“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-yil, 9-son, 142-modda) 5-moddasiga asosan va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 23-noyabrdagi 553-sonli qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 1992-y., 12-son, 37-modda) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (24-sonli BHMS) “Qarzlar boʻyicha xarajatlar hisobi” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-yil, 9-son, 142-modda) muvofiq ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini meʼyoriy tartibga solish tizimining elementi hisoblanadi.

1. Mazkur BHMSning maqsadi boʻlib, sugʻurta tashkilotlari, banklar va boshqa kredit tashkilotlaridan tashqari tashkiliy-huquqiy shakli va idoraviy boʻysunuvidan qatʼi nazar, barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlarda (bundan keyingi oʻrinlarda xoʻjalik yurituvchi subyekt deb yuritiladi) qarzlar boʻyicha xarajatlarning buxgalteriya hisobi uslubiyotini va ular toʻgʻrisida maʼlumotlarni ochib berishni belgilash hisoblanadi.

2. Mazkur BHMS majburiyat sifatida qaralmaydigan xususiy kapitalga (jumladan imtiyozli aksiyalarga) nisbatan qilingan haqiqiy yoki koʻzda tutilayotgan xarajatlarga qoʻllanilmaydi.

3. Mazkur BHMSda qoʻllaniladigan asosiy tushunchalar:

kvalifikatsiyalangan aktiv — belgilangan maqsadi boʻyicha foydalanish yoki sotish uchun tayyorlash albatta salmoqli vaqtni talab qiladigan aktiv;

qarzlar boʻyicha xarajatlar — xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan qarz mablagʻlarini olishi sababli amalga oshirilgan foizli va boshqa xarajatlar.

4. Qarzlar boʻyicha xarajatlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) banklar va kredit tashkilotlaridan olingan qisqa muddatli va uzoq muddatli qarzlar boʻyicha foizlar;

b) qarzlar bilan bogʻliq boʻlgan diskontlar (chegirmalar) yoki mukofotlar (ustamalar), shu jumladan obligatsiyaga tegishli diskontlar (chegirmalar) yoki mukofotlarning (ustamalarning) hisobdan chiqarilishi;

v) Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (6-sonli BHMS) “Ijara hisobi”ga (roʻyxat raqami 1946, 2009-yil 24-aprel) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-yil, 17-son, 220-modda) muvofiq buxgalteriya hisobida aks ettirilgan moliyaviy ijara va/yoki lizinga taalluqli boʻlgan toʻlovlar.

5. Aniq bir vaziyatlarga bogʻliq ravishda, belgilangan maqsadi boʻyicha foydalanish holatigacha keltirilishi salmoqli vaqtni talab etadigan quyidagi aktivlar kvalifikatsiyalanadigan aktivlar boʻlib hisoblanishi mumkin: binolar, inshootlar, ishlab chiqarish mashinalari va uskunalari, nomoddiy aktivlar, elektr stansiyalari, investitsiya koʻchmas mulki va shu kabilar. Boshqa turdagi investitsiyalar va har kuni katta miqdorlarda, qayta takrorlanadigan asosda ishlab chiqariladigan tovar-moddiy zaxiralari, garchand ularning ishlab chiqarilishi uzoq muddatni talab etgan taqdirda ham (masalan, viski, vino, konyak va shu kabilarni ishlab chiqarish) kvalifikatsiyalanadigan aktiv boʻlib hisoblanmaydi.

6. Xarid qilish paytida belgilangan maqsadi boʻyicha foydalanish uchun yoki sotish uchun tayyor boʻlgan aktivlar kvalifikatsiyalangan aktiv boʻlib hisoblanmaydi.

7. Yer maydoni kvalifikatsiyalangan aktiv boʻlib hisoblanmaydi. Biroq, agarda yer maydonida biror-bir yer tuzilish ishlari amalga oshirilayotgan boʻlsa, qarzlar boʻyicha xarajatlarni yer maydoni qiymatiga qoʻshish mumkin, chunki ushbu xarajatlar mazkur yer maydonini foydalanishdan yoki uni sotishdan olingan daromadlar bilan solishtiriladi (qoplanadi).

8. Agar yer maydoni xarid qilib olingan va yer tuzilish ishlari bino yoki inshootlarni qurish maqsadida amalga oshirilayotgan boʻlsa, bunday hollarda qarzlar boʻyicha xarajatlar yer maydoni qiymatiga emas, balki qurilayotgan obyektlar qiymatiga qoʻshilishi lozim.

9. Qarzlar boʻyicha xarajatlar, mazkur bobning 2-paragrafiga muvofiq kapitalizatsiya qilinadigan qismidan tashqari qolgan qismi, ular amalga oshirilgan davrning xarajatlari (moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar) sifatida tan olinishi lozim.

10. Kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan qarzlar boʻyicha xarajatlar ushbu aktivning tannarxiga olib borish yoʻli orqali kapitalizatsiya qilinishi lozim.

11. Qarzlar boʻyicha xarajatlar kvalifikatsiyalangan aktivning qiymatiga qoʻshish yoʻli bilan kapitalizatsiya qilinadi, agarda undan xoʻjalik yurituvchi subyekt kelgusida iqtisodiy manfaatlar olishi mumkin boʻlsa va agar bunda xarajatlarni ishonchli oʻlchash imkoniyati mavjud boʻlsa.

12. Kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan qarzlar boʻyicha xarajatlar — bu, agar tegishli aktiv uchun xarajatlar amalga oshirilmagan taqdirda, vujudga kelmasligi mumkin boʻlgan qarzlar boʻyicha xarajatlardir. Aniq bir kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish uchun xoʻjalik yurituvchi subyekt mablagʻlarni aynan shu maqsadda chetdan jalb qilgan hollarda, ushbu aktiv bilan bevosita bogʻliq boʻlgan qarzlar boʻyicha xarajatlar aniq ravishda belgilanishi (oʻrnatilishi) mumkin.

13. Aniq bir qarz va kvalifikatsiyalangan aktiv oʻrtasida bevosita bogʻliqlikni aniqlash va teskari holatda jalb qilmaslik mumkin boʻlgan qarzlarni aniqlash qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Mazkur turdagi qiyinchiliklar quyidagi hollarda:

xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy faoliyati markazlashtirilgan tartibda muvofiqlashtirilgan boʻlsa;

xoʻjalik yurituvchi subyektlar guruhi turli foiz stavkalari boʻyicha qarz mablagʻlarini olish uchun qator qarz majburiyatlaridan foydalansa va ushbu mablagʻlarni guruhga kiruvchi xoʻjalik jamiyatlariga turli asoslarda qarzga bersa, paydo boʻlishi mumkin.

Mazkur holat valyuta kurslarining tebranishida, shuningdek yuqori inflyatsiya sharoitida chet el valyutasida denominatsiya qilingan yoki unga bogʻlangan qarzlar guruh tomonidan foydalangan hollarda yanada mushkullashadi. Bular natijasida kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan qarz mablagʻlaridan foydalanish boʻyicha xarajatlar miqdorini aniqlash qiyinlashadi va u xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatining professional mulohazasiga asoslangan baholashni talab etadi.

14. Kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish uchun maxsus jalb qilingan qarz mablagʻlari doirasida mazkur aktiv boʻyicha kapitalizatsiya qilish uchun ruxsat etilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasi, ushbu qarz boʻyicha davr mobaynida qilingan haqiqiy xarajatlardan ushbu qarz mablagʻlarini vaqtinchalik investitsiya qilishdan olingan har qanday investitsiya daromadi summasini chegirib tashlangandan soʻng qolgan summa sifatida aniqlanishi lozim.

15. Kvalifikatsiyalangan aktivni moliyalashtirish boʻyicha kelishuvlar xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan qarz mablagʻlarini olishga va ushbu mablagʻlarning bir qismi yoki hammasi kvalifikatsiyalangan aktiv uchun qilingan xarajat sifatida ishlatilishidan oldin, ular bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlarning paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bunday sharoitlarda qarz mablagʻlari koʻp hollarda, ular kvalifikatsiyalangan aktiv uchun sarflangunga qadar vaqtincha investitsiya qilinishi mumkin.

16. Davr mobaynida kapitalizatsiya qilish uchun ruxsat etilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasini aniqlashda bunday mablagʻlardan olingan har qanday investitsiya daromadi amalga oshirilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasidan chegirib tashlanadi.

17. Umumiy maqsadlarda jalb qilingan va kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish uchun foydalanilgan qarz mablagʻlari doirasida kapitalizatsiya qilish uchun ruxsat etilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasi ushbu aktiv uchun amalga oshirilgan xarajatlarga nisbatan kapitalizatsiya stavkasini qoʻllash orqali aniqlanishi lozim.

18. Kvalifikatsiyalangan aktivni xarid qilish uchun maxsus olingan qarzlardan tashqari, davr mobaynida xoʻjalik yurituvchi subyektning qoplanmay qolgan qarzlariga nisbatan hisoblangan qarzlar boʻyicha xarajatlarning oʻrtacha tortilgan miqdori kapitalizatsiya stavkasi boʻlib hisoblanadi.

19. Davr mobaynida kapitalizatsiya qilingan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasi ushbu davr mobaynida amalga oshirilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar summasidan oshib ketmasligi lozim.

20. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishda qarzlar boʻyicha xarajatlarning oʻrtacha tortilgan miqdorini hisoblash maqsadida bosh va shuʼba xoʻjalik jamiyatlarining barcha qarzlarini kiritish mumkin yoki boshqa sharoitlarda har bir shuʼba xoʻjalik jamiyati uchun mazkur shuʼba xoʻjalik jamiyatining qarz mablagʻlariga nisbatan hisoblangan qarzlar boʻyicha xarajatlarning oʻrtacha tortilgan miqdorini qoʻllash mumkin.

21. Kvalifikatsiyalangan aktivning balans qiymati yoki koʻzlangan yakuniy tannarxi uning joriy qiymatidan yoki sof sotish qiymatidan oshib ketsa, uning balans qiymati buxgalteriya hisobi boʻyicha qonun hujjatlari talablariga muvofiq qisman yoki toʻliq hisobdan chiqariladi. Bunda, ayrim holatlarda kvalifikatsiyalangan aktiv qiymatining ilgari amalga oshirilgan qisman hisobdan chiqarilgan miqdori buxgalteriya hisobi boʻyicha qonun hujjatlariga muvofiq qayta tiklanishi mumkin.

22. Xoʻjalik yurituvchi subyekt qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilishni kvalifikatsiyalangan aktiv tannarxining bir qismi sifatida kapitalizatsiya qilishni boshlash sanasidan boshlab amalga oshirishi lozim. Kapitalizatsiya qilishni boshlash sanasi boʻlib, xoʻjalik yurituvchi subyekt bir vaqtning oʻzida birinchi marta quyida keltirilgan shartlarning barchasiga muvofiq kelish sanasi hisoblanadi:

mazkur aktiv boʻyicha xarajatlarni amalga oshirganda;

qarzlar boʻyicha xarajatlarni amalga oshirganda;

aktivni belgilangan maqsadi boʻyicha ishlatishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur boʻlgan faoliyatni amalga oshirganda.

23. Kvalifikatsiyalangan aktiv uchun qilingan xarajatlar faqatgina pul toʻlovlarida, boshqa aktivlarni oʻtkazib berishda yoki foizli majburiyatlarni qabul qilishda ifodalangan xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Xarajatlar mazkur aktiv bilan bogʻliq oraliq toʻlovlar va Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (10-sonli BHMS) “Davlat subsidiyalari hisobi va davlat yordamining ochib berilishi”da (roʻyxat raqami 562, 1998-yil 3-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 1999-y., 6-son) koʻzda tutilgan tartibda olingan subsidiyalar miqdoriga kamaytiriladi.

24. Ilgari kapitalizatsiya qilingan qarzlar boʻyicha xarajatlarni oʻz ichiga olgan davr davomidagi aktivning oʻrtacha balans qiymati odatda ushbu davrda kapitalizatsiya stavkasi qoʻllaniladigan xarajatlarning asoslangan taxminiy qiymatiga teng boʻladi.

25. Aktivni belgilangan maqsadlarda ishlatishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur boʻlgan faoliyat nafaqat aktivning oʻzini jismoniy yaratishini oʻz ichiga oladi. Unga aktivni jismoniy yaratishni boshlashdan oldin amalga oshiriladigan texnik va maʼmuriy ishlar ham kiradi, masalan, qurilishni boshlash uchun zarur boʻlgan ruxsatni olish bilan bogʻliq faoliyat. Biroq, bunday faoliyatga aktivga egalik qilish taalluqli emas, agarda bunda uning holatini oʻzgartiruvchi ishlab chiqarish yoki modifikatsiya boʻlmasa. Masalan, qurilish uchun yerni tayyorlash ishlari amalga oshirilgan davrda qarzlar boʻyicha amalga oshirilgan xarajatlar ushbu ishlarni amalga oshirish davri davomida kapitalizatsiya qilinadi. Biroq, kelgusida qurilish uchun sotib olingan yer, unda hech qanday tayyorlash ishlari olib borilmasdan egalik qilib turilgan davrdagi qarzlar boʻyicha xarajatlar kapitalizatsiya qilinmaydi.

26. Xoʻjalik yurituvchi subyekt kvalifikatsiyalangan aktivni tayyorlash boʻyicha faol harakatni toʻxtatgan davomiy davrlar mobaynida qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilishni toʻxtatishi lozim.

27. Xoʻjalik yurituvchi subyekt aktivni belgilangan maqsadda ishlatishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur boʻlgan faoliyatni toʻxtatib turgan davomiy davrlarda ham qarzga olingan mablagʻlar boʻyicha xarajatlar qilishi mumkin. Bunday xarajatlarga kapitalizatsiya qilish sifatida turkumlanmaydigan tugallanmagan qurilishni saqlab turish xarajatlari kiradi. Biroq, odatda xoʻjalik yurituvchi subyekt asosiy (zaruriy) texnik va maʼmuriy ishlarni amalga oshirayotgan davrda qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilishni toʻxtatmaydi.

28. Vaqtinchalik toʻxtatib turish aktivni belgilangan maqsadda ishlatishga yoki sotishga tayyorlash jarayonining bir qismi boʻlib hisoblanganda ham qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilish toʻxtatilmaydi. Masalan, zaxiralarni yetarli darajada yigʻish davrida yoki suvning yuqori darajada boʻlishi koʻprik qurilishini kechiktirganda, agar ushbu geografik hudud uchun qurishni belgilangan davri davomida suvning bunday yuqori darajada boʻlishi odatiy hol boʻlsa, qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilish davom ettiriladi.

29. Xoʻjalik yurituvchi subyekt aktivni belgilangan maqsadda ishlatishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur boʻlgan barcha ishlar tugatilganda qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilishni tugatishi lozim.

30. Agar kunlik maʼmuriy ishlar hali ham davom etayotgan boʻlishiga qaramay, uni jismoniy yaratish tugatilgan boʻlsa, odatda obyekt belgilangan maqsadda ishlatishga yoki sotishga tayyor deb hisoblanadi.

31. Agarda kvalifikatsiyalanadigan aktivni qurish qismlar boʻyicha tugatilganda va har bir qismni boshqa qismlarni qurish davomida ishlatish mumkin boʻlsa, xoʻjalik yurituvchi subyekt aktivning ushbu qismini belgilangan maqsadda ishlatishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur boʻlgan barcha ishlarni tugatganda, qarzlar boʻyicha xarajatlarni kapitalizatsiya qilish tugatilishi shart. Masalan, har biri alohida ishlatishga yaroqli boʻlgan bir necha binolardan iborat boʻlgan biznes-markaz kvalifikatsiyalanadigan aktiv hisoblanadi va undagi har bir qism boshqa qismlarni qurish hali davom etayotgan paytda ishlatilishi mumkin boʻlsa. Tashkiliy qismlaridan har qaysisi alohida ishlatilishi mumkin boʻlishidan oldin toʻliq tugatilishi lozim boʻlgan kvalifikatsiyalanadigan aktivga bir maydonda joylashgan, korxonaning turli sexlarida ketma-ketlik bilan amalga oshiriladigan bir necha ishlab chiqarish jarayonlarini birlashtiradigan sanoat korxonasi misol boʻlishi mumkin.

32. Xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotda quyidagi maʼlumotlarni ochib berishi lozim:

a) davr davomida kapitalizatsiya qilingan qarzlar boʻyicha xarajatlar miqdori;

b) kapitalizatsiya qilish uchun tatbiq etilgan qarzlar boʻyicha xarajatlar hajmini aniqlashda qoʻllanilgan kapitalizatsiya stavkasi.