Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 10-iyul 2004-yil 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish Davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan, buyuraman:

1. Suyuq ammiakning yerdagi omborlari uchun xavfsizlik qoidalari tasdiqlansin.

2. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olingandan soʻng oʻn kun oʻtgach kuchga kiritilsin.

“Suyuq ammiakning yerdagi omborlari uchun xavfsizlik Qoidalari” Oʻzbekiston Respublikasining 2006-yil 28-sentyabrdagi “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarini sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan.

Qoidalar suyuq ammiak omborlarini loyihalashtirishi, qurilishi, saqlanishi va ishlatilishi bilan shugʻullanuvchi vazirliklar, jamiyatlar, korxonalar va tashkilotlar uchun, ularning tashkiliy-huquqiy va mulkiy shaklidan qatʼi nazar, hamda yakka tartibdagi ishbilarmonlar uchun bajarilishi majburiydir.

1. Ushbu suyuq ammiakning yerdagi omborlari uchun xavfsizlik Qoidalari (matn boʻyicha bundan soʻng — Qoidalar) quyidagilarga taalluqlidir:

suyuq ammiakni saqlash uchun yangidan loyihalashtirilayotgan, qayta taʼmirlanayotgan va amalda ishlatilayotgan omborlarga;

ammiakni sanoatda muzlatkich qurilmalarda yoki boshqa maqsadlar uchun ishlatiluvchi yoki tovar mahsulot ishlab chiqish uchun yordamchi material yoki xomashyo sifatida uni ishlatadigan, ammiak ishlab chiqaradigan korxona hududida joylashgan zavod omborlariga;

port oldidagi zavodlarda yoki suv transporti bazalarida joylashgan omborxonalariga;

korxona hududi tashqarisida joylashgan va temir yoʻl sisternalaridan suyuq ammiakni qabul qilish, uni rezervuarlarda saqlash va avtotsisternalarda isteʼmolchilarga tarqatish uchun moslashtirilgan rels oldi omborlariga;

qishloq xoʻjaligining ichkaridagi omborlari;

qishloq xoʻjalik tumanlari hududlarida;

2. Ammiak uzatuvchilardan ammiak oluvchi qishloq xoʻjalik tumanlarida joylashgan tarqatish bekatlari.

3. Ushbu Qoidalar ballondagi ammiak omborlariga va avtomatlashtirilgan yer osti omborlariga taalluqli emas.

4. Amaldagi va qurilayotgan omborlarni ushbu Qoidaga mos keltirish tartibi “Sanoatkontexnazorat” Davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda korxona rahbari tomonidan aniqlanadi.

5. Suyuq ammiakning har bir ombori, ushbu Qoida talablariga javob beradigan va belgilangan tartibda tasdiqlangan loyiha hujjatlariga ega boʻlishi kerak.

6. Suyuq ammiak omborlari — portlash xavfi bor va kimyoviy xavfli obyektlardir. Ularda olib borilayotgan ishlarga, sanoat xavfsizligini va xodimlarni kasbiy tayyorgarligini taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha oshirilgan talablar qoʻyiladi.

7. Ishlayotgan va ishga tushiriladigan omborlar uchun texnologik reglamentlar belgilangan tartibda ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi kerak.

8. Yangi obyektlarni ishga tushirish loyiha hujjatlari, reglamentlar va yoʻriqnomalar mavjud boʻlmasa, ruxsat berilmaydi.

9. Omborlarni boshqarish markaziy shoxobchasida quyidagi asosiy hujjatlar boʻlishi kerak:

omborning texnologik chizmasi;

ishlayotgan xodimlarning ish joylari boʻyicha yoʻriqnoma;

texnika xavfsizligi, yongʻin xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariya boʻyicha sexlarning yoʻriqnomasi;

zaglushkalarni hisobga qoʻyish va hisobdan chiqarishni hisobga (qayd qilish) olish jurnali;

avariya vaziyatlari kengayib ketishiga yoʻl qoʻymaslik rejasi;

smenalarning jurnallari.

10. Suyuq ammiakni saqlash usullari, miqdori, sigʻimi va rezervuar turlari, texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda xavfsiz ishlatilishini taʼminlash shartlari bilan aniqlanadi.

11 .Suyuq ammiakni omborlarda saqlash quyidagicha amalga oshirilishi mumkin:

a) Rezervuarlarda, shu jumladan ammiakni chiqarmasdan, 2,0 MRa gacha (toʻliq) ortiqcha bosim ostida. Rezervuardagi ishchi bosim, quyosh radiatsiyasini, issiqlik himoya (izolatsiya)si mavjudligini va himoyaviy konstruksiyalarni hisobga olib, atrofdagi havoning maksimal haroratidan kelib chiqqan holda, qabul qilinadi.

b) 1,0 MRa ortiqcha bosim ostida rezervuarlarda, shu jumladan issiqlik kelishidan bugʻlanadigan ammiakni chiqarib yuborib, uni isteʼmolchiga berish orqali yoki kompressiya orqali kondensatsiyalash va rezervuarga qaytarish bilan.

v) Atmosferaga yaqin boʻlgan bosim ostidagi izotermik rezervuarlarda, shu jumladan bugʻlangan ammiakni olib chiqarib yuborib, uni kompressorlash, kondensatsiyalash va rezervuarlarga qaytarish yoki isteʼmolchilarga berilishi bilan.

12. Rezervuarlarni toʻldirish koeffitsiyenti, kelayotgan ammiakni saqlash sharoitidan va parametrlaridan kelib chiqqan holda, lekin ammiak hajmi ortiqcha bosim ostida ammiak saqlanayotgan rezervuarning 0,85 geometrik hajmidan oshiq boʻlmasa va izometrik rezervuarning silindr qismi balandligidan 0,93 boʻlmasa, loyiha ishlab chiquvchi tomonidan aniqlanadi.

13. Bitta ombordagi rezervuarlar soni va turi loyiha ishlab chiquvchi tomonidan aniqlanadi. Bosim ostida ammiakni saqlashda, uni boshqa rezervuarlarga uzatish imkonini taʼminlanishi yoki maxsus oʻrnatilgan zaxira rezervuarlarga uzatilishi taʼminlanishi kerak.

Zaxira rezervuarning sigʻimi, omborning sigʻimini hisoblaganda hisobga olinmaydi.

Loyihada izometrik rezervuarlar uchun uning nosozlik holatida, shuningdek ammiak yigʻish va toʻkilishini bartaraf etish uchun rezervuarni boʻshatish imkonini nazarda tutish kerak.

14. Suyuq ammiak omborining, muhandislik tarmoqlarining joylanishi ombor hududining rejalashtirilishi, ombor binosini va inshootlarini hajmiy rejalashtirish loyihalari, xonalarni (bino ichini) isitilishi va ventilatsiyasi ushbu Qoidaning III bobiga va qurilish meʼyorlari va qoidalarining tegishli boblari talablariga javob berishi kerak.

15. Ombor hududning tabiiy sharoitlarini va tumanning (har qanday) vaziyatlar rejasini hisobga olgan holda, suv toshmaydigan yer maydoniga, aholi eng koʻp istiqomat qiladigan turar joy mavzelaridan, bolalar bogʻcha va yaslilaridan, maktablardan, shifoxonalardan va boshqa aholi eng koʻp yigʻiladigan joylarga nisbatan shamol esish yoʻnalishi teskari boʻlishini hisobga olgan holda joylashtirish kerak.

16. Suyuq ammiak ombori hududida, ombor xodimlari uchun yaxshi koʻrinadigan joyda, shamolning yoʻnalishini koʻrsatuvchi koʻrsatkich oʻrnatilishi kerak.

17. Suyuq ammiak omboridan fuqarolar va ishlab chiqarishga moʻljallangan obyektlargacha masofa, odamlarning xavfsizligini, hayotini va sogʻligʻini taʼminlanishi zarurligidan kelib chiqqan holda, suyuq ammiak omborlaridagi falokatda gaz bulutining tarqalishi va havoda ammiak miqdorini hisoblash uslubiga muvofiq aniqlanadi.

18. Suyuq ammiak omborlari oqib ketish holatlarida (dispersli suvda uning erishining tezlashishi, suvli zaveslar qoʻllanishi) gazli bulutning tarqalishini oldini oluvchi va bugʻlanishi tezligini kamaytiruvchi (tarkibida uglekislota koʻpik bor suyuqlikni qoplash) vositalar bilan jihozlanishi kerak.

19. Suyuq ammiak omborlaridan, ombor hududidan tashqarida joylashgan obyektlargacha masofa gorizontal boʻyicha bu rezervuarlar yuqorigi ichki qirrasi toʻsigʻidan aniqlanishi kerak (falokat holatida ammiakning rezervuardan toʻkilganda bugʻlanish chegarasi).

20. Korxonadan tashqarida joylashgan ombor hududi 2 metrdan kam boʻlmagan balandlikdagi yonmaydigan materialdan tayyorlangan toʻsiq-qoʻra bilan korxonada joylashgan ombor esa — setkali toʻsiq-qoʻra bilan toʻsilgan boʻlishi kerak.

21. Ombor hududida, faqat texnologik jarayonning zaruriyati uchun ammiakni qabul qilish, saqlash va foydalanuvchilarga berish va omborning, hamda xizmat koʻrsatuvchi xodimlarining meʼyorda ishlashini taʼminlash uchun bino va inshootlarni joylashtirilishiga ruxsat beriladi, shuningdek quyidagilarga ham ruxsat beriladi:

suyuq ammiakni qabul qilish va saqlash rezervuarlariga;

nasosli va kompressorli ammiak-muzlatkich qurilmalarga;

moylarning toʻplash (yigʻish) shohobchasiga;

ammiak suvini tayyorlash uchun qurilma va ularni saqlash uchun rezervuarlarga;

propan yoki bugʻlatish qurilmali tabiiy gaz omboriga;

suyuq ammiakning bugʻlatish qurilmasiga;

gaz holatidagi ammiakni isituvchi qurilmasiga;

havoni quritish, buferli azot bloklari bilan nazorat oʻlchash asboblari va avtomatika havoni kompressiya qurilmasiga;

parametrlar talablariga koʻra bugʻ olish uchun reduksion sovutish qurilmasiga;

kondensat toʻplash stansiyasiga;

suyuq ammiakni va ammiak suvini toʻkish-quyish shoxobchalari, temir yoʻl va avtomobil sisternalari toʻkish-quyish estakadalariga;

omborning mashʼal qurilmasiga;

ammiak ballonlarini toʻldirish qurilmalariga va ularni saqlashga;

rampa bilan azot ballonlar blokiga, havo ballonlar blokiga;

falokat sigʻimlariga, falokat dushlariga va gazanalizatorlarga;

suv taʼminlash va kanalizatsiya tarmoqlariga;

elektr taʼminlash tarmoqlariga;

omborni markaziy boshqarish shohobchasiga;

yordamchi — ishlab chiqarishga moʻljallangan binolar va xonalariga, ombor xodimlari uchun moʻljallangan maishiy va maʼmuriyat xonalariga.

22. Har bir alohida turgan rezervuar yoki suyuq ammiak saqlash uchun har guruh rezervuarlar toʻliq toʻsiqqa ega boʻlishi kerak (paxsa devor-doʻnglik, temir betonli devor va boshqalar).

Gorizontal boʻyicha rezervuarning tashqi devoridan toʻsiqqacha (ichki qiyalikning pastki chekkasigacha) masofa, toʻsiqlar balandligi, rezervuarlar oʻrtasidagi masofa, ombor loyihasi shunday hisoblash bilan aniqlanadiki, unda shikastlangan rezervuardan ammiakni toʻsiqdan tashqariga oqib ketishiga imkon berilmaydigan va falokat vaziyatida toʻsiq ichida toʻkilayotgan ammiakning bugʻlangan yuzasi montaj qilish meʼyoriy sharoitlarini taʼminlashda minimal boʻlishi kerak.

23. Yangidan loyihalanayotgan izotermik rezervuarlar toʻsiqlarining konstruksiyasi yoki izotermik rezervuarlar guruhi, teng mustahkam devorli rezervuarlardan tashqari, rezervuarning buzilishiga imkon boʻlgan holatda suyuqlik (ammiak yoki suv) oqib ketishiga dinamik taʼsiri hisoblangan boʻlishi kerak.

24. Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlarning toʻsiqlari, suyuq ammiak oqayotganida hisoblash darajasidan yuqorida 0,3 metrdan kam boʻlmasligi, lekin 1 metrdan kam emas, izotermik rezervuarlar uchun esa — 1,5 metrdan kam boʻlmasligi kerak. Tuproq devor, shuningdek kotlovan qiyaliklari atmosfera suvlari bilan yuvilishidan himoyalangan boʻlishi kerak. Paxsa devorning eni 1 metrdan kam boʻlmasligi kerak.

25. Suyuq ammiakning rejalashtirilgan belgidan hisoblash darajasigacha, ammiak saqlash uchun rezervuarlar ostidagi ustun konstruksiya hajmini, oʻtish joy (pereyezd)larni va ajratuvchi toʻsiqlar (peregorodka) hajmini hisobdan chiqarish bilan rezervuar toʻsiqlarining boʻsh hajmi quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

bir rezervuar oʻrnatilganda — uning sigʻimidan;

guruh rezervuarlar oʻrnatilganda — eng katta rezervuarning sigʻimidan.

26. Har xil turdagi rezervuarlarni birgalikda oʻrnatilganda, rezervuarlar orasida suyuq ammiakni oqishini yoʻqotish uchun toʻliq uzluksiz toʻsiqlar oʻrnatilgan boʻlishi mumkin. Toʻsiqlarning maqsadga muvofiqligi va konstruksiyasi omborning loyihasiga qarab aniqlanadi.

27. Suyuq ammiakni saqlash uchun ikkita tashqi rezervuar toʻsiqlarini bir-biriga ulashga ruxsat beriladi.

28. Rezervuar toʻsiqlaridan oʻtish uchun narvon oʻrnatiladi. Toʻsiqlar ichidagi narvonlar orasidagi masofa 80 metrdan koʻp, narvonlar soni esa — ikkitadan kam boʻlmasligi kerak.

29. Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlar shunday ishchi maydonga ega boʻlishi kerakki, ularning oʻlchami ularga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash imkonini taʼminlashi kerak.

30. Omborga kelish uchun va uning hududi boʻyicha binolarga va inshootlarga etib borish uchun avtomobil yoʻllari va rezervuar yoki rezervuar guruhi toʻsiqlarini aylanib oʻtish yoʻlining eni 3,5 metrdan kam boʻlmasligi kerak. Bino tomonidan va rezervuar toʻsiqlariga birikkan ochiq qurilmalar tomonidan, rezervuar toʻsiqlaridan 39 metrdan koʻp boʻlmagan masofada aylanma yoʻl joylashtirilishiga ruxsat beriladi.

31. Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlar toʻsiqlari ichida, ammiak va atmosfera yogʻinlari oqimini yigʻish va evakuatsiya qilish uchun chuqurcha (priyamok) boʻlishi kerak.

Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlar toʻsiqlarining hududi, uning qoplama turiga bogʻliq holda chuqurcha tomonga 0,3 — 1,5 % qiyalikka ega boʻlishi kerak.

Sharsimon izometrik rezervuarlar toʻsiqlarida ammiak oz miqdorda oqqanda uni tarqalib ketish maydonini kamaytirish uchun hududni rezervuar toʻsiqlari joylashgan fundament tomon qiyalikda qilish kerak. Hududning pastki qiyalik belgisi darajasida bu fundament perimetri boʻyicha, ammiakni chuqurchaga olib ketish uchun yoʻl chetida ariq (kyuvet) joylashgan boʻlishi kerak.

Bu holatda rezervuarlar fundamentining yuqoridagi tekisligi, hudud qiyalik pastki belgisidan 10 — 15 santimetr yuqorida joylashishi va yoʻl chetidagi ariqqa (kyuvetga) qarab qiyalikka ega boʻlishi kerak.

32. Rezervuarlarning toʻsiqlari ichidagi hududni va ichki yer qiyaliklarini (nishab) shagʻal, mayda tosh gʻovak materiallar bilan qoplashga ruxsat berilmaydi.

Toʻsiqlar atrofidagi tuproq zichlanishi kerak. Toʻsiqlarning ichki tomonidan beton styajka yoki plitkalar yotqizilishi tavsiya etiladi. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan omborlar uchun oʻtli qoplamalarga ruxsat beriladi. Bunday qoplamalarda oʻtlar oʻrilgan va ombor hududidan chiqarilgan boʻlishi kerak.

33. Ombor hududida joylashgan rezervuar toʻsiqlaridan va toʻkish-quyish shoxobchalari maydoni chegarasidan bino va inshootlargacha masofa loyiha bilan aniqlanishi kerak va omborni xavfsiz sharoitda foydalanishini taʼminlashi kerak.

34. Ombor hududida joylashgan, mashʼal tayogʻining (stvolining) balandligi, mashʼal tayogʻidan bino va inshootlargacha gorizontal boʻyicha minimal masofasi, mashʼal tizimlarining tuzilishi va xavfsiz ekspluatatsiya qilish Qoidalariga muvofiq aniqlanadi.

35. Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlarga taalluqli boʻlmagan tranzit quvurlarni va suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlar hududidagi toʻsiqlardan kabellarni oʻtkazishga ruxsat berilmaydi.

36. Toʻkish-quyish estakada temir yoʻllarni, gorizontal toʻgʻri uchastkalarda joylashtirish kerak, toʻkish-quyish qurilmalarni va estakadani yoʻllarning bir tomoni boʻyicha joylashtirish kerak.

37. Yonma-yon joylashgan yoʻllar oraligʻida toʻkish-quyish qurilmasini joylashtirishga ruxsat beriladi. Bunda ikki tomonlama yoʻnalishlar bilan sisternalarga estakada oʻrnatilishi kerak, bu estakadaning toʻkish-quyish temir yoʻllar oʻqlari (osyami) orasidagi masofani esa 6 metrdan kam emas deb qabul qilish kerak. Parallel toʻkish-quyish estakadalarda ular orasida boʻsh joy-yoʻl (polosa) qoldirilgan boʻlishi kerak, bu oʻt oʻchirish va sanitar mashinalarning bemalol (skvoznoy) oʻtishi uchun.

38. Toʻkish-quyish temir yoʻllarning soni va hisoblangan uzunligi loyiha bilan aniqlanishi kerak.

Toʻkish-quyish qurilmalarni temir yoʻllarning berk joylariga joylashtirishga ruxsat beriladi. Ikkita va undan koʻp toʻkish tochkalari bor toʻkish-quyish estakadalar uchun tupikli toʻkish-quyish yoʻlining hisoblash uzunligi, tirgovich brus tomonga 20 metrdan kam boʻlmagan masofaga uzaytirilgan boʻlishi kerak va toʻkish-quyish maydoni chegarasida joylashishi kerak.

39. Toʻkish-quyish estakadalari, sisterna qozonlari (kotlov) lyuklarida ventillarga yoʻlaklar va narvonlar bilan bemalol oʻtiladigan boʻlishi kerak. Estakadadagi yoʻlkalar eni 0,8 metrdan kam boʻlmasligi kerak. Narvonlarni estakadalar oxirida va uning uzunligi boʻyicha joylashtirilishi kerak. Narvonlar orasidagi masofa 80 metrdan koʻp boʻlmasligi kerak, narvonlarning soni esa — ikkitadan kam boʻlmasligi kerak. Toʻkish-quyish estakada yonida ularga parallel ravishda, qattiq qoplama bilan yoʻl qilinishi kerak.

40. Ombor hududidagi binoning, yongʻinga chidamliligi II darajadan kam boʻlmasligi kerak. Ombor inshootlari (etajerkalar, xizmat qiluvchi maydonlar, toʻkish-quyish estakadalar, sharsimon rezervuarlar toʻsinlari (oporm), shiyponlar (navesi) va shu kabilar) yongʻinga chidamliligi R15 dan kam boʻlmagan chegarasi bilan yonmaydigan materiallarda bajarilishi kerak.

41. Eshiklar va ammiak bilan toʻldirilgan rezervuarlar tomonidan bino devorlariga ochiladigan deraza qoʻyish tavsiya etilmaydi, faqat falokat dushi eshiklaridan tashqari. Binolardagi tashqi eshiklar dahlizda (pritvor) zichlovchi bilan ishlangan oʻzi yopiladigan boʻlishi kerak.

42. Loyihadagi qurilish konstruksiyalari va asoslarida past haroratli ammiakning uzoq vaqtli taʼsirining imkoniyati bor joylarda, tuproqning va qurilish konstruksiyalarining deformatsiyalariga yoʻl bermaydigan choralar nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

43. Quvurli estakadalar ostidan suyuq ammiak nasoslari joylashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

44. Rezervuarlar konstruksiyasi ishonchli boʻlishi kerak, ekspluatatsiyada xavfsizlikni taʼminlashi va uning toʻliq boʻshatilishiga, tozalashga, yuvishga, puflashga, texnik nazorati tekshiruviga va taʼmirga imkoniyat berilishi nazarda tutilishi kerak.

45. Rezervuarlar — zaruriy texnik vositalariga ega korxonalarda (tashkilotlarda) tayyorlanishi kerak, ularning tayyorlanishi sifatini taʼminlashi, amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalari, davlat standartlariga va ushbu Qoidalar talablariga muvofiq tayyorlanishi kerak.

46. Rezervuar loyihasida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi kerak:

rezervuarlarni tayyorlashga va sinashga talablar;

tashqi va ichki ruxsat berilmaydigan defektlarning yoʻqligiga har bir varaq metallarni tekshirish haqida maʼlumot va ushbu metall markasiga belgilangan kimyoviy tarkibi va mexanik xususiyatlari talablariga muvofiqligi haqida maʼlumotlar.

47. Poʻlat markasi va uning sifatiga talablar, rezervuar tayyorlanishi va ekspluatatsiya qilish sharoitlarini, shuningdek tegishli davlat va tarmoq standartlari talablarini hisobga olgan holda rezervuar konstruksiyasini ishlab chiquvchi tomonidan aniqlanishi kerak. Rezervuarlarning tagini (tubi) va devorlarini tayyorlash uchun moʻljallangan poʻlat listi qavatlashmaslik nazoratidan oʻtishi kerak.

48. Payvandlangan birikmalarning sifatini baholash, meʼyoriy-texnik hujjatlarda belgilangan talablarga mos kelishi kerak.

49. Rezervuarlar, bosim ostida ishlayotgan idishlarni loyihalashtirishga, tayyorlashga va xavfsiz ekspluatatsiya qilishga oid meʼyoriy-texnik hujjatlarda belgilangan talablarga javob berishi kerak.

50. Tayyorlangandan soʻng, ortiqcha ichki bosim ostida ishlaydigan rezervuarlar, payvandlab biriktirilgandagi qoldiq kuchlanishni kamaytirilishini taʼminlovchi qayta ishlovga berilishi kerak.

51. Rezervuarlarning ichki yoki tashqi tomonida joylashtiriladigan isituvchi qurilmalardan foydalanishga, sigʻimi 50 tonnadan oshmaydigan rezervuarlarga ruxsat beriladi. Ichki isitish qurilmalari uchun issiqlik uzatuvchi sifatida yonmaydigan, zanglashga (korroziyaga) uchramaydigan moddalar ishlatilishi kerak. Isitish qurilmalarining konstruksiyasi, issiqlik uzatuvchilarining toʻliq oqishini taʼminlashi kerak. Ichki isitish qurilmalarining shtutserlari, rezervuarlarning tubida joylashtirilishi kerak.

52. Suyuq ammiakni berish, maydalash (drenaj qilish), yuvish va nazorat oʻlchash asboblari va avtomatikalar uchun shtutserlar rezervuarlarning pastki qismida, qolgan shtutserlarni esa — rezervuarlarning yuqorigi qismida joylashtirilishiga ruxsat beriladi.

53. Qopqoqlar rezervuarlarning yuqorigi qismida joylashtirilishi kerak. Sharsimon rezervuarlarning pastki qismida qoʻshimcha qopqoq qurilmalariga loyihaning tegishli asoslarida ruxsat beriladi.

54. Sharsimon rezervuarning qobigʻini texnik nazorati bilan birgalikda, izolatsiya holatiga (ushbu Qoidaning VII bobiga qaralsin), oʻlchamlariga va sharsimon rezervuarlar fundamenti tekis choʻkishi, rezervuarni gidravlik sinashdan oldin va keyin va suyuq ammiakni unga berilishidan oldin nazorati oʻrnatilishi kerak, shuningdek ekspluatatsiya davrida ham davriy nazorat oʻrnatilishi kerak (ushbu Qoidaning 67-6).

55. Izotermik rezervuarlar kimyoviy tarkibga, maxsus texnik shartlarga mos listning mexanik xususiyatlariga va sifatiga oshirilgan talablar taqdim etilishi bilan poʻlatdan tayyorlanishi kerak. Yangidan ishlab chiqilayotgan texnik shartlar rezervuar konstruksiyasini ishlab chiqaruvchi tomonidan tuzilishi va metall va rezervuar tayyorlovchilar bilan va suyuq ammiak omborining loyihalashtiruvchisi bilan kelishilgan boʻlishi kerak.

56. Izotermik rezervuarlar uchun poʻlat markasini tanlashda hisoblash haroratini quyidagi talablarni hisobga olgan holda qabul qilish kerak:

rezervuarni individual toʻsiqlar (paxsa devor, devor)da joylashtirishda, hisoblash haroratini ushbu tumanda havoning eng sovuq haroratidan yuqori boʻlmagan, lekin minus 34°S yuqori boʻlmagani qabul qilinishi kerak.

Bir nechta rezervuarlar bitta toʻsiqda joylashtirilganda hisoblash harorati quyidagicha qabul qilinadi:

a) qoʻshni (yonidagi) rezervuar buzilgan vaziyatda ammiak toʻkilishida aloqaga (kontakt) ega boʻlishi mumkin boʻlgan rezervuar qobigʻining pastki qismi uchun — minus 67°S dan yuqori boʻlmaganda;

b) alohida toʻsiqda boʻlayotgan rezervuar uchun ham toʻqilgan ammiak bilan aloqada boʻlmayotgani bilan ham, rezervuar qobigʻining boshqa (qolgan) qismlari uchun.

Rezervuarlar tagiga toʻkilgan ammiakda himoyalanmagan konstruksiya toʻsinlari uchun poʻlat markasini tanlashdagi haroratni hisoblashda, ularni minus 67°Sga qadar sovutilish imkonini hisobga olgan holda qabul qilish kerak.

57. Poʻlatni eng kuchli yopishqoqlikka minus 70°S haroratida sinash, quyidagi vaziyatlarda tayyorlovchi-korxona tomonidan bajarilishi kerak:

agarda, poʻlat havoning eng sovuq besh kunlikda minus 41°S dan past haroratli iqlimli tumanlarda oʻrnatilayotgan bir devorli vertikal rezervuarlar tayyorlash uchun va ichki korpuslarini va ikki devorli vertikal rezervuar stakanlarini tayyorlash uchun moʻljallangan boʻlsa;

agarda, suyuq ammiak toʻsiqlarga toʻkilganda poʻlat sovishiga imkon boʻlsa.

58. Izometrik rezervuarlarning hisoblangan bosimini ishchi bosimdan 25 % dan katta, lekin 98,06 Ra (10 mm N₂O) kam boʻlmaganini qabul qilish kerak. Bir devorli izotermik rezervuarlarning devorlar orasidagi boʻshliqda bosimni hisoblashda 490,3 Ra (50 mm N₂O ) kam boʻlmaganini qabul qilish kerak.

59. Izotermik rezervuarlar vakuumning 490,3 Ra (50 mm N₂0) kam boʻlmagan imkonini, barometrik bosimning maksimal va minimalini, shamolning kuchini (nagruzki) hisobga olgan holda hisoblanishi kerak.

60. Izometrik rezervuarlarni payvandlash uslublarini, tagini va tomini tayyorlash loyiha bilan aniqlanadi.

61. Rezervuarning toʻkma izolatsiyasi tashqi qobigʻida, isituvchi izolatsiya materiali bilan devor orasidagi boʻshliqni toʻldirish uchun qopqoqlar, devor orasidagi boʻshliqni shudring nuqtasi minus 40°S va 98,06-196,1 Ra (10-20 mm N₂0) bosimi ostidagi quruq azot berilishi uchun, shuningdek perlitni quritish va rezervuarni ishlatish jarayonlarida tahlilga olish uchun shtutserlar boʻlishi kerak.

62. Suyuq ammiakni ruxsat berilgan daraja yuqori boʻlganida rezervuar ichini bugʻlanayotgan ammiak bilan rezervuarni sovutish uchun, puflash sachratuvchi qurilma oʻrnatiladi. Bu qurilma suyuq ammiakni quyish uchun ham ishlatilishi mumkin.

63. Qopqoqlar izometrik rezervuarlarning tomida va yonidagi devorining tashqi qobigʻida joylashtiriladi. Qopqoqlarning soni va ularning turi loyiha bilan tayinlanadi.

64. Ikki devorli rezervuarlarning tashqi devoridan shtutserlarning oʻtish yoʻllari (proxod), kompensator qurilmasiga ega boʻlishi kerak.

65. Tayyorlovchi-korxona tomonidan izotermik rezervuarga meʼyoriy hujjatlarda nazarda tutilgan shakl boʻyicha pasport yoziladi.

66. Ombor yoki ombor tarkibiga kiruvchi boʻlinmaning, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassislar tarkibidan korxona (tashkilot) boʻyicha buyruq bilan, tayyorlanayotgan izotermik rezervuar loyihaning texnik talablariga mosligi nazorati boʻyicha javobgar shaxs tayinlangan boʻlishi kerak, shuningdek rezervuarning texnik holati va ishlatilishi uchun nazorat boʻyicha va rezervuarning texnik nazorati uchun javobgar shaxs tayinlangan boʻlishi kerak.

67. Suyuq ammiak saqlash uchun izotermik rezervuarlarning texnik holatini baholash (metall konstruksiyasi, issiqlik izolatsiyasi, asoslari, fundamentlari) meʼyoriy hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

68. Rezervuarlar fundamentlarining choʻkish oʻlchamlariga va bir tekisligiga, rezervuarlarni gidravlik sinashga qadar va unga suyuq ammiak berilishidan oldin ham nazorat oʻrnatilgan boʻlishi kerak, ishlatilish vaqtida ham, davriy nazorat oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Izometrik rezervuarlarning fundamenti choʻkishining oʻlchanishi, chuqurlik reperi va fundamentdagi reper yoki rezervuar toʻsinlari boʻyicha absolyut belgidan nivelir yordamida amalga oshirilishi kerak. Yer osti suvlari koʻtarilgan vaqtda, shuningdek rezervuarni maksimal yuk tushirilgandagi (yuk ortgandagi) vaqtlarda nazorat qilish amalga oshiriladi.

69. Navbatdagi texnik koʻrik muddati akustik emissiya usulidan foydalanish bilan diagnostika va tezkor nazoratning doimiy amaldagi vositalarida izometrik rezervuarlar jihozlanishida “Sanoatkontexnazorat” Davlat inspeksiyasining litsenziyasiga ega, maxsus tashkilot xulosasi asosida konstruksiyaning haqiqiy holati boʻyicha tayinlanadi.

70. Seysmik faol joylarda joylashgan rezervuarlar, seysmik ogʻirliklar (yuk kuchlanishi) qoʻshimcha hisobga olinishi kerak. Vertikal silindrik rezervuarlar va fundamentlar (choʻkish livalari) suyuq ammiak (suzuvchi pontonlar va boshqalar)ning toʻlqinlarini tinchlantirish uchun qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

71. Ammiak uchun qoʻllanilayotgan qurilmalar foydalanilgan materiallar va ishlatiladigan quvurlar va armaturalar meʼyoriy-texnik hujjatlarda oʻrnatilgan talablarga javob berishi kerak.

72. Suyuq ammiak saqlash uchun rezervuarlar quvurlar orasida nazorat ventili boʻlgan ikkita tiqin bilan uzib qoʻyilishi kerak.

Sigʻimi 100 t va undan koʻp boʻlgan sharsimon, izometrik va gorizontal rezervuarlarda bevosita joylashgan armatura masofadan va qoʻl bilan (dastakli) boshqaruvga ega boʻlishi kerak. Masofadan boshqarish omborning markaziy boshqarish shohobchasidan amalga oshirilishi kerak.

73. Suyuq ammiakni rezervuarlarga beruvchi va u yerdan oluvchi quvurlarda, quvurlar buzilishi (shikastlanishi) vaziyatida rezervuarlardan ammiakni oqib chiqishini oldini olish uchun himoya qurilmalari oʻrnatilgan boʻlishi kerak (otsekatel, tezlik klapanlari, qaytaruvchi klapanlar, elektr uzatkichlar bilan zadvijkalar).

Himoyalash qurilmalari ammiakni beruvchi quvurlardagi berkituvchi ventil oldida va quvurlarga beruvchi berkituvchi ventildan keyin rezervuar yonida oʻrnatilishi kerak.

74. Suyuq ammiak saqlovchi rezervuarlar bilan biriktirilgan quvurlar, rezervuar toʻsiqlarining yuqorigi belgisidan past boʻlmagan joyda oʻrnatilishi tavsiya etiladi.

Rezervuarlar toʻsiqlari orqali oʻtuvchi quvurlarning oʻtish konstruksiyasining uzeli (bogʻlami), (chegaralangan) toʻsiqlar bilan oʻralgan hududdan tashqariga suyuq ammiakning oqib ketish imkoniga yoʻl qoʻymaslik kerak.

75. Ammiakli quvurlar uchun doʻnglik-chuqurchali zichlangan yuzali flanetslar qoʻllaniladi. Maxsus spiral shaklidagi oʻralgan prokladkalar (qistirma) bilan silliq zichlangan yuzali flanetslarni qoʻllashga ruxsat beriladi.

Rezervuar bilan quvurlarning barcha ulanishlari, kompensatsion qurilmalarga yoki issiqlik oʻzgarishidan (joyini oʻzgartirishidan), shuningdek rezervuar choʻkishidan, rezervuar devorlariga quvurlarni ulanish joyidagi kuchlanishni kamaytirish uchun oʻz-oʻzini kompensatsiya qiluvchiga ega boʻlishi kerak. Rezervuarlarga quvurlarning ulanishini, rezervuarni gidravlik sinovdan oʻtkazilgandan soʻng amalga oshirilishi kerak.

76. Ammiakli quvurlarning va izometrik rezervuarlarni havo bilan tozalovchi quvurlarning kompensatsiyasi, ularni minus 34°S ga qadar sovutilishi yoki eng sovuq besh kunlikda, agarda u minus 34°S dan past boʻlsa, besh kunlikning eng past havo haroratini hisobga olgan holda hisoblangan boʻlishi kerak.

77. Ammiak quvurlarini kislota (ishqor) va boshqa agressiv suyuqliklar quvurlaridan yuqoriroqdagi estakadalarda joylashtirish kerak.

78. Suyuq va gazsimon ammiaklar uchun armaturalar va quvurlarning fason qismlari poʻlatdan bajarilishi kerak.

Ammiak uchun quvurlarda, choʻyanli armaturalardan va fason qismi choʻyandan, shuningdek mis, ruh va ularning aralashmasidan qotishma tayyorlangan armaturalardan va fitingidan qoʻllanishiga ruxsat berilmaydi.

79. Ammiakli rezervuarlar saqlovchi klapanlar bilan jihozlanadi.

Rezervuardagi saqlaydigan ishchi klapanlarining soni, ularning oʻlchamlari va oʻtkazish imkoniyatlari, hisobga muvofiq tanlangan boʻlishi va ombor loyihasida koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Saqlovchi ishchi klapanlar bilan parallel ravishda saqlovchi zaxira klapanlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Saqlovchi zaxira klapanlarning soni va tavsifi, ishchi klapanlar uchun qanday boʻlsa, shunday boʻlishi kerak. Saqlovchi klapanlar guruhlarini oʻrnatganda har bir guruhda bir xil sondagi klapanlar boʻlishi kerak.

Richag-yukli saqlovchi klapanlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Izometrik rezervuarlar uchun saqlovchi va vakuumli klapanlar alyuminiydan tayyorlangan boʻlishi mumkin.

Izometrik rezervuarlarning toʻkma izolatsiyali tashqi qobigʻida, saqlovchi klapanlar oʻrnatilmasligiga ruxsat beriladi, agarda bunday klapanlar azotning bufer idishida bor boʻlsa (gazgolderda) yoki bufer idish bilan tashqi qobiqni birlashtiruvchi quvurlarda bunday klapanlar bor boʻlsa.

80. Saqlovchi klapanlarda, zaxira klapanlarining shunday miqdorini ishga ulamasdan ishchi klapanlarini oʻchirilishini oldini oluvchi, oʻchirib-yoquvchi qurilma oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

81. Saqlovchi klapanlardan suyuq va gazsimon ammiaklarni chiqaruvchi kollektorlar alohida boʻlishlari kerak.

Saqlovchi klapanlarning har bir kollektorining oʻtkazish imkoniyati, ruxsat berilgan klapandan chiqishdagi oʻzaro qarama-qarshi bosimda saqlaydigan klapandan bir yoʻla (birdaniga) ammiakni maksimal otilib chiqishini hisobga olgan holda hisoblangan boʻlishi kerak.

82. Saqlovchi klapanlarning davriy tekshiruvi, ularni oʻrnatilgan joydan olib, stendda tekshirish, sozlash har 2 yilda bir marotaba oʻtkazilishi kerak.

83. Izotermik rezervuarlar, vakuum oʻlchami 490,3 Ra (50 mm N₂0)ga etganida vakuumni soʻndirish uchun vakuumli klapanlar bilan jihozlanishi kerak.

Vakuumli klapanlar, amaldagi Qoidalarga muvofiq va bosim ostida ishlayotgan idishlarning xavfsiz ishlatilishiga muvofiq saqlovchi klapanlar kabi oʻrnatilishi va davriy tekshirilishi kerak.

84. Sisternalarga toʻkish (quyish) sisternalar uchun estakadalar sharnirli-richagli toʻkish-quyish qurilmalari (stenderlari) bilan jihozlanadi.

Sisternalarga toʻkish-quyish sisternalar uchun DST 18698 boʻyicha tekstil karkas bilan yoki 2 MRa dan kam boʻlmagan ishchi bosimga, minus 34°S dan plyus 50°S ga qadar haroratda ammiak muhitiga chidamliligi hisobga olingan, DST 6286 (ichki diametrlari 38 mm uchun) metalli toʻr (oʻrama)li bilan rezinali dastaklar ishlatilishiga ruxsat beriladi.

85. Dastak bilan quvurlar biriktirilishidan oldin, avtomatik ravishda harakatlanuvchi ajratuvchi qurilma oʻrnatilishi kerak: tezlanish klapani, yoki sisternaga quyish quvurida ajratuvchi va qaytarma klapan, yoki sisternalardan toʻkish quvurlarda ajratuvchi.

Dastak va ajratuvchi qurilma oʻrtasida, yoʻqotish tizimiga dastakdan bosim bilan kollektorga ventilli tashlash tarmogʻi (uzatmasi) boʻlishi kerak.

86. Temir yoʻl sisternalarda suyuq ammiakni tashish, toʻkish va quyish operatsiyalarining olib borilishi, suyuq ammiakni tashish uchun temir yoʻl vagon-sisternalarni xavfsiz ishlatish talablariga javob berish kerak.

87. Davriy ishlaydigan quvurlar (rezervuarni toʻldirish boʻyicha tayyorgarlik operatsiyalarini bajarish uchun, uskunalar va quvurlarni havo bilan tozalash uchun va shu kabilar), echib-olinuvchi uchastka (patrubka)ning ikki tomonidan berkituvchi armatura oʻrnatilishi bilan echib olinuvchi uchastka (patrubka) yordamida quvurlarga ulanadi. Quvurlardan foydalanish tugaganida echib olinuvchi uchastka echilgan boʻlishi va uning oʻrniga zaglushka oʻrnatilgan boʻlishi kerak, bu haqida qaydnoma jurnaliga yozib qoʻyilishi kerak.

88. Suyuq ammiakni saqlovchi rezervuarlarda bugʻlanayotgan ammiakni kondensatsiyalash uchun moʻljallangan muzlatkich qurilmalar, bir xil ishchi bosimdagi har bir rezervuar guruhlarida alohida boʻlishi va taʼmirlash ishlarini olib borish imkoniyati uchun 100%li zaxira asbob-uskunalar mavjud boʻlishi kerak.

Qurilmaning ishlab chiqarish quvvati, ushbu iqlim mintaqasida harorat maksimal boʻlganda atrof-muhitdan kiradigan issiqlik oqimi hisobiga bugʻlanadigan ammiakni suyultirishni va kompressorlanishini taʼminlash shartidan kelib chiqib hisoblanadi.

89. Suyuq ammiakning toʻkuvchi, quyuvchi va evakuatsiya nasoslari uchun minus 34°S ga teng minimal harorat qabul qilinishi kerak.

Ochiq maydonlarda oʻrnatilayotgan nasoslar uchun, eng sovuq besh kunlikda havo harorati minimalini, agarda u minus 34°S dan past boʻlsa, qabul qilish kerak.

90. Evakuatsion nasoslar toʻsiqlar yonida (ichida yoki tashqarisida) joylashtirilishi va masofadan boshqarish bilan jihozlanishi kerak.

91. Uskunalar va quvurlarni havo bilan tozalashda, ulardagi bosimni kamaytirishda, sisternalardan toʻkishda (quyishda)gi, saqlovchi klapanlardagi ammiakning chiqindilari utilizatsiya qilinadi yoki mashʼal qurilmasida yondirish bilan zararlantiriladi.

92. Mashʼal qurilmasi, mashʼal tizimining tuzilishi va xavfsiz ekspluatatsiya qilish Qoidalari talablariga javob berishi kerak.

93. Ortiqcha ichki bosim ostida ishlayotgan rezervuarlarning saqlovchi klapanlaridan gazsimon ammiakni mashʼal tizimiga chiqaruvchi uzatmada separator oʻrnatiladi.

94. Havoning barometr bosimi va harorati oʻzgarib turganida, rezervuar devorlari orasidagi boʻshliqni toʻkma izolatsiyasi bilan ortiqcha bosimni doimiy kattaligini ushlab turish uchun azot berish uzatmasida qayishqoq (egiluvchan-elastik) yoki siljuvchi diafragma bilan 490,3 Ra (50 mm N₂0) bosimga hisoblangan gazgolderlar oʻrnatilishi kerak. Gazgolderning sigʻimi, gazgolder bilan birikkan rezervuarning devor orasidagi boʻshliq hajmidan 8 — 10% dan kam boʻlmasligi kerak.

95. Quvurlarining va asbob-uskunalarining issiqlik izolatsiyasining tuzilishi, materiallari va ishlatilishi, qurilish meʼyorlari va qoidalari boblariga va ushbu Qoidalarining VII bobi talablariga javob berishi kerak.

96. Ishchi bosimi 1,0 MRa ga qadar hisoblangan suyuq ammiak saqlovchi rezervuarlar va izometrik rezervuarlar issiqlik izolatsiyasi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Ishchi bosimi 1,0 MRa dan ortiq hisoblangan rezervuarlarning izolatsiyasining zaruriyati, ruxsat berilgan minimal ishchi bosimining havo haroratiga bogʻliq holda loyiha bilan va ushbu Qoidaning 129-6. talablarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Issiqlik izolatsiyasi qalinligini va issiqlik oqimini quyosh radiatsiyasi taʼsirini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

97. Issiqlik izolatsiyasi yonmaydigan yoki sust yonuvchi materiallardan tayyorlanishi kerak. Sust yonuvchi materiallardan va tashqi izolatsiya sifatida penopoliuretandan foydalanishda, izolatsiya ishlab chiqaruvchilar va yongʻin nazorati tashkilotlari bilan kelishilganligi boʻyicha, izolatsiyani alangalanishiga imkoniyat yoʻq boʻlishi kerak (hoʻllash, yonmaydigan qoplamalar bilan himoyalash va shu kabilar).

98. Izometrik rezervuarlarning ichki devori va tomini izolatsiya qilish uchun 0,8 mas. % dan koʻp boʻlmagan namlik bilan standart granulometrik tarkibli qavartirilgan perlit qumlarni ishlatish tavsiya etiladi. Perlit namligiga oshirilgan talablar (DST 10832 ga nisbatan: “Qavartirilgan perlit qum va shagʻal. Texnik shartlar”.) germetik qutida uni yetkazilishini va yopiq isitilayotgan binoda (xonada) saqlanishini taʼminlashi kerak.

99. Issiqlik izolatsiya materiallari va konstruksiyalarini, ularni saqlash, transportda tashish va montaj qilish jarayonlarida namlashga ruxsat berilmaydi.

100. Izometrik rezervuar tagligining issiqlik izolatsiyasi konstruksiyasi, unga namlik tushishiga, saqlanayotgan ammiakdan fundamentlarni muzlashini va rezervuar konstruksiyasidagi elementlarning deformatsiyasiga yoʻl qoʻymaslik kerak.

101. Izometrik rezervuar atrof mintaqasining taglik izolatsiyasi, bir devorli rezervuarda beton fundamentda va ikki devorli rezervuarda tashqi taglik atrofida yotqizilgan boʻlib, ular mustahkam qattiq materialdan yaxlit (uzluksiz) boʻlishi kerak. Taglik atrof mintaqasidagi asosda zich izolatsiya yotqizilishiga erishish uchun sochma materiallarni va oqish xususiyatiga ega materiallarni qoʻllashga ruxsat berilmaydi.

102. Izometrik rezervuarlarning taglik izolatsiyasi yuzalaridagi, pastki va yuqoridagi yuzalarda xuddi shu izolatsiyaning tekis emasligi ruxsatnomalar bilan chegaralangan boʻlishi kerak. Ruxsatnomalarni, rezervuarlarni loyihalashtiruvchi tashkilot aniqlaydi.

103. Izotermik rezervuarlarning devorlari orasidagi boʻshliqda toʻkma izolatsiyani issiqlik izolatsiya qatlamiga atrof muhitdan bugʻ suvlari tushishiga yoʻl qoʻymaslik (saqlanish) uchun, minus 40°S shudring nuqtasidagi va 98,06-490,3 Ra (10 — 50 mm N₂O) ortiqcha bosimdagi quritilgan azot bilan doimo toʻldirilgan boʻlishi kerak.

104. Izotermik rezervuarlarning izolatsiyasini montaj qilish faqat texnik shartlarda nazarda tutilgan past boʻlmagan haroratda va atmosferada yogʻingarchilik boʻlmagan, yilning issiq vaqtida amalga oshiriladi. Alohida ahamiyat izolatsiya elementlari orasidagi birlashish joyidagi qoʻshilgan choklarning germetikligiga va himoya-qoplama qatlamiga qaratilgan boʻlishi kerak.

105. Xavfsiz ishlatilishini taʼminlash uchun izotermik rezervuarlarni texnik koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha Yoʻriqnomaga muvofiq issiqlik izolatsiyasi holatining davriy tekshirilishini va texnik koʻrikdan oʻtkazilishini amalga oshirish kerak. Chorakda bir marotaba qoʻshimcha ravishda, taʼmirlash ishlari jurnalida natijalari yozilishi bilan issiqlik izolatsiyasini vizual koʻrib chiqish amalga oshiriladi. Issiqlik izolatsiyasi joylarda buzilishlarini aniqlash maqsadida rezervuar tashqi yuzasi termograf asbobi yordamida tekshiriladi.

106. Nazorat, boshqarish va signalizatsiya, avariyaga qarshi himoya tizimlari (AQAH), shuningdek halokat vaziyatlarida aloqa va xabar berish tizimlari ishonchlilik, tez harakatchanlik, oʻlchash tizimlarining ruxsat berilgan kamchiliklari va boshqa texnik tavsiflari reglamentlangan rejimda barcha texnologik jarayonlarni va operatsiyalarini xavfsiz olib borilishini taʼminlashi, avariyali vaziyatlarda esa boshqarish tizimini xavfsiz holatga oʻtkazilishini taʼminlashi kerak.

107. Suyuq ammiakni saqlash uchun rezervuar sathni, haroratni va bosimni (har bir parametrlarga ikkitadan kam boʻlmaganda) oʻlchash uchun asboblar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Suyuq ammiakni saqlashda koʻrsatilgan parametrlarni oʻlchash, meʼyoriy aniqlik bilan amalga oshirilishi kerak. Oʻlchashdagi ruxsat berilgan kamchiliklar loyiha bilan aniqlanishi kerak.

108. Rezervuarlarning avariyaga qarshi himoyasi ularda ammiak sathi ruxsat berilmaganidan oshganda quyidagilarga ega boʻlishi kerak:

sigʻimlari 10 m³gacha ichiga olib rezervuarlar uchun — parametrlarni nazorat qilish tizimlarini takrorlash;

sigʻimlari 50 m³gacha rezervuarlar uchun — nazorat qilish tizimini takrorlash va soz holatini indikatsiyasi bilan oʻz-oʻzini diagnostika qilish tizimi borligi;

sigʻimlari 50 m³ va undan koʻp boʻlgan rezervuarlar uchun — nazorat qilish tizimini takrorlash, oʻz-oʻzini diagnostika qilish tizimi borligi va texnologik bogʻliq parametrlarni taqqoslash.

109. Suyuq ammiakni saqlash uchun rezervuarlarda oʻlchash oynalarini oʻrnatishga ruxsat berilmaydi.

110. Suyuq ammiakni oʻlchash usulini (hajmli, ogʻirlik) tanlash loyiha bilan aniqlanadi. Omborga kelib tushuvchi va ombordan sarf oʻlchagich bilan berilayotgan suyuq ammiakning massasini va massa sarfini oʻlchashda, oʻlchash natijalarini qayd etish bilan harorat oʻzgarishidagi korreksiyani nazarda tutish kerak. Oʻlchashda ruxsat berilgan kamchiliklar, eng koʻp sarf qiymatidan ± 2,5 % dan oshmasligi kerak. Suyuq ammiakni transportda tashish uchun magistral quvurlar bilan bogʻlangan omborlarda, magistral quvurlaridagi aniqligi boʻyicha talablaridagidek sarf oʻlchagichlar oʻrnatilishi kerak.

111. Saqlashda, rezervuarlardan bugʻlanayotgan ammiakni kondensatsiyalanishi uchun muzlatkich moslamalari bu rezervuarlarda yuqorigi ishchi bosim chegarasi boʻyicha ulovchi (qoʻshuvchi) va pastki ishchi bosim chegarasi boʻyicha oʻchiruvchi (ajratuvchi) avtomatik tizim bilan jihozlangan boʻlishi, shuningdek bu qiymatlarning tovushli va yorituvchi signalizatsiyalariga ega boʻlishi kerak.

112. Izotermik rezervuarga suyuq ammiakni quvurlarda berilishida, uning harorati minus 30°S gacha koʻtarilganda yuqorigi qismga almashtirilishi bilan pastki qismga ammiak berilishini avtomatik oʻchirilishi nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

113. Nazorat, boshqarish, signalizatsiya va AQAH tizimlar nosoz yoki oʻchirilgan boʻlsa omborni ishlatish (ishlash)ga ruxsat berilmaydi. Boshqarish va nazorat qilish tizimlarining asosiy elementlarini almashtirish paytida, oʻrinbosar (dublyor) tizimlar ishlashi kerak. Tayyorlovchi-korxona tomonidan pasportda belgilagan xizmat muddatini oʻtib boʻlgan asboblardan, qurilmalardan va ularning elementlardan foydalanishga ruxsat berilmaydi.

114. Suyuq ammiakning omborlari yongʻindan avtomatik signalizatsiya va yongʻinni oʻchiruvchi avtomatik tizim bilan jihozlanadi. Signalizatsiya va yongʻinni oʻchiruvchi texnik vositalarining turlari bino va imoratlarning (xona) portlash-yonish va yonish xavfi boʻyicha toifadan va portlash va yonish xavfi zonasi boʻyicha sinfidan kelib chiqib, tanlov amalga oshiriladi.

115. Suyuq ammiak ombori, uning hududida joylashgan obyektlar bilan telefon va/yoki tovushi baland chiquvchi aloqalarga ega boʻlishi kerak. Suyuq ammiak ombori quyidagi vaziyatlarda aloqaning kamida ikkita kanaliga ega boʻlishi kerak:

korxona hududida joylashgan ombor — korxona dispetcheri bilan, oʻt oʻchirish qism, gazdan qutqaruvchi boʻlinma va ombor bilan bogʻlangan korxonalar va loyiha bilan belgilanishi kerak boʻlgan roʻyxatdagi boshqa obyektlar bilan;

korxona hududining tashqarisida joylashgan roʻyxatdagi qoʻshni obyektlar, tashkilotlar va mahalliy xizmatlar, shu bilan birga favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV) xizmati va boshqa obyektlar ham.

Telefon aloqasi oʻrnatilishi kerak boʻlgan obyektlarning roʻyxati PLASga kiritiladi.

Tarqatish stansiyalarida va uzoqda joylashgan qishloq xoʻjalik omborlarida telefon aloqasi bilan birgalikda radioaloqadan foydalanishga ruxsat beriladi.

116. Suyuq ammiakni saqlash uchun har bir rezervuar, uning ishlashida asosiy parametrlarini uzluksiz roʻyxatga olish uchun asboblarga ega boʻlishi kerak, ammiak ishlab chiqarish boʻyicha agregat bilan uning aloqasi boʻlganda esa, koʻrsatkichlarini takrorlash (dublirovaniye) va ularni roʻyxatga olish kerak, shuningdek ammiakni ishlab chiqarish boʻyicha agregatlarni boshqarish markaziy shoxobchasida eng soʻnggi qiymatlarini yoritish va tovush berish signalizatsiyasi bor boʻlishi kerak.

117. Suyuq ammiak omborlari avariyali vaziyatlar haqida xabar beruvchi tizim bilan bogʻlangan gazlanganlikni (gaz analizator) nazorat qilish tizimi bilan quyidagicha jihozlangan boʻlishi kerak:

a) ammiakni halokatda oqib ketishi haqida xabar berish (matn boʻyicha keyin — ammiakni oqib ketishini nazorat qilish tizimi) va havoni gaz bilan zaharlanish darajasini nazorat qilish tizimi, texnologik xonalarda va obyekt hududida ammiakni oqib ketish ehtimoli va havoni gaz bilan zaharlanish darajasining nazorati taʼminlanishi kerak;

b) ammiak oqib ketishini nazorat qilish tizimi, bir xil boshqarilishi taʼsirini shakllantirish uchun kerakli hajmda gaz tahlili datchiklarini oʻrnatish joylaridagi havoda ammiakning konsentratsiyasi haqidagi maʼlumotlarni avtomatik tartibda yigʻish va qayta ishlashini taʼminlashi kerak;

v) ammiak oqib ketishini nazorat qilish tizimi, avtomatik (yoki avtomatlashtirilgan) tartibda, ammiakni oqib ketishi bilan bogʻliq avariya vujudga kelganida, avariya haqida xabar beruvchi vositalarini cheklash (lokalizatsiya) tizimini birga ishlashda bogʻlangan texnik qurilmalarni ulashi va halokat koʻlami ortishiga va asoratlari ortishiga olib kelishi mumkin boʻlgan texnologik asbob-uskunalarni ishlatilishi toʻxtatilishi (oʻchirilishi) kerak;

g) rezervuarlar toʻsiqlarining perimetri boʻyicha, atrof-muhit havosida ammiak konsentratsiyasini (miqdori), markaziy boshqaruv punktida signalizatsiya bilan oʻlchalishi nazarda tutilishiga taklif qilinadi;

d) ammiakni oqib chiqish nazoratining tizimi, falokat sodir boʻlgan aniq joyi haqida boshqarish binosiga tezkor xabar berilishini va avariya asoratlarini cheklash va bartaraf etish texnika vositalarining zaruriy guruhini ulanishini taʼminlashi kerak;

e) elektr taʼminoti ishonchligini taʼminlash boʻyicha tizim amaldagi elektr qurilmalarning tuzilish Qoidalariga muvofiq I-toifa elektr qabul qiluvchilarga kiradi. Obyektda elektr taʼminotining ikkinchi mustaqil manbai boʻlmaganida akkumulyator batareyalar bilan jihozlangan zaxira avtomatik stansiyadan foydalanish zarur;

j) ammiakni oqib ketishining gaz tahlili datchiklari indikatsiya va signalizatsiyasi texnik tavsifi, miqdori va joylashishi loyiha hujjatlarida aniqlanadi;

i) avtomatik ulanish bilan halokat asoratlari ehtimoli boʻlgan bu texnikaviy xulosaning taʼsiriga asoslangan baholashni taqqoslashda, halokat vaziyatlarini cheklash tizimiga bogʻlangan texnika qurilmasini avtomatik boʻlmagan (joyi boʻyicha yoki masofadan) ulanishga ruxsat beriladi;

k) tizim sanoat maydonlarida havoni gaz bilan zaharlanish darajasini nazoratiga imkon beruvchi va obyekt hududidan tashqarida kimyoviy zaharlanishi joyini kengayishini oldindan aytib beruvchi avtomatik vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

Maydonda, havoni gaz bilan zaharlangan koʻlami ehtimoli bor deb hisoblanganda foydalaniladigan maʼlumotlar, shamolning yoʻnalishi va tezligini oʻlchash moslamalari oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

118. Suyuq ammiak omborini elektr bilan taʼminlash manbai va tizimlari amaldagi elektr qurilmalari tuzilishi Qoidalari (ETQ), isteʼmolchilarning elektr qurilmalardan foydalanish Qoidalari va isteʼmolchilarning elektr qurilmalardan foydalanishda texnika xavfsizligi Qoidalari talablariga, shuningdek qurilish meʼyorlari va qoidalarining tegishli boblariga va ushbu Qoidaning IX bobiga muvofiq talablariga javob berishi kerak.

119. Suyuq ammiakni saqlash vaqtidagi izotermik va sharsimon rezervuarlarda ishchi bosimni ushlab turish uchun moʻljallangan asbob-uskunalar, nazorat oʻlchash asboblari va avtomatika tizimlari havo kompressorlari, avariyaga qarshi avtomatik himoya tizimlari elektr taʼminoti ishonchliligi boʻyicha elektr qabul qiluvchilarning I-toifasiga kiradi.

120. Ortiqcha bosim ostidagi va sigʻimi 100 t gacha (ichida) rezervuarlar suyuq ammiak bilan ombor asbob-uskunalar elektr qabul qiluvchi simlar elektr taʼminoti ishonchliligi boʻyicha ikkitadan mustaqil oʻzaro zaxiralangan manbalari II-toifaga kiradi.

121. Ikkinchi mustaqil elektr taʼminot manbai boʻlmaganda, asoslangan vaziyatlarda, kompressor qurilmasi ichki yonish dvigatelining simlarini zaxira sifatida foydalanishga ruxsat beriladi. Bu hollarda omborni elektr taʼminoti qoʻshimcha manbai sifatida akkumulyator batareyalar yoki zaxira avariyada ishlatuvchi elektrogeneratorni qabul qilish (ishlatish) mumkin.

122. Yopiq binolar va tashqi qurilmalar zonalari portlash xavfi bor sinfi va elektr asbob-uskunalar portlashdan himoya darajasi ETQ talablariga muvofiq belgilangan boʻlishi kerak.

123. Suv taʼminoti manbalari va tizimlari va kanalizatsiya, suv taʼminoti uchun suv sarflari va zaxiralari, suv sifatiga talablar “Portlash-yonish xavfi bor kimyoviy, neft-kimyoviy va neft-gazni qayta ishlash korxonalari uchun portlash xavfsizligining umumiy Qoidalari”, sanitariya, qurilish meʼyorlari va qoidalari, shuningdek davlat standartlari talablariga javob berishi kerak.

124. Suyuq ammiak omborlari yongʻinga qarshi, xoʻjalik — ichimlik suv va zarur boʻlganda ishlab chiqarish suv taʼminoti tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Suv taʼminoti tizimlari mustaqil, toʻliq yoki qisman birlashgan boʻlishi mumkin. Avariya dushlari va oʻz-oʻziga yordam rakovinalar tuzilishi loyiha bilan aniqlanadi.

125. Omborni suv taʼminoti manbai sifatida korxona, aholi yashash shoxobchalari, boshqa korxonalarning magistral tarmoqlari suv quvurlari tizimlari, shuningdek mustaqil yer osti suvi va tashqi suv omborlari qabul qilinishi mumkin.

126. Relslar oldi, uzoqdagi qishloq xoʻjalik omborlari va tarqatish bekatlari uchun suv minorasidan, suv taʼminlash tizimlaridan foydalanishga, shuningdek oʻt oʻchirish uchun motopompa yoki rezervuardan, yoki suv havzalaridan avtonasosda suv berilishiga ruxsat beriladi.

Yongʻinga qarshi rezervuarlarning sigʻimi, oʻlchami (miqdori) va joylashtirilishi loyihada aniqlanishi kerak.

127. Tarqatuvchi va uzoqdagi qishloq xoʻjalik omborlarining xoʻjalik — ichimlik suv talablarini tashib kelinadigan suv bilan amalga oshirishga ruxsat beriladi.

128. Oʻt oʻchirish uchun suv sarfini hisoblash uchun suyuq ammiak saqlash uchun rezervuardan tashqari, inshootlardan birida ichki oʻt oʻchirish uchun eng koʻp sarf qilinganlardan biri yoki binolarning birida tashqi va ichki yongʻinni oʻchirish uchun sarfning eng katta yigʻindisi qabul qilinadi.

129. Suyuq ammiak omborlarini loyihalashtirishda suyuq ammiak bilan rezervuarlarga, shuningdek omborda yoki uning yonida joylashgan yonuvchi va tez alanga oluvchi moddalar bilan toʻkish-quyish shoxobchasidagi quvurlar va asbob-uskunalarga issiqlik tarqalish taʼsirini hisobga olgan holda tekshirish kerak. Bu obyektlarda rezervuarlarga tegishli izolatsiya yoki suv bilan sovutish statsionar tizimlarni (suv sepish) nazarda tutish kerak.

Bu tizimlar yonuvchi obyekt tomonidan issiqlik tarqatilishiga uchrashi mumkin, rezervuar devorlariga oʻt oʻchirishning hisoblangan vaqtida suv sepilishini taʼminlashi kerak.

Rezervuarlarni suv sepish tizimini boshqarilishi joyidan yoki masofadan boʻlishi mumkin.

Sovutilayotgan rezervuarning suv sepilish tezligini suv sepilayotgan 1 metr uzunlikdagi joyga 0,2 l/s ga teng deb qabul qilinishi kerak, bu quyidagilarga teng boʻlishi kerak:

gorizontal rezervuarlar uchun — silindr qismining uzunligiga;

sharsimon va izometrik rezervuarlar uchun — ularning doirasi uzunligi yarmisiga.

130. Ombor obyektlarida amaldagi meʼyorlarga muvofiq oʻt oʻchirish birlamchi vositalari bor boʻlishi kerak.

Omborlarga korxonaning yoki aholi yashash shoxobchasining oʻt oʻchirish qismlari xizmat koʻrsatishi kerak.

Uzoqdagi omborlarga va tarqatish bekatlariga korxona yoki aholi yashash shoxobchalarining oʻt oʻchirish qismlari xizmat koʻrsatmasa, birlamchi oʻt oʻchirish vositalarini saqlash uchun isitiladigan xona oʻt oʻchirish postlari yoki suv, koʻpik yoki yonmaydigan gazlar bilan avtomatik oʻt oʻchirish statsionar qurilmalari loyihada nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

131. Ammiak miqdorining tahlili olib borilgandan soʻng rezervuarlar toʻsiqlari (atrofi doʻng qilib oʻralgan) hududidan atmosfera suvlari yoʻq qilish chuqurchalar (ariqchalar) orqali kanalizatsiyada yoki belgilangan meʼyordan oshgan ammiak konsentratsiya miqdorini, keyin yoʻqotish, aralashtirish, neytrallashtirish, bugʻlantirish yoki boshqa maʼlum usullar bilan olib borilishi mumkin.

132. Omborni ekspluatatsiya qilishga kiritish, amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalari, “Portlash-yonish xavfi bor kimyoviy, neft-kimyoviy va neft-gazni qayta ishlash korxonalari uchun portlash xavfsizligining umumiy Qoidalari” va ombor reglamenti talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

133. Asbob-uskunalar, quvurlar va izolatsiya soz holatda boʻlishi va ombor boʻysunadigan tashkilotda belgilangan tartibda tasdiqlangan rejaviy-ogohlantiruvchi taʼmirlash tizimiga muvofiq jadval boʻyicha taʼmirlanishi kerak.

134. Oʻrnatilgan barcha nazorat-oʻlchash asboblari va avtomatika vositalari soz holatda boʻlishi kerak. Loyihada koʻrsatilgandan ortiqcha kamchiliklari bor oʻlchash asboblardan foydalanishga ruxsat berilmaydi. Omborni asboblarsiz ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.

135. Ishga tushirishdan (ulashdan) oldin suyuq ammiakni saqlovchi rezervuarlardan, boshqa asbob-uskunalar, quvurlardan havo haydab chiqarilishi kerak, taʼmirlashdan oldin esa ammiak.

Tozalash azot bilan amalga oshirilishi kerak. Ishga tushirishdan oldin kislorodning 3,0%dan koʻp boʻlmagan ulushi hajmigacha havo haydalgan boʻlishi kerak, shundan soʻng puflab haydalayotgan gazda ammiakning 90% dan kam boʻlmagan ulushi hajmigacha gazsimon ammiak bilan puflash amalga oshirilishi kerak.

Taʼmirlashdan oldin ammiak yoʻqotilishi kerak va kislorodning 18 % dan kam boʻlmagan ulushi hajmigacha azot va havo bilan puflash amalga oshirilgan boʻlishi kerak.

Ichkarilikdagi rels oldi omborlarda va tarqatish bekatlarida kompressor uskunalarini tozalash korxona ishlab chiqqan yoʻriqnoma boʻyicha havo bilan amalga oshirilishi mumkin: rezervuardan ammiakni yoʻqotish xoʻjalik — ichimlik suvi talablari uchun ishlatiladigan suv bilan yuvish amalga oshirilishi kerak.

Korxona tomonidan havo yoki boshqa muhitlarni puflash uchun foydalanganda belgilangan tartibda tasdiqlangan maxsus yoʻriqnoma tuzilgan boʻlishi kerak. Yoʻriqnomada, havoda va suvda ammiakning ruxsat berilgan konsentratsiyasi soʻnggi chegaradan bir marotaba oshishi va vakuum portlash xavfi bor aralashmalar hosil boʻlish imkoniga yoʻl qoʻymaslikni hisobga olgan holda puflash tartibi va rejimi keltirilgan boʻlishi kerak.

136. Toʻkma izolatsiyali izometrik rezervuarga ammiakni berishdan oldin havo va suvni yoʻqotish uchun (kislorodning qoldiq miqdori — 3 %, suv bugʻlarining konsentratsiyasi minus 40°S toʻyintirilgan haroratga teng keladi) rezervuarning devorlar orasidagi boʻshliq azot bilan puflanganligiga ishonch hosil qilishi va bosim ostida boʻlishi zarur.

137. Izometrik rezervuar suyuq ammiak qoʻyishdan oldin u gazsimon ammiak bilan puflab tozalangan va ishlash haroratiga qadar sovutilgan boʻlishi kerak. Azotni yoʻqotish uchun rezervuarni puflash bilan uni sovutilishini birgalikda olib borishiga ruxsat beriladi.

Izometrik rezervuarni sovutishda, vakuum hosil boʻlishiga yoʻq qoʻymasdan, sachratish (purkash) qurilmasi yordamida suyuq ammiak sachratishni (purkash) amalga oshirish kerak.

138. Ishlatish vaqtida devorlar orasidagi boʻshliqda ammiakning hajmiy ulushi 0,5 % dan oshmasligi kerak. Ammiakning hajmiy ulushi 0,5 % dan koʻpayib ketganida rezervuar taʼmirlash uchun toʻxtatilishi kerak.

139. Omborda taʼmirlashning barcha turdagi ishlari amaldagi meʼyoriy hujjatlar talablariga muvofiq olib borilishi kerak.

140. Omborning muhandis-texnik xodimlari va ishlab chiqarish xodimlari oʻqitilgandan soʻng quyidagilarni bilishlari kerak:

sanoat xavfsizligi boʻyicha qoidalarni, meʼyorlarni va yoʻriqnomalarni;

ammiakning fizik-kimyoviy xossalari va ombordagi ishlatiladigan boshqa mahsulotlarni;

ehtimol (imkoniyat)dagi ishlab chiqarishdagi kamchiliklarni va ularni bartaraf etish usullarini;

avariyani bartaraf etish jarayonida PLAS va oʻzining harakatlarini;

ammiak bilan zararlanganda yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish qoidalarini;

jarohatlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish usullarini;

birlamchi oʻt oʻchirish vositalarini qoʻllash qoidalarini.

141. Omborning barcha xodimlari, ammiakdan himoya qilish uchun KD markali qutichasi bilan sanoat-filtrlovchi protivogazlar, oʻzini qutqaruvchilar, maxsus kiyim-kechaklar va maxsus oyoq-kiyimlar bilan taʼminlangan boʻlishlari kerak (Namunaviy tarmoq meʼyorlariga muvofiq), ularsiz ishchilarni, ish joylariga qoʻyilishiga ruxsat berilmaydi.

Omborda halokatni bartaraf qilish uchun smenadagi eng koʻp ishchilarni hisobga olgan holda, zaxirada izolatsiyali (himoya) kostyumlar, protivogazlar, himoyalovchi qoʻlqoplar, oyoq-kiyimlar va boshqa himoya vositalarining zaxirasi saqlanishi kerak.

142. Ammiakni xavfli oqib ketish vaziyatlaridagi halokatni bartaraf etishda ishtirok etmayotgan xodimlar ombordan xavfsiz joyga olib ketilishi kerak. Avariyani bartaraf etishda ishtirok etayotgan shaxslar, xavfli joyga kirishidan oldin, bu joy sharoitlariga mos keladigan izolatsiyali protivogazni, maxsus kiyim-kechakni, oyoq-kiyimni va boshqa alohida vositalarni oldindan kiyib olishlari kerak.

Avariyani bartaraf qilishga gazdan qutqarish xizmati dasturi boʻyicha tayyorgarlik koʻrgan shaxslarga ruxsat beriladi.

143. Ombor hududida koʻzlarni yuvish uchun favvorachalar va suyuq ammiakni yuvib tashlash uchun avariya dushlari boʻlishi kerak. Avariya dushlari va favvorachalar koʻrinadigan va borishga qulay joylarda qurilgan boʻlishi kerak.

Avariya paytida ishlatiladigan dushlarning xonasida musbat harorat saqlanishi kerak. Avariya paytida ishlatiladigan dushlar, dush shoxchalari tagidagi sathga oyoq qoʻyilganda avtomatik ravishda ishlab ketishi kerak.

Dushlarning va favvorachalarning soni va joylashishi loyiha bilan aniqlanadi.

Tashib kelinadigan suv bilan taʼminlanuvchi tarqatish bekatlari va ichkarilikdagi omborlarda borishga qulay joylarda, yuqoriga suv yoʻnalishli ikkitadan umivalnik (bet-qoʻl yuvgichlar) va bittadan 200 litrdan kam boʻlmagan sigʻimga ega bosimli bak bilan avtomatlashtirilmagan dush oʻrnatilishi kerak.

144. Omborda jarohatlanganlarga yordam koʻrsatish uchun vositalar va dori-darmonlar bilan jamlangan aptechka boʻlish kerak (koʻzlarni yuvish uchun 0,5 — 1,0%li achchiqtosh eritmasi, vazelinli yoki zaytun moyi-yogʻi; 1%li novokain eritmasi yoki 0,5% dikain adrenalin bilan eritmasi, 0,5%li sirka, limon, vinnokamen eritmasi yoki teri shikastlanganda hoʻllab qoʻyish uchun xlorid kislotasi, yurakka oid va tinchlantiruvchi vositalar).

145. Toʻkilishni bartaraf qilish va xavfni kamaytirish uchun quyidagi usullar ishlatiladi:

yoʻnaltirilgan havo oqimi bilan bugʻlanishni tezlashtirish;

suvda eritish;

suv pardalari hosil qilish;

koʻpiklarni qoʻllash.

Ammiak toʻkilgan joyda tezkor taʼmirlash ishlarini olib borish zaruriyati boʻlgan vaziyatda, yoʻnaltirilgan havo oqimining harakati bilan tezlikda bugʻlantirish mumkin.

146. Suv va yuvilayotgan ammiakning miqdor nisbati 10:1 dan kam boʻlmagan sharoitda, oz miqdorda toʻkilgan suyuq ammiakni suv bilan yuvishga, shuningdek ammiakning oz miqdordagi toʻkmalarini uglekislota bilan neytrallashga ruxsat beriladi.

Koʻp miqdorda toʻkilgan ammiakni yuvish va suv bilan suyultirish (aralashtirish)ga yoʻl qoʻyilmaydi, chunki suvda ammiakni suyultirilganda ajraladigan issiqlik taʼsirida ammiak bugʻlanishi hisobiga ajralayotgan ammiakning konsentratsiyasi havoda koʻpayishi sababli ruxsat berilmaydi.

Suyuq ammiakni koʻp miqdorda toʻkilishida, halokat ikkinchi (B) yoki uchinchi (V) rivojlanish darajasini koʻrsatganida quyidagilar amalga oshiriladi:

(B) rivojlanish darajasida — harbiylashtirilgan, gazdan qutqaruvchi, oʻt oʻchiruvchi qismlarni yoki korxonaning boshqa maxsus boʻlinmalarini jalb qilish bilan bartaraf etish mumkin;

(V) rivojlanish darajasida — fuqaro mudofaasi shtabini va zaruriy tashkilotlarni va korxonalarni jalb qilib, favqulodda holat boʻyicha hududiy hayʼat rahbarligida qutqarish boʻyicha operatsiyalar amalga oshiriladi.

147. Ishlayotganlarning sogʻligʻi va hayoti uchun yashirin xavf tugʻdiruvchi joylarda tegishli yozuvlar va ogohlantiruvchi belgilar osib qoʻyilgan boʻlishi kerak.

148. Alohida himoya vositalari borligi va sozligi, omborning smena ustasi (smena boshligʻi) tomonidan muntazam tekshirilishi kerak, u himoyalash moslamalarini sozligini tekshirishga oʻqitilgan boʻlishi kerak.

Protivogazlarning davriy tekshirilishi, ombor kimga biriktirilgan yoki joylashgan joyiga qarab, korxonaning gazdan qutqaruvchi xizmat (otryad) tomonidan olib boriladi.

149. Ishdagi xodimlarning (ishlovchilarning) soz himoya va avariyadan qutqaruv vositalari bilan taʼminlanishi, ularni oʻz vaqtida almashtirilishi uchun ombor ishiga bevosita rahbar, mutaxassislar javobgar boʻladilar, bu lavozim yoʻriqnomalarida belgilangan.

Protivogazlarni taʼmirlash va ishga yaroqliligini tekshirish, ombor (qayerda) joylashgan yoki (kimga) biriktirilgan boʻlishidan qatʼi nazar, unga korxonaning gazdan qutqaruvchi qism xizmatlari javobgar boʻladilar.

150. Ammiakni ishlab chiqaruvchi va/yoki qayta ishlab chiqaruvchi korxonadan tashqarida joylashgan suyuq ammiak omborlarida, har bir protivogazga kamida ikkitadan zaxira filtrlovchi (korobka) qutichalar boʻlishi kerak.

151. Maxsus kiyimlar va himoyalovchi moslamalar ishchilarning shaxsiy kiyim-boshidan alohida saqlanishi kerak.

152. Majburiy zaxira avariyadan qutqaruv vositalari bunga maxsus ajratilgan, muhrlangan shkafda saqlanishi kerak.

153. Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika kompleksi, kimyosanoati va geologiya xodimlari kasaba uyushma Markaziy kengashi, “Oʻzbekneftgaz” Milliy xolding kompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi IIVning yongʻin xavfsizligi boʻyicha Bosh boshqarmasi va “Oʻzkimyosanoat” Davlat-aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan.