Sudning hal qiluv qarori nizolashayotgan taraflarning shaxsiy huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanayotgan manfaatlarini himoya qilishning muhim hujjati hisoblanadi. Bu esa sudlarga hal qiluv qarorini qabul qilish masalasiga alohida masʼuliyat va eʼtibor bilan yondashish lozimligi majburiyatini yuklaydi. Har bir ish boʻyicha hal qiluv qarori qonuniy va asoslantirilgan boʻlishi lozim.

Aksariyat fuqarolik ishlari boʻyicha hal qiluv qarorlari sudlar tomonidan protsessual va moddiy qonun meʼyorlari talablariga aniq rioya qilingan holda chiqarilmoqda.

Shu bilan birga sudlar tomonidan qabul qilingan baʼzi hal qiluv qarorlari ularning qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi lozimligi bilan bogʻliq talablarga javob bermaydi. Ayrim hal qiluv qarorlarida ish holatlari toʻliq ifoda etilmagan, dalillar tahlil qilinmagan, ularga baho berish va aniqlangan holatlarni huquqiy mushohada qilish bilan bogʻliq muhim vazifalar amalga oshirilmagan, nizo boʻyicha sudning xulosalari har doim ham ishning haqiqiy holatlariga toʻgʻri kelmaydi. Moddiy huquq meʼyorlarini nooʻrin tatbiq qilish bilan bogʻliq holatlar hamon davom etmoqda. Qator sud qarorlarida ish boʻyicha sud tomonidan aniqlangan holatlar koʻrsatilmaydi va ishning holatidan kelib chiqadigan sudning xulosalari mavjud emas, hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida daʼvoni rad etilganlik, ayniqsa, uni qisman rad etilganlik asoslari har doim ham keltirilmaydi, hal qiluv qarorlarining xulosa qismi tushunarsiz bayon etilganligi sababli ularni ijro etishda qiyinchiliklar kelib chiqmoqda.

Bayon etilgan jiddiy kamchiliklarni bartaraf etish va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik-protsessual kodeksining bir xilda qoʻllanishini taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori har bir ish boʻyicha ular tomonidan qabul qilinadigan hal qiluv qarorlari toʻliq ravishda FPKning 203—207-moddalari talablariga javob berishi, qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi lozimligiga qaratilsin.

Hal qiluv qarorlarini qabul qilishda sudyalar ishlarni qonun asosida ishning holatiga muvofiq, sudyalarga chetdan taʼsir koʻrsatmaydigan sharoitda hal qilishlari lozimligi toʻgʻrisidagi FPKning 7-moddasidagi talablarga qatʼiy rioya etishga majburdirlar.

2. Hal qiluv qarori protsessual huquq meʼyorlariga qatʼiy rioya qilingan va shu huquqiy munosabatlarga tatbiq qilinishi lozim boʻlgan moddiy huquq meʼyorlariga toʻliq rioya qilingan holda chiqarilgandagina qonuniy boʻlib hisoblanishini sudlar nazarda tutmoqlari lozim.

Hal qiluv qarori zarur hollarda oʻxshash munosabatlarni tartibga soluvchi ish muomalasi odatlari, mahalliy odat va anʼanalarda vujudga kelgan qonun meʼyorlari yoxud fuqarolik qonunchiligining umumiy asoslari va maʼnosidan kelib chiqqan holda asoslanishi mumkin (FKning 5, 6-moddalari, FPKning 12-moddasi).

Fuqarolarning huquqlarini cheklaydigan va javobgarlik belgilaydigan meʼyorlarning oʻxshashlik boʻyicha qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

3. Sud ish boʻyicha haqiqatni aniqlash uchun qonunda koʻrsatilgan barcha choralarni koʻrishga majbur, hal qiluv qarorida ishning holatlari haqida bayon etilgan sudning xulosalari, taraflarning haqiqiy oʻzaro munosabatlariga toʻgʻri kelmogʻi lozim. Hal qiluv qarorida ish uchun huquqiy ahamiyatga ega boʻlgan hamma holatlar bayon etilgan, tegishli dalillar keltirilgan va ish boʻyicha aniqlangan holatlar hamda taraflarning huquq va burchlari boʻyicha toʻgʻri xulosaga kelingan taqdirdagina, u asosli boʻlib hisoblanadi. Ishning haqiqiy holatlari toʻgʻrisidagi sudning xulosasi hal qiluv qarorida FPKning 56-moddasida koʻzda tutilgan isbotlash vositalariga koʻra asoslantiriladi. Hal qiluv qarori FPKning 58, 59-moddalarida belgilangan dalillarning daxldorligi va isbotlash vositalariga yoʻl qoʻyilishi haqidagi qoidalar eʼtiborga olingan holda asoslantiriladi.

4. Ishning sudda koʻrilishining bevositaliligi FPKning 11-moddasiga koʻra uning asosiy prinsiplaridan biri ekanligini hisobga olgan holda hal qiluv qarori ishni koʻrgan sud tomonidan faqat tekshirilgan dalillarga koʻragina asoslantirilishi lozim. Bunda sud hal qiluv qarorida ish uchun ahamiyatga ega u yoki bu holatlar tasdiqlanadigan dalillarning koʻrsatib oʻtilishi bilan chegaralanmasdan, balki bu dalillarning mazmunini bayon etmogʻi shart.

Agar sud har bir dalillarga alohida va ularning yigʻindisida baho berib, taqdim etilgan u yoki bu hujjatlar, guvohlarning koʻrsatuvlari, boshqa faktik maʼlumotlar taraflar oʻzlarining talab va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlarining tasdiqlanmaganligini aniqlasa, u hal qiluv qarorida bu xususdagi oʻzining xulosasini ishonarli tarzda asoslamogʻi lozim.

Javobgar daʼvoni tan olgan holatlarda sud majlisida aniqlangan ishning haqiqiy holatlarini hisobga olgan holda hal qiluv qarorida bunga baho berilishi kerak. Agar sud javobgarning daʼvoni tan olishi qonunga zid ekanligini yoki boshqalarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzayotganligini aniqlasa, uni qabul qilishga haqli emas.

5. Agar dalillarni toʻplash ishni koʻrayotgan sud tomonidan amalga oshirilmagan boʻlsa (Oʻzbekiston Respublikasi FPKning 65, 67, 69, 74, 79-moddalari), ular oʻqib eshittirilgan va sud majlisida koʻrib chiqilgandagina va ularda mavjud boʻlgan faktik maʼlumotlar qonunda belgilangan tartibda boshqa dalillar yigʻindisi bilan birgalikda tekshirilgan taqdirdagina, sud hal qiluv qarorini shu dalillar bilan asoslashga haqli. Ushbu hujjatlar bilan ishda ishtirok etayotgan shaxslar, ularning vakillari, zarur hollarda esa, ekspertlar va guvohlar tanishtirilishi lozim. Ishda ishtirok etayotgan shaxslar ushbu hujjatlarda bayon etilgan maʼlumotlar yuzasidan tushunchalar berishga haqlidirlar. Fuqarolik protsessual kodeksi meʼyorlariga koʻra sud tomonidan tekshirilmagan maʼlumotlarni hal qiluv qarorida koʻrsatish mumkin emas (FPKning 186, 187-moddalari).

6. FPKning 67-moddasiga koʻra hech qanday dalil sud uchun oldindan aniqlangan kuchga ega emasligi sababli ekspertning xulosasi alohida isbotlash vositasi hisoblanmay, barcha boshqa dalillar bilan birgalikda baholanmogʻi kerak. Sudning ekspert xulosasiga qoʻshilmaganligi hal qiluv qarorida yoki ajrimda asoslanmogʻi lozim (FPKning 88-moddasi).

Ekspertning xulosasini baholashda sud ekspertiza oʻtkazilish vaqtida protsessual huquq meʼyorlariga rioya qilingan-qilinmaganligini, taraflarning va ishda qatnashayotgan boshqa shaxslarning huquqlari buzilgan-buzilmaganligini, ekspertning vakolatliligini, tekshirish usulining ilmiyligini tekshirishi lozim boʻladi.

7. Jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan yoki etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilgan yoki etilmaganligi masalalari yuzasidangina majburiy ekanligi sababli (FPKning 60-moddasi) sud jinoyat ishidan kelib chiquvchi zararni undirish haqidagi daʼvoni koʻrishda javobgarning aybdorligi masalasini muhokama qilishga kirishishga haqli emas, balki faqat zararning miqdori haqidagi nizoni hal qilishi mumkin.

Yetkazilgan zararning miqdorini undirish haqidagi xulosaning tasdigʻi sifatida hal qiluv qarorida hukmning mavjudligidan tashqari, taraflar tomonidan taqdim etilgan yoki fuqarolik ishini koʻrish chogʻida sud tomonidan toʻplangan dalillar koʻrsatilishi kerak.

8. Sudning har qanday hal qiluv qarori kirish, bayon, asoslantiruvchi va xulosa qismidan iborat boʻladi.

Hal qiluv qarorini yozishda sudlar FPKning 206-moddasi bilan belgilangan birin-ketinlikka rioya qilmoqlari zarur.

Hal qiluv qarorining kirish qismida hal qiluv qarorining chiqarilgan vaqti va joyi, hal qiluv qarori chiqargan sudning nomi, sudyaning familiyasi (sud tarkibi), sud majlisining kotibi, taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, shuningdek, nizo predmeti koʻrsatiladi.

Hal qiluv qarorining bayon qismi daʼvo talablarini, javobgarning eʼtirozlarining qisqacha mazmuni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlarini aks ettirmogʻi lozim. Daʼvogarning daʼvoni oʻzgartirganligi (daʼvoning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, daʼvo talablarining miqdorini oshirish yoki kamaytirish, daʼvodan voz kechish va b.) shu yerda koʻrsatilmogʻi kerak.

Hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida sudning ish boʻyicha chiqargan xulosasining faktik va huquqiy asoslari bayon etilishi lozim. Jumladan, hal qiluv qarorining bu qismida ishning sud tomonidan aniqlangan holatlari, ishning holatlari toʻgʻrisidagi sud xulosalariga asos boʻlgan dalillar, sud u yoki bu dalilni rad qilishda asoslangan xulosalar, shuningdek, nizoli munosabatni tartibga soluvchi moddiy huquq meʼyorlari (fuqarolik, oila, yer, mehnat, uy-joy toʻgʻrisidagi va boshqa qonunlar) keltirilmogʻi, qonunning nomi, moddasi, bandi, boshqa qonun hujjatlarining soni va qabul qilingan sanasi, hamda protsessual huquq meʼyorlari koʻrsatilmogʻi lozim. Zarur holatlarda sud Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining tegishli qarorlarini ham qoʻllashi lozim. Hal qiluv qarorining xulosa qismida tegishli meʼyorlarning mazmuni bayon etilganda bu talabga rioya qilinmogʻi lozim (masalan, hal qiluv qarorining darhol ijro etilishga qaratilgan hollarda FPKning 220-moddasiga qoʻllanishi). Agar javobgar daʼvoni tan olsa, asoslantirish qismida faqat daʼvo talabining tan olinganligi va uning sud tomonidan qabul qilinganligi koʻrsatilishi mumkin.

Hal qiluv qarorining xulosa qismida taraflarning familiyasi, ismi, otasining ismi va yuridik shaxsning nomi toʻliq keltirilishi, daʼvo talablarining qanoatlantirilganligi (toʻliq yoki qisman) yoki butunlay yoxud qisman rad etish haqidagi sudning xulosasi aniq aks ettirilgan boʻlishi lozim. Shuningdek, sud xarajatlarining taqsimlanishi, hal qiluv qarori ustidan shikoyat berish muddati va tartibi koʻrsatilishi shart. Hal qiluv qarorining xulosa qismi qarorni ijro etish chogʻida tushunmovchiliklar va nizolar vujudga kelmasligi uchun tushunarli va aniq tarzda ifoda etilmogʻi kerak.

9. FPKning 203-moddasiga koʻra sudya yoki sud ishni mazmunan koʻrib boʻlganidan soʻng shu sud majlisining oʻzidayoq darhol uzil-kesil qaror shaklida hal qiluv qarori chiqaradi. Ayrim hollarda alohida murakkab ishlar yuzasidan asoslantirilgan hal qiluv qarorini tayyorlash koʻpi bilan uch kunga kechiktirilishi mumkin.

Hal qiluv qarorining kirish va xulosa qismi eʼlon qilinganidan soʻng, sud ishda ishtirok etayotgan shaxslar, shuningdek, ularning vakillariga asoslantirilgan hal qiluv qarori bilan qachon tanishib chiqishlari mumkinligi haqida maʼlum qiladi. Tanishish kuni sud bayonnomasiga yozib qoʻyiladi.

Asoslantirilgan hal qiluv qarorining kirish va xulosa qismi ishni koʻrish tugallangan kuni eʼlon qilingan hal qiluv qarorining kirish va xulosa qismiga soʻzma-soʻz toʻgʻri kelmogʻi lozim. Ishni koʻrish tugatilgan kuni hal qiluv qarorining eʼlon qilingan kunidagi kabi asoslantirilgan hal qiluv qarori chiqarilgan kun deb koʻrsatiladi. Hal qiluv qarorining eʼlon qilingan xulosa qismi hamda asoslantirilgan hal qiluv qarori sudya (sud tarkibi) tomonidan imzolanib, ishga qoʻshiladi. Asoslantirilgan hal qiluv qaroriga nisbatan apellyatsiya shikoyati yoki protest keltirish muddati hal qiluv qarori bilan tanishish uchun belgilangan kunning ertasidan boshlab hisoblanadi.

10. Sud FPKning 207-moddasiga koʻra ishni daʼvogarning daʼvo talablari doirasida hal qiladi, biroq sud daʼvogarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun zarur deb topsa, shuningdek, qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ishdagi aniqlangan holatlarga bogʻliq ravishda daʼvogarning arz qilgan talablari doirasidan chetga chiqishi mumkin.

11. Hal qiluv qarori daʼvogarning barcha daʼvo talablari boʻyicha chiqarilishi lozimligini sudlar nazarda tutmoqlari kerak. Bir ish yuritishda bir necha daʼvo talablarini birlashtirilganda yoki sud qarshi daʼvoni koʻrish uchun qabul qilganida yoxud nizo predmetiga nisbatan mustaqil talab bilan arz qiluvchi uchinchi shaxsning daʼvosini qabul qilishda hal qiluv qarorining xulosa qismida sud har bir daʼvo yuzasidan qabul qilgan qarorini aniq koʻrsatishi lozim. Shu bilan birga sud ishda ishtirok etish uchun jalb qilinmagan shaxslarning huquq va majburiyatlari haqidagi masalani hal qilishga haqli emas.

Hal qiluv qarorini ijro qilish maʼlum shartlarning kelib chiqishi yoki kelib chiqmasligiga bogʻliq qilib qoʻyadigan boʻlsa, bunday hal qiluv qarorini chiqarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Hal qiluv qarori FPKning 219, 220-moddalarida belgilangan hollarda darhol ijro etiladi, bu haqda hal qiluv qarorida tegishli koʻrsatma bayon qilinadi.

12. Sudlar FPKning 203-moddasiga binoan faqat birinchi bosqich sudi sifatida mazmunan koʻrib hal qilingan ishlar boʻyicha sudning qarori hal qiluv qarori shaklida chiqarilishini, hal qiluv qarorining mazmunini aks ettiruvchi masalalar esa FPKning 206—211-moddalarida belgilanganligini nazarda tutmoqlari lozim.

Shuning uchun ham daʼvo talablarining mazmunan qaror qabul qilinmagan qismi boʻyicha sudning xulosasi hal qiluv qarorining xulosa qismiga kiritilishi mumkin emas (FPKning 92, 93, 97, 99, 100, 102-moddalari).

Bu xulosalar ajrim shaklida ifodalanib (FPKning 237, 238-moddalari), hal qiluv qaroridan alohida holda chiqarilmogʻi lozim.

13. Fuqarolik-protsessual kodeksiga koʻra ayrim turkumdagi ishlar boʻyicha ish koʻrishning turlicha tartibi belgilangan boʻlsada (daʼvo ishlari, alohida tartibda koʻriladigan ishlar, davlat organlari va boshqa organlari, shuningdek, mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizalar boʻyicha), ularning hammasi boʻyicha ishni mazmunan koʻrib hal qilish hal qiluv qarori shaklidagi qaror chiqarish yoʻli bilan tugallanishi belgilanganligi sababli sudlar hal qiluv qarorini yozishda FPKning 206-moddasida belgilangan birin-ketinlikka rioya qilinishi barcha turkumdagi ishlar uchun taalluqliligini nazarda tutmoqlari lozim.

14. Sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tartibda xabardor qilingan javobgar sud majlisiga kelmagan taqdirda, daʼvogar ishning koʻrilishiga eʼtiroz bildirmagan boʻlsa, sud ish boʻyicha sirtdan hal qiluv qarori chiqarishi mumkinligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin (FPKning 224-moddasi). FPKning 225-moddasiga muvofiq daʼvogar ishni javobgar ishtirokisiz sirtdan koʻrishga rozi boʻlmasa, sud ishni koʻrishni keyinga qoldirishi va kelmagan javobgarga ishning yangidan koʻrilish vaqti va joyi haqida qayta xabar yuborishi lozim. Sirtdan hal qiluv qarori chiqarishda sirtdan chiqariladigan hal qiluv qarorining mazmuni haqidagi FPKning 227-moddasi talablariga rioya qilinishi zarur. FPKning 229, 235-moddalariga binoan sud majlisida ishtirok etmagan taraf sirtdan hal qiluv qarori chiqargan sudga shu hal qiluv qarori unga tegishli tartibda maʼlum boʻlgan kundan boshlab oʻn besh kun ichida uni qayta koʻrish haqida ariza berishga haqlidir. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori uni chiqargan sud tomonidan bekor qilingan taqdirda ishni mazmunan koʻrish tiklanib, u Fuqarolik-protsessual kodeksida belgilangan qoidalar asosida koʻriladi.

15. Ish boʻyicha qoʻshimcha hal qiluv qarori FPKning 214-moddasida belgilangan holatlardagina va faqat ishni koʻrish chogʻida aniqlangan haqiqiy holatlar asosida chiqarilishi mumkin. Qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasi hal qiluv qarori chiqarilgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechikmay qoʻzgʻatilishi mumkin. Qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasini qoʻyish bilan bogʻliq muddat uzrli sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilgan holda u FPKning 130-moddasida belgilangan tartibda sud tomonidan tiklanishi mumkin.

Agar sudning hal qiluv qaroriga apellyatsiya va kassatsiya shikoyati berilgan yoki protest keltirilgan va shu bilan bir vaqtda qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasi ham qoʻyilgan boʻlsa, sud avval qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasini hal qilib, keyin ishni apellyatsiya, kassatsiya bosqich sudiga koʻrish uchun yuboradi.

Sud qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarishi chogʻida hal qiluv qarorining mazmunini oʻzgartirishga yoki sud majlisida tekshirilmagan yangi masalalarni hal qilishga haqli emas.

16. Chiqarilgan hal qiluv qarori tushunarsiz boʻlgan taqdirda, ishni hal qilgan sud oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra hal qiluv qarorini uning mazmunini oʻzgartirmagan holda FPKning 215-moddasida belgilangan qoidalarga koʻra tushuntirishi mumkin. Agar hal qiluv qarori ijro qilinmagan va uni majburiy ijro qildirish mumkin boʻlgan muddat oʻtmagan boʻlsagina, uni tushuntirishga yoʻl qoʻyiladi. hal qiluv qarorining tushunish qiyin boʻlgan qismlarini toʻliqroq va tushunarli bayon etishda, sud uning mazmunini oʻzgartirishga va hal qiluv qarorida bayon etilmagan masalalarni hal qilishga haqli emas.

17. FPKning 213-moddasiga binoan sud hal qiluv qarorining yozuvdagi xatolarni va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra tuzatishi mumkin. Tuzatish kiritish masalasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Bu shaxslarning sudga kelmaganliklari tuzatish kiritish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.

18. FPKning 216-moddasiga binoan ish boʻyicha hal qiluv qarori chiqargan sud yoki hal qiluv qarorini ijro etish joyidagi sud ishda ishtirok etayotgan shaxslarning arizasiga koʻra alohida hollarda, taraflarning mulkiy ahvoli, qarzdorning kasalligi yoki boshqa eʼtiborga molik holatlarni hisobga olib, hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirishga yoki uni boʻlib-boʻlib ijro etishga yoʻl qoʻyish, shuningdek, uni ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirishga haqli. Bunday mazmundagi arizalar ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Bu shaxslarning sudga kelmaganliklari qoʻyilgan masalani hal etishga toʻsqinlik qilmaydi. Ushbu masalani hal qilishda sud undiruvchining manfaatlarini hisobga olishi lozim.

19. Shuni nazarda tutish kerakki, taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosiga koʻra ularga sudning hal qiluv qarori nusxasi berilishi lozim. Sudning bu majburiyati daʼvo boʻyicha ish yuritish, shuningdek, boshqa ish yuritish turlari boʻyicha chiqarilgan sud qarorlariga ham taalluqlidir.

Sud majlisiga kelmagan taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga sudning hal qiluv qarori, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori nusxasi hal qiluv qarori chiqarilgan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay yuborilishi zarur.

20. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, Toshkent shahar va viloyat sudlarining eʼtibori vaqti-vaqti bilan quyi sudlar tomonidan chiqarilayotgan hal qiluv qarorlarining qonuniyligini oʻrganib, aniqlangan xato-kamchiliklarni bartaraf etish uchun choralar belgilashlari lozimligiga qaratilsin.

21. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston SSR Oliy sudi Plenumining 1984-yil 11-maydagi “Oʻzbekiston SSR sudlari tomonidan SSSR Oliy sudi Plenumining 1982-yil 9-iyuldagi “Sudning hal qiluv qarori toʻgʻrisida”gi 7-sonli qarorining bajarilishi haqida”gi 2-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.