O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 26-maydagi PF-79-son “Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda uning tizimidagi tashkilotlar faoliyatini samarali tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15-martdagi 140-son “Umumiy o‘rta ta’lim to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat test markazi qaror qiladilar:

1. 5 — 11 sinf o‘quvchilarining bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror 2010-yil 2-sentabrdan kuchga kiradi.

Mazkur Nizom davlat umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida (bundan buyon matnda umumiy o‘rta ta’lim muassasalari deb yuritiladi) 5 — 11-sinf o‘quvchilarining bilimlarini baholash va ularning reytingini aniqlash tartibini belgilaydi.

1. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida 5 — 11-sinf o‘quvchilarining (bundan buyon matnda o‘quvchilar deb yuritiladi) bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi (bundan buyon matnda reyting tizimi deb yuritiladi) Umumiy o‘rta ta’lim davlat ta’lim standartining (bundan buyon matnda Davlat ta’lim standarti deb yuritiladi) tarkibiy qismi hisoblanadi.

2. Reyting tizimi barcha umumiy o‘rta ta’lim maktablarida joriy etiladi va mazkur Nizom asosida amalga oshiriladi.

3. O‘quvchilarning bilimini baholash quyidan yuqoriga qarab ijobiy baholash mezoni asosida amalga oshiriladi.

4. Reyting tizimining maqsadi Davlat ta’lim standartida belgilangan talablarni bajarilishida o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikma va malakalarini xolisona baholash, ularning bilim olishga bo‘lgan qiziqishlarini rag‘batlantirish va reytingini aniqlashdan iborat.

5. Reyting tizimining vazifalari quyidagilardan iborat:

a) o‘quvchilarda Davlat ta’lim standartlariga muvofiq tegishli bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllanganligi darajasini nazorat qilish;

b) o‘quv fanlari bo‘yicha o‘quvchilarning doimiy ravishda darslarga tayyorgarlik bilan kelishini ta’minlash;

v) o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikma va malakalarini baholashda haqqoniylik, ishonchlilik prinsiplariga hamda baholashning formativ va summativ usullariga rioya etilishini ta’minlash;

g) o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va malaka saviyasini shakllanish sur’atini muntazam ravishda tahlil qilib borish;

d) o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikma va malakalari darajalarini taqqoslash va ta’lim jarayonida o‘zaro musobaqa muhitini yaratish;

e) o‘quvchilarni ta’limning keyingi bosqichiga tayyorlash, kasb tanlashga yo‘llash ishlarini mukammallashtirish;

j) o‘quvchilar bilimlari, ko‘nikma va malakalarini shakllanishida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan bo‘shliqlarning oldini olish, ularni aniqlash va bosqichma-bosqich bartaraf etilishini amalga oshirish;

z) o‘quvchining to‘laqonli bilim olishi uchun unga eng maqbul pedagogik, didaktik, psixologik sharoitni yaratish;

i) o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va malakaning mustahkamlab borilishini ta’minlash hamda ularni qo‘llab-quvvatlash, ruhlantirish va ilhomlantirish.

6. O‘quvchilarning bilim saviyasi va o‘zlashtirish darajasining Davlat ta’lim standartlariga muvofiqligini ta’minlash uchun quyidagi nazorat turlarini o‘tkazish nazarda tutiladi:

joriy nazorat — so‘rovlar, nazorat ishlari yoki testlar tarzida o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikma va malakalari muntazam nazorat qilinadi;

oraliq nazorat — chorak tamom bo‘lganda va o‘quv dasturining tegishli bo‘limi tugallangandan keyin o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikma va malakalarini baholash uchun amalga oshiriladi. U yozma nazorat ishi yoki testlar shaklida o‘tkaziladi. Ushbu nazoratda foydalaniladigan materiallar o‘quv fani o‘qituvchisi tomonidan tayyorlanadi.

Oraliq nazoratda nazorat ishlarining miqdori va mavzulari o‘quv dasturiga asoslangan mavzuyiy rejada belgilanadi hamda muddati va shakli ko‘rsatiladi;

bosqichli nazorat — o‘quv yili tamom bo‘lgandan keyin og‘zaki, yozma imtihon hamda test sinovlari shaklida amalga oshiriladi. Uning asosida reyting aniqlanadi va o‘quvchini navbatdagi sinfga o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi.

Bosqichli nazorat materiallari namunalari O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab vazirligining (bundan buyon matnda vazirlik deb yuritiladi) Respublika ta’lim markazi tomonidan tayyorlanadi. Nazorat ishlari materiallari namunalariga ijodiy yondashgan holda o‘quv fani o‘qituvchilari bosqichli nazorat materiallariga o‘zgartirishlar kiritishi va ularni uslubiy birlashmalar muhokamasidan o‘tkazib, joriy etishlari mumkin;

yakuniy nazorat — o‘qish tugallangandan keyin davlat attestatsiyasi shaklida o‘tkaziladi.

6¹. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning bilimi formativ va summativ usullarda ham baholanishi mumkin.

Formativ baholash — dars mashg‘ulotlari davomida o‘quvchilar faoliyatini kuzatish hamda ularning bilim va ko‘nikmalarini o‘lchash hamda natijani yaxshilash uchun ko‘rsatmalar berish jarayoni hisoblanadi.

Summativ baholash — ta’lim jarayonining muayyan bir davri (chorak, yarim yil yoki o‘quv yili) yoki bosqich (o‘quv fanining bob, bo‘limi) yakunida o‘quvchining o‘zlashtirgan bilimi va amaliy ko‘nikma darajasini o‘qituvchi va vazirlik tomonidan aniqlash va baholash usuli hisoblanadi.

O‘quvchilarning bilimini formativ va summativ usullarda baholash joriy etiladigan umumiy o‘rta ta’lim muassasalari ro‘yxati vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

7. Reyting tizimida o‘quvchining har bir fan bo‘yicha o‘zlashtirish darajasi ballar orqali ifodalanadi.

8. Har bir nazorat turi qanday shaklda o‘tkazilishidan qat’i nazar, besh (5) ballik (“5”, “4”, “3”, “2”, “1”) usulda butun sonlar yordamida baholanadi.

O‘quvchilarning har bir nazorat turi bo‘yicha bilimini baholash va reyting ko‘rsatkichini aniqlash ularning o‘quv fani mavzusi bo‘yicha tasavvurga ega bo‘lishi, mavzuning mohiyatini tushunib yetishi va aytib bera olishi, olgan bilimlarini amalda qo‘llay olishi, mustaqil mushohada yurita olishi, ijodiy fikrlay olishi va xulosa qabul qila olishi, masalalar hamda mustaqil ishlarni bajarishi kabi mezonlarga qarab amalga oshiriladi.

9. Haftasiga 1 soatdan ortiq o‘qitiladigan o‘quv fanlari bo‘yicha:

chorak davomida joriy va oraliq nazoratlarda olingan ballar asosida choraklik baho;

choraklik baholar va bosqichli nazoratda olingan ball asosida yillik baho aniqlanadi.

Bosqichli nazorat o‘tkazilmaydigan o‘quv fanlari bo‘yicha yillik baholar choraklik baholarga qarab belgilanadi.

10. Haftasiga 0,5 va 1 soat o‘qitiladigan o‘quv fanlari bo‘yicha:

yarim yil davomida joriy va oraliq nazoratlarda olingan ballar asosida yarim yillik baho;

yarim yillik baholar va bosqichli nazoratda olingan ball asosida yillik baho aniqlanadi.

Bosqichli nazorat o‘tkazilmaydigan o‘quv fanlari bo‘yicha yillik baholar yarim yillik baholarga qarab belgilanadi.

11. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari bitiruvchilari uchun choraklik (yarim yillik) baholar asosida yillik baho, shuningdek yakuniy nazoratda olingan ball va yillik baho asosida yakuniy baho aniqlanadi.

Yakuniy davlat attestatsiyasi belgilanmagan o‘quv fanlari bo‘yicha yillik baho yakuniy baho hisoblanadi. Yakuniy baholar bitiruvchiga beriladigan umumiy o‘rta ta’lim to‘g‘risidagi shahodatnomaga qayd etiladi.

12. Baholash o‘quvchini sinfdan-sinfga o‘tkazish uchun asos bo‘ladi.

O‘quvchini keyingi sinfga o‘tkazish ijobiy baho olgan taqdirda amalga oshiriladi. Maktab pedagogika kengashi qarori bilan o‘quvchilar qoniqarsiz baholar bilan sinfdan-sinfga o‘tkazilishi mumkin.

13. O‘quvchi uning ota-onasi yoki ular o‘rnini bosuvchi shaxslar yillik bahodan norozi bo‘lsa, unga maktab pedagogika kengashi tomonidan tuziladigan tegishli fan komissiyasiga (ota-onalar yoki ular o‘rnini bosuvchi shaxslar ishtirokida, agar ular shuni xohlasalar) imtihon topshirish imkoni beriladi. Qayta imtihon topshirishga barcha ko‘chirish sinflarida (bitiruv sinflari bundan mustasno) faqat joriy o‘quv yilida o‘qitilgan fanlar bo‘yicha ruxsat beriladi.

14. O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi baholashga oid bahsli vaziyatlar Maktab pedagogika kengashi a’zolaridan iborat tarkibda bahsli masalalar komissiyasi tomonidan hal etiladi.

15. O‘quvchilarning o‘quv yili davomida nazorat turlari bo‘yicha olgan ballari hamda yillik (yakuniy) baholari asosida har bir o‘quv fanidan yillik reyting ko‘rsatkichi aniqlanadi:

Bunda o‘quvchining yillik (yakuniy) bahosi:

“5” bo‘lganda — 86, 90, 95 va 100 reyting ko‘rsatkich ballaridan biri;

“4” bo‘lganda — 71, 75, 80 va 85 reyting ko‘rsatkich ballaridan biri;

“3” bo‘lganda — 56, 60, 65 va 70 reyting ko‘rsatkich ballaridan biri qo‘yiladi.

Yillik reyting ko‘rsatkich ballari yuqorida qayd etilgan ballardan iborat bo‘lib, uni belgilashda boshqa raqamlardan foydalanilmaydi, minimal 55 ball bundan mustasno.

Agar o‘qituvchi o‘quvchining yillik reyting ko‘rsatkich balini 56 balldan kamligini e’tirof etsa, u holda o‘quvchining yillik reyting bali minimal 55 ball etib belgilanadi.

16. O‘quvchining yillik reyting ko‘rsatkich ballarini aniqlash usuli o‘quv fani xususiyatidan kelib chiqqan holda o‘qituvchi tomonidan belgilanadi.

17. O‘quvchilarning nazorat turlari bo‘yicha olgan ballari hamda choraklik (yarim yillik) va yillik (yakuniy) baholari, shuningdek, yillik reyting ko‘rsatkich ballari sinf jurnaliga qayd etiladi.

18. O‘quvchining choraklik (yarim yillik), yillik (yakuniy) baholari va yillik reyting ko‘rsatkich ballari uning tabelida qayd etiladi.

18¹. Formativ baholash mezonlari o‘quv fanining xususiyatlari va unga ajratilgan soatlardan kelib chiqib, o‘qituvchi tomonidan mustaqil belgilanadi.

Formativ baho bir chorak (o‘quv reja asosida o‘quv fanlariga ajratilgan haftalik soat sonidan kelib chiqib, yarim yillik va yillik bo‘lishi mumkin) davomida 1 balldan 10 ballgacha qo‘yib borilgan ballarning o‘rta arifmetigidan shakllantiriladi.

Har bir o‘quvchi bir chorak davomida (yarim yillik, yillik) kamida 4-marta o‘qituvchi tomonidan formativ baholanishi kerak.

18². Summativ baholash bob bo‘yicha summativ baholash hamda chorak bo‘yicha summativ baholashni o‘z ichiga oladi.

Har bir o‘quv fani bo‘yicha summativ baholash uchun test topshiriqlari shakli (o‘quv fani mazmuni, tarkibi, savollar soni, topshiriqlar turi, vaqt me’yorlari) vazirlik tomonidan belgilanadi.

18³. Bob va chorak bo‘yicha summativ baholash uchun nazorat materiallari va ularning spetsifikatsiyalari, sillabuslari va baholash mezonlari vazirlik tomonidan umumiy o‘rta ta’lim muassasalariga har o‘quv yili davomida taqdim etiladi.

Bunda, vazirlik tomonidan o‘quvchilar uchun nazorat materiallari va o‘qituvchilar uchun baholash mezonlari e-maktab elektron jurnaliga joylashtiriladi.

O‘qituvchilar baholash jarayonlarini o‘tkazish vaqtida nazorat materiallariga baholash mezonlaridan chiqmagan holda yangi nazorat materiallarini yaratish, berilgan nazorat materiallariga o‘zgartirishlar kiritishi mumkin.

18⁴. Bob bo‘yicha summativ baholash o‘quvchining o‘quv fanlari bobi hamda bo‘limlarining o‘zlashtirish darajasini aniqlash va baholash usuli hisoblanadi.

Bob bo‘yicha summativ baholash jarayoni o‘quv rejasi asosida o‘quv fanlariga ajratilgan haftalik soatdan kelib chiqib, 1-martadan 3-martagacha o‘tkazilishi mumkin (haftasiga 1-2 soatgacha ajratilgan o‘quv fanlari bo‘yicha 1-marta, 3-4 soatgacha ajratilgan o‘quv fanlari uchun 2-marta, 5 va undan ortiq soat ajratilgan o‘quv fanlari uchun 3-marta). Bob bo‘yicha summativ baholashga barcha turdagi yozma ishlar, amaliy ish, laboratoriya ishi, loyiha ishi, ijodiy ish, og‘zaki javob talab etuvchi topshiriqlar kiradi.

18⁵. Chorak bo‘yicha summativ baholash o‘quvchining o‘zlashtirgan bilim hamda amaliy ko‘nikmasi darajasini aniqlash va baholash usuli hisoblanib, har chorak yakunida o‘tkaziladi.

Chorak bo‘yicha summativ baholash o‘quv fanlari uchun ajratilgan haftalik soatlardan kelib chiqib (har chorakda, yarim yilda, bir o‘quv yilida bir marotaba) o‘tkaziladi. Bunda, bitta sinfda bir o‘quv kuni mobaynida 3 ta o‘quv fanlaridan ko‘p bo‘lmagan holda baholash o‘tkaziladi.

Chorak bo‘yicha summativ baholash jarayonlari markazlashgan holda belgilangan o‘quv fanlaridan vazirlik tomonidan yozma yoki kompyuterda o‘tkazilishi mumkin.

18⁶. O‘quvchining choraklik bahosi (maksimal 100 ball) quyidagicha shakllanadi:

10 ball chorak davomida formativ baholash (o‘qituvchi tomonidan baholanadi);

50 ball chorak davomidagi bob bo‘yicha summativ baholash (o‘qituvchi tomonidan baholanadi);

40 ball chorak oxirida chorak bo‘yicha summativ baholash (o‘qituvchi yoki vazirlik tomonidan baholanadi).

18⁷. O‘quvchining o‘quv yili davomida to‘plagan ballari quyidagi taqsimot asosida baho shakliga o‘tkaziladi (konvertatsiya qilinadi):

18⁸. Summativ baholashni o‘tkazish jarayonida o‘quvchilarning auditoriyadan chiqishi, bir-biri bilan gaplashishi, o‘zga o‘quvchining ishini ko‘chirishi, o‘zi bilan darsliklar, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar, lug‘atlar, ma’lumotnomalar va boshqa adabiyotlar, konspektlar, elektron va qog‘oz shakldagi shpargalkalar, kalkulyatorlar, aloqa vositalari (shu jumladan, uyali aloqa vositasi), audio-, foto- va video-yozuv qurilmalari hamda boshqa axborot-kommunikatsiya vositalarini olib kirishi va ulardan foydalanishi taqiqlanadi.

Fanning xususiyatidan kelib chiqib, summativ baholash jarayonini o‘tkazishda tegishli fan bo‘yicha mas’ul pedagog tomonidan kalkulyatordan foydalanishga nisbatan istisnolar belgilanishi mumkin.

18⁹. Summativ baholash jarayonida qatnasha olmagan yoki 30 foizdan past natija qayd etgan o‘quvchilar uchun quyidagi hollarda qayta topshirish jarayonlarida ishtirok etishga yo‘l qo‘yiladi:

uzrli sabablarga ko‘ra (o‘quvchining yoki yaqin qarindoshining betobligi (tibbiy ma’lumotnoma asosida), yo‘l-transport hodisasi, yaqin qarindoshining vafoti, yaqin qarindoshining nikoh tuzishi, respublika yoki xalqaro olimpiada va tanlovlarda umumiy o‘rta ta’lim muassasasi nomidan ishtirok etganligi, O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida bo‘lishi sababli) summativ baholashda qatnashmagan o‘quvchilarga qayta topshirishda ularning olgan ballari qo‘yiladi;

uzrsiz sabablarga ko‘ra summativ baholashda qatnashmagan, ushbu Nizomning 18⁸-bandi birinchi xatboshisida ko‘rsatilgan talablarni buzgan yoki summativ baholashda 30 foizdan past natija qayd etgan o‘quvchilarning maksimal bali 65 foizdan oshmagan holda baholanadi.

19. Mazkur Nizomda belgilangan masalalar bo‘yicha kelib chiqqan nizolar qonunchilik hujjatlari asosida hal qilinadi.