmlarini ham kiritish mumkin.

38. Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarni siqadigan kompressor qurilma quvurlarini yer ostidan va kanal boʻylab oʻtkazish ruxsat etilmaydi.

39. Kompressor qurilmalarning oʻrama quvurlarini loyihalashda meʼyoriy-texnik hujjatlar va qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga rioya qilinishi lozim.

40. Kompressor qurilmalar oʻrama quvurlarining flanetsli ulanmalari soni minimal boʻlishi kerak.

41. Tortuvchi va haydovchi quvurlarni oʻtkazishda vibratsiyaning taʼsiri hisobga olinishi lozim.

42. Quvurlar harorat deformatsiyasi, statik va dinamik yuklarni kompensatsiyalashni taʼminlashi kerak.

43. Kompressor qurilmaning germetikligini taʼminlash uchun:

fonarlar yoki yoʻnaltiruvchilarning chiroq qismlaridan;

salniklardan va salniklarni yuvish tizimi bakidan;

past bosimli produvka idishidan gazni chiqarish koʻzda tutilishi lozim.

44. Uskunaning germetikligi avariyaviy buzilganda uzib qoʻyuvchi qurilmalarni ishlab ketish vaqti minimal boʻlishi, lekin reglamentda belgilangan bosim manbalarini uzib qoʻyish vaqtidan kam boʻlmasligi kerak.

45. Chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyalar (ChYQK) boʻyicha gazlanganlikni nazorat qilish uchun ishlab chiqarish xonalarida, ochiq tashqi qurilmalarning ish hududida chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan miqdorlar signalizatsiyasiga ega avtomatik gaz tahlili vositalari koʻzda tutiladi.

Bunda barcha gazlanganlik holatlari asboblar yordamida qayd etilishi kerak.

Analizator datchiklari yoki namuna olish qurilmalari joylashtiriladigan joylar va ularning soni loyihada belgilanadi.

46. Produvka bakidan, produvka baklariga oʻrnatilgan saqlovchi klapanlardan va kompressor qurilmaning boshqa uzellaridan chiqadigan portlash xavfi boʻlgan yoki zararli gazlar hamda salniklardan chiqayotgan gazlar maxsus yopiq tizimga tashlanishi va keyin yana ishlab chiqarishga qaytarilishi yoki mashʼala qurilmasiga yuborilishi kerak.

47. Kompressor qurilmaning kondensat va moy yoki kondensat bilan moy aralashmasi toʻplanishi mumkin boʻlgan uzellari gazdan kondensat va moyni ajratish uchun produvka bakiga produvka qilinishi kerak.

48. Gaz liniyasi boʻylab produvka baki 1-chi bosqich tortuvchi liniyaga yoki kompressor qurilmaning boshqa uzellaridan gaz chiqariladigan yopiq tizimga ulanishi lozim.

49. Koʻp pogʻonali siqish koʻzda tutilgan qoʻshimcha siqish kompressor qurilmalarida apparatlarni produvka qilish doimiy tarzda 1-chi bosqich tortuvchi liniyaga va produvka ventili orqali past bosimli produvka bakiga ulangan yuqori bosimli produvka bakiga amalga oshirilishi kerak. Past bosimli produvka baki doimiy tarzda yopiq tizimga ulangan boʻlishi kerak.

50. Kompressor qurilmalar germetiklikni nazorat qilishni taʼminlash va gaz chiqishini oldini olish uchun loyihaga muvofiq gidrozatvorlar, tushirish ventillari (havo ventillari) yoki qoʻsh qulf armaturasi bilan jihozlanishi lozim.

51. Kompressor qurilmalar loyiha va meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq saqlovchi klapanlar bilan jihozlanishi lozim.

52. Qulf armatura germetikligi boʻyicha meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq tanlanadi va loyihada asoslanadi.

53. Kompressor qurilmalarni ham tortish, ham haydash boʻyicha uzib qoʻyish orasiga havo ventillari oʻrnatilgan qoʻsh armatura yordamida amalga oshiriladi.

Agar tortish bosimi ortiqcha bosimdan 0,1 MRa past boʻlsa, qurilmani tortish liniyasi boʻyicha uzish bitta qulf organ yordamida amalga oshirilishi ruxsat etiladi.

Asoslangan hollarda qulf surma klapanlarining birini oʻrniga burama tiqindan foydalanish ruxsat etiladi. U kompressor tomondan oʻrnatiladi.

54. Gaz olinadigan liniyalarda kompressorni uzish oraliq bosqichlardan keyin orasiga havo ventillari oʻrnatilgan qoʻsh qulf organ yordamida amalga oshiriladi.

55. Qulf, rostlovchi va saqlovchi armatura turi loyiha va sanoat xavfsizligiga doir meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq tanlanadi.

56. Porlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarda ishlaydigan kompressor qurilmalar loyiha va meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq produvka inert gazi yoki havo bilan taʼminlanadi.

57. Har bir produvka uchun bir vaqtda produvka qilinadigan mashinalar soni, ularning sigʻimi va produvka davomiyligi bilan belgilanadigan inert gaz miqdori qurilmada siqiladigan gaz konsentratsiyasini sanitariya meʼyorlarigacha kamaytirish uchun yetarli boʻlishi kerak.

58. Produvka gazlarining parametrlari, shu jumladan inert gaz tarkibidagi kislorod va mexanik aralashmalarning miqdori loyihachi tomonidan meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq belgilanadi.

59. Kompressor qurilma uskunasini inert gaz bilan produvka qilish davomiyligi uni ishlab chiqargan zavod tomonidan berilgan hujjatlarda koʻrsatilgan boʻlishi va quvurlarning toʻxtab qoladigan uchastkalari va boshi berk joylardagi idishlarni produvka qilish taʼminlanishi kerak.

60. Kompressor qurilma apparatlarining produvka liniyalarida ikkitadan ventil oʻrnatilishi, ulardan biri drossel, ikkinchisi esa qulf vazifasini bajarishi kerak.

61. Produvka quvurlari quyidagilar boʻyicha hisob-kitob qilinadi:

qulf va drossel organgacha — bosqichning ishchi bosimi boʻyicha;

qulf organdan keyin produvka bakigacha — gaz toʻliq ochilgan produvka qulf organlari orqali oʻtganda gazodinamik hisob-kitoblar yordamida aniqlangan bosim boʻyicha;

produvka bakidan keyin — produvka bakida saqlovchi klapanni ochilish bosimi boʻyicha.

62. Agar mashina zalida bir nechta kompressor oʻrnatilgan boʻlsa, ularning birini havoda yurgizib sinab koʻrish chogʻida havoda ishlaydigan mashina produvkasini umumiy produvka kollektoriga va, mos ravishda, produvka bakiga yoʻnaltirish ruxsat etilmaydi. Havoda yurgizib sinab koʻrish chogʻida kompressor qurilmani uzib qoʻyish quvurlarning echib olinadigan uchastkalari yordamida amalga oshiriladi.

63. Produvka usuli (qoʻlda yoki avtomatik tarzda) kompressor qurilmani boshqarish loyihasida belgilanadi.

64. Kompressorning har qaysi bosqichi haydash liniyasida saqlovchi klapan bilan jihozlanishi lozim. Qoʻshimcha siqadigan kompressor qurilmalarda 1-chi bosqichdan oldin ham saqlovchi klapan koʻzda tutilishi lozim.

65. Saqlovchi klapan drossellanish chogʻida issiqlik taʼsirini hisobga olgan holda gaz bosimi pulsatsiyasi eng kam boʻlgan joylarda oʻrnatilishi kerak. Saqlovchi klapangacha va undan keyin qulf armatura oʻrnatish ruxsat etilmaydi.

66. Agar drossellanish chogʻida gaz manfiy haroratlargacha sovib ketsa, u xolodilnikda sovutilgunga qadar saqlovchi klapanga yoʻnaltirilishi kerak.

67. Saqlovchi klapanlarning oʻtkazish qobiliyati va ularning soni tizimda hosil boʻladigan bosimning ortiqcha ishchi bosimga nisbatan:

tizimdagi ortiqcha ishchi bosim 0,3 MRa (3 kgf/cm²) gacha va shuncha boʻlganda 0,05 MRa (0,5 kgf/cm²) dan ortiq,

tizimdagi ortiqcha ishchi bosim 0,6 MRa (6 kgf/cm²) gacha boʻlganda 15% ga,

tizimdagi ortiqcha ishchi bosim 6 MRa (60 kgf/cm²) dan yuqori va shuncha boʻlganda 10% ga oshmasligini hisobga olgan holda tanlanishi lozim.

68. Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlarni siqadigan kompressor qurilmalar uchun nazorat produvka richagisiz saqlovchi klapanlar tanlanishi lozim.

69. 50 kRa (5000 mm N₂O) dan past ortiqcha bosimli gazlarni siqadigan kompressor qurilmalarda 1-chi bosqich saqlovchi klapan ishlab ketganda gaz 1-chi bosqich tortish liniyasiga qaytarilishi lozim.

Qoʻshimcha siqadigan kompressor qurilmalarda saqlovchi klapan ishlab ketganda gaz yopiq tizimga yoki mashʼalaga yoʻnaltirilishi lozim.

70. Har qaysi saqlovchi klapan kompressor qurilmani ishlab chiqargan zavodda rostlangan va uning korpusida ishga tushish bosimi koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Bu bosim yopiq tizimdagi qarshi bosimni hisobga olgan holda bosqichning hisobiy parametrlariga toʻgʻri kelishi va loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan bosimga muvofiq boʻlishi kerak.

71. Agar ishlab chiqarish turi yoki chiqarilayotgan gazning xususiyatiga koʻra saqlovchi klapan ishonchli ishlamasa va germetiklik taʼminlanmasa, idish meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq saqlovchi plastinka (membrana) bilan jihozlanishi lozim.

72. Saqlovchi klapanlar ularga xizmat koʻrsatish qulay boʻlgan joylarda joylashtirilishi lozim.

73. Saqlovchi klapanlarga xizmat koʻrsatish va ulardan foydalanish “Bosim ostida ishlaydigan idishlarning tuzilishi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalari” ga, ishlab chiqargan zavod tomonidan berilgan yoʻriqnoma va ishlab chiqarishning texnologik reglamentiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

74. Kompressor qurilmalar ishonchli suv yoki havoli sovutish tizimi bilan taʼminlanadi.

75. Suv bilan sovutiladigan kompressor qurilmalar uchun yopiq sovutish sirkulatsiya tizimi qoʻllaniladi.

76. Yopiq sovutish tizimi qoʻllanilganda kompressor qurilma tegishli suv oqimini nazorat qilish va suvning gaz boʻshligʻiga tushishini oldini olish vositalari bilan jihozlanishi lozim. Nazorat usullari va davriyligi ishlab chiqargan zavod tomonidan berilgan kompressorlardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomada koʻrsatiladi. Ishlangan suv kollektorining mashina zalidan chiqish joyida gazning suv boʻshliqlariga tushishini aniqlovchi qurilmalar koʻzda tutilishi, signalizatsiya kompressor xonasidagi shitga chiqarilishi kerak.

77. Siqilganda kondensat tushishi mumkin boʻlgan gazlarda yoki gazli aralashmalarda ishlaydigan kompressor qurilmalarda silindr devorlarining harorati siqilayotgan gazdan yoki gaz aralashmasi komponentlarining biridan kondensat ajralish haroratidan kamida 10°S yuqori boʻlishi kerak.

78. Sovutish tizimidan suvni tushirish uchun tushirish moslamalari va havo ventillari koʻzda tutiladi hamda ularga borish qulayligi taʼminlanadi.

79. Kompressorlarning sovutish tizimida ishlatiladigan suvning sifati ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan hujjatlarda belgilanadi:

muallaq zarrachalar konsentratsiyasi koʻpi bilan 25 g/m³;

qattiqlik koʻpi bilan 5 mol/m3.

80. Kompressor xonasidagi vodoprovod tizimining oʻtkazish qobiliyati ishchilar va zaxira kompressorlarning qisqa muddatli bir vaqtda ishlashi sharoitidan kelib chiqib tanlanadi va loyihada asoslanadi.

81. Moylash tizimlari kompressorlarga moyning uzluksiz kelib turishini taʼminlashi kerak.

82. Harakatlanish mexanizmini moylash va salniklarni yuvish uchun sirkulatsion (yopiq kontur boʻylab majburiy) tizimlar qoʻllanilishi lozim.

83. Silindr va salniklarni moylash uchun moyni moylash stansiyalari lubrikatorlaridan uzatadigan bosim ostida moylash tizimi qoʻllanilishi lozim. Ishlatiladigan moylarning chaqnash harorati haydalayotgan gazning haroratidan kamida 20°S yuqori boʻlishi kerak.

84. Harakatlanish mexanizmini moylash va salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimlarida moyni zarrachalardan ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilangan yoʻl qoʻyiladigan meʼyorlargacha tozalash imkonini beradigan filtrlash qurilmalari oʻrnatiladi.

85. Harakatlanish mexanizmini moylash va salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimlarida bosimni nazorat qilish moslamalari va moy bosimini tartibga solish klapanlari koʻzda tutilishi kerak.

86. Kompressorlarning uzellari (harakatlantirish mexanizmi, silindr va salniklar) ni moylash uchun ishlatiladigan moylar ishlab chiqaruvchi tashkilot tomonidan berilgan yoʻriqnoma talablariga muvofiq tanlanadi.

87. Har qaysi silindr va salniklarni moylash uchun moy uzatish liniyasi teskari klapan bilan jihozlanishi lozim.

88. Markazlashgan moylarni uzatish va quyish tizimida quyidagilar koʻzda tutilishi lozim:

yangi kompressor moyi (silindr va salniklarni moylash va salniklarni yuvish uchun) uchun moʻljallangan va bochkalardan moyni haydovchi nasosga ega idish;

mashina zalida kompressorlar oʻrnatilgan belgidan 3-4 m balandda joylashgan, kompressor lubrikatorlariga moy yuboriladigan moy solingan bosimli bak;

ishlangan mashina moyini idishidan bochkalarga yoki avtotsisternalarga haydaydigan qurilma.

89. Ishlangan kompressor moyi takroran ishlatish uchun regeneratsiya qilingandan keyin va fizik-kimyoviy xossalari standartga va moyning texnik shartlariga muvofiqligi boʻyicha ijobiy laboratoriya natijalari olingandan soʻng ruxsat etilishi mumkin.

90. Nasoslardan foydalanilganda yangi va ishlangan moylarning aralashishiga, shuningdek moyning polga tushishiga yoʻl qoʻymaslik kerak.

91. Nasoslarning haydash liniyalarida moylarni idishga haydashdan oldin tozalash uchun filtrlar koʻzda tutilishi lozim.

92. Moyni kompressorlarning moy yigʻgichlari (karterlari) dan ishlangan moy idishiga haydashni harakatlanish mexanizmini sirkulatsion moylash tizimi nasoslari yordamida amalga oshirish tavsiya etiladi. Buning uchun nasoslarning haydash liniyasida chetga chiqarish moslamasi va tegishli armatura koʻzda tutilishi kerak.

93. Harakatlanish mexanizmini sirkulatsion moylash tizimining moy nasosi mashinaning tirsakli validan harakatlanadigan kompressorlar uchun moy baklaridan moyni haydash bir nechta mashina uchun umumiy boʻlgan nasos yordamida amalga oshirilishi lozim.

94. Kompressorlar isitilmaydigan xonada oʻrnatilganda, qishda ulardan foydalanish ishonchliligini taʼminlash uchun moyni va barcha moy quvurlarini oldindan qizdirish koʻzda tutilishi lozim; moyning quyulishiga yoʻl qoʻymaslik uchun issiqlik tashuvchining harorati 110°S dan yuqori boʻlishi kerak.

Kompressorlarni moylash tizimida mashinani ishga tushirishda ham, u ishlayotganda ham moy haroratini belgilangan doirada boʻlishini taʼminlovchi termostat qurilmasi qoʻllanilishi kerak.

95. Kompressor qurilmani ishlab chiqargan zavod tomonidan berilgan yoʻriqnomalarda moyni almashtirish davriyligi, shuningdek moy quvurlarini tayyorlashga qoʻyiladigan, ularda chiqindilarning toʻplanishiga yoʻl qoʻymaydigan maxsus talablar (ichki sirtlarni tozalash, yuvish va h.) koʻrsatilishi lozim.

96. Uskunaga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan barcha maydonchalarda kamida 1 m balandlikdagi toʻsiqlar va tagidan kamida 0,15 m balandlikda yaxlit qoplama boʻlishi kerak.

Bunday toʻsiq va qoplamalarda montaj teshiklari boʻlishi kerak.

97. Uskunaga doimiy (har smenada) xizmat koʻrsatiladigan va har qanday balandlikda joylashgan maydonchalarga qoʻyilgan narvonlar 45° ga, uskunaga vaqti-vaqti bilan xizmat koʻrsatiladigan maydonchalarga qoʻyiladiganlari esa — 60° ga qiya boʻlishi kerak.

98. Uskunaga vaqti-vaqti bilan xizmat koʻrsatiladigan va pol sathidan koʻpi bilan 3 m balandlikda joylashgan maydonchalarga chiqish uchun vertikal narvonlar oʻrnatish ruxsat etiladi.

Narvon pogʻonalarining balandligi 45° qiyalikdagi narvonlar uchun 0,2 m, 60° qiyalikdagi va vertikal narvonlar uchun esa 0,3 m boʻlishi kerak.

45° va 60° qiyalikdagi narvonlar pogʻonalarining kengligi kamida 0,2 m boʻlishi kerak.

Poldan kranlarning chiqish, taʼmirlash maydonchalariga chiqish uchun moʻljallangan narvonlar 45° va 60° qiyalikni hisobga olgan holda tayyorlanishi kerak.

99. Narvonlarning pogʻonalari rifellangan poʻlat listlardan yoki qirqma-tortma poʻlat listlardan, vertikal narvonlarning pogʻonalari esa toʻgʻri burchak yoki kvadrat kesimli uch-toʻrtta metall chiviqdan tayyorlanishi lozim. Kompressor va uning uskunasining barcha harakatlanadigan va aylanadigan qismlari (maxoviklar, vallar, muftalar, uzatmalar va h.) ishonchli toʻsilishi lozim:

a) xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning qoʻli etadigan sharoitlarda joylashgan maxoviklar, shkivlar va boshqa aylanadigan qismlar va uzatmalar — yaxlit yoki toʻrsimon toʻsiqlar bilan;

b) vallar, gaykalar, boltlar, shponkalarning va kompressor uskunasi boshqa elementlarining chiqib turadigan uchlari dumaloq silliq gʻiloflar (kojuxlar) bilan bekitilishi lozim;

v) mahalliy panajoylar, shitlar va toʻsiqlar echib olinadigan yoki qismlarga oson ajraladigan boʻlishi kerak.

100. Yirik toʻsiqlar uskunani taʼmirlash chogʻida va tashishda kulay boʻlishi uchun ularni qismlarga ajratish imkoniyatini taʼminlovchi ajralish joylariga ega boʻlishi kerak.

101. Toʻsiqlarning uzel va detallari ishonchli mahkamlangan va yetarli darajada pishiq va qattiq boʻlishi kerak.

102. Belgi-oʻzgaruvchan va pulsli yuklar ostidagi, titraydigan yoki qaytuvchi-kiruvchi yoki aylanma harakat bajaradigan barcha ajraladigan ulanmalar, detallar va yigʻuv birliklari uchun loyihada gaykalarning oʻz-oʻzidan boʻshashiga yoʻl qoʻymaydigan choralar koʻzda tutilishi lozim.

103. Harorati 45°S dan yuqori boʻlgan apparatlar va quvurlarning yuzalari ish joylarida va xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning asosiy oʻtish joylarida izolatsiyalanishi yoki toʻsilishi kerak.

Kompressor silindrlarining tashqi yuzalari izolatsiyalanmaydi.

104. Kompressor qurilmalar harorat, bosim, sarf va qurilma parametrlarini nazorat qilish uchun talab etiladigan boshqa parametrlarni oʻlchash uchun nazorat-oʻlchov asboblari bilan jihozlanishi lozim.

105. Termometrik asboblar:

a) kompressorning har bir bosqichida va oxirgi xolodilnikdan (agar u boʻlsa) keyin tortiladigan va haydaladigan gazning;

b) umumiy yetkazib beruvchi quvurda va suyuqlik (suv) bilan sovutiladigan kompressorlar uchun har qaysi ishlangan gazni quyish liniyasida sovutuvchi suyuqlikning;

v) kompressor qurilmalari salniklarini yuvish moylarining;

g) porshenning nominal bazaviy kuchi 10 tonnadan ortiq boʻlgan kompressorlardagi asosiy podshipnik vkladishlarining;

d) kompressor karteri yoki moy bakidagi moyning;

e) xolodilnikdan chiqish joyida (moyni sovutish uchun xolodilniklari boʻlgan kompressorlar uchun) harakatlanish mexanizmini moylash tizimidagi moyning;

j) agar elektr dvigateli texnik hujjatlarida koʻzda tutilgan boʻlsa, stator va koʻchma podshipnik sim oʻramining haroratini nazorat qilishni taʼminlaydi.

106. Harorat:

haydash liniyalarida (har qaysi siqish silindridan keyin) va tortish liniyalarida gaz — aniqlik sinfi kamida 1,5 boʻlgan termometrik asboblar bilan;

sovutuvchi suyuqlik (suv), havo va moylash tizimi — aniqlik sinfi kamida 4 boʻlgan termometrik asboblar bilan oʻlchanishi lozim.

Darajalar boʻlinishi 2°S dan ortiq boʻlmagan metall gardishli simobli termometrlardan foydalanish ruxsat etiladi.

Haroratni doim (muntazam) oʻlchash uchun koʻchma termometrlardan foydalanish taqiqlanadi.

107. Kompressorning alohida bosqichlariga kirish va ulardan chiqish joylarida gazning harorati, kompressor va xolodilniklarga kirish va chiqishda suvning harorati bevosita quvurlar uskunaga (masalan, kompressor silindriga, xolodilnikka va h.) ulangan joy yaqinida oʻlchanadi.

108. Oʻlchov asboblarining issiqlikni sezuvchi qismi bevosita harorati oʻlchanayotgan muhit oqimiga oʻrnatiladi.

Maxsus termometrik gilzalardan foydalanish ruxsat etiladi. Bunda issiqlikni quvur devoridan harorat datchikining sezuvchan qismiga yoʻnaltirish (yoki chetlashtirish) oqibatida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xatolarga yoʻl qoʻymaslik yoki ularni hisobga olish choralari koʻrilishi lozim.

Gilzalar oʻlchanayotgan muhit oqimi yoʻnalishiga teskari, ayrim hollarda esa oʻlchanayotgan muhit oqimiga perpendikulyar tarzda oʻrnatiladi.

109. Bosimni oʻlchash asboblari:

kompressorning har bosqichidan keyin, shuningdek tortish liniyasida va oxirgi xolodilnikdan (agar u boʻlsa) keyin gazning;

umumiy uzatish quvurida suyuqlik (suv) ning;

harakatlanish mexanizmini moylash tizimida (dagʻal tozalash filtridan olin va keyin), shuningdek moyni asosiy podshipniklarga yetkazish kollektorida moyning;

kompressor qurilmalari salniklarini yuvish tizimida moyning;

pnevmatik asboblarni taʼminlash kollektorida havoning;

havo yuboradigan elektr dvigatellari va boshqa uskunalarning ventilatsiya tizimida gaz (havo)ning bosimini doim nazorat qilishni taʼminlaydi.

110. Bosim:

1-chi bosqich tortish liniyasidagi va oxirgi bosim uchun — aniqlik sinfi kamida 1,5 boʻlgan asboblar bilan;

pogʻonalar oʻrtasidagi kommunikatsiyalar uchun — aniqlik sinfi kamida 2,5 boʻlgan asboblar bilan;

sovutuvchi suyuqlik (suv) yuborish liniyalari va moylash tizimi uchun — aniqlik sinfi kamida 4 boʻlgan asboblar bilan oʻlchanishi lozim.

111. Manometr shkalalarida ishchi bosimga toʻgʻri keladigan shkala chizigʻidan keyin qizil chiziq qoʻyilishi lozim.

112. Bosimni oʻlchash asboblari ishchi bosim qiymati shkalaning uchdan ikkinchi qismida (taxminan oʻrtasida) boʻlishini hisobga olgan holda tanlanishi kerak.

113. Manometrik asboblar bosim pulsatsiyasi eng kam boʻlgan, kondensat va chiqindilar eng kam toʻplanadigan joylarda ulanishi kerak.

114. Prujinali manometr oldidan uch aylanishli ventil yoki uning oʻrnini bosadigan qurilma oʻrnatilishi lozim.

10 MRa (100 kgf/cm²) dan ortiq bosimga moʻljallangan prujinali yuqori bosim manometrlari, ular singanda xodimlarni shisha parchalari yoki boshqa materiallardan shikastlanishdan saqlovchi, himoya moslamalari bilan jihozlanishi lozim.

Portlash xavfi boʻlgan va zararli gazlar keladigan liniyalardagi prujinali yuqori bosim manometrlari avtomatik tarzda ishlaydigan qulf klapanlari bilan jihozlanishi kerak.

115. Ifloslangan gazlarni siqadigan kompressorlarning har qaysi bosqichi, shuningdek gaz bosimi 10 MRa dan yuqori boʻlgan bosqichlar xolodilnikkacha va undan keyin oʻrnatilgan ikkita manometr asbobi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

116. Gaz oqimi naychalar orasidan oʻtadigan kojux-naychali xolodilniklarda bosimni oʻlchash asbobi xolodilnikkacha oʻrnatilishi kerak.

117. Quyidagi hollarda bosimni oʻlchash asboblaridan foydalanish ruxsat etilmaydi:

ular shikastlanganda;

plomba yoki tamgʻasi boʻlmaganda;

qiyoslash yoki kalibrlash muddati oʻtgan boʻlsa;

bosim tushganda prujinali manometr yoki asbobning raqamli indikatori koʻrsatkichi nul qiymatga ushbu asbob uchun yoʻl qoʻyiladigan xatoning yarmidan ortiq miqdorda toʻgʻri kelmasa.

118. Kompressor qurilmalar stator tokini oʻlchaydigan asboblar bilan jihozlanishi (agar bu elektr dvigatelning texnik hujjatlarida talab etilgan boʻlsa) lozim.

119. Kompressorlar ularning ishlagan soatlarini hisoblaydigan schyotchiklar bilan jihozlanadi.

120. Chastotali-rostlanadigan elektr uzatmali kompressorlar taxometrik asboblar bilan jihozlanadi.

121. Oʻlchanayotgan parametrlarni EHM yoki raqamli asbob ekranida indikatsiyalayotganda, parametrlarning oʻsha paytdagi qiymatlaridan tashqari, ularning chegaraviy qiymatlari, shuningdek himoya qurilmalari ishlab ketadigan qiymatlar koʻrsatilishi kerak.

122. Agar kompressor qurilmalarining ishlash parametrlari avtomatlashtirilgan ravishda nazorat qilinsa, ular maʼlumotlarni qayta ishlash va kompressorlarning ishga yaroqliligi toʻgʻrisida umumlashtirilgan xulosalarni chiqarish va reglament yoki taʼmirlash ishlarini oʻtkazish toʻgʻrisida tavsiyalar berishni taʼminlovchi nazorat, tahlil va diagnostika dasturlari bilan jihozlash tavsiya etiladi.

123. Kompressor qurilmalarning ishonchliligini oshirish maqsadida ular maksimal avtomatlashtirilishi va texnologik rejim buzilganligi toʻgʻrisida bildiruvchi signalizatsiya bilan jihozlanishi kerak.

Kompressorlarni avtomatlashtirish tizimi meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

124. Kompressor qurilmani boshqarish va parametrlarni rostlash uchun pnevmatik, gidravlik, elektr, elektron va kombinatsiyalangan tizimlar qoʻllanilishi mumkin.

125. Kompressor qurilmalar va armaturani uzoqdan boshqarish qurilmasini mashinist, dispetcher yoki operator xonasida, yoki boshqa xavfsiz joylarda joylashtirish lozim.

126. Kompressor uzatmalari va armaturani uzoqdan boshqarish qurilmasini, xavfsiz joyda uning ikkinchisini oʻrnatib, ishchi joylar yaqinida joylashtirish lozim.

127. Kompressor qurilmalar avtomatlashtirilganlik darajasidan qatʼi nazar, qoʻlda boshqarish qurilmasi bilan jihozlanishi lozim.

128. Kompressor qurilmalarni avtomatlashtirish tizimiga kompressorni uning mahalliy shitidan ham, markaziy pultdan ham toʻxtatish imkonini beruvchi qurilmalar kiritilishi lozim.

129. Avtomatlashtirish tizimlari avtomatlashtirilgan obyektni boshqarish tizimlari bilan texnologik va xavfsizlik parametrlari boʻyicha maʼlumotlar almashinuvini taʼminlashi kerak.

130. Barcha boshqaruv organlari, nazorat-oʻlchov asboblari va qurilmalari xizmat koʻrsatish va taʼmirlash imkoniyatlarini yaratish uchun koʻrinib turadigan, operatorlar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar bemalol bora oladigan joylarda oʻrnatiladi.

131. Avtomatik qurilmalar quyidagi hollarda kompressor uzatma dvigatelining qoʻshilishiga yoʻl qoʻymasligi kerak:

a) sovutish suvining bosimi yopiq tizimda yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan kam yoki sovutish suvi sarfi ochiq quyilishda yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan kam boʻlganda;

b) moyning bosimi harakatlanish mexanizmini moylash sirkulatsiya tizimida yoki salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimida yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan kam boʻlganda;

v) valni burish mexanizmi kompressor valiga ilinib qolganda;

g) produvka qilinadigan dvigatellarning qobigʻini va ventilyatorni elektr dvigatelining qobigʻi bilan ulaydigan gaz quvurlarini elektr dvigatellardan foydalanish boʻyicha koʻrsatmalarga muvofiq himoya gazi (havo) bilan oldindan produvka qilmasdan;

d) dvigatel qobigʻidagi va ventilatsiya gaz quvurlaridagi himoya gazi (havo)ning bosimi belgilangan miqdordan kam boʻlganda;

e) silindr va salniklarni moylash tizimining moylash stansiyalari (lubrikatorlar) uzatmalari elektr dvigatellarini, shuningdek harakatlanish mexanizmini moylash va salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimi nasoslarini va havo bilan sovutish tizimlaridagi ventilyatorlarni (avtonom tizimlarga ega kompressorlar uchun) oldindan ishga tushirmasdan.

132. Avtomatik qurilmalar quyidagi hollarda kompressor dvigatelini toʻxtatishi kerak:

a) kompressorning tortish liniyasida gaz bosimi yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan ortiq chetga chiqqanda;

b) kompressor oxirgi bosqichining tortish liniyasida gaz bosimi yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan yuqori boʻlganda;

v) yopiq tizimlar uchun sovutish suvi magistralida sarf kamayganda va sovutish suvi magistralida bosim ochiq quyilishda yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan pasayganda;

g) harakatlanish mexanizmlarini moylash sirkulatsiya tizimlarida moyning bosimi yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan pasayganda;

d) salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimida moyning bosimi yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan pasayganda;

e) karterda moyning harorati porshen kuchi 10 tonnadan kam boʻlgan kompressorlarning harakatlanish mexanizmini moylash tizimlari uchun yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan yuqori boʻlganda;

j) nominal bazaviy porshen kuchi 10 tonnadan ortiq boʻlgan kompressorlar uchun asosiy podshipniklarning harorati texnik hujjatlarda belgilangan qiymatlardan yuqori boʻlganda;

z) produvka qilinadigan elektr dvigateli qobigʻida va ventilatsiya gaz quvurlarida himoya gazi (havo)ning bosimi yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan past boʻlganda;

i) silindr va salniklarni moylash tizimi moylash stansiyalari (lubrikator) ning elektr dvigatellari, shuningdek sirkulatsion moylash nasoslari va havo bilan sovutish tizimi ventilyatorlari (avtonom tizimli kompressorlar uchun) uzilganda;

k) kompressorning tortish liniyasida (moy ajratgichda, separatorda va h.) idishlardagi suyuqlik chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan sathidan oshganda.

133. Kompressor qurilmaning avariyaviy himoya tizimi tovush va yorugʻlik signalizatsiyasini taʼminlashi kerak.

Ogohlantiruvchi tovush va yorugʻlik signalizatsiyasi qurilmani ishga tushirishdan oldin va nazorat qilinayotgan parametrlar avariyaoldi yoki avariyaviy qiymatlarga etganda qoʻshilishi kerak.

134. Nazorat qilish, boshqarish va avtomatlashtirish qurilmalari ularning ish qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan omillar taʼsir doirasidan tashqaridagi joylarda oʻrnatilishi lozim.

135. Kompressor qurilmalarni qurish, montaj qilish va sozlash ishlari ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan yoʻriqnomalarga, loyiha va texnologik hujjatlar, amaldagi meʼyoriy-texnik hujjatlar, qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

136. Montaj yoki kapital taʼmirlangandan keyin kompressorni dastlabki ishga tushirish bajarilgan ishlarning sifatini, bosqichlar oʻrtasidagi apparat va quvurlarni yuksiz yurgizib sinab koʻrishga va produvka qilishga tayyorligini tasdiqlovchi pasport va dalolatnomalar boʻlganda ruxsat etiladi.

137. Yuk ostida chiniqtirish montaj qilish, ishga tushirish, rostlash va chiniqtirish boʻyicha yoʻriqnoma; ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan koʻrsatma va ishlab chiqarish texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan yoʻriqnomaga muvofiq portlash xavfi boʻlgan aralashma hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslikni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

Chiniqtirishdan oldin nazorat va avtomatika tizimlarining ishlashini, har qaysi chiniqtirish turi uchun belgilangan tegishli parametrlar boʻyicha avariyaga qarshi himoya (AQH) tizimlarining blokirovkalarini, valni burish qurilmasi yordamida kompressor valining aylanishini tekshirish lozim.

Har bir sinov turiga tayyorlik va ularning natijalari tegishli dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

138. Kompressor qurilma quvurlari va apparatlarini montaj qilishda ularning ichki yuzalari tozaligi taʼminlanishi lozim.

Tozalash maqsadida produvka qilish ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan texnik hujjatlardagi koʻrsatmalar asosida ishlab chiqilgan yoʻriqnomaga qatʼiy rioya qilgan holda bajarilishi lozim.

139. Kompressorni salt holatda chiniqtirish chogʻida silindrlarning boʻshligʻiga va tortish quvurlariga begona predmetlar va chang tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun tegishli choralar qabul qilinishi kerak.

140. Chiniqtirishdan oldin harakatlanish mexanizmlarini moylash va salniklarni yuvish sirkulatsiya tizimlarini, shuningdek silindr va salniklarni moylash tizimlarini tayyorlash paytida har qaysi moylash tizimiga moyning kelishi, nazorat va avtomatika tizimlari, blokirovkalar va avariya signalizatsiyasining ishlashi tekshirilishi lozim. Beriladigan moy miqdori ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan hujjatlar boʻyicha meʼyorlanadi.

141. Sovutish tizimini sinab koʻrish chogʻida silindrlarning qobiqlarida va apparatlarda havo tiqinlarining yoʻqligiga, quyish qurilmasi ochiq boʻlganda suvning ravon oqishiga yoki quyish qurilmasi yopiq boʻlganda nazorat ventillarining ochilishiga (har qaysi sovutish nuqtasi uchun alohida) ishonch hosil qilinishi kerak.

142. Kompressor dvigatelini ishga tushirishga tayyorlash va uni ishga tushirish ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

143. Kompressor asta-sekin bir necha bosqichda yuklanishi kerak. Bosqichlar boʻyicha bosim miqdorlari va bunday bosimda ishlash vaqti kompressorni ishga tushirish va undan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomada koʻrsatilishi lozim.

144. Har qaysi chiniqtirish turi tugagandan keyin uzel va detallarning holati ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan berilgan montaj qilish, ishga tushirish, rostlash va chiniqtirish boʻyicha yoʻriqnoma va foydalanish boʻyicha koʻrsatmaga muvofiq tekshirilishi lozim.

145. Kompressor qurilmalar tayyorlangandan keyin oʻrnatilgan tartibda topshirish-qabul qilish va (yoki) qabul qilish sinovlaridan oʻtkazilishi kerak.

146. Sinovdan oʻtkazish dasturlari va uslubiyotlarida xavfsizlik texnikasi talablariga rioya qilinishini, barcha kompressor qurilma uzellari va agregatlarining ishlashini tekshirish, vibratsiya, shovqin va h. larni oʻlchash koʻzda tutilishi lozim. Sinov natijalari oʻrnatilgan tartibda rasmiylashtiriladi.

147. Kompressor qurilmani sinovdan oʻtkazish paytida barcha sinov ishtirokchilarining xavfsizligi taʼminlanishi lozim.

148. Kompressor qurilma yaqinida polda moy boʻlishi ruxsat etilmaydi.

149. Kompressorga konstruktiv ulanmagan apparatlarning uzib qoʻyiladigan oxirgi idishlarini sinovdan oʻtkazish meʼyoriy hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

150. Quvurlarni kompressor qurilma tarkibida gidravlik va (yoki) pnevmatik sinovdan oʻtkazish sanoat xavfsizligiga doir meʼyoriy hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

151. Sinovlar natijalari boʻyicha kompressor qurilmani foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisida dalolatnoma rasmiylashtiriladi.

152. Kompressor qurilmadan ishlab chiqaruvchi tashkilot tomonidan berilgan hujjatlar talablariga rioya qilgan holda foydalanish lozim.

Foydalanuvchi tashkilot quyidagilarni taʼminlaydi:

a) uskunadan foydalanish, uni taʼmirlash va xavfsiz xizmat koʻrsatish;

b) texnik nazorat;

v) kompressor qurilmalarga xizmat koʻrsatadigan xodimlarni oʻqitish va ularni ishga qoʻyish;

g) uskunani taftish qilish va texnik diagnostikalash.

153. Belgilangan xizmat muddatini ishlab boʻlgan kompressor qurilmadan xavfsiz foydalanish muddatini uzaytirish oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

154. Kompressor qurilmalari mashinistlarining ish joylari foydalanish boʻyicha koʻrsatmalar, avariyalarni lokallashtirish rejalari va odamlarni evakuatsiya qilish sxemalari bilan taʼminlanadi. Xavfsiz ishlash parametrlari, blokirovka va signalizatsiyalarning belgilangan qiymatlari stendda osib qoʻyiladi.

Kompressor qurilmalar oʻrnatilgan tartibda foydalanish hujjatlari bilan taʼminlanadi.

155. Kompressor qurilmaga xizmat koʻrsatish uchun qoʻyilgan xodimlar oʻrnatilgan tartibda tayyorgarlikdan va attestatsiyadan oʻtishadi.

156. Kompressor qurilma uskunalarini ularga xizmat koʻrsatadigan xodimlarning nazoratisiz qoldirish ruxsat etilmaydi.

157. Kompressor qurilmalar joylashgan xonalarga begonalar kiritilmaydi.

158. Kompressor qurilma obyektning texnologik bogʻlangan sexlari va boʻlinmalari bilan ishonchli aloqa va signalizatsiya bilan taʼminlanadi.

159. Qurilmalarning konstruksiyalarida koʻzda tutilgan avtomatika, nazorat vositalari va blokirovka boʻlmaganda yoki ular nosoz holatda boʻlganda kompressor qurilmalardan foydalanish ruxsat etilmaydi.

160. Bevosita korroziyaviy-agressiv muhitlarda ishlaydigan detallar va uzellarning holati muntazam tekshirilishi, taʼmirlash paytida ularning dastlabki qalinliklariga nisbatan oʻzgarish darajasi va yedirilishi miqdori aniqlanishi kerak. Detallar, uzellar va apparatlarning holatini tekshirish natijalari maxsus jurnalga yoki taʼmirlash xaritasiga qayd etilishi lozim. Nazorat davomiyligi va nazorat qilinadigan uzellar va detallarning roʻyxati foydalanish hujjatlarida koʻrsatilishi lozim.

161. Kompressor qurilmaning ishlashini hisobga olish uchun foydalanish jurnali yuritiladi. Jurnalda quyidagilar qayd etiladi:

oʻlchovlar oʻtkazilgan sana va vaqt;

gaz sarfi;

bosqichlar boʻyicha gazning bosimi va harorati;

bosqichlar boʻyicha sovutish suvining harorati;

moyning bosimi va harorati;

bir smenada moyning sarfi;

uzatma (masalan, elektr dvigateli) ishini nazorat qilish asboblarining koʻrsatkichlari, bir smenada ishlangan soatlar soni;

detallar, uzellar, armatura, apparatlar, yordamchi uskunalar, quvurlar, flanetsli ulanmalar, mahkamlash moslamalari ishida aniqlangan barcha kamchiliklar, germetiklikning buzilishi, vibratsiya hosil boʻlishi, shovqin chiqishi, ortiqcha qizish va h. lar toʻgʻrisida maʼlumotlar;

aniqlangan nosozliklarni bartaraf etish boʻyicha qabul qilingan choralar va kompressor qurilmaga xizmat koʻrsatish boʻyicha bajarilgan ishlar (produvka, presslash, tekshirish, detallar va uzellarni almashtirish va oʻrnatish va h.) toʻgʻrisida maʼlumotlar.

162. Bosim ostida ishlaydigan apparatlar va tizimlarda bosimni koʻtarish (ishga tushirishga tayyorgarlik koʻrishda), shuningdek bosimni pasaytirish (ularni oʻchirishda va produvka qilishda) belgilangan reglament boʻyicha va kompressor qurilmadan foydalanish boʻyicha koʻrsatmada koʻzda tutilgan ketma-ketlikda amalga oshirilishi lozim.

163. Portlash xavfi boʻlgan gazlarda ishlaydigan kompressor qurilmalar:

a) taʼmirlangandan keyin;

b) portlash xavfi boʻlgan gaz muhitida ishlaydigan hatto birorta uzeli koʻrikdan oʻtkazish, texnik diagnostikalash va taʼmirlash uchun ochilgandan keyin;

v) uzoq vaqt davom etgan tanaffusdan keyin ishga tushirishdan oldin inert gaz bilan produvka qilinishi kerak.

164. Kompressor qurilmani taʼmirlash uchun yoki uzoq vaqtga toʻxtatish uning uskunalarini, agar qurilma portlash xavfi boʻlgan gazda ishlasa, inert gaz bilan, keyin havo bilan, agar portlash xavfi boʻlmagan zararli gazda ishlasa, havo bilan produvka qilingandan soʻng amalga oshiriladi.

165. Kompressorni ishga tushirishdan oldin texnologik liniya, ogohlantiruvchi signalizatsiya va avariyaga qarshi himoya vositalarining tayyorligi tekshiriladi.

166. Avariyaviy toʻxtatish kompressorni yukdan boʻshatmasdan zudlik bilan amalga oshiriladi. Kompressor avariyaviy toʻxtatilgandan keyin qurilmani sex kollektorlari bilan bogʻlaydigan liniyalardagi qulf organlari zudlik bilan bekitilishi va qurilmaning butun gaz tizimi boʻylab bosim tushirilishi lozim.

167. Kompressor uzoq vaqtga toʻxtatilganda uning quvurlari sex kollektorlaridan ikkita qulf organlari yordamida uzib qoʻyilishi va ularning oʻrtasidagi havo ventillari ochilishi kerak.

Taʼmirlash uchun toʻxtatilganda ishlab turgan quvurlardan tiqinlarni oʻrnatish sxemasiga muvofiq tiqinlar oʻrnatish yoʻli bilan uzib qoʻyiladi.

168. Kompressor quyidagi holatlarda zudlik bilan toʻxtatilishi kerak:

a) ishchi parametrlar chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan chetga chiqqanda va bunda avtomatika tizimlarining blokirovkalari ishlamaganda;

b) gaz zichlanishi va chiqishi buzilganda;

v) kompressor yoki dvigatelda begona tovush va zarblar paydo boʻlganda yoki avariyaga olib kelishi mumkin boʻlgan nosozliklar aniqlanganda;

g) dvigatel zoʻriqqanda (dvigatel sim oʻramining yuqori haroratlarda qizishi);

d) kompressor qurilmaning nazorat-oʻlchov asboblari ishdan chiqqanda va ularni ishlab turgan qurilmada almashtirish imkoni boʻlmaganda;

e) kompressorni himoya vositalari (blokirovkalar) va NOʻAvaA vositalari ishlamay qolganda;

j) yoritish boʻlmaganda;

z) yongʻin xavfi paydo boʻlganda.

169. Asosiy podshipniklar, harakatlarning guruhi uzellari detallari, shtoklar, silindrlarning qizib ketishi natijasida, kuchli mexanik va gidravlik zarblardan keyin, kutilmaganda kuchli zoʻriqish tufayli, shatun boltlar uzilishi bilan bogʻliq avariyalarda va boshqa nosozliklarda kompressor toʻxtaganda uni zoʻriqqan tegishli uzel va detallarining holatini tekshirmasdan ishga tushirish taqiqlanadi.

170. Saqlovchi klapanlar va (yoki) membranali saqlovchi qurilmalarni taftish qilish, qismlarga ajratish, tekshirish va tozalash texnik hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

171. Bosim ostidagi ishlab turgan uskunada uni toʻliq toʻxtatib, boʻshliqlarini produvka qilmasdan nosozliklarni tuzatish taqiqlanadi.

172. Kompressor qurilma uskunalarini taʼmirlash, konservatsiya qilish (konservatsiyadan boʻshatish) ishlari oʻrnatilgan tartibda “Texnologik uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash tizimi” ga muvofiq bajariladi.

173. Kompressor qurilmalarning portlash xavfi koʻrsatkichlari boʻyicha hisob-kitoblar kompressor uskunalarining oʻziga xos jihatlarini hisobga olgan holda “Portlash xavfi boʻlgan kimyo, neft-kimyo va neftni qayta ishlash ishlab chiqarishlari uchun umumiy portlash xavfsizligi qoidalari” ga muvofiq bajariladi.

174. Agar mashina zalida bir nechta qurilma joylashgan boʻlsa, hisob-kitoblar asoslangan holda bir kompressor qurilmada sodir boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalarni hisobga olgan holda bajarilishi mumkin.

175. Hisob-kitoblarda uskuna va quvurlarning germetikligi buzilganda chiqadigan gazlarning eng koʻp miqdori hisobga olinishi lozim.

176. Kompressor qurilma gazi yuboriladigan kollektorlar, texnologik bloklar (sexlar) va boshqa uskunalardan gazlarning oqib ketishi asoslangan hollarda hisob-kitoblarda hisobga olinmasligi mumkin.

177. Mazkur Qoidalar portlash xavfi boʻlgan va zaharli gazlarda ishlaydigan porshenli kompressor qurilmalarni loyihalash, tayyorlash, montaj qilish, taʼmirlash va ulardan foydalanishda band boʻlgan barcha mansabdor shaxslar, muhandis-texnik xodimlar tomonidan bajarilishi shart.

178. Mazkur Qoidalarni buzgan korxona (tashkilot)larning mansabdor shaxslari, loyihalash va konstruktorlik institutlari va tashkilotlarining muhandis-texnik xodimlari, bu qoidabuzarlik avariya yoki baxtsiz hodisalarga olib kelgan-kelmaganligidan qatʼi nazar, shaxsan javobgardir. Shuningdek, ular qoʻl ostidagilar tomonidan yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarliklar uchun ham javob berishadi.

179. Yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarliklarning xususiyati va ularning oqibatlariga qarab barcha koʻrsatilgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda javobgardir.

180. Kasblari boʻyicha xavfsizlik texnikasiga doir yoʻriqnomalarda koʻrsatilgan xavfsizlik talablarini bajarmagan ishchilar, yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlik xususiyatidan qatʼi nazar, oʻrnatilgan tartibda javobgarlikka tortiladilar.

181. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari Kasaba uyushmasi Markaziy Kengashi, “Oʻzbekneftgaz” Milliy xolding kompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi IIV yongʻin xavfsizligi bosh boshqarmasi va “Oʻzkimyosanoat” Davlat-aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan.