22.12.2000 yildagi 32-son
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
TRANSPORT HARAKATI YoKI UNDAN FOYDALANISh XAVFSIZLIGIGA QARShI JINOYaTLARGA OID IShLAR YuZASIDAN SUD AMALIYoTI TOʻGʻRISIDA
Sudlar transport harakati va undan foydalanish xavfsizligiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrishda qonunlarni asosan toʻgʻri tatbiq etmoqdalar.
Shu bilan bir qatorda Plenum, sudlar ushbu toifadagi ishlarni koʻrishda ayrim kamchiliklarga ham yoʻl qoʻyayotganliklarini qayd qiladi. Chunonchi, ish holatini toʻliq tekshirmaslik oqibatida sodir etilgan qilmishni notoʻgʻri tavsiflash, qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasiga mos kelmaydigan yengil yoki jazoni yengillashtiruvchi holatlarga lozim darajada eʼtibor berilmasdan ogʻir jazo tayinlash hollari uchramoqda.
Shuningdek, sudlar, baʼzan jabrlanuvchilarga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zarar, yoki jabrlanuvchining davolanishi uchun ketgan xarajatlarni undirish bilan bogʻliq boʻlgan fuqaroviy daʼvoni hal qilishda ham xatoliklarga yoʻl qoʻymoqdalar.
Kamchiliklarni bartaraf qilish va qonunlarning bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Transport harakati va undan foydalanish xavfsizligiga qarshi jinoyatlarni koʻrish sifatini yaxshilash, sud amaliyotini vaqti-vaqti bilan oʻrganish va umumlashtirishlar oʻtkazib borish, ushbu toifadagi jinoyat ishlarining alohida xususiyatlarini biladigan malakali sud tarkibida koʻrilishi, jinoyatlarni keltirib chiqaruvchi sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf qilishning yetarli taʼsir chorasini kuchaytirish zarurligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
2. Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik Jinoyat kodeksining 260—269-moddalari dispozitsiyasida koʻrsatilgan. Ushbu moddalarda nazarda tutilgan “Transport vositalari”ga avtomobillar, traktorlarning barcha turlari, oʻziyurar mashinalar, tramvay, trolleybuslar, shuningdek, mototsikllar va boshqa mexanik transport vositalari, ichki yonar dvigatelining ishchi hajmi 50 sm3 va undan ortiq boʻlgan transport vositalari kiradi.
“Oʻziyurar transport vositalari”, — deganda, yoʻl qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa ishlar uchun moʻljallangan maxsus mashinalar (ekskavatorlar, greyderlar, avtokranlar, skreperlar, avtopogruzchiklar) tushuniladi. Boshqa mexanik transport vositalari tushunchasini belgilashda “Yoʻllarda harakatlanish Qoidalari”ga asoslanmoq lozim boʻladi.
3. Jinoyat kodeksining 266-moddasining subyekti, yoʻl-transport hodisasi sodir qilingan vaqtda 16 yoshga toʻlgan, aqli raso, transport vositasini boshqargan shaxs boʻlishi mumkin. Buning uchun uning transport vositasini oʻzboshimchalik bilan yoki ruxsatli boshqarganligi, transport vositasining egasi boʻlish-boʻlmasligi, transport vositasini boshqarish huquqini beruvchi guvohnomasi bor-yoʻqligi ahamiyatsizdir.
Voyaga etmagan shaxs tomonidan yoʻl-transport hodisasi oqibatida yetkazilgan zarar masalasini hal qilishda, sudlar, Oʻzbekiston Respublikasi FKning 993-994-moddalari talablariga amal qilishlari shart.
4. Jinoyat kodeksining 260—263, 266, 268-269-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarning muqarrar alomati, transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarining buzilishi natijasida badanga oʻta ogʻir yoki ogʻir shikast yetkazilishi, odamlarning halok boʻlishi, halokatlar yuz berishi yoxud boshqa ogʻir oqibatlarning kelib chiqishidir.
“Odamlar oʻlimi” deganda, sodir boʻlgan transport hodisasi oqibatida ikki yoki undan ortiq odamlarning halok boʻlishi;
“halokat” deganda, shunday hodisa tufayli atrof muhitga, insonlarning sogʻligʻi va hayoti uchun xavfli boʻlgan jiddiy ziyon yetkazilishi, insonlarning halok boʻlishiga sababchi boʻlgan temir yoʻl, dengiz, daryo yoki havo transportlarining, shuningdek koʻpchilikni tashishga moʻljallangan jamoat transportlari (avtobus, trolleybus va shu singarilar)ning avariya boʻlishi;
“boshqa ogʻir oqibatlar” deganda esa, yoʻl-transport hodisasi natijasida odam oʻlishi bilan birgalikda yana bir qancha kishilarning ogʻir tan jarohatlari olishlari, poyezd, kema yoki samolyotlar harakati tizimining uzoq muddatga izdan chiqishi, tashiladigan yuklarga juda koʻp miqdorda ziyon yetkazilishi, atrofdagi uy-joy va boshqa inshootlarning buzilishi, (portlashi, yonib ketishi, vayron boʻlishi) bilan bogʻliq juda koʻp miqdorda ziyon yetkazilishi kabi holatlar tushuniladi. (Shuningdek, sudlar, har bir aniq ish holati boʻyicha alohida yondashib, muayyan vaziyatni atroflicha oʻrganib, sodir etilgan jinoiy qilmish natijasini ogʻir oqibat sifatida huquqiy baholashlari mumkin. Bunda teran mulohaza va keng mushohadaga tayanib ish koʻrmoq zarur).
5. Aybdorning transport harakati yoki undan foydalanish xavfsizligiga qarshi qaratilgan jinoiy harakatlari natijasida JKning ayni bir moddasining turli qismlarida nazarda tutilgan jinoyat alomatlari yuz bergan boʻlsa, qilmish JKning 33-moddasi talabi asosida shu moddaning ogʻirroq jazo belgilangan qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Shu bilan birgalikda, ushbu jinoyatlar qonunda koʻrsatilgan oqibatlar kelib chiqishi bilan tamomlangan deb hisoblanishi nazarda tutilib, turli vaqtda sodir etilgan yoʻl-transport hodisalari alohida-alohida kvalifikatsiya qilinishi lozim.
6. Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzib transport hodisasi roʻy berishiga sababchi boʻlgan shaxsning qilmishi shu hodisa tufayli hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida qolgan va oʻzini-oʻzi himoya qilish imkoniyatidan mahrum boʻlgan jabrlanuvchiga yordam koʻrsatmasligi, jinoyatlar majmui tariqasida qoʻshimcha ravishda JKning 117-moddasi tegishli qismi bilan ham kvalifikatsiya qilinishini talab etadi.
Tushuntirilsinki, shaxs yoʻl-transport hodisasi roʻy berishida transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzmagan holda ham jabrlanuvchining hayotini xavf ostida qoldirib haydovchilik majburiyatini bajarmasdan hodisa roʻy bergan joydan ketib qolishi yoki hayoti xavf ostida qolgan oʻzini-oʻzi himoya qilish imkoniyatidan mahrum boʻlgan shaxsga, hodisa joyida hozir boʻlgan boshqa odamlar yordam berishi mumkin, deb oʻylab jabrlanuvchiga yordam bermasdan ketib qolishi, uni JKning 117-moddasida nazarda tutilgan jazodan ozod qilish uchun asos boʻlmaydi.
Basharti, yoʻl-transport hodisasi roʻy berishi oqibatida jabrlanuvchining hayoti uchun xavfli boʻlmagan sogʻligʻining buzilishiga sababchi boʻlgan yengil tan jarohati yetkazilsa, yoki jabrlanuvchining oʻlimi bevosita yoʻl-transport hodisasi roʻy bergan vaqtda yuz berganligi aniq koʻrinib turgan boʻlsa, yoxud shaxsning jabrlanuvchiga yordam berishi shart boʻlsa-da, biroq, uning oʻzining hayoti yoki sogʻligʻi uchun ham yaqqol xavf tugʻilgan boʻlsa, yaʼni yordam berish imkoniyatiga mutlaqo ega boʻlmasa, JKning 117-moddasi tatbiq etilmaydi.
7. Tergov organlari shaxsni JKning 266-moddasi bilan ishda ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish toʻgʻrisidagi qarorda, ayblov xulosasida, sud esa, hukmda, aynan “Yoʻllarda harakatlanish Qoidalari”ning qaysi bandlari buzilganligini koʻrsatish bilan chegaralanmasdan, balki bunday qoida buzishlar nimalardan (texnik jihatdan nosoz transport vositalarini boshqarish, mastlik holatda transport vositasini boshqarish, tezlikni oshirishdan) iborat ekanligini koʻrsatishlari zarur.
Agarda, ayblov mazmuni aybni ogʻirlashtiruvchi tomonga jiddiy oʻzgaradigan boʻlsa, JPKning 419-moddasi talabiga koʻra, ishni qoʻshimcha tergovga yubormay turib, aybdorga tergov organi tomonidan eʼtirof etilmagan “Yoʻllarda harakatlanish Qoidalari”ning buzilishi haqidagi aybni, mazkur Qoidalarning undan farq qiladigan boshqa bandlari bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmasligini sudlar nazarda tutsinlar.
Bundan tashqari, sudlar, yana shunga eʼtiborlarini qaratsinlarki, boshqarish huquqiga ega boʻlmagan shaxsga transport vositalarini boshqarishning topshirilishi oqibatida sodir boʻlgan JKning 266-moddasi boʻyicha jinoyat ishini koʻrishda avtotransport egasining javobgarlikka tortilmay qolishi holati roʻy bermasligi maqsadida, surishtiruv va dastlabki tergov organi tomonidan bunday shaxsga nisbatan maʼmuriy ish materiallari toʻplanib, tegishli tartibda sudga yuborilgan-yuborilmaganligiga ham masʼuliyat bilan yondashib, munosabat bildirishlari lozim.
8. Shaxs tomonidan transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish jinoyatini harbiy transport vositalarida yoʻllarda harkatlanish qoidalarini buzish jinoyatidan farqlamoq lozim. Harbiy transport vositalari yoki maxsus oʻziyurar jangovar mashinalarni boshqarish yoki ulardan foydalanish qoidalarini buzish harbiy xizmatchilar tomonidan sodir etilgan taqdirda, qilmish JKning 298-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Agar, harbiy xizmatchi harbiylashtirilmagan transport vositasida yoʻllarda harakatlanish qoidalarini buzishi oqibatida yoʻl-transport hodisasi sodir etsa yoki fuqaro harbiylashtirilgan mashinada yoʻllarda harakatlanish qoidalarini buzishi oqibatida yoʻl-transport hodisasi sodir etsa, bu qilmish JKning 266-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim boʻladi.
9. Tushuntirilsinki, transport vositalaridan foydalanish uchun masʼul shaxsning mast holatdagi yoxud giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki shaxsning aql-idrokiga taʼsir etuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostida boʻlgan shaxsni bilgani holda temir yoʻl, dengiz, daryo, havo, avtomobil yoki boshqa transport vositasini boshqarishga yoʻl qoʻyishi natijasida JKning 260, 266-moddasida nazarda tutilgan oqibatlar roʻy bergan boʻlsa, JKning 261-moddasi bilan transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligiga masʼul shaxslar, shuningdek, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, davlat yoki jamoat tashkilotlariga qarashli transport vositalarining haydovchilari, shaxsiy transport vositalarining egalari va haydovchilari ham javobgar boʻlishlari mumkin. Transport harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligiga masʼul shaxs deganda, avtokorxona, xoʻjalik rahbarlari, raislari, muhandislar, mexaniklar, navbatchi mexaniklar, navbatchi vrachlarni tushunish kerak. Bevosita transport vositasini boshqargan shaxs shu kodeksning 260, 266-moddasi bilan jinoiy javobgarlikka tortiladi.
JKning 260-moddasida koʻzda tutilgan temir yoʻl, dengiz, daryo yoki havo transportining boshqaruvchisi, deganda faoliyati transportni xavfsiz harakatlanishini tashkillashtirish bilan bogʻliq xodimlar (masalan, havo transportida tashkilotning harakat xizmati, havo harakatini boshqarish markazi, ishlab chiqarish dispetcherlik xizmati, katta dispetcher va dispetcherlari, aeroport shturmani, katta shturmani, uchish rahbari) va uning harakati yoki foydalanishi bilan bogʻliq xodimlar (uchuvchi kapitan, shturman, mashinist va uning yordamchisi, mexanik va uning yordamchisi, radiooperator, radist, shkiper va hokazo) tushuniladi.
Xizmat yuzasidan qaram boʻlgan shaxs mast holdagi masʼul boshliqlarga transport vositalarini boshqarishga ruxsat berishi jinoiy javobgarlikdan ozod etmaydi. Buni sud jazo tayinlashda eʼtiborga olishi mumkin. Ushbu jinoyatning subyekti shaxsiy transport vositalarining egalari, shuningdek, korxona va tashkilotlarning transport vositalari haydovchilari boʻlishi mumkin.
Basharti, transport vositasi uchun masʼul shaxs xizmat vazifasini bajarish vaqtida yoki davlat avtomobil nazorati xodimlari va ularning boshliqlari haydovchini transport vositasini boshqarishdan chetlatgan boʻlsa, bunday holatda JKning 261-moddasi bilan javobgar qilinishi mumkin emas.
10. Eʼtiborda tutilsinki, JKning 268-moddasida koʻrsatilgan jinoyatning subyekti — piyoda yoʻlovchilar, ot-ulov, velosiped haydovchilari, aravacha, chana yoki bolalar kajavasini tortib ketayotgan hamda nogironlarning yurgizgichsiz kajavasida harakatlanayotgan shaxslar yoki yoʻl harakatining boshqa qatnashchilari, JKning 261—263, 265 yoki 266-moddasida nazarda tutilgan shaxslardan tashqari, harakat qatnashchilari boʻlishi mumkin. Jinoyatning obyektiv tomoni shu moddada koʻrsatilgan jinoiy oqibatlarning kelib chiqishi hisoblanadi.
Agarda, transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish bir necha transport vositasining haydovchilari yoki yoʻl harakatining boshqa ishtirokchilari jinoiy harakatlarining bir-biriga bogʻliqligi oqibatida yuz bergan boʻlsa, u holda ularning hammasi JKning tegishli moddalari bilan javobgar boʻlishlari lozim.
11. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, taʼmirlash ishlarini bajarayotgan transport vositalarini texnik jihatdan va ulardan foydalanishga masʼul shaxslarning temir yoʻl, dengiz. daryo, havo, avtomobil yoki boshqa transport vositasini, aloqa yoʻllari, signalizatsiya, aloqa vositalari yoki boshqa transport uskunalarini sifatsiz taʼmirlash, shuningdek, transport vositasining texnik holati jihatidan buzuqligini bila turib, uni foydalanishga chiqarishi natijasida JKning 260, 266-moddalarida nazarda tutilgan oqibatlar yuz bergan taqdirda, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, taʼmirlash ishlarini bajarayotgan yoki transport vositalarini taʼmirlash yoxud undan foydalanishga masʼul shaxsni JKning 262-moddasi bilan javobgarlikka tortish uchun asos boʻladi. Bunda texnika vositalari, aloqa yoʻllari, signalizatsiya, aloqa vositalari yoki boshqa transport uskunalari uchun masʼul shaxs, ushbu texnik nosozlikni aniq bilgan boʻlishi shart.
12. Sudlar, transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish jinoyatlarini transport vositasi bilan ishlashda texnika xavfsizligi yoki mehnatni muhofaza qilish qoidalarining buzilishi natijasida roʻy bergan jinoyatlardan farqlamoqlari lozim.
Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish jinoyati deganda, qilmishning yoʻllarda, koʻchalarda, temir yoʻllarni kesib oʻtish joylarida, bevosita harakatda boʻlgan transport vositasida sodir etilishi tushuniladi. Agar transport vositalari bilan ishlab chiqarish jarayonida, yuklarni ortish-tushirishda, transport vositalarini taʼmirlashda, qurilish, qishloq xoʻjalik va boshqa ishlarni bajarishda texnika xavfsizligi yoki mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishi natijasida oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir tan jarohati yetkazilgan, odam oʻlishi yoki boshqacha ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlgan boʻlsa, shaxsning qilmishi JKning 257-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi, agar harakat shaxsning hayoti, sogʻligʻiga yoki mulkiga qarshi qaratilgan boʻlsa, tegishlicha, shaxsning hayoti yoki sogʻligʻiga, oʻzganing mulkiga qarshi qaratilgan jinoyatlar sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.
13. Tushuntirilsinki, sudlar ishni koʻrish jarayonida ish holati haqida har xil maʼlumotlar mavjud boʻlsa, ekspertning har bir holat boʻyicha alohida xulosasini olishi zarur. Agar, sud muhokamasi jarayonida advokat ekspert xulosasini taqdim qilsa, taqdim etilgan xulosalarni ishda mavjud xulosa bilan birgalikda muhokama qilish lozim. Sudning hukmida ishda toʻplangan barcha dalillar muhokama qilinib, qaysi bir dalilning ishonchga sazovor boʻlganligi asoslantirilgan holda qayd qilinishi lozim.
Sud tergovi jarayonida tayinlangan ekspertizani muqaddam tergovda xulosa bergan ekspert yoki sud tashabbusi bilan tayinlangan boshqa ekspert yoxud ekspertlar birgalikda oʻtkazishlari mumkin. Bu haqda sud ajrim chiqaradi. Ekspertlar oʻz oldilariga qoʻyilgan savollarga faqat vakolatlari doirasida javob beradilar. Sudlar ekspert oldiga sudlanuvchining aybi bor-yoʻqligiga huquqiy baho berish mazmunidagi savollar qoʻyishi mumkin emas.
Sudlar JK 266-moddasi bilan jinoyat ishlarini koʻrishda shuni eʼtiborga olishlari lozimki, ekspertning haydovchi yoʻl-transport hodisasining roʻy berishida yoʻl-transport hodisasining oldini olish imkoniyati boʻlmagan degan xulosasi (urilish, toʻqnashish, bosib ketish kabilar), agar bunday hodisa haydovchining oʻzi tomonidan xavfli holat yuz bergunga qadar “Yoʻllarda harakatlanish Qoidalari”ning buzilishi natijasida roʻy bergan boʻlsa (mastlik holati, tezlikni oshirish, nosoz transport vositasini boshqarish kabi) roʻy bergan transport hodisasi bilan “Yoʻllarda harakatlanish Qoidalari”ning buzilishi oʻrtasida sababiy bogʻlanish bor degan xulosaga kelinsa, jinoiy yoki maʼmuriy javobgarlikka tortish haqida toʻplangan xolisona dalillar yigʻindisiga asosan baholanmogʻi lozim (shaxsning harakati bilan yuz bergan oqibat oʻrtasidagi sababiy bogʻlanish masalalariga, sud, ishda toʻplangan dalillar hamda yoʻl-transport ekspertizasi xulosalari bilan birgalikda huquqiy baho berishi, bunda ekspert xulosasi ishdagi mavjud boshqa dalillar bilan teng ravishda baholanmogʻi lozim).
14. Sudlar yoʻl-transport hodisasi bilan bogʻliq ishlarni koʻrib, aybdorga nisbatan jazo turi va miqdorini belgilashda insonparvarlik, odillik tamoyillaridan kelib chiqib, har bir ish boʻyicha alohida yondashuv toʻgʻrisidagi qonun talabiga qatʼiy rioya qilishlari, har doim ham sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi, yoʻl-transport hodisasining kelib chiqish sabablari va oqibatlari oʻrtasidagi sababiy bogʻlanish, hodisa sodir boʻlgandan keyin shaxsning xulqi, jabrlanuvchiga nisbatan harakati (shaxsning yoʻl-transport hodisasi roʻy berganidan keyin, jabrlanuvchiga meditsina yordami koʻrsatish uchun qilgan harakati, tez davolanishi uchun moddiy-maʼnaviy yordam berganligi, fuqarolarga va yuridik shaxslarga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararni qoplanganligi, shuningdek, jabrlanuvchi vafot etgan taqdirda, dafn marosimlariga, jabrlanuvchining oila aʼzolariga yordam koʻrsatganligi) va boshqa jazoni yengillashtiruvchi-ogʻirlashtiruvchi holatlarga alohida eʼtibor berishlari shart.
15. Jinoyat kodeksining 260, 262, 265-moddalarida nazarda tutilgan jinoyat ishlarini koʻrishda, sudlar sudlanuvchiga nisbatan qoʻshimcha jazo chorasi sifatida transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilish yoki mahrum qilmaslik masalasini muhokama qilishlari lozim.
Jinoyat kodeksining 261, 266-moddasi 2, 3-qismlari sanksiyasida aybdorni muayyan huquqdan mahrum qilish majburiyligi belgilangan. Sud, sudlanuvchining transport vositasini boshqarish huquqi boʻlgan-boʻlmaganligidan qatʼi nazar, mazkur qoʻshimcha jazo masalasini muhokama qilishlari, boshqarish huquqi boʻlmagan shaxsga ham, muayyan huquqdan mahrum qilish jazosini qoʻllashlari lozim, toki u sud tomonidan tayinlangan muddat davomida bunday huquqni olishdan mahrum boʻlsin. Biroq, sudlanuvchining harakatida JKning 57-moddasida belgilangan holatlar mavjud boʻlsa, (Masalan: sudlanuvchining asosiy kasbi haydovchilik boʻlib, boshqa mutaxassislikka ega emasligi) sud hukmining tavsif qismida tegishli asoslar keltirib, qoʻshimcha jazo chorasini qoʻllamasligi mumkin. Garchand, shaxs jinoyat sodir qilgunga qadar yoki tergov vaqtida maʼmuriy tartibda yoki sud hukmi bilan transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilingan boʻlsa-da, sud jinoyat ishini koʻrishda qoʻshimcha jazo chorasi sifatida aybdorni muayyan huquqdan mahrum qilish masalasini muhokama etishi lozim.
16. Sudlarning eʼtibori transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligiga doir ishlarni koʻrishda, jinoiy harakatlar oqibatida jabrlanuvchilarga yetkazilgan moddiy zararni undirish, mulkning qanday shaklda boʻlishidan qatʼi nazar, daxlsizligini taʼminlashda davlat hamda fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoyalash muhim ahamiyat kasb etishga qaratilsin.
Sudlar har bir ish yuzasidan hukm chiqarishda, jinoiy harakat oqibatida yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zarar boʻyicha kiritilgan fuqaroviy daʼvoni hal etishlari, agarda, bunday daʼvo keltirilmagan boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1998-yil 11-sentabrdagi “Jinoiy harakatlar oqibatida yetkazilgan moddiy zararni qoplash masalasiga doir sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 21-sonli qarorida belgilangan talablarga muvofiq hamda JPKning 275, 276-moddalari asosida oʻz tashabbusiga koʻra yetkazilgan zararni undirish haqida qaror chiqarish masalasini hal qilishlari lozimdir. Sud muhokamasini qoldirmay turib, daʼvo hajmini aniqlash imkoniyati boʻlmagan va zarar miqdori jinoyatning kvalifikatsiyasiga, sudlanuvchiga tayinlanadigan jazo miqdoriga hamda hukm chiqarishda yuzaga keladigan boshqa masalalarga taʼsir qilmaydigan alohida hollarda sud harakatdagi qonunlar talabiga koʻra, fuqaroviy daʼvoning fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida hal qilinishi huquqini eʼtirof etishi mumkin.
17. Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish natijasida jabrlanuvchiga yetkazilgan moddiy zararni qoplash masalasini hal qilishda, sudlar, jinoyat oqibatida yetkazilgan zarar toʻliq hajmda qoplanishi lozimligi haqidagi Fuqarolik kodeksining 985-moddasi talablaridan kelib chiqishlari kerak.
18. Birgalikdagi jinoiy harakatlar natijasida zarar yetkazilgan boʻlsa, barcha shaxslar yetkazilgan zararni qoplashda solidar tartibda javobgar boʻlishlari lozim. Fuqarolik kodeksining 1000-moddasiga binoan, jabrlanuvchining arizasiga koʻra va uning manfaatlarini koʻzlab, agar bu tartib zarar qoplanishini taʼminlasa, sud birgalikda zarar yetkazgan shaxslar zimmasiga solidar emas, balki, hissali javobgarlikni yuklashga haqli. Bunday holatda, qanday tartibda zararni qoplash usuli hukmda koʻrsatilishi kerak.
19. Yoʻl-transport hodisasi faoliyati tevarak-atrofdagilarga oshiqcha xavf tugʻdiradigan davlat yoki mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, boshqa tashkilotlarga tegishli transport vositasini boshqarayotgan shaxs tomonidan sodir etilgan boʻlsa, zararni qoplash masalasini hal qilishda, sudlar, yetkazilgan zararni bevosita jinoyat sodir etgan shaxsdan emas, balki oʻsha tashkilotdan undirishlari lozim.
Shu bilan birga sud yuridik shaxslarga FKning 1001-moddasiga asosan, korxonaga zarar yetkazgan shaxsdan zarar miqdorini qayta talab qilish (regress) huquqiga ega ekanliklarini tushuntirishlari lozim.
20. Sudlar transport vositasi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish natijasida jabrlanuvchining shifoxonada davolangan vaqti va unga davolanish uchun sarf qilingan xarajatlarni qoplash masalasini hal qilishda, JPKning 275, 276-moddalari hamda Fuqarolik qonun normalariga asoslanishlari lozim. Shu bilan birgalikda, jabrlanuvchiga qancha miqdorda sarf-xarajat qilinganligini aniqlash va keltirilgan zararni shu davolash muassasalariga ishda toʻplangan dalillarga (ekspertiza xulosalari, dalolatnoma, maʼlumotnoma va boshqa asosli hujjatlar) asoslangan holda undirish choralarini koʻrishi lozim.
21. Mazkur qarorning qabul qilinishi munosabati bilan sobiq SSSR Oliy sudi Plenumining shu yoʻnalishdagi barcha qarorlari qoʻllanilishi toʻxtatilsin. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1990-yil 14-dekabrdagi “Avtotransport jinoyatlari toʻgʻrisidagi ishlar yuzasidan sud praktikasi haqida”gi 5-9-90-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
2000-yil 22-dekabr,
32-son
Постановление
пленума Верховного суда Республики Узбекистан
О СУДЕБНОЙ ПРАКТИКЕ ПО ДЕЛАМ, СВЯЗАННЫМ С ПРЕСТУПЛЕНИЯМИ ПРОТИВ БЕЗОПАСНОСТИ ДВИЖЕНИЯ И ЭКСПЛУАТАЦИИ ТРАНСПОРТА
Суды, в основном, правильно применяют законодательство при рассмотрении дел о преступлениях против безопасности движения и эксплуатации транспорта.
Вместе с тем Пленум отмечает, что при рассмотрении дел этой категории допускаются отдельные недостатки. В частности, имеют место факты неисследованности доказательств по делу, совершенное деяние квалифицируется неправильно, в полной мере не уделяется внимание на обстоятельства, смягчающие или отягчающие наказание, в результате чего виновным назначается несоразмерно содеянному наказание.
Суды также допускают ошибки при разрешении гражданских исков, связанных со взысканием сумм для возмещения материального и морального ущерба, причиненного потерпевшим или для их лечения.
В целях устранения имеющих недостатков и единообразного применения законодательства Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов на необходимость улучшения качества рассмотрения дел о преступлениях против безопасности движения и эксплуатации транспорта, периодического изучения и обобщения судебной практики, рассмотрения уголовных дел такого рода квалифицированным составом суда, компетентным в особенностях этой категории преступлений, усиления мер воздействия, направленных на устранение причин и условий, способствующих их совершению.
2. Уголовная ответственность за нарушение правил движения и эксплуатации транспортных средств предусмотрена в диспозиции статей 260—269 Уголовного кодекса к числу «транспортных средств», предусмотренных в этих статьях, относятся автомобили, все виды тракторов, самоходные машины, трамваи, троллейбусы, а также мотоциклы и другие механические транспортные средства, с двигателем внутреннего сгорания объемом свыше 50 см3.
Под «самоходным транспортными средствами» подразумеваются специальные машины, предназначенные для прокладки дорог, строительства, сельского хозяйства и других работ (экскаваторы, грейдеры, автокраны, скреперы, автопогрузчики). Понятие других механических транспортных средств указано в «Правилах дорожного движения».
3. Субъектом преступления, предусмотренного статьей 266 Уголовного кодекса, может быть вменяемое лицо, управляющее транспортным средством, которому в момент дорожно-транспортного происшествия исполнилось 16 лет. При этом не имеет значения, управляло ли лицо транспортным средством самовольно или по разрешению, являлось ли оно владельцем транспортного средства или нет, наличие у него свидетельства, дающего право на управление транспортным средством.
При решении вопроса об ответственности за ущерб, причиненный в результате дорожно-транспортного происшествия, лицом, не достигшим совершеннолетия, суды должны руководствоваться требованиями статей 993-994 Гражданского кодекса Республики Узбекистан.
4. Обязательным признаком преступлений, предусмотренных статьями 260—263, 266, 268-269 Уголовного кодекса, является причинение телесных повреждений средней тяжести или тяжкого телесного повреждения, полученных в результате нарушения правил движения или эксплуатации транспорта, гибель людей, катастрофы или иные тяжкие последствия.
Под «человеческими жертвами» подразумевается гибель двух или более людей, происшедшая в результате транспортного происшествия.
Под понятием «катастрофа» подразумевается причинение существенного вреда, опасного для окружающей среды, здоровья и жизни людей, авария железнодорожного, морского, речного, воздушного, а также общественного транспорта, послужившая причиной гибели людей (автобус, троллейбус и т. п.);
Под «другими тяжкими последствиями» имеется в виду причинение тяжких телесных повреждений нескольким лицам в результате дорожно-транспортного происшествия, выход из строя на длительный срок поездов, кораблей или самолетов, нанесение ущерба перевозимым грузам в особо крупных размерах, разрушение окружающих домов и других сооружений (взрыв, загорание, завал), а также связанные с ними случаи причинения вреда в особо крупных размерах. (Суды вправе исходя из обстоятельств конкретного дела, дать правовую оценку преступному результату, как приведшему к тяжким последствиям, при этом необходимо мотивировать свои выводы в приговоре).
5. При наличии признаков преступления, предусмотренного разными частями одной статьи УК, которые совершены в результате нарушения правил безопасности движения и эксплуатации транспорта, деяние совершенное виновным должно квалифицироваться в соответствии с требованиями статьи 33 УК, по той ее части, определяющей более тяжкое наказание.
Вместе с тем, учитывая, что преступление считается законченным при наличии последствия, указанного в диспозиции, транспортные происшествия, совершенные в разное время, необходимо квалифицировать отдельно.
6. Действия лица, нарушившего правила безопасности движения и эксплуатации транспортных средств, не оказавшего помощи потерпевшему, жизнь которого оказалась в опасности в результате этого происшествия, и который был лишен возможности принять меры к самосохранению необходимо квалифицировать по соответствующей части статьи 117 УК по совокупности преступлений.
Разъяснить, что если лицо, не нарушило правил безопасности движения и эксплуатации транспорта, но поставило в опасность жизнь потерпевшего, не выполнило своих водительских обязанностей, и покинуло место происшествия, либо уехало без оказания помощи в расчете на то, что другие лица, оказавшиеся на месте происшествия, окажут помощь потерпевшему, жизнь которого оказалась в опасности и который был лишен возможности самосохранения, то эти обстоятельства, не могут служить основанием для освобождения его от ответственности и наказания, предусмотренного статьей 117 УК.
В случае когда потерпевшему в результате дорожно-транспортного происшествия причинены легкие телесные повреждения, не опасные для жизни, или очевидно, что его смерть наступила непосредственно во время дорожно-транспортного происшествия, либо если помощь виновного потерпевшему обязательна, но возникла явная опасность для его собственной жизни или здоровья, то есть, если оно не имело возможности оказать помощь, ответственность, предусмотренная статьей 117 УК, не наступает.
7. Органы следствия в постановлении о привлечении лица к участию в деле в качестве обвиняемого по статье 266 УПК, обвинительном заключении, а суды в приговоре не должны ограничиваться указанием на нарушение пунктов «Правил дорожного движения», а конкретно указывать, в чем состоят такие нарушения правил (например, управление технически неисправным транспортным средством, управление транспортом в нетрезвом состоянии, превышение скорости и т. д.).
Суды должны иметь в виду, что при существенном изменении обвинения в сторону, отягчающую вину обвиняемого, в соответствии со статьей 419 УПК не допускается изменение обвинения в нарушение пунктов «Правил дорожного движения» на другие пункты, без направления дела на дополнительное расследование.
При рассмотрении дел о преступлениях, предусмотренных статьей 266 УК, совершенных лицами, не имевших права на управление транспортного средства, суды должны реагировать на факты непривлечения к ответственности владельцев автотранспорта, допустивших передачу управления ими другим лицам.
В этих целях судам надлежит выяснять, привлечен ли владелец автотранспорта к административной ответственности или нет, и при необходимости принимать соответствующие меры.
8. Необходимо отличать нарушение правил безопасности движения и эксплуатации транспортных средств от нарушения правил вождения и эксплуатации военных машин. В случае нарушения правил вождения и эксплуатации боевой, специальной или транспортной машины военнослужащим, деяние надлежит квалифицировать по статье 298 УК. Если военнослужащим нарушены правила дорожного движения и эксплуатации невоенизированного транспортного средства, или дорожно-транспортное происшествие возникло в результате нарушения гражданским лицом правил дорожного движения при управлении военной машины, то это деяние нужно квалифицировать по статье 266 УК.
9. Разъяснить, что лица, ответственные за эксплуатацию железнодорожного, морского, речного, воздушного, автомобильного или иного транспортного средства могут быть привлечены к уголовной ответственности по статье 261 УК, в случае допуска ими к управлению указанным транспортным средствами лиц, находящихся в состоянии алкогольного опьянения или под воздействием наркотических средств, психотропных или других веществ, влияющих на интеллектуально-волевую деятельность, в случае нарушения водителем правил безопасности движения или эксплуатации транспортных средств, повлекших тяжкие телесные повреждения или смерть человека.
Субъектом преступления, предусмотренного статей 261 УК, могут быть лица, ответственные за техническое состояние и эксплуатацию транспортных средств, работающие в государственных или общественных организациях, независимо от форм собственности, а также владельцы индивидуальных транспортных средств.
Лицами, ответственными за техническое состояние транспортных средств, могут быть руководители автопредприятий, хозяйств, инженера, техники и другие лица.
Лицо, непосредственно управлявшее транспортным средством, должно привлекаться к ответственности по статьям 260, 266 Уголовного кодекса.
Под лицом, управляющим железнодорожным, морским, речным или воздушным транспортом, подразумеваются работники, чья деятельность связана с организацией безопасного движения транспорта (например, работники службы движения, центра управления воздушным сообщением, диспетчерской службы, старший штурман, руководитель полетов в организации воздушного транспорта), а также работники, непосредственно управляющие или эксплуатирующие его (командир, штурман воздушного судна, машинист и его помощник и другие).
Лицо, находящееся в служебном подчинении, не освобождается от уголовной ответственности за передачу управления транспортным средством своему руководителю, находящемуся в состоянии опьянения, однако, при назначении наказания суд должен принять во внимание это обстоятельство.
Если лицо, ответственное за эксплуатацию транспортного средства во время исполнения служебных обязанностей отстранило водителя от управления транспортным средством, либо он был отстранен от управления работниками Госавтоинспекции, то ответственность по статье 261 УК не наступает.
10. Обратить внимание, на то, что субъектом преступления, указанного в статье 268 УК, могут быть — пешеходы, водители гужевого транспорта, велосипедисты, лица, везущие тележки, сани, детские и инвалидные коляски, либо другие участники дорожного движения, кроме лиц, ответственность которых предусмотрена в статьях 261—263, 265 или 266 УК. Объективной стороной преступления считается наступление преступных последствий, указанных в диспозиции данной статьи. Если же нарушение правил безопасности движения и эксплуатации транспортных средств находится в причинной связи с преступными действиями водителей нескольких транспортных средств или других участников дорожного движения, то в этом случае все они должны привлекаться к ответственности по соответствующим статьям УК.
11. Суды должны принять во внимание, что ответственность по статье 262 УК наступает в случаях недоброкачественного ремонта железнодорожного, морского, речного, воздушного, автомобильного или иного транспортного средства, путей сообщения, средств сигнализации, связи или другого транспортного оборудования, а равно в случаях выпуска в эксплуатацию заведомо технически неисправных транспортных средств, совершенных лицом, выполняющим ремонт, либо ответственным за техническое состояние и эксплуатацию транспортного средства, повлекших последствия, предусмотренные статьями 260 и 266 УК.
При этом лицо, ответственное за технические средства, пути сообщения, сигнализацию, средства связи или другого транспортного оборудования должно быть осведомлено об этой технической неисправности.
12. Суды должны отличать преступления, связанные с нарушением правил безопасности движения и эксплуатации транспортных средств, от преступлений, совершенных в результате нарушения правил техники безопасности или правил охраны труда на транспорте.
Под преступным нарушением правил движения транспортных средств или безопасности их эксплуатации понимается совершение таких действий непосредственно на находящемся в движении транспортном средстве на дорогах, улицах, железнодорожных переездах. Если в процессе производства с использованием транспортных средств, в частности при разгрузке-загрузке транспорта, ремонте транспортных средств, выполнении строительных, сельскохозяйственных и других видов работ, в результате нарушения техники безопасности или правил охраны труда происходят несчастные случаи, связанные с получением средней тяжести или тяжких телесных повреждений, смертью человека или другими тяжкими последствиями, то действия виновного лица квалифицируются по статье 257 УК, если же имеют место посягательство на жизнь, здоровье, или имущество личности, то такие действия квалифицируются соответственно, как преступления против жизни и здоровья человека, или его имущества.
13. Разъяснить, что при наличии в деле противоречивых сведений судам, необходимо получать отдельное заключение эксперта по каждому случаю. Если в ходе судебного разбирательства адвокат представит заключение эксперта, его необходимо сопоставить с имеющимся в деле заключением. В приговоре суда должны быть приведены собранные по делу доказательства, и дана обоснованная оценка достоверности каждого из них.
Назначенную в ходе судебного следствиям экспертизу могут проводить эксперт, давший заключение на предварительном следствии, другой эксперт, назначенный по инициативе суда, или эти эксперты совместно. Об этом суд выносит определение.
Эксперты отвечают на поставленные перед ними вопросы только в пределах своих полномочий. Суды не могут ставить перед экспертами вопросы о виновности, либо невиновности подсудимого, правовой оценке его деяния.
Суды при разрешении уголовных дел по статье 266 УК должны принимать во внимание, что заключение эксперта о невозможности предотвращения водителем дорожно-транспортного происшествия (удар, столкновение, наезд), если оно произошло в результате нарушений «Правил дорожного движения» до создания водителем аварийной ситуации (например, управление автотранспортом в нетрезвом состоянии, превышение скорости, управление неисправным транспортом), и имеется вывод о наличии причинной связи между произошедшим транспортным происшествием и нарушением «Правил дорожного движения», то это заключение должно оцениваться в совокупности с другими объективными доказательствами при решении вопроса о привлечении к уголовной или административной ответственности (вопросам наличия причинной связи между действиями лица и ДТП суд должен дать правовую оценку вместе с собранными по делу доказательствами и заключением экспертизы, при этом заключение эксперта должно оцениваться наравне с другими имеющимися в деле доказательствами).
14. Суды в процессе рассмотрения дел, связанных с дорожно-транспортными происшествиями, должны при определении вида и срока наказания виновному, исходить из принципов гуманизма и справедливости, неукоснительно выполнять требования закона об индивидуальном подходе к каждому делу, уделять особое внимание степени общественной опасности совершенного преступления, наличию причинной связи между дорожно-транспортным происшествием и его последствиями, поведению лица после происшествия, его действия по отношению к потерпевшему (оказание медицинской помощи потерпевшему после дорожно-транспортного происшествия, материальной и моральной помощи для быстрого выздоровления, восполнение материального и морального ущерба, причиненного гражданам и юридическим лицам, а также оказание помощи членам семьи погибшего в случае смерти потерпевшего), другим обстоятельствам, смягчающим или отягчающим наказание.
15. При рассмотрении уголовных дел, предусмотренных статьями 260, 262, 265 Уголовного кодекса суды должны обсудить вопрос о применении к обвиняемому дополнительной меры наказания в виде лишения права управления транспортным средством.
В санкции частей 2 и 3 статьи 266 Уголовного кодекса определена обязательность лишения виновного определенного права. Суды должны обсудить вопрос о применении дополнительного наказания — лишение права на управление транспортным средством и в тех случаях независимо от того, имеет ли лицо на него право или нет, с тем, чтобы в течение назначенного судом срока он был лишен возможности получения такого права. При наличии исключительных обстоятельств, предусмотренных статьей 57 УК (например: основная профессия подсудимого — водитель, и он другой специальности не имеет) суд в описательной части приговора должен обосновать решение о неприменении дополнительного наказания. Аналогично, если лицо было лишено права на управление транспортным средством до совершения преступления либо в ходе следствия в административном порядке или на основании приговора суда, суд при рассмотрении уголовного дела должен обсудить вопрос о лишении виновного этого права в качестве дополнительной меры наказания.
16. Обратить внимание судов на то, что при рассмотрении дел о преступлениях против безопасности движения и эксплуатации транспортных средств, важное значение имеют взыскание материального ущерба в пользу потерпевшего, а также защита имущества, независимо от формы собственности, прав и интересов государства и граждан.
Суды при постановлении приговора должны решить вопрос о гражданском иске в связи с нанесенным материальным и моральным ущербом в результате преступления. При отсутствии подобного иска в соответствии с требованиями постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 11 сентября 1998 года № 21 «О судебной практике по вопросам возмещение материального ущерба, причиненного преступлением», а также на основании статей 275, 276 УПК суды по своей инициативе должны решать вопросы, связанные с возмещением ущерба.
17. При решении вопроса о возмещении материального ущерба, причиненного потерпевшему в результате нарушения правил движения и эксплуатации транспортных средств, суды должны исходить из требований статьей 985 Гражданского кодекса о полном возмещении ущерба, нанесенного в результате преступления.
18. Если ущерб нанесен в результате совместных преступных действий, ответственность по возмещению причиненного ущерба должны нести все виновные лица в солидарном порядке. В соответствии со статьей 1000 Гражданского кодекса, при наличии заявления потерпевшего и защищая его интересы, в случае, если солидарный порядок не обеспечивает возмещение вреда, суд вправе возложить на лиц, причинивших ущерб, не солидарную, а долевую ответственность. В этом случае в приговоре должен быть определен порядок возмещения ущерба.
19. Если дорожно-транспортное происшествие совершено лицом, управляющим транспортным средством, принадлежащим другим организациям, то при решении вопроса о возмещении ущерба, учитывая, что транспорт является источником повышенной опасности, суды должны взыскивать сумму за нанесенный ущерб не с лица, непосредственно совершившего преступление, а с той организации, кому принадлежит транспортное средство, независимо от формы собственности.
При этом, суды должны разъяснить юридическим лицам, что они на основании статьи 1001 ГК имеют право предъявить регрессный иск о взыскании суммы с лица, причинившего ущерб предприятию.
20. При решении вопроса о возмещении расходов, затраченных во время нахождения в лечебном учреждении и лечения потерпевшего в результате нарушения правил безопасности движения и эксплуатации транспортных средств, суды должны руководствоваться требованиями статьей 275, 276 УПК, а также нормами гражданского права. Вместе с тем, необходимо определять размеры расходов на потерпевшего и принимать меры к взысканию сумм в пользу лечебных учреждений на основании доказательств, собранных по делу (заключения экспертизы, акты, справки и другие документы).
21. В связи с принятием данного постановления не применять всех постановлений Пленума Верховного суда бывшего ССР по этому вопросу.
Считать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан «О судебной практике по делам об автотранспортных преступлениях» от 14 декабря 1990 года № 5-9-90.
22 декабря 2000 г.,
№ 32