O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 23-avgustdagi PF-118-son “Yoqilg‘i-energetika tarmog‘ida davlat nazorati tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. Reaktiv quvvat kompensatsiyasi bo‘yicha ishlarni tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun o‘tgach kuchga kiradi.

Mazkur Nizom elektr energiyasini elektr tarmoqlari bo‘ylab uzatishda texnologik sarflarni kamaytirish hamda reaktiv quvvat kompensatsiyasi bo‘yicha ishlarni tashkil etish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Nizomda quyidagi tushunchalar va atamalar qo‘llaniladi:

aktiv quvvat — foydali ish bajarish uchun ishlab chiqariladigan va iste’mol qilinadigan quvvat (o‘lchov birligi: Vt — vatt, kVt — kilovatt, mVt — megavatt);

aktiv yuklama rejimi — elektr qabul qilgichni faqat aktiv quvvat va energiya iste’mol qilib ishlovchi rejimi;

asinxron dvigatel — rotorning aylanish tezligi stator maydoni aylanish tezligidan farqlanadigan mashina;

asinxron yuritma — asinxron dvigatelli yuritma mashina sifatida foydalaniladigan elektr uskunalar majmuasi;

iste’molchi — elektr ta’minoti shartnomasiga muvofiq elektr energiyasidan foydalanuvchi, ruxsat etilgan quvvati 50 kVt va undan ortiqni tashkil etgan barcha iste’molchilar (maishiy iste’molchilar bundan mustasno);

kumulyativ xarajatlar — kapital qurilishga bir yo‘la kiritiladigan kapital mablag‘larda (qurilish muddati 1 yilgacha bo‘lganda) va doimiy har yillik ekspluatatsiya sarflarida keltirilgan yillik jamlanma xarajatlar;

maksimal reaktiv quvvat — uzoq vaqt o‘zgarmaydigan reaktiv yuklama bo‘lib, u o‘zining eng og‘ir issiqlik ta’siriga ko‘ra, ya’ni maksimal harorati yoki izolyatsiyaning issiqlik yemirilishi bo‘yicha kutilayotgan o‘zgaruvchan reaktiv yuklamaga ekvivalentdir;

maksimal yuklamali soatlar — iste’molchilarni elektr ta’minoti tizimidan elektr energiyasining maksimal qiymatini foydalanish vaqt oralig‘idagi soatlar;

nominal quvvat — qurilmani ekspluatatsiya qilishda va sinashda chetga og‘ishlarni hisoblash uchun dastlabki qiymat deb hisoblanuvchi, elektr texnik qurilmani ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ko‘rsatilgan quvvat;

nosimmetrik va nosinusoidal rejimlar — elektr tarmoqlarida nosimmetrik yuklamalar mavjud bo‘lganda hamda tarmoqning ayrim elementlari to‘liq bo‘lmagan faza rejimi bilan ishlaganda va faza parametrlarida farqlanishlar yuzaga kelgandagi rejimlar, shuningdek, elektr tizimi kuchlanishi va toklari egri chizig‘ining nosinusoidal shaklga kelishiga sabab bo‘luvchi nochiziqli yuklamlarning kam inertligi;

reaktiv quvvat — elektromagnit maydonlarni hosil qilish uchun ishlab chiqariladigan va iste’mol qilinadigan quvvat (o‘lchov birligi: VAr — var, kVAr — kilovar, mVAr — megavar);

reaktiv quvvat kompensatsiyasi — elektr tizimiga ulangan elektr stansiyalari generatorlari tomonidan ishlab chiqarilayotgan reaktiv quvvat kattaligi va iste’mol qilinayotgan reaktiv quvvat kattaligi o‘rtasidagi balansni ta’minlanishi;

reaktiv energiya — elektromagnit maydonlarini hosil qilish uchun ishlab chiqariladigan va iste’mol qilinadigan energiya (o‘lchov birligi: VAr*s — var*soat, kVAr*s — kilovar*soat, mVAr*s — megavar*soat);

salt yurish — elektr mashinalarini elektr yuklamasiz ishlashi;

sinxron dvigatel — rotorning aylanish tezligi stator maydoni aylanish tezligiga teng bo‘lgan mashina;

sinxron yuritma — sinxron dvigatelli yuritma mashina sifatida foydalaniladigan elektr uskunalar majmuasi;

elektr ta’minoti shartnomasi — iste’molchida kerakli uskunalar va elektr energiyasi iste’molini hisoblagichlar mavjud bo‘lgan taqdirda, Hududiy elektr ta’minoti korxonalariga elektr tarmog‘i orqali elektr energiyasini yetkazib berish majburiyatini yuklaydigan, iste’molchiga esa elektr energiyasi haqini to‘lash, shuningdek, elektr energiyasi iste’molining shartnomada nazarda tutilgan rejimiga rioya qilish, o‘z tasarrufida bo‘lgan elektr tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, xavfsizligini hamda elektr energiyasi iste’moli bilan bog‘liq bo‘lgan o‘zi foydalanadigan uskunalar va asboblarning soz holatda bo‘lishini ta’minlashga doir chora-tadbirlarni bajarish majburiyatini yuklaydigan bitim.

2. Mazkur Nizom talablari iste’molchilar, energiya ta’minoti tashkilotlari hamda yangi, kengaytirilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan korxonalarning elektr uskunalarini loyihalashtiruvchi tashkilotlari uchun (har bir kirishida hisoblangan aktiv quvvati 50 kW dan kam bo‘lgan iste’molchilar bundan mustasno) qo‘llaniladi.

3. Nizom 1000 V gacha va undan yuqori kuchlanishli iste’molchilarning elektr tarmoqlaridagi kompensatsiyalovchi qurilmalarning turi, quvvati, ulanish joyi va ishlash rejimini tanlash masalalarini o‘z ichiga oladi.

4. Reaktiv quvvat va energiyani kompensatsiyalovchi qurilmalarning (bundan keyingi matnda kompensatsiyalovchi qurilmalar deb yuritiladi) hisob-kitobi mazkur Nizomning ilovasiga muvofiq hisob-kitoblar uslubiyoti asosida amalga oshiriladi.

5. Mazkur Nizom elektr tarmoqlaridagi reaktiv quvvat o‘zgaruvchan tokining asosiy chastotasini to‘g‘ri ketma-ketlik rejimi uchun kompensatsiya qilish masalalarini qamrab oladi. Mazkur Nizomning qoidalari alohida o‘ziga xos va liniyali bo‘lmagan elektr yuklamalariga ega bo‘lgan elektr tarmoqlarida kuzatiladigan nosimmetrik va nosinusoidal rejimlar hamda keskin o‘zgaruvchan yuklamali elektr tarmoqlarining ishlash rejimiga nisbatan qo‘llanilmaydi.

6. Kumulyativ (umumiy) xarajatlarning miqdorini aniqlashda ularning minimal qiymatidan kelib chiqqan holda quyidagilar hisobga olinishi lozim:

qo‘shimcha uskunalar — kommutatsiya apparatlari, rostlash qurilmalarning kompensatsiyalovchi qurilmalarini o‘rnatish xarajatlari;

tok yuklamalarining kamayishi bilan bog‘liq bo‘lgan transformator podstansiyalari uskunalarining qiymati hamda ta’minlovchi va taqsimlovchi tarmoq inshootlari qiymatining kamayishi;

ta’minlovchi va taqsimlovchi tarmoqlarda elektr energiya yo‘qotishlarini kamaytirilishi;

energiya tizimining eng yuqori yuklamasida aktiv quvvat yo‘qotishlarining kamayishi;

kompensatsiya vositalari yordamida tok yuklamalarini kamayishi oqibatida ta’minlovchi va taqsimlovchi tarmoqlarda reaktiv quvvat yo‘qotishlarining kamayishi.

7. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni tanlashga qo‘yiladigan texnik talablar quyidagilarni ta’minlashi lozim:

elektr tarmog‘idagi kuchlanishning yo‘l qo‘yiladigan rejimi;

uning barcha elementlariga yo‘l qo‘yiladigan tok yuklamalari;

reaktiv quvvat manbalarining yo‘l qo‘yiladigan chegaralardagi ishlash rejimi;

elektr qabul qilgichlar ishlashining statik va dinamik barqarorligi.

Eng katta yuklamalar rejimi uchun mavjud kompensatsiyalovchi qurilmalardan foydalanishda energiya ta’minoti tashkilotining tarmoqlaridan belgilangan reaktiv quvvatdan foydalanish bo‘yicha talablarning bajarilishi, reaktiv quvvat yo‘qotishlarini hisobga olgan holda, maksimal reaktiv yuklamaning balans hisob-kitoblarini tuzish yo‘li bilan baholanishi lozim.

8. Iste’molchilarning elektr uskunalarini lozim miqdorda kompensatsiyalovchi qurilmalarni o‘rnatmasdan energiya ta’minoti tashkilotining tarmoqlariga ulanish taqiqlanadi. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati va miqdori elektr ta’minoti loyihasi bilan aniqlanadi.

9. Ekspluatatsiya qilish jarayonida kompensatsiyalovchi qurilmalardan tejamkorlik bilan foydalanish uchun ular generatsiya qilinadigan quvvatni avtomatik rostlash qurilmalari bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.

10. Reaktiv quvvat kompensatsiyasining maqbul darajasini ta’minlash bo‘yicha energiya ta’minoti tashkiloti va iste’molchilarning javobgarligi belgilangan tartibda tuzilgan elektr ta’minoti shartnomasi bilan belgilanadi.

11. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi o‘rinlarda “O‘zenergoinspeksiya”) iste’molchilarning elektr uskunalarida reaktiv quvvat kompensatsiyasining maqbul darajasi ta’minlanishi yuzasidan nazoratni amalga oshiradi.

12. Elektr uskunalarini tanlashda reaktiv quvvat iste’molini kamaytirish bo‘yicha quyidagi chora-tadbirlar hisobga olinishi lozim:

yuklamasi asoslanmagan holda kamaytirilgan elektr dvigatellari va transformatorlarning tanlanishiga yo‘l qo‘ymaslik;

doimiy ish rejimiga ega bo‘lgan rostlanmaydigan elektr yuritmalar uchun, texnikaviy va iqtisodiy shartlardan kelib chiqib, sinxron dvigatellarni tanlash;

texnologik jarayonning sharoitlaridan kelib chiqib ularni qo‘llash imkoniyatidan aniqlanadigan asinxron dvigatellarning salt yurishini cheklash bo‘yicha chora-tadbirlarni rejalashtirish;

reaktiv quvvatning iste’mol va generatsiya qilinishiga ta’sir etish yo‘li bilan elektr ta’minoti tizimining texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarining oshishini ta’minlovchi boshqa texnikaviy vositalardan foydalanish.

13. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning hisob-kitobi, yuklamaning o‘sib borish dinamikasi va elektr tarmoqlarining bosqichma-bosqich rivojlanishini hisobga olgan holda amalga oshirish lozim. Har bir bosqich uchun kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati va o‘rnatish joyi, rostlash zaruriyati hamda rostlash parametrlari aniqlanadi.

Kumulyativ xarajatlar kattaliklarida hisob-kitoblar aniqligi chegarasi va dastlabki ma’lumotlar bo‘yicha variantlar doirasida farqlanishlar bo‘lganda, texnik ko‘rsatkichlarining (sxemaning istiqbolli bo‘lishi, ekspluatatsiya qilish qulayligi, material va uskunalarning sarfi) eng yaxshi varianti qabul qilinadi.

14. Kompensatsiyalovchi qurilmalar quvvatining hisob-kitobi energiya ta’minoti tashkiloti tomonidan berilgan texnik shartlarga muvofiq amalga oshiriladi. Hisob-kitob qilishda, 0,38-6-10 kVli tarmoqlardan ta’minlanadigan iste’molchilardagi quvvatning o‘rtacha olingan koeffitsiyentini normativ ko‘rsatkichlaridan kelib chiqqan normativ usuldan foydalaniladi.

15. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning tanlanishi reaktiv quvvatning quyidagi qiymatlari bo‘yicha elektr tarmoqlarida reaktiv quvvat kompensatsiyasi hisoblab chiqilgan tizimli hisob-kitob ma’lumotlari asosida amalga oshiriladi:

uning bog‘lamalaridagi reaktiv quvvatning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini hisob-kitob qilishda energiya tizimining maksimal aktiv yuklama rejimida;

energiya tizimi ishlashining maqbul rejimlarini hisob-kitob qilishda energiya tizimining eng kam aktiv yuklama rejimida;

energiya tizimining avariyadan keyingi ishlash rejimlariga xos rejimlarda uning bog‘lamalarida kuchlanish darajalarini hisoblab chiqishda.

Kompensatsiyalovchi qurilmalarni tanlashda:

tarmoqning elementlarida reaktiv quvvat yo‘qotishlari va havo liniyalari, tok o‘tkazgichlari va nominal kuchlanishi 10 kV dan yuqori bo‘lgan kabel liniyalari, shuningdek katta (5 km.dan ortiq) masofaga tortilgan 6 — 10 kV kabel liniyalari tomonidan generatsiya qilinadigan reaktiv quvvatni hisobga olish;

mahalliy elektr stansiyalari generatorlarining va sinxron dvigatellarning reaktiv quvvatidan 6 — 10 kV hamda 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlar uchun foydalanishning kerakli darajasini belgilash;

kompensatsiya darajasini oshirishda tarmoq elementlarining o‘tkazuvchanlik qobiliyatini kamaytirish (transformatorlarning soni va quvvatini kamaytirish, simlar va kabellarning kesimini kichraytirish) imkoniyatini aniqlash zarur.

16. Kondensator qurilmalarini 6 — 10 kV va 1000 V gacha bo‘lgan kuchlanishli tarmoqlar o‘rtasida taqsimlash texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

17. Reaktiv quvvatning balansini tuzishda, kuchlanishni statik tavsiflarga muvofiq rostlanishida reaktiv quvvat iste’molining o‘zgarishini hisobga olish lozim.

18. Elektr ta’minoti shartnomasiga qo‘shimcha tarzda quyidagilar ko‘rsatilishi lozim:

yagona elektr energetika tizimi tarmog‘idan hisobot davri uchun iste’mol qilinadigan reaktiv energiyaning iqtisodiy qiymati;

talab etiladigan quvvat koeffitsiyenti (cos φ);

yagona elektr energetika tizimining eng katta yuklamalarining nazorat soatlari (yilning har bir oyi bo‘yicha bo‘lib chiqish orqali);

elektr tarmog‘ining katta yuklamali soatlarida yagona elektr energetika tizimining elektr tarmog‘iga bir oyda hosil qilinadigan va (yoki) bir oyda kichik yuklamali soatlarda majburiy iste’mol qilinadigan reaktiv energiyaning chegaraviy qiymatlari.

19. Reaktiv quvvat bo‘yicha hisob-kitob qiladigan iste’molchilar uchun reaktiv energiya va quvvatning iqtisodiy va texnik ko‘rsatkichlari mazkur Nizomning ilovasida keltirilgan formulalarga muvofiq aniqlanadi.

20. Elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilishda reaktiv quvvat iste’molini kamaytiruvchi quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:

texnologik jarayonning energiya tizimini eng katta aktiv yuklamalarida reaktiv yuklama iste’molini kamayishiga olib keluvchi rejimni belgilash;

asinxron dvigatellar, payvandlash transformatorlari va boshqa elektr uskunalarning ularga salt yurish cheklagichlarini joriy etish yo‘li bilan kamaytirish;

agar tarmoqning va elektr uskunalarining ishlash rejimi sharoitlari bo‘yicha yo‘l qo‘yilsa, kam yuklamalar davrida nominal quvvatining 30 foizidan kam yuklanadigan transformatorlarni almashtirish yoki o‘chirib qo‘yish;

60 foizdan kam yuklanadigan asinxron dvigatellarni texnik-iqtisodiy asoslanish va quvvati kamroq bo‘lgan dvigatellarga almashtirish, bunda almashtirishning amaliy imkoniyati bo‘lishi shart;

elektr yuritmaning ishlash shartlari bo‘yicha yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan rejimdan kelib chiqqan holda, agar ular eskirishi, texnologik jarayonning o‘zgarishi oqibatida demontaj qilinishi kerak bo‘lsa yoki ulardan reaktiv yuklamalarning sun’iy kompensatsiyaga muhtoj bo‘lmagan boshqa qurilmalarda foydalanish zarur bo‘lsa, hamda bunday almashtirish texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslab berilganda, asinxron dvigatellarni sinxron dvigatellarga almashtirish.

Kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlashi ustidan doimiy nazorat ta’minlanishi lozim. Buning uchun yilida kamida ikki marta quyidagilar nazorat qilinadi:

kompensatsiyalovchi qurilmalarning ixtiyoridagi reaktiv quvvat;

kompensatsiya vositalari quvvatining avtomatik boshqarish va rostlash qurilmalarini mavjudligi hamda ularning ishlashi, ushbu vositalarni o‘rnatish joylarining to‘g‘ri tanlanganligi.

21. Iste’molchi energiya ta’minoti tashkiloti bilan birgalikda reaktiv quvvat va energiyaning qiymatini hisoblab chiqadi va keyinchalik bu qiymatlarni elektr ta’minoti shartnomasiga kiritadi. Mazkur Nizom ilovasining 3-jadvalida iste’mol qilingan reaktiv quvvat va energiyaning iqtisodiy qiymatlarini to‘ldirish shakli keltirilgan.

22. Yuklamalar elektr ta’minoti shartnomasida qabul qilingan qiymatlarga nisbatan o‘zgarganda, reaktiv quvvat manbalarining ishlash rejimiga reaktiv yuklamalarga belgilangan tartibda tuzatishlar kiritilishi lozim.

23. Iste’mol qilinadigan yoki elektr energiyasi iste’molchilari tomonidan energiya tizimi tarmoqlariga uzatiladigan reaktiv quvvat kattaligini nazorat qilish elektr ta’minoti shartnomasiga muvofiq elektr ta’minoti tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi.

24. Nazorat qilinadigan kattaliklarga kuyidagilar kiradi:

shartnomada ko‘rsatilgan kompensatsiya qurilmalarining joyida haqiqatda o‘rnatilgan quvvati;

reaktiv energiyaning har bir hisobot davri uchun iqtisodiy qiymati.

25. Eng katta va eng kichik yuklamali davrlar hamda kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlash rejimi energiya ta’minoti tashkiloti tomonidan belgilab beriladi va elektr ta’minoti shartnomasi bilan belgilanadi. O‘rnatilgan quvvatning qiymati va kompensatsiyalovchi qurilmalarning ishlash rejimi belgilangan shakldagi jadvalga (mazkur Nizomga ilovaning 4-jadvali) kiritiladi.

26. Energiya tizimi tarmoqlaridan iste’molchining tarmoqlariga uzatiladigan va iste’molchi tomonidan hosil qilinadigan reaktiv energiyani nazorat qilish uchun elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimiga mos keladigan hisoblagichlardan foydalaniladi. Bunda, elektron hisoblagichlar quyidagi kattaliklarni hisobga olish imkoniga ega bo‘lishlari kerak:

a) maksimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qabul qilinishi;

b) minimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qabul qilinishi;

v) maksimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qaytarib berilishi;

g) minimal yuklamali soatlarda reaktiv energiyaning qaytarib berilishi.

27. Iste’molchilar tomonidan reaktiv quvvat va energiyani kompensatsiya qilish chora-tadbirlarining bajarilishi yuzasidan energiya ta’minoti tashkiloti tomonidan va “O‘zenergoinspeksiya” tomonidan o‘tkaziladigan nazoratlarda elektr energiyasi va aktiv energiyani yo‘qotishlari qiymatining texnik-iqtisodiy hisob-kitoblari yakunlovchi xarajatlar bo‘yicha aniqlanadi.

Quvvat koeffitsiyentini pasayishi oqibatida elektr energiyasini qo‘shimcha texnologik yo‘qotishlarini hisoblash mazkur Nizom ilovasining 18-bandiga muvofiq amalga oshiriladi.

28. Reaktiv energiya va quvvat kompensatsiyasi uchun elektr energiyasi bo‘yicha tarifdan chegirmalar va tarifga ustamalar Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 31-maydagi 319-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq belgilanadi.

29. Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi, “O‘zbekenergo” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi, “O‘zkimyosanoat” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi va “Sredazenergosetproyekt” OAJ bilan kelishilgan.

Elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasi iste’molchilarning elektr tarmoqlariga bir vaqtning o‘zida ham aktiv ham reaktiv energiyani ko‘rinishida uzatiladi. Iste’molchilarning bir qismi tarmoqdan sof aktiv quvvatni iste’mol qiladilar (elektr cho‘g‘lanma lampalar, isitish asboblari, qarshilik pechlari), bunda tok fazasi bo‘yicha qo‘yilgan kuchlanish bilan mos keladi. Iste’molchilarning zanjirida induktiv qarshilikka ega bo‘lgan boshqa qismi ish jarayonida faqatgina aktiv emas, balki elektr magnit maydonlarini hosil qilish uchun reaktiv quvvatni ham iste’mol qiladilar (elektr dvigatellar, payvandlash va kuch transformatorlari).

Elektr uskunalari tomonidan iste’mol qilinadigan aktiv elektr energiyasi energiyaning boshqa turlariga: mexanik, issiqlik energiyasi hamda siqilgan havo va gaz energiyasiga aylantiriladi. Aktiv energiyaning ma’lum foizi yo‘qotishlarga sarflanadi.

Elektr tarmog‘iga aktiv-induktiv yuklama ulanganida I toki U kuchlanishidanφ og‘ish burchagiga orqada qoladi. Ushbu burchakning kosinusi (cos φ) quvvat koeffitsiyenti deb ataladi.

Bunday yuklamali elektr qabul qilgichlar ham aktiv P, ham reaktiv Q quvvatni iste’mol qiladilar.

Elektr tarmoqlarida reaktiv toklarning o‘tishi liniyalarda, transformatorlarda, elektr stansiyalarining generatorlarida aktiv quvvatning qo‘shimcha yo‘qotishlariga sabab bo‘ladi, kuchlanishning qo‘shimcha yo‘qotishlari nominal quvvatning oshirilishi yoki transformatorlar sonining ko‘paytirilishini taqozo etadi, butun elektr ta’minoti tizimining o‘tkazuvchanlik qobiliyatini kamaytiradi.

P, Q, S — tegishlicha aktiv, reaktiv va to‘liq quvvat; R va X — tegishlicha elektr tarmog‘i elementlarining aktiv va reaktiv qarshiligi; U — tarmoqning kuchlanishi.

Sanoat korxonalarida induktiv xususiyatdagi reaktiv quvvatning asosiy qismi asinxron dvigatellar (umumiy iste’molning 60 — 65 foizi), transformatorlar, shu jumladan payvandlash transformatorlari ham (20 — 25 foiz), ventilli o‘zgartirgichlar, reaktorlar va boshqa elektr uskunalari tomonidan iste’mol qilinadi.

Sanoat elektr ta’minoti tizimlarining loyihalash bosqichida hamda ekspluatatsiya qilish bosqichida hal qilinadigan asosiy masalalardan biri reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish masalasi bo‘lib, u kompensatsiyalovchi qurilmalar turining tanlanishi, ularning quvvatini hisoblab chiqilishi va rostlanishi hamda qurilmalarni elektr ta’minoti sxemasida joylashtirilishi masalalarini o‘z ichiga oladi. Bunda reaktiv quvvatni generatsiya qilish joylaridan iste’mol qilish joylarigacha uzatilishi elektr ta’minoti tizimlarining texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini jiddiy ravishda yomonlashtiradi.

Tabiiy kompensatsiya va sun’iy kompensatsiya reaktiv quvvat iste’molini kamaytirish choralari bo‘lib hisoblanadi.

Reaktiv quvvatning tabiiy kompensatsiyasi katta moddiy xarajatlarni talab qilmaydi va korxonalarda birinchi navbatda o‘tkazilishi kerak. Tabiiy kompensatsiyaga quyidagilar kiradi:

texnologik jarayonni tartibga solish va avtomatlashtirish (yuklamalarni fazalar bo‘yicha bir tekisda taqsimlash, ayrim sexlar va uchastkalarning tushlik tanaffus vaqtini o‘zgartirish, energiyani ko‘p sarflaydigan yirik elektr qabul qilgichlarning ishlashini energiya tizimining maksimum soatlaridan boshqa vaqtga o‘tkazish va aksincha, quvvati katta bo‘lgan elektr qabul qilgichlarni energiya tizimining maksimum soatlarida ta’mirlashga chiqarish, bu yuklamalar grafigining tekislanishi va uskunalarning energetik rejimini yaxshilanishiga olib keladi);

transformatsiya pog‘onalarini kamaytirish hisobiga elektr ta’minotining oqilona sxemasini yaratish;

eski konstruksiyali transformatorlar va boshqa elektr uskunalarini qayta magnitlashtirishdagi yo‘qotishlari kam bo‘lgan takomillashtirilgan transformatorlarga almashtirish;

kam yuklamali transformatorlar va dvigatellarni kamroq quvvatli transformatorlar hamda dvigatellarga almashtirish hamda ularni to‘liq yuklamada ishlashini ta’minlash;

texnologik jarayonning sharoitlari bo‘yicha mumkin bo‘lganda asinxron dvigatellar o‘rniga sinxron dvigatellarni qo‘llash;

dvigatel va payvandlash transformatorlarining salt yurishi davomiyligini cheklash, davomiylikni qisqartirish va yiriq elektr qabul qilgichlarni ishga tushirish vaqti bo‘yicha kengroq doiraga tarqatish;

elektr dvigatellarning ta’mirlanishi sifatini yaxshilash, kontakt ulanmalarning o‘tuvchi qarshiliklarini kamaytirish;

kichik yuklama vaqtida (masalan, tungi vaqtda, dam olish va bayram kunlarida) kuch transformatorlarining bir qismini o‘chirib qo‘yish.

Reaktiv quvvatning sun’iy kompensatsiyasi grafik ko‘rinishida 1-rasmda aks ettirilgan. 1-a rasmda elektr zanjirining sxemasi tasvirlangan. Kompensatsiyagacha iste’molchi R aktiv quvvatga, tegishlicha I_a toki (1-b rasmda OV kesmasi va tegishli I_L toki bilan Q₁ induktiv yuklamadan reaktiv quvvatga (VA kesmasi) ega bo‘lgan. S₁ to‘liq quvvatga I_H (OA kesmasi) vektori to‘g‘ri keladi. Kompensatsiyagacha quvvat koeffitsiyenti cosφ_.

Kompensatsiyaning vektorli diagrammasi 1-v rasmda ko‘rsatilgan.

Kompensatsiyadan keyin, ya’ni Q_K quvvatli (I_C toki) KU (kondensator) yuklamasiga parallel ulanganidan keyin, iste’molchining jamlama reaktiv quvvati Q₁ – Q_K (tokI_L – I_C)ga teng bo‘ladi va fazalarning siljish burchagi φ_ dan φ₂ gacha tegishlicha kamayadi, quvvat koeffitsiyenti esa cosφ_ dan cosφ₂ gacha kattalashadi. Xuddi shu iste’mol qilinayotgan aktiv quvvatda R (Ia) tokda to‘liq quvvat S₁ dan (I_H toki) S₂ gacha kamayadi (I₂ toki) (OA^I kesmasi). Demak, kompensatsiya natijasida simlarning xuddi shu kesimida tarmoqning aktiv quvvatda o‘tkazuvchanlik qobiliyatini oshirish mumkin.

Tarmoqning o‘tkazuvchanlik qobiliyatini oshirish — bu elektr energiyasini uzatishdagi texnologik sarflarini kamaytirish va iste’molchilarga yetkazib beriladigan elektr energiyasi sifatini yaxshilash demakdir.

1. Reaktiv quvvatning manbalari uch turda bo‘lishi mumkin:

a) elektr tarmoqlarining havo va kabel liniyalari;

b) elektr stansiyalarining generatorlari va sinxron dvigatellar;

v) qo‘shimcha o‘rnatiladigan kompensatsiya qilish vositalari (sinxron kompensatorlar, ko‘ndalang ulanadigan kondensator uskunalari, maxsus rostlanadigan ventil uskunalari va boshqalar).

2. 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlarda rostlanadigan kondensator batareyalarini o‘rnatish joyi tarmoq kuchlanishining rostlanishi yoki reaktiv quvvatning rostlanishi talablarini hisobga olib belgilanishi lozim. 6 — 10 kV sex podstansiyalari tomonida kondensator batareyalarini o‘rnatish tavsiya qilinmaydi. Nisbatan past quvvat koeffitsiyentiga ega bo‘lgan va bir yildagi ishlash soatlari ko‘p bo‘lgan yirik elektr qabul qilgichlarda xususiy kompensatsiya maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin.

3. 500 kV yuqori kuchlanishli podstansiyalarning 6 — 10 kV shinalari uchun va generator kuchlanishining shinalari uchun quvvatning o‘rtacha chamalab olingan koeffitsiyentini normativ qiymati tgφ_n = 0,6 deb belgilanishi lozim.

4. Hududiy elektr tarmoqlari korxonalari va (yoki) Magistral elektr tarmog‘idan ta’minlanadigan iste’molchilar uchun quvvat koeffitsiyentining normativ qiymati quyidagicha belgilanishi lozim:

Agar iste’molchi podstansiyaning shinalariga ulangan bo‘lsa u xolda tegishlicha podstansiyani elektr energiyasi bilan ta’minlovchi tarmoq kuchlanishdagi normativ qiymat hisobga olinadi.

5. 0,38 kV tarmog‘idan ta’minlanadigan iste’molchilar uchun quvvat koeffitsiyentining normativ qiymati tgφ_n = 0,25 deb belgilanishi lozim.

6. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni kerakli quvvatini hisoblab chiqishda va ularni tanlashda quvvatning o‘rtacha chamalab olingan koeffitsiyenti normativ qiymatlaridan kelib chiqish lozim. Kompensatsiyalovchi qurilmalarni kerakli quvvati quyidagi nisbat asosida aniqlanadi:

K_m — ma’lumotnomadan aniqlanadigan maksimal yuklama koeffitsiyenti;

P_sg — elektr uskunasi tomonidan iste’mol qilinadigan o‘rtacha yillik aktiv quvvat, kW (R kattaligi hisob-kitob yo‘li bilan aniqlanadi);

tgφ₁ — fazalar siljishi burchagining tangensi, u quyidagi formula yordamida aniqlanib bir yildagi o‘rtacha chamalab olingan quvvat koeffitsiyentiga muvofiq bo‘ladi:

W_r.g. — reaktiv energiyani sinxron dvigatellarning ishlashini hisobga olmagan holdagi yillik iste’moli;

W^/_r.g. — sinxron dvigatellar tomonidan, ularning tgφ (cosφ) eng qulay bo‘lgandagi bir yilda ishlab chiqiladigan reaktiv energiyasi;

W_g — elektr energiyasining bir yillik iste’moli (formulada foydalanilgan kattaliklar hisoblab chiqish yo‘li bilan aniqlanadi);

tgφ_n — quvvatning kompensatsiyadan keyingi koeffitsiyentiga to‘g‘ri keladigan fazalar siljishi burchagi tangensining normativ qiymati.

7. Kompensatsiyalovchi qurilmalar reaktiv quvvatni iste’mol qiluvchi elektr uskunalarining bevosita yonida joylashtirilishi lozim.

8. 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlarda rostlanadigan kondensator batareyalari sexda guruhli taqsimlash shchitlari yonida o‘rnatilishi yoki magistral shina simlariga ma’lum nuqtalarda ulanishi lozim. 1000 V gacha kuchlanishli taqsimlash shchitiga yoki shinalar magistralining bosh uchastkasiga ulangan podstansiyalarda markazlashtirilgan o‘rnatish faqat yong‘in xavfsizligi talablari bo‘yicha kondensatorlarni sexda o‘rnatish mumkin bo‘lmaganda qo‘llanilishi mumkin. Bunda kondensatorlar batareyasining eng samarali quvvati hisoblab chiqilgan bo‘lishi kerak.

6 — 10 kV kondensatorlarini 6 — 10 kV taqsimlash uskunalariga ega bo‘lgan sex podstansiyalarida, taqsimlash punktlarida va istisno tariqasida MTP yoki GPPda o‘rnatish lozim. 6 — 10 kV kondensatorlar batareyalarini quvvati, ular alohida uzgich yordamida ulanganida 400 kVAr dan kam bo‘lmasligi va kondensatorlar kuch transformatori, asinxron dvigateli va boshqa elektr uskunalari bo‘lgan umumiy uzgich orqali ulanganida 100 kVAr dan kam bo‘lmasligi kerak. Guruhli shchitoklar yonida o‘rnatilgan kondensator batareyalarining quvvatini 10 kVAr dan kam emas qilib qabul qilinishi tavsiya etiladi. Kompensatsiyalovchi uskunaning quvvati 10 000 kVAr dan ko‘p bo‘lganida energiya ta’minoti tashkilotining ruxsati bilan iste’molchida sinxron kompensator o‘rnatilishiga yo‘l qo‘yiladi.

9. Kondensator batareyalari xizmat ko‘rsatishda xavfsizlikni ta’minlash maqsadida maxsus zaryadsizlagich induktiv va aktiv qarshiliklar bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Zaryadsizlagich qarshilikning kattaligi (Om):

U_f — faza kuchlanishi, kV,

Q — kondensator batareyasining quvvati, kVAr.

10. Reaktiv quvvatni kompensatsiyalash vositalari (kondensator qurilmalari) quvvatining rostlanishi, faqat iste’molchida reaktiv quvvat va kuchlanishni bir vaqtda rostlash zarur bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi. Reaktiv quvvat manbalari — kondensator qurilmalarining quvvatini rostlanishi avtomatlashtirilgan, qo‘lda boshqariladigan yoki telemexanika yoki telefon aloqasidan foydalangan holda dispetcherlik boshqariladigan bo‘lishi mumkin. Avtomatlashtirilgan rostlash kuchlanish, reaktiv quvvat, elektr yuklamasining toki va berilgan kuchlanish o‘rtasidagi φ burchagi, sutkalarning vaqti va bir nechta omillarga qarab kombinatsiyalangan sxemalar bo‘yicha bajarilishi mumkin.

11. Elektr tarmoqlarining katta yuklamali soatlarida maksimal elektr energiyasi uchun haq to‘laydigan I tarif guruhidagi iste’molchilar uchun reaktiv quvvat Q_ei va energiyaning W_Qe iqtisodiy va texnikaviy qiymatlari hamda II, III va IV-tarif guruhlaridagi iste’molchilar uchun W_Qe qiymatlari i-chorakning oylari uchun quyidagi formulalar bo‘yicha aniqlanadi:

P_i va P_IV — iste’molchining i va IV-choraklarda energiya tizimini maksimum yuklamali soatlaridagi aktiv yuklamalari;

W_Pi — i-chorakda aktiv energiya iste’moli;

tgφ_Ei — i-chorak uchun reaktiv quvvatning iqtisodiy koeffitsiyenti;

k_li — kompensatsiyalovchi qurilma o‘rnatilganida reaktiv quvvat grafigi maksimal yuklama soatlari sonining o‘zgarishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

tgφ_nat — tabiiy reaktiv yuklamaga to‘g‘ri keluvchi reaktiv quvvat koeffitsiyenti IV chorakda.

Barcha formulalarda dastlabki parametrlar sifatida ma’lumotlar hamma choraklar uchun ma’lum bo‘lgan yaqin yildagi yuklamalar to‘g‘risidagi hisobot ma’lumotlari qabul qilinadi.

Iste’molchining minimal va maksimal sutkalik yuklamalarining nisbati to‘g‘risidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lganda Wⁱ_Qe ning qiymati yanada aniqroq hisoblanishi mumkin (hisoblash misollari quyida keltirilgan).

12. tgφ_Ei ni qiymati quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

tgφ_Ei — IV chorakdagi iqtisodiy koeffitsiyentning qiymati;

K_i — iste’molchining i va IV-choraklarda energiya tizimini maksimum yuklamali soatlaridagi aktiv yuklamalarini nisbati (ma’lumotlar bo‘lmaganida quyidagi formula bo‘yicha aniqlashga yo‘l qo‘yiladi K_i=W_pi / W_{p IV});

tgφ_nat — reaktiv quvvatning natural koeffitsiyenti, tgφ_nat qiymati qishki nazorat o‘lchovlarining ma’lumotlari bo‘yicha quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

Q_{f IV} — energiya tizim iste’molchisining maksimum yuklamali soatlarida amaldagi maksimal reaktiv yuklamasi;

Q_k — o‘lchovlar vaqtida tarmoqqa ulangan kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati, shu jumladan 6 — 10 kV sinxron dvigatellar tomonidan generatsiya qilinadigan reaktiv quvvat.

O‘lchov ma’lumotlari bo‘lmaganda tgφ_nat = 0,8 ga teng yoki energiya tizimi bilan iste’molchi o‘rtasida kelishilgan qiymat qabul qilinadi.

Agar (3) formula bo‘yicha olingan tgφ_ei qiymati noldan kichkina bo‘lsa, u nolga teng deb qabul qilinadi.

13. k_l koeffitsiyenti quyidagi ma’lumotlarga muvofiq qabul qilinadi:

Agar tgφ_ei ning qiymati yuqorida keltirilgan qiymatlarga to‘g‘ri kelmasa, k_l ning qiymatini o‘rtacha qiymat olish asosida aniqlanadi.

14. Agar energiya tizimining maksimum yuklamali soatlari iste’molchining maksimum yuklamali soatlariga to‘g‘ri kelmasa, u holda (1) va (2) formulalarda tgφ_ei o‘rniga iste’molchining maksimum yuklamali soatlariga to‘g‘ri keladigan va quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadigan qiymatlaridan foydalaniladi:

K_Ri — iste’molchining uch oylik maksimal aktiv yuklamasini i-chorakda energiya tizimining maksimum yuklamali soatlaridagi yuklamasiga nisbati qiymatlarining ichidan eng kichigi (maksimum yuklama koeffitsiyenti).

(1) formulada P_IV va R_i ning qiymatlari o‘rniga iste’molchining maksimal yuklamasidan foydalaniladi:

K_ri ning qiymatlari yuklamlarni maxsus o‘lchovlarining natijalari bo‘yicha yoki o‘tgan yilning nazorat kunlarida o‘tkazilgan o‘lchovlarning natijalari bo‘yicha belgilanadi va elektr ta’minoti shartnomasida qayd etiladi.

15. Mavsumiy iste’molchilar uchun (oktabrdan martgacha bo‘lgan davrda ishlamaydigan) W_Qe^j ning oylar bo‘yicha qiymatlari quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

W_P^j — ko‘rib chiqilayotgan oy uchun aktiv energiyaning iste’moli;

tgφ_e.n. — normativ qiymat.

16. Elektr tarmog‘ining katta yuklamali soatlarida reaktiv quvvat va energiyani iste’molining hamda uni tizimning kam yuklamali soatlarida energiya tizimining tarmoqlariga generatsiya qilinishini texnikaviy chegaralarining qiymatlari quyidagi formulalar bo‘yicha aniqlanadi:

W_{P IV} — IV-chorakda iste’mol qilingan elektr energiyasi.

17. Iste’molchining minimal va maksimal sutkalik yuklamalarining nisbati to‘g‘risidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lganda W_Qe ning iqtisodiy qiymatlarini hisoblab chiqish uslubiyoti.

Hisob-kitoblar uchun dastlabki ma’lumotlar qilib quyidagilarning choraklik qiymatlari olinadi:

sutkalik minimal reaktiv yuklamaning koeffitsiyentlari

maksimal reaktiv yuklamadan foydalanish soatlarining soni

Qⁱ_{P min} i Qⁱ_{P max} — elektr tarmoqlarining minimum va maksimum yuklamali soatlarida iste’molchining o‘rtacha yuklamalari.

Qⁱ_{P min} va Qⁱ_{P max} qiymatlarini sutkalik nazorat o‘lchovining ma’lumotlari bo‘yicha aniqlashga yo‘l qo‘yiladi.

Agar kⁱ_minQ va T_Qi qiymatlari bo‘lmasa, ular aktiv yuklamalarning kⁱ_minP va T _Pi qiymatlarining o‘xshash ma’lumotlaridan kelib chiqqan holda quyidagi formulalar bo‘yicha aniqlanadi:

T_i chorakdagi soatlarning kalendar soni.

kⁱ_minQ va T_Qi ma’lumotlaridan kelib chiqqan holda ketma-ket quyidagilar aniqlanadi:

reaktiv yuklamaning to‘ldirish koeffitsiyenti

reaktiv yuklama grafigining shaklini tavsiflovchi parametr

i-chorakda maksimal reaktiv yuklamadan foydalanish soatlarining soni, quyidagi formulalardan biri bo‘yicha iqtisodiy kompensatsiya qiymatiga muvofiq bo‘ladi:

i-chorakning j-oyida reaktiv energiya iste’molining iqtisodiy qiymati

Q_Ei — (1) ifoda bo‘yicha aniqlanadigan qiymat.

1 va 2-jadvallarda uzatilayotgan aktiv va to‘liq quvvatning o‘zgarmas kattalikda reaktiv va to‘liq hamda reaktiv va aktiv toklarning cos s ga qarab nisbatlari bo‘yicha aktiv energiyani iste’mol qilishdagi qayta hisob-kitoblarda foydalaniladigan ma’lumotlar keltirilgan.

Masalan, energiya ta’minoti tashkiloti yoki “O‘zenergoinspeksiya” tomonidan nazorat tekshiruvini o‘tkazishda cosφ 1dan 0.8 gacha kamayganligi aniqlangan bo‘lsa, yo‘qotishlar 1/(0.8)² = 1.56 barobar oshadi, va aksincha — ular 0.8 dan 1 gacha ko‘tarilgan bo‘lsa, tarmoqdagi quvvatning yo‘qotishlari 50 foizdan ko‘proq kamayadi.

18. Hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun kerak bo‘ladigan birlamchi ma’lumotlar:

a) hisob davrida iste’molchiga amalda yetkazib berilgan aktiv va reaktiv elektr energiyasi miqdori W_a, W_r;

b) elektr ta’minoti shartnomasida belgilangan quvvat koeffitsiyenti (sos φ_shart);

v) Elektr energiyasini elektr tarmoqlari bo‘ylab uzatish va taqsimlashda texnologik yo‘qotishlarning normativlarini hisoblash tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomaga (ro‘yxat raqami 2871, 2017-yil 31-mart) muvofiq hisoblangan iste’molchi ulangan elektr tarmoqlar bo‘ylab elektr energiyasini uzatish va taqsimlashda uning texnologik yo‘qotishlarning normativi (∆W _{Norm.ETY, %}).

Hisob davrida iste’molchiga amalda yetkazib berilgan aktiv va reaktiv elektr energiyasi miqdoridan kelib chiqib, amaldagi quvvat koeffitsiyenti quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:

Hisob davrida elektr energiyasini iste’molchiga yetkazib berishda iste’molchi ulangan tarmoqlarda sodir bo‘ladigan uning texnologik yo‘qotishlarining absolyut miqdori (∆W _Norm.ETY)quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

Bunda, W_a hisob davrida iste’molchiga yetkazib berilgan aktiv elektr energiyasi miqdori.

‎‎Mazkur Metodikaning 17-bandiga asosan quvvat koeffitsiyenti kamayishi oqibatida elektr energiyasini elektr tarmoqlari bo‘ylab uzatishda uning texnologik yo‘qotishlari‎‎‎ ‎‎‎ ‎marta ortishi inobatga ‎olinsa, hisob davrida iste’molchiga elektr energiyasi yetkazib berish uchun elektr tarmoqlardagi elektr energiyasi yo‘qotishlarining:

elektr ta’minoti shartnomasi bilan cheklangan miqdori:

amaldagi miqdori:

Iste’molchida quvvat koeffitsiyenti elektr ta’minoti shartnomasida belgilangandan pasayishi oqibatida elektr tarmoqlarda sodir bo‘ladigan qo‘shimcha elektr energiyasi yo‘qotishlari quyidagi formula bilan aniqlanadi: