Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 26-maydagi PF-79-son “Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi hamda uning tizimidagi tashkilotlar faoliyatini samarali tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15-martdagi 140-son “Umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat test markazi qaror qiladilar:

1. 5 — 11 sinf oʻquvchilarining bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror 2010-yil 2-sentabrdan kuchga kiradi.

Mazkur Nizom davlat umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida (bundan buyon matnda umumiy oʻrta taʼlim muassasalari deb yuritiladi) 5 — 11-sinf oʻquvchilarining bilimlarini baholash va ularning reytingini aniqlash tartibini belgilaydi.

1. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida 5 — 11-sinf oʻquvchilarining (bundan buyon matnda oʻquvchilar deb yuritiladi) bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi (bundan buyon matnda reyting tizimi deb yuritiladi) Umumiy oʻrta taʼlim davlat taʼlim standartining (bundan buyon matnda Davlat taʼlim standarti deb yuritiladi) tarkibiy qismi hisoblanadi.

2. Reyting tizimi barcha umumiy oʻrta taʼlim maktablarida joriy etiladi va mazkur Nizom asosida amalga oshiriladi.

3. Oʻquvchilarning bilimini baholash quyidan yuqoriga qarab ijobiy baholash mezoni asosida amalga oshiriladi.

4. Reyting tizimining maqsadi Davlat taʼlim standartida belgilangan talablarni bajarilishida oʻquvchilarning bilimlari, koʻnikma va malakalarini xolisona baholash, ularning bilim olishga boʻlgan qiziqishlarini ragʻbatlantirish va reytingini aniqlashdan iborat.

5. Reyting tizimining vazifalari quyidagilardan iborat:

a) oʻquvchilarda Davlat taʼlim standartlariga muvofiq tegishli bilim, koʻnikma va malakalarini shakllanganligi darajasini nazorat qilish;

b) oʻquv fanlari boʻyicha oʻquvchilarning doimiy ravishda darslarga tayyorgarlik bilan kelishini taʼminlash;

v) oʻquvchilarning bilimlari, koʻnikma va malakalarini baholashda haqqoniylik, ishonchlilik prinsiplariga hamda baholashning formativ va summativ usullariga rioya etilishini taʼminlash;

g) oʻquvchilarda bilim, koʻnikma va malaka saviyasini shakllanish surʼatini muntazam ravishda tahlil qilib borish;

d) oʻquvchilarning bilimlari, koʻnikma va malakalari darajalarini taqqoslash va taʼlim jarayonida oʻzaro musobaqa muhitini yaratish;

e) oʻquvchilarni taʼlimning keyingi bosqichiga tayyorlash, kasb tanlashga yoʻllash ishlarini mukammallashtirish;

j) oʻquvchilar bilimlari, koʻnikma va malakalarini shakllanishida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan boʻshliqlarning oldini olish, ularni aniqlash va bosqichma-bosqich bartaraf etilishini amalga oshirish;

z) oʻquvchining toʻlaqonli bilim olishi uchun unga eng maqbul pedagogik, didaktik, psixologik sharoitni yaratish;

i) oʻquvchilarda bilim, koʻnikma va malakaning mustahkamlab borilishini taʼminlash hamda ularni qoʻllab-quvvatlash, ruhlantirish va ilhomlantirish.

6. Oʻquvchilarning bilim saviyasi va oʻzlashtirish darajasining Davlat taʼlim standartlariga muvofiqligini taʼminlash uchun quyidagi nazorat turlarini oʻtkazish nazarda tutiladi:

joriy nazorat — soʻrovlar, nazorat ishlari yoki testlar tarzida oʻquvchilarning bilimlari, koʻnikma va malakalari muntazam nazorat qilinadi;

oraliq nazorat — chorak tamom boʻlganda va oʻquv dasturining tegishli boʻlimi tugallangandan keyin oʻquvchilarning bilimlari, koʻnikma va malakalarini baholash uchun amalga oshiriladi. U yozma nazorat ishi yoki testlar shaklida oʻtkaziladi. Ushbu nazoratda foydalaniladigan materiallar oʻquv fani oʻqituvchisi tomonidan tayyorlanadi.

Oraliq nazoratda nazorat ishlarining miqdori va mavzulari oʻquv dasturiga asoslangan mavzuyiy rejada belgilanadi hamda muddati va shakli koʻrsatiladi;

bosqichli nazorat — oʻquv yili tamom boʻlgandan keyin ogʻzaki, yozma imtihon hamda test sinovlari shaklida amalga oshiriladi. Uning asosida reyting aniqlanadi va oʻquvchini navbatdagi sinfga oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi.

Bosqichli nazorat materiallari namunalari Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab vazirligining (bundan buyon matnda vazirlik deb yuritiladi) Respublika taʼlim markazi tomonidan tayyorlanadi. Nazorat ishlari materiallari namunalariga ijodiy yondashgan holda oʻquv fani oʻqituvchilari bosqichli nazorat materiallariga oʻzgartirishlar kiritishi va ularni uslubiy birlashmalar muhokamasidan oʻtkazib, joriy etishlari mumkin;

yakuniy nazorat — oʻqish tugallangandan keyin davlat attestatsiyasi shaklida oʻtkaziladi.

6¹. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida oʻquvchilarning bilimi formativ va summativ usullarda ham baholanishi mumkin.

Formativ baholash — dars mashgʻulotlari davomida oʻquvchilar faoliyatini kuzatish hamda ularning bilim va koʻnikmalarini oʻlchash hamda natijani yaxshilash uchun koʻrsatmalar berish jarayoni hisoblanadi.

Summativ baholash — taʼlim jarayonining muayyan bir davri (chorak, yarim yil yoki oʻquv yili) yoki bosqich (oʻquv fanining bob, boʻlimi) yakunida oʻquvchining oʻzlashtirgan bilimi va amaliy koʻnikma darajasini oʻqituvchi va vazirlik tomonidan aniqlash va baholash usuli hisoblanadi.

Oʻquvchilarning bilimini formativ va summativ usullarda baholash joriy etiladigan umumiy oʻrta taʼlim muassasalari roʻyxati vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

7. Reyting tizimida oʻquvchining har bir fan boʻyicha oʻzlashtirish darajasi ballar orqali ifodalanadi.

8. Har bir nazorat turi qanday shaklda oʻtkazilishidan qatʼi nazar, besh (5) ballik (“5”, “4”, “3”, “2”, “1”) usulda butun sonlar yordamida baholanadi.

Oʻquvchilarning har bir nazorat turi boʻyicha bilimini baholash va reyting koʻrsatkichini aniqlash ularning oʻquv fani mavzusi boʻyicha tasavvurga ega boʻlishi, mavzuning mohiyatini tushunib yetishi va aytib bera olishi, olgan bilimlarini amalda qoʻllay olishi, mustaqil mushohada yurita olishi, ijodiy fikrlay olishi va xulosa qabul qila olishi, masalalar hamda mustaqil ishlarni bajarishi kabi mezonlarga qarab amalga oshiriladi.

9. Haftasiga 1 soatdan ortiq oʻqitiladigan oʻquv fanlari boʻyicha:

chorak davomida joriy va oraliq nazoratlarda olingan ballar asosida choraklik baho;

choraklik baholar va bosqichli nazoratda olingan ball asosida yillik baho aniqlanadi.

Bosqichli nazorat oʻtkazilmaydigan oʻquv fanlari boʻyicha yillik baholar choraklik baholarga qarab belgilanadi.

10. Haftasiga 0,5 va 1 soat oʻqitiladigan oʻquv fanlari boʻyicha:

yarim yil davomida joriy va oraliq nazoratlarda olingan ballar asosida yarim yillik baho;

yarim yillik baholar va bosqichli nazoratda olingan ball asosida yillik baho aniqlanadi.

Bosqichli nazorat oʻtkazilmaydigan oʻquv fanlari boʻyicha yillik baholar yarim yillik baholarga qarab belgilanadi.

11. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilari uchun choraklik (yarim yillik) baholar asosida yillik baho, shuningdek yakuniy nazoratda olingan ball va yillik baho asosida yakuniy baho aniqlanadi.

Yakuniy davlat attestatsiyasi belgilanmagan oʻquv fanlari boʻyicha yillik baho yakuniy baho hisoblanadi. Yakuniy baholar bitiruvchiga beriladigan umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi shahodatnomaga qayd etiladi.

12. Baholash oʻquvchini sinfdan-sinfga oʻtkazish uchun asos boʻladi.

Oʻquvchini keyingi sinfga oʻtkazish ijobiy baho olgan taqdirda amalga oshiriladi. Maktab pedagogika kengashi qarori bilan oʻquvchilar qoniqarsiz baholar bilan sinfdan-sinfga oʻtkazilishi mumkin.

13. Oʻquvchi uning ota-onasi yoki ular oʻrnini bosuvchi shaxslar yillik bahodan norozi boʻlsa, unga maktab pedagogika kengashi tomonidan tuziladigan tegishli fan komissiyasiga (ota-onalar yoki ular oʻrnini bosuvchi shaxslar ishtirokida, agar ular shuni xohlasalar) imtihon topshirish imkoni beriladi. Qayta imtihon topshirishga barcha koʻchirish sinflarida (bitiruv sinflari bundan mustasno) faqat joriy oʻquv yilida oʻqitilgan fanlar boʻyicha ruxsat beriladi.

14. Oʻqituvchilar va oʻquvchilar oʻrtasidagi baholashga oid bahsli vaziyatlar Maktab pedagogika kengashi aʼzolaridan iborat tarkibda bahsli masalalar komissiyasi tomonidan hal etiladi.

15. Oʻquvchilarning oʻquv yili davomida nazorat turlari boʻyicha olgan ballari hamda yillik (yakuniy) baholari asosida har bir oʻquv fanidan yillik reyting koʻrsatkichi aniqlanadi:

Bunda oʻquvchining yillik (yakuniy) bahosi:

“5” boʻlganda — 86, 90, 95 va 100 reyting koʻrsatkich ballaridan biri;

“4” boʻlganda — 71, 75, 80 va 85 reyting koʻrsatkich ballaridan biri;

“3” boʻlganda — 56, 60, 65 va 70 reyting koʻrsatkich ballaridan biri qoʻyiladi.

Yillik reyting koʻrsatkich ballari yuqorida qayd etilgan ballardan iborat boʻlib, uni belgilashda boshqa raqamlardan foydalanilmaydi, minimal 55 ball bundan mustasno.

Agar oʻqituvchi oʻquvchining yillik reyting koʻrsatkich balini 56 balldan kamligini eʼtirof etsa, u holda oʻquvchining yillik reyting bali minimal 55 ball etib belgilanadi.

16. Oʻquvchining yillik reyting koʻrsatkich ballarini aniqlash usuli oʻquv fani xususiyatidan kelib chiqqan holda oʻqituvchi tomonidan belgilanadi.

17. Oʻquvchilarning nazorat turlari boʻyicha olgan ballari hamda choraklik (yarim yillik) va yillik (yakuniy) baholari, shuningdek, yillik reyting koʻrsatkich ballari sinf jurnaliga qayd etiladi.

18. Oʻquvchining choraklik (yarim yillik), yillik (yakuniy) baholari va yillik reyting koʻrsatkich ballari uning tabelida qayd etiladi.

18¹. Formativ baholash mezonlari oʻquv fanining xususiyatlari va unga ajratilgan soatlardan kelib chiqib, oʻqituvchi tomonidan mustaqil belgilanadi.

Formativ baho bir chorak (oʻquv reja asosida oʻquv fanlariga ajratilgan haftalik soat sonidan kelib chiqib, yarim yillik va yillik boʻlishi mumkin) davomida 1 balldan 10 ballgacha qoʻyib borilgan ballarning oʻrta arifmetigidan shakllantiriladi.

Har bir oʻquvchi bir chorak davomida (yarim yillik, yillik) kamida 4-marta oʻqituvchi tomonidan formativ baholanishi kerak.

18². Summativ baholash bob boʻyicha summativ baholash hamda chorak boʻyicha summativ baholashni oʻz ichiga oladi.

Har bir oʻquv fani boʻyicha summativ baholash uchun test topshiriqlari shakli (oʻquv fani mazmuni, tarkibi, savollar soni, topshiriqlar turi, vaqt meʼyorlari) vazirlik tomonidan belgilanadi.

18³. Bob va chorak boʻyicha summativ baholash uchun nazorat materiallari va ularning spetsifikatsiyalari, sillabuslari va baholash mezonlari vazirlik tomonidan umumiy oʻrta taʼlim muassasalariga har oʻquv yili davomida taqdim etiladi.

Bunda, vazirlik tomonidan oʻquvchilar uchun nazorat materiallari va oʻqituvchilar uchun baholash mezonlari e-maktab elektron jurnaliga joylashtiriladi.

Oʻqituvchilar baholash jarayonlarini oʻtkazish vaqtida nazorat materiallariga baholash mezonlaridan chiqmagan holda yangi nazorat materiallarini yaratish, berilgan nazorat materiallariga oʻzgartirishlar kiritishi mumkin.

18⁴. Bob boʻyicha summativ baholash oʻquvchining oʻquv fanlari bobi hamda boʻlimlarining oʻzlashtirish darajasini aniqlash va baholash usuli hisoblanadi.

Bob boʻyicha summativ baholash jarayoni oʻquv rejasi asosida oʻquv fanlariga ajratilgan haftalik soatdan kelib chiqib, 1-martadan 3-martagacha oʻtkazilishi mumkin (haftasiga 1-2 soatgacha ajratilgan oʻquv fanlari boʻyicha 1-marta, 3-4 soatgacha ajratilgan oʻquv fanlari uchun 2-marta, 5 va undan ortiq soat ajratilgan oʻquv fanlari uchun 3-marta). Bob boʻyicha summativ baholashga barcha turdagi yozma ishlar, amaliy ish, laboratoriya ishi, loyiha ishi, ijodiy ish, ogʻzaki javob talab etuvchi topshiriqlar kiradi.

18⁵. Chorak boʻyicha summativ baholash oʻquvchining oʻzlashtirgan bilim hamda amaliy koʻnikmasi darajasini aniqlash va baholash usuli hisoblanib, har chorak yakunida oʻtkaziladi.

Chorak boʻyicha summativ baholash oʻquv fanlari uchun ajratilgan haftalik soatlardan kelib chiqib (har chorakda, yarim yilda, bir oʻquv yilida bir marotaba) oʻtkaziladi. Bunda, bitta sinfda bir oʻquv kuni mobaynida 3 ta oʻquv fanlaridan koʻp boʻlmagan holda baholash oʻtkaziladi.

Chorak boʻyicha summativ baholash jarayonlari markazlashgan holda belgilangan oʻquv fanlaridan vazirlik tomonidan yozma yoki kompyuterda oʻtkazilishi mumkin.

18⁶. Oʻquvchining choraklik bahosi (maksimal 100 ball) quyidagicha shakllanadi:

10 ball chorak davomida formativ baholash (oʻqituvchi tomonidan baholanadi);

50 ball chorak davomidagi bob boʻyicha summativ baholash (oʻqituvchi tomonidan baholanadi);

40 ball chorak oxirida chorak boʻyicha summativ baholash (oʻqituvchi yoki vazirlik tomonidan baholanadi).

18⁷. Oʻquvchining oʻquv yili davomida toʻplagan ballari quyidagi taqsimot asosida baho shakliga oʻtkaziladi (konvertatsiya qilinadi):

18⁸. Summativ baholashni oʻtkazish jarayonida oʻquvchilarning auditoriyadan chiqishi, bir-biri bilan gaplashishi, oʻzga oʻquvchining ishini koʻchirishi, oʻzi bilan darsliklar, oʻquv-uslubiy qoʻllanmalar, lugʻatlar, maʼlumotnomalar va boshqa adabiyotlar, konspektlar, elektron va qogʻoz shakldagi shpargalkalar, kalkulyatorlar, aloqa vositalari (shu jumladan, uyali aloqa vositasi), audio-, foto- va video-yozuv qurilmalari hamda boshqa axborot-kommunikatsiya vositalarini olib kirishi va ulardan foydalanishi taqiqlanadi.

Fanning xususiyatidan kelib chiqib, summativ baholash jarayonini oʻtkazishda tegishli fan boʻyicha masʼul pedagog tomonidan kalkulyatordan foydalanishga nisbatan istisnolar belgilanishi mumkin.

18⁹. Summativ baholash jarayonida qatnasha olmagan yoki 30 foizdan past natija qayd etgan oʻquvchilar uchun quyidagi hollarda qayta topshirish jarayonlarida ishtirok etishga yoʻl qoʻyiladi:

uzrli sabablarga koʻra (oʻquvchining yoki yaqin qarindoshining betobligi (tibbiy maʼlumotnoma asosida), yoʻl-transport hodisasi, yaqin qarindoshining vafoti, yaqin qarindoshining nikoh tuzishi, respublika yoki xalqaro olimpiada va tanlovlarda umumiy oʻrta taʼlim muassasasi nomidan ishtirok etganligi, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida boʻlishi sababli) summativ baholashda qatnashmagan oʻquvchilarga qayta topshirishda ularning olgan ballari qoʻyiladi;

uzrsiz sabablarga koʻra summativ baholashda qatnashmagan, ushbu Nizomning 18⁸-bandi birinchi xatboshisida koʻrsatilgan talablarni buzgan yoki summativ baholashda 30 foizdan past natija qayd etgan oʻquvchilarning maksimal bali 65 foizdan oshmagan holda baholanadi.

19. Mazkur Nizomda belgilangan masalalar boʻyicha kelib chiqqan nizolar qonunchilik hujjatlari asosida hal qilinadi.