1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.01.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш бўйича умумий масалалар]
Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирининг
буйруғи
Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш ҳамда унга ташланаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини белгилаш тўғрисидаги йўриқномани тасдиқлаш ҳақида
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2024 йил 19 декабрда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 3586]
Ўзбекистон Республикасининг «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:
1. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш ҳамда унга ташланаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини белгилаш тўғрисидаги йўриқнома иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси раисининг 2005 йил 15 декабрдаги 105-сон «Ўзбекистон Республикаси корхоналари учун атмосфера ҳавосини ифлослантириш манбаларини инвентаризациядан ўтказиш ва унга чиқариб ташланадиган ифлослантирувчи моддаларни меъёрлаш бўйича йўриқномани тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1533, 2006 йил 3 январь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 йил., 1-сон, 4-модда) ўз кучини йўқотган деб топилсин.
3. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги, Тоғ-кон саноати ва геология вазирлиги, Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги билан келишилган.
[ОКОЗ:
1.01.00.00.00 Конституциявий тузум / 01.14.00.00 Давлат органларининг ҳуқуқ ижодкорлиги фаолияти / 01.14.05.00 Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни эълон қилиш ва кучга кириши]
4. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Вазир А. АБДУХАКИМОВ
Тошкент ш.,
2024 йил 18 ноябрь,
19-мҳ-сон
Келишилди:
Тоғ-кон саноати ва геология вазири Б. ИСЛАМОВ
2024 йил 29 октябрь
Энергетика вазири Ж. МИРЗАМАҲМУДОВ
2024 йил 7 ноябрь
Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири в.б. Ш. ХИДОЯТОВ
2024 йил 11 ноябрь
Ўзбекистон Республикаси экология, атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирининг 2024 йил 18 ноябрдаги 19-мҳ-сон буйруғига ИЛОВА
Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш ҳамда унга ташланаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини белгилаш тўғрисидаги
ЙЎРИҚНОМА
МазкурЙўриқнома атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш ҳамда унга ташланаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини белгилаш тартибини белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Йўриқномада қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
турғун манба — атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни чиқарувчи, доимий ўзгармас ўринга эга бўлган манба;
ташкил қилинган манба — ифлослантирувчи моддаларни махсус барпо қилинган қурилмалар орқали атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манба;
ташкил қилинмаган манба — ифлослантирувчи моддаларни махсус барпо қилинган қурилмаларсиз атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манба;
нуқтавий манба — атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни чиқарувчиқувур ёки вентиляция шахталари кўринишида бўлган манба;
чизиқли манба — атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни чиқарувчиузунлиги кенглигидан бир неча баробар катта бўлган манба;
майдонли манба — майдони йирик ўлчамга эга бўлган ва юзаси бўйича ифлослантирувчи моддалар нисбатан бир текис ажралувчи манба, шунингдек бир майдонда тарқоқ жойлашган кўп сонли манбалар;
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.01.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш бўйича умумий масалалар]
3. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни чиқарувчи ташкилотлар (бундан буён матнда объектлар деб юритилади) томонидан мустақил равишда амалга оширилади.
Бунда, объект томонидан атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш учун табиий ресурсларни қўриқлаш ва улардан оқилона фойдаланиш бўйича материалларни ишлаб чиқишга ихтисослаштирилган юридик ва жисмоний шахслар жалб этилиши мумкин.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
4. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш учун тайёргарлик кўриш босқичида объект томонидан унинг жойлашув жойи, таркибий тузилиши, ишлаб чиқариш технологик схемалари ва жараёнларининг тафсилоти, асосий ва ёрдамчи ишлаб чиқаришдаги баланс схемалари, ёқилғи, хом ашё ва материалларнинг йиллик сарфи тўғрисида маълумотлар тўпланади.
5. Объектда атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш тўлиқ ва ишончли маълумотлар асосида амалга оширилади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.02.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш борасидаги давлат бошқаруви. Атмосфера ҳавоси ҳолати мониторинги. Атмосфера ҳавоси ҳолати юзасидан кузатув хизмати. Атмосфера ҳавосини назорат қилиш]
6. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказишда ўлчашлар олиб бориш ва ҳисоб-китоб ишларини бажариш босқичида ифлослантирувчи моддалар, атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар, чанг ва газни тозалаш ускуналарининг самарадорлигини визуал ва инструментал ўрганиш орқали амалга оширилади.
7. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижаларини расмийлаштириш босқичида объект томонидан хатлов натижасида олинган маълумотлар таҳлил қилинади ва хатлов жадвалларининг саҳифалари тўлдирилади.
8. Объект томонидан атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижалари бўйича тузилган материаллар расмийлаштирилади ва объект раҳбари томонидан тасдиқланади.
Бунда, ушбу материаллар объект раҳбари тасдиқлаган кундан эътиборан бир иш кун ичида Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органига кўриб чиқиш учун тақдим этилади.
(8-банднинг иккинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
9. Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органи томонидан атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижалари бўйича тузилган материаллар улар тақдим этилган кундан эътиборан ўн беш кун ичида кўриб чиқилади.
Бунда, ушбу материаллар мазкур Йўриқноманинг 1-иловасига мувофиқ расмийлаштирилмаган ёки уларда тегишли маълумотлар тўлиқ кўрсатилмаган ёхуд нотўғри кўрсатилган бўлса, Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органи томонидан объект раҳбарига камчиликларни бартараф этиб, қайта мурожаат қилиш мумкинлиги тўғрисида ушбу материаллар келиб тушган кундан эътиборан ўн беш кун ичида ёзма ёки электрон шаклда маълум қилинади.
(9-банд Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
10. Объект раҳбари томонидан тақдим этилган материалларда мазкур Йўриқноманинг 9-банди иккинчи хатбошисида кўрсатилган камчиликлар аниқланмаган тақдирда ушбу материаллар Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органи томонидан келишилади.
(10-банд Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
11. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижалари бўйича тузилган материалларни келишиш Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органи томонидан рад этилган тақдирда ушбу материаллар умумий тартибда кўриб чиқилади.
(11-банд Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
12. Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий органи томонидан атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижалари бўйича тузилган материалларда аниқланган камчиликларда кўрсатилмаган янги асослар билан келишишни рад этишга йўл қўйилмайди.
(12-банд Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
13. Атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддалар миқдори ва таркибини аниқлаш ушбу Йўриқноманинг 2-иловасида келтирилган атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш усуллари ва заруратга кўра асбоб-ускуналар ёрдамида ўлчовларга асосан амалга оширилади.
14. Атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш турли иш режимлари, ишлаб чиқариш бўлинмаларида, шунингдек кўп босқичли технологик жараёнларда ускуналарнинг турли ишлашдаги фарқларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.
Ушбу Йўриқноманинг 2-иловасида келтирилган атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш усуллари натижасида олинган кўрсаткичлар объектда фойдаланилаётган технологик жиҳозга мос келиши керак.
15. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг хатлов натижаларида ушбу Йўриқноманинг 1-иловасида келтирилган талаблар инобатга олиниши лозим.
16. Атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблашда хом-ашё, маҳсулот ва асбоб-ускуналар иш вақтининг ўртача қийматига тўғри келадиган солиштирма ташламанинг битта қийматидан фойдаланади.
Бунда, атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш усуллари бир нечта солиштирма ташлама (г/сек) қийматларига эга бўлса, уларнинг қийматлари хом-ашё, материалларнинг вақт бирлиги максимал сарфидан келиб чиқиб, жараённинг максимал унумдорлик вақтидаги ҳолати ҳисобга олинади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
17. Атмосфера ҳавосига чиқарилаётган ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш ва асбоб-ускуналар билан олинган ўлчов натижалари рухсат этилган хатолик доирасида бўлиши керак.
18. Умумий шамоллатиш тизими билан жиҳозланмаган хонада қоладиган моддалар билан бирга атмосфера ҳавосига чиқариладиган қаттиқ зарралар ва аэрозолларни ҳисоблашда ифлослантирувчи моддаларнинг тузатиш коэффициенти қўлланилиши керак.
Бунда, қаттиқ заррачалар ажраладиган ишлаб чиқариш жараёнларида тузатувчи коэффициентларни аниқлаш учун ташламалар дисперс таркибини асбоблар ёрдамида ўлчаш ифлослантирувчи моддаларнинг атмосфера ҳавосига чиқариладиган жойларда амалга оширилиши керак.
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
20. Ифлослантирувчи моддаларнинг номлари, уларнинг экологик нормаларининг қиймати РЭЧУ га мос келиши керак.
Агарда ифлослантирувчи моддалар учун РЭЧУ мавжуд бўлмаса, ушбу моддаларни ҳисоблашда ЗТХД қўлланади.
21. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг иш вақти объектда ўрнатилган ускунанинг лойиҳавий қувватига мос келиши керак.
22. Ифлослантирувчи моддаларнинг ташкил қилинган ва ташкил қилинмаган атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар объектнинг ҳудудидан фойдаланиш режаси (схема)да белгиланади.
Чизиқли манбаларнинг баландлиги, диаметри ёки кесим ўлчамлари умумий ҳаво алмашиш қурилмалари сифатида кўрсатилади.
Томга ўрнатиладиган киритувчи — чиқарувчи вентиляторлар якка нуқтавий манбалар бўлиб, улар учун баландлик, диаметр ва кесим ўлчамларининг ҳақиқий қиймати қабул қилинади.
26. Очиқ майдонлардаги ташкил қилинмаган манбалар майдонли манбалар сифатида инобатга олинади.
Бунда, очиқ майдонлардаги ташкил қилинмаган манбалардан чиқарилаётган ифлослантирувчи моддалар бир текисликда амалга ошириладиган якка манбалар сифатида ушбу манбанинг баландлиги, диаметри ёки кесим юзаси ўлчамларининг ҳақиқий қийматлари инобатга олинади.
27. Ташкил қилинмаган манбаларда уларнинг ҳақиқий қийматларини аниқлаш имконияти бўлмаса, баландлик 2 м, кесим юзаси ўлчамлари 0,25 м2, тезлик эса флюгер сатҳидаги ўртача йиллик шамол тезлигига тенглаштирилиб олинади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
31. Ишлаб чиқариш майдони ташқарисида ифлослантирувчи моддаларнинг ер усти ҳисоблаш натижаларининг ҳар бири ифлослантирувчи моддага ўрнатилган норма билан мослиги аниқланади.
РЭЧТ ҳар бир ифлослантирувчи модда, атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар ва тўлиқ объект учун ўрнатилади.
32. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбага эга бўлган объект ўз ҳудудидаги (ижарага берилган объектлари ҳам) барча фаолият турлари учун РЭЧТ ни ишлаб чиқиши лозим.
Бунда, ишлаб чиқариш ҳудудидаги атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар бир-бирига ўзаро таъсир кўрсатмаган тақдирда РЭЧТ ҳар бир ишлаб чиқариш ҳудуди учун алоҳида ишлаб чиқилади.
33. РЭЧТни ишлаб чиқиш учун объектнинг фаолиятига қараб унинг тоифаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 7 сентябрдаги 541-сон қарори билан тасдиқланган Давлат экологик экспертизасидан ўтказиладиган фаолият турларининг рўйхатига асосан аниқланади.
34. I, II ва III тоифага мансуб объектлар учун РЭЧТ беш йил муддатга амал қилади.
IV тоифадаги объектлар учун РЭЧТ ишлаб чиқилмасдан хатлов натижалари асосида олинган ҳақиқий маълумотлар бўйича ўрнатилади.
35. Объект реконструкция, модернизация қилинган, қайта ташкил этилган, кенгайтирилган ёки жойлашуви ўзгартирилган тақдирда объект томонидан атроф-муҳитга таъсир баҳоланади ва атроф муҳитга таъсирни баҳолаш тўғрисидаги ариза лойиҳаси ишлаб чиқилади.
36. Ишлаб чиқариш технологияси, фойдаланилаётган хом-ашё таркиби, атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг сони, ифлослантирувчи моддаларнинг миқдори ва таркиби ўзгармаган объектлар учун РЭЧТ нинг муддати тугаган ҳолларда ушбу муддат яна беш йил муддатга узайтирилади.
Бунда, РЭЧТ нинг амал қилиш муддатини узайтириш илгари ишлаб чиқилган РЭЧТ нинг амал қилиш муддати тугашидан икки ой олдин объект томонидан тақдим этилган сўров асосида, давлат экология инспектори томонидан уни мажбурий равишда ўрганиш натижалари бўйича ҳамда унинг муддатини узайтириш мумкинлиги тўғрисидаги ёзма асослаши бўйича амалга оширилади.
(36-банднинг иккинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 13 мартдаги 9-мҳ-сонли буйруғи (рўйхат рақами 3788, 16.03.2026 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 16.03.2026 й., 10/26/3788/0242-сон)
37. РЭЧТ миқдори махсус бирликларида (г/сек) ва (т/йил) ўрнатилади. Бунда, объектларда уларнинг назорати ташкил қилиниши керак.
38. РЭЧТ ҳар бир атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар учун улардан чиқариладиган барча ифлослантирувчи моддалар бўйича ўрнатилади.
39. Объектнинг йиллик умумий ташламаси (т/йил) ёки бир марталик максимал ташлама (г/сек)нинг ҳақиқий қиймати, объект учун ўрнатилган нормадан кўп бўлса, РЭЧТ да ушбу қийматнинг ортиқлиги қайд этилади.
40. Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича тадбирларни амалга оширишда объектлар учун умумий ташламалар нормалари (т/йил) ва атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларда РЭЧТга риоя этилишини назорат қилиш учун бир марталик ташламалар нормалари (г/сек) қўлланилади.
41. Ифлослантирувчи моддаларни РЭЧТ га келтиришда табиий ресурслардан самарали ва комплекс фойдаланиш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасидаги илғор фан ва техника ютуқларини ҳисобга олиш керак.
4-боб. РЭЧТ мазмуни ва уни расмийлаштириш
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.03.00 Атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддалар ва биологик организмларни чиқаришга ва атмосфера ҳавосини истеъмол қилишга рухсат бериш тартиби;
2.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
42. РЭЧТ қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:
а) атмосферадаги ифлослантирувчи моддаларнинг ер юзасидаги максимал миқдорини ҳисоблаш учун дастлабки маълумотларни тайёрлаш;
б) атмосферадаги ифлослантирувчи моддаларнинг ер юзаси қатламидаги максимал миқдорини ҳисоблаш ва таҳлил қилиш;
г) ифлослантирувчи моддаларнинг миқдори бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқиш;
д) ишлаб чиқилган чора-тадбирлар натижалари асосида ифлослантирувчи моддаларнинг миқдорини қайта ҳисоблаш;
е) РЭЧТ ни ўрнатиш;
ж) атмосферадаги ифлослантирувчи моддаларнинг РЭЧТ доирасида назорат ўлчовларини ўтказиш ва РЭЧТ доирасида сақланишини назорат қилиш режа-жадвалини ишлаб чиқиш;
з) РЭЧТ ни расмийлаштириш.
43. Объект томонидан атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш натижалари асосида объект раҳбари томонидан РЭЧТ материаллари ишлаб чиқилиб, тасдиқланади.
Бунда, РЭЧТ материаллари объект раҳбари тасдиқлаган кундан эътиборан бир иш кун ичида I тоифага мансуб объектлар учун Давлат экологик экспертизаси марказига, II ва III тоифага мансуб объектлари учун Давлат экологик экспертизаси марказининг ҳудудий филиалларига кўриб чиқиш учун тақдим этилади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.01.00.00 Атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш бўйича умумий масалалар / 11.01.07.00 Экологик экспертиза]
44. I тоифага мансуб объектлар учун Давлат экологик экспертизаси маркази, II ва III тоифага мансуб объектлари учун Давлат экологик экспертизаси марказининг ҳудудий филиаллари томонидан РЭЧТ материаллари улар тақдим этилган кундан эътиборан йигирма кун ичида кўриб чиқилади.
Бунда, ушбу материаллар мазкур Йўриқноманинг 3-иловасига мувофиқ расмийлаштирилмаган ёки уларда тегишли маълумотлар тўлиқ кўрсатилмаган ёхуд нотўғри кўрсатилган бўлса, I тоифага мансуб объектлар учун Давлат экологик экспертизаси маркази, II ва III тоифага мансуб объектлари учун Давлат экологик экспертизаси марказининг ҳудудий филиаллари томонидан объект раҳбарига камчиликларни бартараф этиб, қайта мурожаат қилиш мумкинлиги тўғрисида ушбу материаллар келиб тушган кундан эътиборан йигирма кун ичида ёзма ёки электрон шаклда маълум қилинади.
45. Объект раҳбари томонидан тақдим этилган РЭЧТ материалларида мазкур Йўриқноманинг 44-банди иккинчи хатбошисида кўрсатилган камчиликлар аниқланмаган тақдирда ушбу материаллар Давлат экологик экспертизаси маркази ва унинг ҳудудий филиаллари томонидан келишилади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.01.00.00 Атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш бўйича умумий масалалар / 11.01.02.00 Атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш борасида давлат органлари ва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг ваколатлари]
46. РЭЧТ материалларини келишиш Давлат экологик экспертизаси маркази ва унинг ҳудудий филиаллари томонидан рад этилган тақдирда ушбу материаллар умумий тартибда кўриб чиқилади.
47. Давлат экологик экспертизаси маркази ва унинг ҳудудий филиаллари томонидан РЭЧТ материалларида аниқланган камчиликларда кўрсатилмаган янги асослар билан келишишни рад этишга йўл қўйилмайди.
48. Атмосферадаги ифлослантирувчи моддаларнинг ер юзасидаги максимал миқдорларини ҳисоблаш, дастлабки маълумотларни тайёрлаш атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг хатлов натижалари асосида амалга оширилади.
Бунда, атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг кўрсаткичлари, чанг-газ тозаловчи қурилма мавжудлиги ва унинг самарадорлиги объект бош режасига мувофиқ бўлиши керак.
Шунингдек, объект бош режаси ҳудуд чегаралари ва атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбалар координатлари, аҳоли пункти чегараларининг ҳолатий режаси билан мослиги ҳисобга олинади.
[ОКОЗ:
1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.08.00.00 Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш қонунчилиги / 11.08.04.00 Атмосфера ҳавоси сифатини меъёрлаш. Атмосфера ҳавосига зарарли таъсир кўрсатишнинг нормативлари ва стандартлари]
49. Атмосферада ифлослантирувчи моддаларнинг тарқалиш ҳисобини бажариш учун атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларнинг кўрсаткичларидан ташқари қуйидаги маълумотлар зарур бўлади:
Метеорологик тавсифлар объектга энг яқин метеомарказдан олинади.
Атмосфера стратификациясига боғлиқ коэффициент, 40ош.к.дан жанубда жойлашган ҳолда 250 га, 40ош.к.дан шимолда жойлашганида эса, 200 га тенг этиб қабул қилинади.
Ҳудуднинг рельеф коэффициенти объект ифлослантирувчи моддаларининг таркибида бўлган атмосфера ҳавосидаги ифлослантирувчи моддаларни ҳисоблаш бўйича картографик материаллар асосида белгиланади.
1. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш китобининг варақлари умумий рақамланишга эга бўлиши керак. Бунда, умумий рақамланишга расм, схема, графиклар ҳам киритилади.
2. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш китобида Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 21 январдаги 14-сон «Экологик нормативлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш ва келишиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қароридан ташқари қуйидагилар хам киритилиши керак:
Объектнинг атроф-муҳитга бўлган хавфлилик тоифасини аниқлаш;
б) зарурий ҳисоб ва тушунтиришлари билан атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манбаларнинг рақами ва кўрсаткичлари;
в) зарурий ҳисоб ва тушунтиришлар, қўлланилган формула ва усуллар ёритилган адабиётлар кўрсатилиб, чиқарилаётган ифлослантирувчи моддалар таркиби ва миқдори, газ ҳаво аралашмасининг кўрсаткичлари;
суюлтирилган газни қабул қилишда (тўкишда) (темир йўл цистерналаридан автомобиллардан қабул қилишда ва маиший газ баллонларини тўлдиришда);
жиҳозларни таъмирлаш билан боғлиқ жараёнларда (идишларни таъмирлаш, текширув-синов ишларини олиб бориш ёки қабул қилинган газ тўлиқ сотилиб, бўшатилиши билан боғлиқ бўлган ҳолатларда);
шохобчадан фойдаланишда хавф олдини олиш клапанлари ва беркитишда (бошқарув арматураларни текширишда);
суюлтирилган газни сақлашда унинг табиий камайиши.
2. АГТШда суюлтирилган газнинг йўқотилиши вақтнинг турли оралиқларида содир бўлади ва бу йўқотилишлар газ сарфининг, мос равишда, турли ҳажмларига тегишлидир.
3. Автомашина ва маиший баллонларни тўлдириш пайтидаги йўқотилишлар эса тез-тез, ҳар куни содир бўлади ва уларни АГТШнинг ҳар кунлик (лойиҳавий) унумдорлигига тегишли бўлади.
Резервуарларни тозалаш, қувур ва арматураларни таъмирлашдаги йўқотилишлар 4-8 йилда бир марта содир бўлади, уларни шу йиллар бўйича тенг тақсимлаб АГТШнинг йиллик лойиҳавий унумдорлигига киритиш лозим.
Табиий йўқотилишлар доимий — узлуксиз содир бўлади, аммо уларни бир йилга ҳисоблаб, йиллик унумдорликка киритилади.
Фоизларда ёки бир тонна суюлтирилган газдан кг.да ифодаланган нисбий йўқотилишни ҳисоблаш услуби қабул қилинган.
2-боб. АГТШ учун суюлтирилган газларнинг технологик йўқотилишлари нормаларини ҳисоблаш
4. Битта темир йўл цистернасидан газларни қабул қилишдаги йўқотилишлар қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
Дш — автоцистерна шлангининг ички диаметри 38мм = 0,038м;
Lш — автоцистерна қувурининг узунлиги — 3м:
Па = па * рж * Vш=-9 * 590 * 0,0034 = 18,057 кг.
Шундай қилиб, ҳар бир темир йўл цистернасидан автоцистерналарга газни тўлдирилишида суюлтирилган газларни йўқотилиш миқдори:
895,763 + 18,057 = 913,820 кг ни ташкил қилади.
Зичлиги 0,59 т/м3 бўлган, стандарт бўйича 85% гача тўлдирилган 60 м3сиғимли темир йўл цистернасидаги суюлтирилган газ массаси:
G = Vц * 0,85 * рж. = 60 * 0,85 * 0,59 = 30,09 т ни ташкил қилади.
Темир йўл цистерналаридан суюлтирилган газларни қабул қилиш ва улардан автоцистерналарни тўлдиришда ҳар бир тонна киритилаётган суюлтирилган газнинг фоизлар ёки кг.ларда ифодаланган йўқотилиши:
П1 = 913,82 : 30090 * 100 = 3,037% ёки 30,37 кг/т ни ташкил қилади.
Битта автоцистернасидан газларни ички диаметри 38 мм, узунлиги 3 м бўлган қувур ёрдамида қабул қилишдаги суюлтирилган газларнинг суюқлик фазасидаги йўқотилишлари, кг:
5. Суюлтирилган углеводород газларининг суюқ фазадаги, уларнинг буғи ва аралашмаларининг зичлиги ташкилий таркиби ва ҳарорати бўйича аниқланади.
6. Барча технологик йўқотилишнинг нормаларини ҳисоблаш мисолларида зичликларнинг шартли қийматлари рж = 590, рп = 14,035 ва pг = 2,36 кг/м3 қабул қилинган, улар бу ердаги йўқотилишларнинг (% ёки кг/т.ларда ифодаланган) нисбий қийматига таъсир қилмайди, чунки зичликнинг бу қийматлари касрнинг сурати — йўқотилишларнинг абсолют қийматларини аниқлашда ва махражида — цистернадаги газ массасини ёки шохобчанинг кунлик, йиллик унумдорлигини аниқлашда иштирок этади.
7. Тозалаш диаметри 50 мм бўлган вентил орқали 16 кг/см2 босимда 20 секунд давомида амалга оширилади. Назорат баллонидан зичлиги 14,035 кг/м3 бўлган газ буғи ажралиб чиқади.
рп — газ (тўйинтириш буғи)нинг зичлиги, рп= 14,035кг/м3 ;
4,43 — эмпирик коэффициент.
Ҳавонинг ўртача ҳарорати 20° (Т = 293°К) бўлганида, зичлиги 14,035 кг/м3 бўлган газнинг диаметри 50 мм.ли кириш тешигидан 4,74 м/сек тезлик билан оқишидаги сарфи:
f — чиқиш тешигининг кесим юзаси, м2 :
Ҳажми 7,25 м3бўлган 85% гача стандарт бўйича зичлиги 0,59 т/м3лигаз билан тўлдирилган битта автоцистернадан қабул қилишда 1, 2, 3 ва 4-бандлар бўйича йўқотилишлар:
G=Vц*0,85*рж=7,25*0,85*0,59=3,6 т ни ташкил қилади.
Шунинг учун, автоцистернадан газни қабул қилишда, суюлтирилган газларнинг суюқ ва газ фазаларидаги нисбий йўқотилишларини аниқлашда йўқотилишнинг ҳар бир элементини цистерна ёки АГТШнинг қабул қилиш сиғимидаги мавжуд суюқ газ массаси 3,6 т.га нисбатан қиёслаб, ҳар бир жараёндаги йўқотилиш фоизлари ёки суюлтирилган газнинг нисбий йўқотилиш кг/т аниқланади:
9. Автомобиль ёки маиший баллонларни суюлтирилган газ билан тўлдиришдаги йўқотилишни ҳисоблаш учун кунлик, ундан кейинги ҳисоблар учун суюлтирилган газлар билан баллонларни тўлдириш учун йиллик сарф аниқланади.
Техник лойиҳага кўра, АГТШда бир кунда 300 та сиғими 50 л бўлган автомобиль баллонлари, сиғимлари 27 ва 50 л бўлган маиший баллонлардан йилига 10000 та ёки кунига 10000:250 = 40 та баллон тўлдирилади.
Баллонларни тўлдириш учун суюлтирилган газнинг кунлик ва йиллик сарфлари қуйидагича ҳисобланади:
автомобиль, кунлик: 0,05 * 0,59 * 300 = 8,85 т
маиший: 50л: 0,05 * 0,59 * 40 = 1,18 т;
маиший: 27л: 0,027 * 0,59 * 40 = 0,6372 т.
Баллонларни суюлтирилган газ билан тўлдириш учун бир кунлик жами сарф 10,6672 т, йилига эса, 10,6672 т * 250 = 2666,8 т ни ташкил қилади.
Автомобиллар баллонларини тўлдиришда суюлтирилган газ йўқотилишлари қуйидагича ҳисобланади:
П3=1,3*10-3*рж*n, кг/кун (1.13),
1,3 литр — битта газбаллонли автомобилни тўлдиришда йўқотадиган газ миқдори (главмосавтотранс ИТИ № Ф-266 от 18.01.87 маълумотлари) 10-3 — литрни м3 га ўтказиш:
рж — суюлтирилган газ зичлиги рж = 590 кг/м3;
n — газ тўлдиришнинг бир кунлик сони
П3=1,3*10-3* 590 * 300=230,1 кг/кун
Баллонларни суюлтирилган газ билан тўлдириш учун бир кунлик жами сарф — 10,6672 т/кун.
Резервуар ва сиғимларни таъмирлашдан сўнгги тозалашда газ йўқотилиши:
Резервуарлар ҳар 7 йилда бир марта гидравлик синовдан ўтказилади.
V1= 25м3 * 2 = 50м3; V2 =5* 2 =10м3 .
Гидлавлик синов пайтида ҳажми V1 = 25м3 резервуардан 1,5 т , V2= 5м3 — 0,3 т суюлтирилган газ йўқолади. Ҳар йилга тўғри келадиган, гидравлик синовда газнинг умумий йўқотиш миқдори:
Резервуарларни гидравлик синашда газ йўқотилишининг фоизи қуйидагича ҳисобланади:
Резервуарларни тозалашда суюлтирилган газ йўқотилиши қуйидагича ҳисобланади:
П6=П6п+П6н= 0,0474 + 0,0193 = 0,0667 % ёки 0,667 кт/т
Хавф олдини олиш клапанларини текширишда йўқоладиган газ миқдори қуйидагича ҳисобланади:
бу ерда,
К — клапанлар сони, лойиҳа бўйича, К= 20 дона;
п — клапанларни бир йилда текширишлар сони, п= 2;
а — сарф коэффициенти, клапан паспорт бўйича = 0,6;
Хавф олдини олиш клапанларини текширишда йўқотиладиган газнинг фоизи қуйидагича ҳисобланади:
3-боб. қувурларни синаш пайтидаги йўқотилишлар
10. 7 йилда 1 марта ўтказиладиганқувурларни синашдан олдин уларнинг суюқ ва газ фазалари тўлиқ бўшатилади. Суюқ фазадаги суюлтирилган газнинг йўқотилиши:
Vж — қувурларнинг суюқ фазаси ҳажми, мазкур АГТШ лойиҳаси учун,
Vж= 23,73м3;
в — синовдан олдин қувурлар бўшатилгач суюқ фазанинг қолдиғи, в = 0,15 (15%).
П8ж=590 * 0,15 — 23,73 : 7=300 кг/йил
Суюлтирилган газнинг газ фазасидаги йўқотилиши:
П8ж=ρг*Vп*Р:7, кг/йил, (1.19),
ρг — нормал шароит (20ºС ва 1 кг/см2 )да газ зичлиги, ρг — 2,36 кг/м3;
Vп — қувурларнинг газ фазаси ҳажми, мазкур АГТШ лойиҳаси учун, Vп= 9,436м3;
Йиллик ўртача ҳарорат +20оС да суюлтирилган газни сақлашдаги табиий йўқотилиш Нхр = 0,200 кг/т-кунни ташкил қилади.
Агтшда газ 2 та сарфловчи 25 м3 ҳажмли сарфловчи ва 2 та 5 м3 ҳажмли тўкиш сиғимида, жами 60 м3ли сиғимларда 365 кун давомида 85% гача тўлдирилган ҳолатда сақланади.
12. Критик ҳароратда суюқ фазасида суюлтирилган газларнинг зичлиги ўзгармас бўлиб, пропан учун критик ҳарорат — 42,1ºС, зичлиги 585 кг/м3 ни ташкил қилади. Бутан учун критик ҳарорат 0,5ºС ни, зичлик эса 600 кг/м3 ни ташкил қилади.
рт — Т, оК ҳароратда суюқ углеводородларнинг зичлиги кг/м3;
рто — плотность при критик ҳароратдаги зичлик, кг/м3:
пропан учун рто — 58 кг/м3 ;
бутан учун рто — 600 кг/м3 ;
а — эмпирик коэффициент, кг х град/м3:
пропан учун а — 1,354;
бутан учун а — 1,068;
Т — суюлтирилган газнинг зичлиги аниқланиши керак бўлган ҳарорат, оК;
То — критик ҳарорат:
пропан учун То — 230,9 оК;
бутан учун То — 272,5 оК.
13. Автомобилларни газ билан тўлдириш шохобчаларини эксплуатация қилишдаги ташламалар суюлтирилган газ миқдорини ҳар бир жараёндаги фойдаланилаётган жиҳозларнинг ишлаш давомийлигини ҳисобга олиб, улардаги йўқотилишларга кўпайтириш йўли билан ҳисобланади.
6-боб. Автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчаси
14. Автотранспорт объекти ҳудудида автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчаси атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манба ҳисобланади, чунки нефть маҳсулотларини сақлаш, қабул қилиш ва тарқатишда резервуарлардан атмосфера ҳавосига углеводородлар ажралиб чиқади.
15. Жиҳозларнинг зич ёпилмаслиги, резервуарларда босимнинг ошиши ва нефть маҳсулотларининг буғланиши натижасида углеводород буғларининг атмосфера ҳавосига чиқарилишининг барча турлари углеводородлар ташламаси ҳисобланади.
16. Буғланиш натижасида углеводородларнинг атмосфера ҳавосига чиқарилишини ҳисоблаш енгил ва оғир нефть маҳсулотлари учун олиб борилади. Енгил нефть маҳсулотларига бензин, оғирларига эса, дизель ёқилғиси киради.
17. Битта ёки бир нечта резервуарлар гуруҳидан йил давомида атмосфера ҳавосига ажралиб чиқадиган углеводородларнинг миқдори, «Нефть ва нефть маҳсулотларини қабул қилиш, тарқатиш ва резервуарларда сақлашда табиий йўқотилишларининг нормалари»дан келиб чиқиб ҳисобланадиган нефть маҳсулотларининг йўқотилишларини жамлаш йўли билан аниқланади.
бунда: n1 — нефть ва нефть маҳсулотларини қабул қилиш, тарқатиш ва резервуарларда сақлашда кузги-қишки мавсумдаги табиий йўқотилишларининг нормалари;
n2 — нефть ва нефть маҳсулотларини қабул қилиш, тарқатиш ва резервуарларда сақлашда баҳорги-ёзги мавсумдаги табиий йўқотилишларининг нормалари;
Q2 — йил давомида резервуарларга киритиладиган нефть маҳсулотлари миқдори, т.
2-жадвал
Автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчаларида нефть ва нефть маҳсулотларини қабул қилиш, тарқатиш ва резервуарларда сақлашда табиий йўқотилишларининг нормалари
(1 тонна қабул қилинган ёқилғидан килограммларда)
Резервуарлар тури
Нефть маҳсулоти гуруҳи
Иқлимий минтақа
4
5
кузги-қишки мавсум
баҳорги-ёзги мавсум
кузги-қишки мавсум
баҳорги-ёзги мавсум
Ер усти пўлат
I
0,74
1,26
0,80
1,16
V
0,03
0,03
0,03
0,03
VI
0,12
0,12
0,12
0,12
Ер усти пўлат понтонли
I
0,41
0,62
0,46
0,63
Чуқурлаштирилган
I
0,49
0,68
0,55
0,70
V
0,02
0,02
0,02
0,02
VI
0,12
0,12
0,12
0,12
Изоҳ: табиий йўқотилишлар нормалари қадоқланган ҳолатда қабул қилинадиган ва топшириладиган маҳсулотларга қўлланилмайди.
3-жадвал
Нефть маҳсулотларининг табиий йўқотилишлар нормаларини қўллаш учун Ўзбекистон Республикаси ҳудудининг иқлимий минтақаларга ажратилиши
иқлимий минтақалар
иқлимий минтақаларга кирувчи Республика, ўлка, миллий округлар, вилоятлар
18. Электрокар, электрюкловчи, шунингдек комбайн, трактор ва автомобилларнинг кислотали ва ишқорли аккумулятор батареяларини қувватлаш учун шохобчалар мавжуд.
Уларни қувватлаш пайтида ҳавога кислотали аккумуляторларни қувватлашда сульфат кислотаси буғлари ёки ишқорли аккумуляторларини қувватланганида ишқор ажралиб чиқади.
19. Аккумулятор батареяларини зарядлаш жараёнида сульфат кислотаси ва ишқорлар ажралишининг солиштирма кўрсаткичлари уларнинг электрсиғими ва электролит сарфларига боғлиқ ҳолда 4-жадвалда келтирилган.
4-жадвал
Аккумулятор батареяларини зарядлаш жараёнида сульфат кислотаси ва ишқорлар ажралишининг солиштирма кўрсаткичлари
23. Минерал материаллар омборхона ёки майдалаш цехидан транспортёрлар тизими ёрдамида элеваторга узатилади ва бўшатиш қутиси (бункер) орқали қиздириш барабанига тўкилади.
25. Қуритилган ва маълум ҳароратгача қиздирилган минерал материаллар фракциялар бўйича ажратиш учун саралаш-элакларига узатилади ва тайёрланаётган асфальт-бетон турига қараб, қизиган бункернинг бўлимларига тарқатилади.
26. Сўнгра, маълум миқдордаги материал ва битум бир пайтнинг ўзида аралаштиргичга узатилади ва унга аниқ миқдордаги минерал кукуни қўшилади. барчасини аралаштириш тугагач, тайёр асфальт-бетон массаси омборхона ёки қурилиш майдонига олиб кетадиган автотранспортларга бўшатилади.
27. Инерт материалларни сақлаш омборидан (минерал материалларни тўкиш, қайта тўкиш, тўплаш ва кўчириш) бошлаб тайёр маҳсулотни фойдаланишга узатишгача бўлган барча технологик жараёнлар ноорганик чанг ажралиб чиқиши билан амалга ошади.
29. Аралаштиргичлардан ташланадиган ташламаларнинг миқдори кўп эмас, баъзан ҳид чиқарувчи моддалар ташламалари билан боғлиқ муаммолар учраб турсада, улар салмоқли эмас.
30. Ифлослантирувчи моддалар ташламаларининг асосий қисми минерал материалларни қуритиш ва ёқилғиларни ёқишда пайдо бўлади.
32. Чангни бостириш усуллари қўлланилмаган ҳолларда ҳар бир тонна тўлдиргич ҳисобига 17-20 кг ноорганик чанг ажралиб чиқади.
33. Фойдаланиладиган тўлдирувчининг турига боғлиқ ҳолда, ташламаларнинг 50% дан зиёдини ўлчамлари 20 мкм дан катта бўлган заррачалар ташкил қилади.
34. Қолган газ ҳолатидаги ифлослантирувчи моддалар (углеводородлар, SO2, CO, NOx) 0,045кг/т.ни, фойдаланилган ёқилғининг турига боғлиқ ҳолда альдегид ташламалари 0,01 кг/т.ни ташкил қилади.
8-жадвалда асфальт аралаштиргич қурилмаларининг турлари ифлослантирувчи моддалар ташламалари ва тозалаш ускуналарининг кўрсаткичлари билан кўрсатилган.
35. Саноатда 2 босқичли тозалаш қурилмалари билан жиҳозланган қурилмалар қўлланилмоқда. Бунда, тозалашнинг 2-босқичи сифатида намли тозалаш қурилмаси қўлланилади.
8-жадвал
Амалиётда кўп фойдаланиладиган асфальт аралаштиргичларда қўлланиладиган газ тозалаш қурилмаларининг асосий ишлаш кўрсаткичлари
Зарарли моддаларни ажратувчи манбалар
Чангларнинг тозалаш давригача бўлган концентрацияси
(Сн), г/м3
Чанг тозалаш қурилмалари
Тозалаш даражаси (τ), %
Зарарли моддаларни ташловчи манба
Ташловчи манба характеристикаси
Ташлама манбасидан чиқишда газ ҳаво аралашмасининг кўрсаткичлари
Тутун ютувчи чанг тутгич ДП-10А циклон билан ЦН-15У, д-450 мм
90
110
3,5
3,5
II
Зарбли усулда ишлайдиган нам чанг тутгич
90
қувур
20
0,8
7,8
9,0
70
0,95
1,4
Д-597
25
50
I
Тутун ютувчи чанг тутгич ДП-10А циклон билан ЦН-15У, д-650 мм
85
180
7,5
7,5
II
Циклонлар гуруҳи СЦН-40, Д-1000 мм (4 дона)
87
қувур
18
0,8
11,1
5,6
120
0,98
5,48
Д-597
30
30
I
Циклонлар СДК-ЦН-38, Д-800 мм (4 шт)
75
150
7,5
7,5
II
Ювувчи циклон «СИОТ»
87
қувур
18
0,7
10,4
4,0
75
0,98
3,9
Д-508-2А
25
47
I
Тўғри ўқли чанг тутгич д-600мм
22
210
36,8
36,8
II
ЦН-15У, Д-700 мм нусхали циклонли қурум тозалагич ДП-10А
68
11,7
11,7
III
Циклонлар гуруҳи СЦН-40, Д-100 мм (4 дона)
84
қувур
13
0,8
11,0
5,6
108
0,84
3,6
Д-508-2А
25
30
I
Циклонлар гуруҳи СДК-ЦН-33, Д-800 мм (4дона)
85
100
4,5
4,5
II
Ювувчи циклон «СИОТ»
89
қувур
18
0,8
8,0
4,0
75
0,68
2,7
ДС-84-2
200
120
I
ЦН-15У, Д-1400 мм русумли циклонли ютувчи чанг тутгич билан ДП-15,5х2
53
155
66,4
56,4
II
Циклонлар гуруҳи УЦ-2400 мм (3 дона)
85
8,5
8,5
III
Ротоклон
92
қувур
18
1,2
8,1
19,5
78
0,68
13,26
Д-845-2
100
43
I
Циклон ЦН-15 НИИОГАЗ, Д-700 мм (12 дона)
70
13
13
II
Ротоклон
85
қувур
18,5
1,2
11,0
12,5
70
2
25,0
Д-225
12,5
80
I
Циклон ЦН-15 НИИОГАЗ, Д-450 мм (2 дона)
75
қувур
18
0,5
7,1
1,4
120
7,5
10,5
Д-617-2
50
45
I
Циклон ЦН-15 НИИОГАЗ, Д-650 мм (8 дона)
75
11,3
11,3
II
Ротоклон
85
қувур
18,5
1,0
7,0
5,5
75
1,69
9,3
Д-617-2
50
34
I
ЦН-15У, Д-650 мм русумли циклонли ютувчи чанг тутгич билан ДП-12
72
210
9,5
95
II
Циклонлар гуруҳи СЦН-40, Д=100 мм (4дона)
93
қувур
18,5
0,9
13,7
8,3
150
0,67
5,5
ДС-117-2Е
35
88
I
Тўғри ўқли циклон, Д=700 мм
38
150
55
55
II
Ютувчи чанг тутгичлар ДП-10А ЦН-15У русумли циклон билан
67
18
18
III
Циклонлар гуруҳи СЦН-40 (4 дона)
90
қувур
19,4
0,75
7
2,8
63
1,8
5,0
ДС-117-2К
36
64
I
Тўғри ўқли циклон, Д=700 мм
40
170
38
38
II
Циклонлар гуруҳи СЦН-40 (4 дона)
95
1,9
1,9
III
Зарбли усулда ишлайдиган нам чанг тутгич
65
қувур
19,4
0,8
6
3,3
70
0,67
2,2
11-боб. Атмосфера ҳавосига ажраладиган ва ташланадиган ифлослантирувчи моддаларнинг массасини аниқлаш
36. Ажраладиган ва ташланадиган ифлослантирувчи моддаларнинг массаси — умумий ташламалар (Мумумий) — асфальт-бетон объектининг барча технологик жараёнлари ва жиҳозларидан ажраладиган ифлослантирувчи моддаларнинг жамланмасини билдиради ва қуйидаги формула бўйича аниқланади:
i — ажраладиган ифлослантирувчи модданинг рақами, (ихтиёрий равишда қабул қилинади i = 1,2,3,…………m);
Хом ашё материалларини сақлаш, юклаш ва тушириш жараёнларида чанг ташламалари қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Бунда:
αʼ — коэффициент, хом-ашё материалларининг чанг кўринишида йўқотилиши. ГОСТ 9128-2013 га биноан ўлчамлари 0,5 мм бўлган чангсимон заррачаларнинг ўртача миқдори турли хил асфальт-бетон аралашмаларининг минерал таркибида 21% ни ташкил қилади, у ҳолда αʼ= 0,21;
В — хом ашё материалларини сақлаш, юклаш ва туширишдаги сарфлар, т/йил;
g — табиий йўқотилиш нормаси, % (9--жадвалдан қабул қилинади).
40. Темир йўл вагонларидан цементни тушириш, уни бошқа транспортларга юклаш ва бир жойдан бошқа жойга кўчириш жараёнларида цемент чанги ажралиб чиқади ва бу чанг таркибида 20 % SiO2 бўлган чанг сифатида синфланади.
41. Чангнинг кимёвий таркиби қўлланиладиган хом-ашё турига боғлиқ. 10-жадвалда бетон тайёрлаш учун кенг қўлланиладиган портландцементи чангининг тақрибий кимёвий таркиби келтирилган.
10-жадвал
Портландцемент чангининг кимёвий таркиби
Таркибий моддалар
SiO2
CaO
Al2O3
Fe2O3
MgO
SO3
MnO
Cr2O3
Фоизлардаги миқдори
28,0-73,1
52,0-69,0
2,0-10,0
1,5-10,0
0,3-22,3
0,04-2,0
излари
0,00001-0,001
11-жадвал
Чангнинг фракцион таркиби
Заррачалар ўлчами, мкм
0-5
5-10
10-20
20-40
40-60
60 дан кўп
Фоизлардаги миқдори
7,6
9,0
23,0
22,6
15,1
18,5
Эркин ҳолдаги SiO2 (ҳаводаги чанг) нинг ҳаводаги миқдори — 0,8-3,1%;
43. Бетон аралаштириш тугунида, хоссалари юқорида келтирилган, цемент, қум, йирик тўлдиргич (чақиқ тош ёки гравия) ларнинг чанги ажралиб чиқади.
44. Қолипловчи (шакл бериш) цехлари учун кам миқдорда инерт материаллари ва цемент чанги, шунингдек, таркибига турли хил нефть маҳсулотлари кирадиган сургилар (дизель мойи, автол, нигрол)дан углеводородлар ва парафин буғлари ажралиб чиқади.
45. Арматура цехининг ҳавоси чанг, пайвандлаш аэрозоллари ва металларга ишлов бериш дастгоҳларидан ажралиб чиқадиган газлар билан ифлосланади. (пайвандлаш ва металларга ишлов бериш бўлимлари).
15-боб. Ҳисоблаш усуллари
46. Тарозили — улушловчи бетон аралаштиргич қурилмаларининг ҳавони тозалаш тизимларига киритиладиган аспирация тизимидаги чангнинг дастлабки концентрацияси 5 — 10 г/нм3 ни ташкил қилади.
47. Цемент ёки бошқа материалларни ҳаволи транспорт(пневмотранспорт) билан кўчиришда дастлабки концентрация қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Бунда:
Qbx — кўчириладиган материалнинг умумий миқдори, кг/соат;
49. Агар солиштирма кўрсаткич сифатида, қараб чиқилаётган технологик жараён (ёки жиҳоз)дан вақт бирлиги ичида ифлослантирувчи модданинг ташламаси қабул қилинса, ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича олиб борилади:
50. Қолипловчи цехларининг асосий ифлослантирувчи моддалари қолипларни мойлаш учун қўлланиладиган сурги материалларининг аэрозолларидир. Эмульсион мойлар таркиби керосин, мойлар (нигрол, автол, дизель, трансформатор мойлари ва ш.к.) ва ҳар хил углеводородлардан ташкил топади.
51. Резервуарлардан атмосфера ҳавосига ташланадиган углеводородларнинг йиллик миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:
ПрΣСйил= Vйил Gt (T), (1.33),
Бунда:
Vйил — резервуарларга бир йилда киритиладиган нефть маҳсулотларининг ҳажми, м3;
Очиқ сиғимлардан ажраладиган ифлослантирувчи моддаларнинг массаси буғланаётган суюқлик миқдорига боғлиқ ҳолда аниқланади ва қуйидагиларни ташкил қилади, кг/соат:
керосин учун 1,56 S;
парафин учун 1,22 *10-2 S;
нефть мойлари учун 5,0*10-2 S,
S — буғланаётган суюқликнинг эркин (очиқ) юзаси, м2.
52. Тозалаш даражасининг унга таъсир этадиган омилларга боғлиқлиги, мураккаблиги, ифлослантирувчи моддаларнинг чанг ушлагич қурилмалари томонидан ушлаб қолиш миқдорини аналитик (ҳисобли) ҳисоблашнинг ягона услуби мавжуд бўлмаганлигидан, тозаловчи қурилмаларнинг тозалаш самарадорлиги 14-жадвалга асосан қабул қилинади.
14-жадвал
Чанг-газ тозалаш қурилмаларининг тавсифи
Бўлим
Чанг тутгич
Тозалаш даражаси
Цемент сақлаш сиғимлари
НИИОГАЗ циклонлари
СМЦ-166 енгли фильтрлари
ФВ
Шағал фильтрлар
75,0
98,0-99,5
42,0-68,0
88,0
Цементни улушловчи ва сарфловчи бункерлар
НИИОГАЗ циклонлари
СМЦ-166 енгли фильтрлари
ФВК
ФВ
Донадор фильтрлар
62,0-83,0
98,8
57,0-93,5
45,7-52,7
53,0-57,8
Бетон аралаштиргич тугуни
НИИОГАЗ циклонлари
ЦН-11, ЦН-15, ЦН-24
ЛИОТ
СИОТ
СМЦ-166 енгли фильтрлари
ФВК
ФВ
49,4-70,0
61,0
51,0-85,0
97,0-99,5
54,0-78,8
43,0-86,6
Инерт материаллар омбори
НИИОГАЗ циклонлари
СМЦ-166 енгли фильтрлари
ФВ
46,5-66,3
98,7
45,7
темир-бетон ишлаб чиқариш объектларининг саноат ташламаларининг тавсифи 15-жадвалда келтирилган.
15-жадвал.
Темир-бетон ишлаб чиқариш объектларининг саноат ташламалари тавсифи
Улушлагич, бункер ва бетон аралаштиргичлардан чанг сўрғичлар
5600-11000
19-40
1,5-1,6
Цемент чанги
БФМ Енгли фильтрлари
68-79
6200-12000
19-40
0,3-0,4
17-боб. Ташкиллаштирилмаган манбаларни ҳисоблаш
53. Темир-бетон ишлаб чиқаришда сочилувчан материаллар (қум, чақиқ тош, оҳактош, цемент ва бошқалар) қўлланилганлиги сабабли барча жараёнларда атмосфера ҳавосига чанг ажралиб чиқиши кузатилади.
54. маҳаллий сўриш мосламалари билан жиҳозланмаган сочилувчан материалларни қабул қилиш, қайта қадоқлаш, тушириш ва юклаш тугунлари ташкиллаштирилмаган ташлама манбалар бўлиши мумкин. Цемент йўқотилишининг ўртача солиштирма кўрсаткичи, 1 м3маҳсулот учун 2,14 кг ни ташкил қилади.
55. тармоқдаги нормалар бўйича ташкиллаштирилмаган ташламалар қуйидаги формула бўйича топилади:
В — ишлаб чиқаришга сарфланадиган материалларнинг йиллик миқдори, т;
У — табиий йўқотилиш нормаси, %.
Йўл қурилиш материалларининг табиий йўқотилиш нормалари 16-жадвалда келтирилган.
16-жадвал
Йўл қурилиш материалларининг табиий йўқотилиш нормалари
Материал
Сақлаш тури ва тахлаш усули
табиий йўқотилишнинг тақрибий нормаси, %
омборхона
юклаш
тушириш
Чақиқ тош
(жумладан, қора қум)
Очиқ омборхона
0,5
0,3-0,5
0,3-0,5
Механизациялашган усулда тахлаш амалга ошириладиган очиқ омборхона
0,75-1,5
0,4
0,5
Цемент, оҳактош
Ёпиқ омборлар:
0,1
0,25
0,25
Силос туридаги
1-1,5
0,25-0,75
0,5-0,75
Бункер ва омбор
Вагонлар
-
0,2-0,4
0,85
Эмульсия
Ёпиқ турдаги омборлар ва резервуарлар
0,25-0,75
0-0,1
До 0,2
Ёқилғи ва мойловчи материаллар
Ер ости омборлари ва ярим чуқурлаштирилган резервуарлар
0,25-0,75
0-0,1
0-0,1
56. Темир-бетон буюмлари ишлаб чиқариш ва қурилиш материаллари саноатида омборларда материалларни тўкиш, жўнатиш учун қайта юклаш тугунлари, омборлардаги чангланувчи маҳсулотни юклаш тугуни, мослаштирилмаган транспорт, тўкилган ҳолда сақлаш, карьер транспорти ва бошқалар ташкиллаштирилмаган манбалар бўлиши мумкин.
18-боб. Омбор ва сақлаш жойлари туридаги манбалар
57. Бу объектлар учун ташламанинг умумий ҳажмини қуйидаги тенглама орқали ифодалаш мумкин:
q = А + В = К1*К2*К3*К4*К5*К7*G*106 /3600+ К3*К4*К5*К6*К7*q1*F (г/с), (1.35),
А — Материални қайта ишлаш (тўкиш, қайта жўнатиш, аралаштириш) даги ташламалар, г/с;
В — материални тинч ҳолатда сақлашдаги ташламалар;
К1 — материалда чангли фракциянинг оғирлик бўйича ҳиссаси. Ўлчамлари 0 — 200 мкм бўлган чангли фракцияни элаш ва ювиш йўли билан аниқланади;
К6 — сақланадиган материалнинг сирти профилини ҳисобга олувчи коэффициент, ва Fфакт/F нисбати бўйича 1,3-1,6 оралиғида материалнинг йириклиги ва тўлдирилиш даражасига боғлиқ ҳолда қабул қилинади;
q1 — К3 = К5 = 1 бўлган ҳолда, 1 м2ҳақиқий сиртдан чангнинг чиқиши, унинг қиймати 22-жадвалдан қабул қилинади.
G — қайта ишлов бериладиган материалнинг жами миқдори.
Омборлар ва тўплаш майдонлари чанг ажралишининг текис тақсимланган манбалари сифатида қаралади.
58. Чангнинг ҳақиқий дисперс таркибини текшириш ва К2 нинг катталигини аниқлаштириш чангиётган объект чегарасида ҳаво чангидан шамол намуна олиш томонига тезлиги 2 м/с билан эсаётган ҳолда, намуна олиш билан амалга оширилади.
17-жадвал
К2 чанг ҳиссаси
Т/р
п/п
Материалнинг номи
Материал зичлиги, г/см3
Чангли фракциянинг оғирлиги бўйича ҳиссаси К1
Аэрозолга айланадиган чангларнинг ҳиссаси, К2
1.
Огарки (куйинди)
3,9
0,01
0,03
2.
Клинкер
3,2
0,01
0,03
3.
Цемент
3,1
0,04
0,03
4.
Известняк
2,7
0,04
0,02
5.
Мергель
2,7
0,05
0,02
6.
Известь тошсимон-майдаланган
2,7
2,8
0,07
0,07
0,02
0,05
7.
Гранит
2,8
0,02
0,04
8.
Мрамор
2,8
0,04
0,06
9.
Бўр
2,7
0,03
0,07
10.
Гипс тошсимон-майдаланган
2,6
2,6
0,03
0,08
0,02
0,04
11.
Доломит
2,7
0,05
0,02
12.
Спока
2,65
0,03
0,01
13.
Пегматит
2,6
0,04
0,04
14.
Гнейс
2,9
0,05
0,04
15.
Каолин
2,7
0,06
0,04
16.
Нефолин
2,7
0,05
0,02
17.
Тупроқ
2,7
0,05
0,02
18.
Қум
2,6
0,05
0,03
19.
Песчаник
2,6
0,04
0,01
20.
Слюда
2,8
0,02
0,01
21.
Полевой шпат
2,5
0,07
0,01
22.
Шлак
2,5-3,0
0,05
0,02
23.
Диорит
2,8
0,03
0,03
24.
Порфириды
2,7
0,03
0,07
25.
Графит
2,2-2,7
0,03
0,04
26.
Кўмир
1,3
0,03
0,02
27.
Кул
2,5
0,05
0,04
28.
Диатомит
2,3
0,03
0,02
29.
Перлит
2,4
0,04
0,05
30.
Керамзит
2,5
0,05
0,02
31.
Кермикулит
2,6
0,06
0,04
32.
Халькопирит
2,5
0,06
0,04
33.
Туф
2,6
0,03
34.
Тальк
2,5
0,03
35.
Шамот
2,6
0,04
0,02
36.
Сульфат
2,7
0,05
0,02
37.
Қум ва оҳак аралашмаси
2,6
0,05
0,01
38.
Ғишт синиқлари
0,05
0,01
39.
Шиша пахтаси
0,05
0,01
40.
Чақиқ тош
0,01
0,01
18-жадвал
К3 катталигининг шамол тезлигига боғлиқлиги
Шамол тезлиги, м/с
К3
2 гача
1
5 гача
1,2
7 гача
1,4
10 гача
1,7
12 гача
2,0
14 гача
2,3
16 гача
2,6
18 гача
2,8
20 гача ва ундан зиёд
3,0
19-жадвал.
К4 катталигининг маҳаллий шароитга боғлиқлиги
маҳаллий шароит
К4
Омбор, сақлаш, тўплаш жойи
очиқлари:
4 тарафдан
3 тарафдан
2тарафдан тўлиқ ва 2 тарафдан қисман
2 тарафдан
1 тарафдан
Юкловчи қўлқоп
4 тарафдан ёпиқ
1
0,5
0,3
0,2
0,1
0,01
0,005
20-жадвал.
К5 катталигининг материал намлигига боғлиқлиги
Материал намлиги, %
К5
0-0,05
1,0
1,0 гача
0,9
3,0 гача
0,8
5,0 гача
0,7
7,0 гача
0,6
8,0 гача
0,4
9,0 гача
0,2
10 гача
0,1
10 дан зиёд
0,01
21-жадвал
К6 катталигининг материал йириқлигига боғлиқлиги
Бўлак ўлчамлари, мм
К7
600
0,1
500-100
0,2
100-50
0,4
50-10
0,5
10-5
0,6
5-3
0,7
3-1
0,8
1
1,0
22-жадвал
К3 = К5 = 1 шароитида К6 катталигининг қиймати
тўпланадиган материал
г/м2*с
Клинкер, шлак
0,002
Чақиқ тош, қум, кварц,
0,002
Марганец, оҳактош, огарки, цемент
0,003
Қуруқ тупроқ материаллари
0,004
Асбест бўлаклари, қумоқ, оҳактош
0,005
Кўмир
0,005
19-боб. Чанг чиқарувчи материалларни қайта тўкиш
59. Сочилувчан материалларни қайта тўкиш, материалларни очиқ вагон ва ярим вагонларга юклаш, грейдер билан материалларни бункерга ортиш, автомобиллардан бункерларга юкни тушириш очиқ оқим билан материалларни омборларга тўкиш ва шу кабилар кўп миқдорда чанг чиқарувчи ташкиллаштирилмаган манбалар ҳисобланади.
Бу манбаларнинг барчасидан чанг ажралишини қуйидаги формула бўйича ҳисоблаш мумкин:
В — материални тўкиш баландлигини ҳисобга олувчи коэффициент, унинг қийматидан қабул қилинади.
23-жадвал
В нинг материални тўкиш баландлигига боғлиқлиги
материални тўкиш баландлиги, м
В
0,5
0,1
1,0
0,5
2,0
0,7
4,0
1,0
6,0
1,5
8,0
2,0
10
2,5
Gп — Тўкиш тугунининг унумдорлиги.
20-боб. Карьерлар
60. Автотранспорт, қазиш-юклаш ва бурғилаш-портлатиш ишларида ҳосил бўладиган ва майдон бўйича текис тақсимланган ташламалар ягона манба сифатида қаралиши мумкин.
61. Карьерда автотранспорт ҳаракатланганида чанг чиқаради, шунингдек ички ёнув двигателидан газлар ажралиб чиқади. Чанг автомобиль ғилдираги ва йўл тўшалмасининг ўзаро таъсири, машина кузовига юкланган материалнинг шамол таъсирида учирилиши натижасида ажралади.
62. Карьер чегарасида автотранспорт томонидан ажралиб чиқадиган чангнинг умумий миқдори қуйидаги ифода ёрдамида ҳисобланади:
С4 — платформадаги юк ёки материал сиртининг тузилиш (профил) и коэффициенти, Fфакт./F0 — нисбатдан аниқланади,
Бунда: Fфакт — платформадаги материал (юк)нинг ҳақиқий сирти;
F0 — платформанинг ўртача юзаси;
С4 — нинг қиймати материалнинг йириклигига боғлиқ равишда 1, 3-1, 6 оралиғида қабул қилинади.
С5 — материал (юк) га шамол эсишининг таъсирини ҳисобга олувчи коэффициент бўлиб, шамол тезлиги ва транспорт ҳаракатининг ўртача тезлигининг тескари векторларининг геометрик йиғиндиси сифатида аниқланади.
Бу коэффициентнинг қиймати 2.4.23-жадвалда келтирилган.
С6 — материал сирти намлигини ҳисобга олувчи коэффициент, (1.36) ифодада С6=К5, 20-жадвалдан қабул қилинади.
N — барча транспортларнинг бир соат мобайнида бориб-қайтиш (қатнаш) лари сони;
a — карьер чегарасида битта қатнашнинг ўртача узунлиги, км;
63. Қуввати 1 от кучи бўлган карбюраторли двигателларнинг ишлаши учун 0,25 кг/о.к.соат, дизель двигателлар учун эса 0,25 кг/о.к.соат ёқилғи сарфланади.
64. Карьер машиналари ишлаганида сарфланган ҳар 1 кг ёқилғисидан 15-20 г ёқилғи газлари ажралиб чиқади. ёқилғи газларнинг таркибий тавсифи 28-жадвалда келтирилган.
65. Ёқилғи газларининг ҳар бир заҳарли газининг миқдори қуйидаги формулалар(1.39), (1.40), (1.41)га мос равишда аниқланади:
Чангнинг ҳақиқий дисперс таркибини текшириш ва Р2 нинг катталигини аниқлаштириш чангиётган объект чегарасида ҳаво чангидан шамол намуна олиш томонига тезлиги 2 м/с билан эсаётган ҳолда, намуна олиш билан амалга оширилади.
G — экскаватор ишлов бериладиган жинснинг жами миқдори, т/соат.
30-жадвал
Р3 коэффициентнинг шамол тезлигига боғлиқлиги
шамол тезлиги, м/с
Р3 коэффициентнинг катталиги
2 гача
1,0
5 гача
1,2
10 гача
1,5
20 гача
2,0
20 дан кўп
2,5
23-боб. Бурғилаш ишлардаги ташламалар
67. Қудуқ ва шпурларни бурғилашда атмосфера ҳавоси ифлосланиши ҳажмини ҳисоблашда, саноат томонидан ташланадиган барча дастгоҳлар чанг тозалаш воситалари билан чиқарилиши ҳисобга олинади:
Q3=n*Z*(1-h)/3600 , (1.43),
n — бир вақтда ишлайдиган бурғилаш дастгоҳлари сони;
Z — битта дастгоҳ бурғилашида чиқадиган чанг миқдори, г/соат;
n — чанг тозалаш тизимининг самарадорлиги, ҳиссаларда.
68. Агар бурғилаш майдонида ҳар хил тизимдаги бир нечта дастгоҳлар ишлайдиган бўлса, ҳисоблаш тенгламаси қуйидаги кўринишга эга бўлади:
Бурғилашда чанг ташламалар ҳажмини ҳисоблаш учун қийматлар
Бурғилаш усули
Чанг тозалаш тизими
h
Шарошечли
циклон
0,75
Намли чанг тутгич
0,85
Оловли
Қўлсимон фильтр
0,95
24-боб. Портлатиш ишларидаги чанг ташламалари
69. Портлатиш ишларида катта миқдорда чанг ажралиши кузатилади. Катта миқдорда чанг ажралиши қисқа муддатда атмосферадаги чангнинг улуши РЭЧУ дан юз марталаб ошиб кетишига олиб келади. Портлаш ишларида чангнинг бир вақтда ташламаларини ҳисоблаш учун қуйидаги тенгламадан фойдаланиш мумкин:
70. Портлатиш ишларида чанг чиқарилиши давомийлиги узоқ бўлмаганлиги (10 минутлар атрофида) сабабли, бу ифлослантирувчи моддалар миқдорини бир вақтда бараварига ташланадиган моддалар миқдорини ҳисоблашда эътиборга олиниши керак.
25-боб. Технологик жиҳозлар
71. Технологик жиҳозларнинг умумий ташламалари (Q) маълум вақт ичида тўкилган, юкланган ва туширилган материалларнинг бирлик жиҳозга тўғри келадиган умумий миқдорини солиштирма ташламага кўпайтириб аниқланади:
Q = 10-3*gB, (т): (1.46),
g — чанг ташламасининг солиштирма кўрсаткичи, кг/т (8; 12; 33-жадваллар);
В — бирлик жиҳозга тўғри келадиган материалларнинг умумий миқдори т. 33-жадвалда келтирилган.
74. Ёғочга ишлов беришда ажралиб чиқадиган асосий зарарли моддалар ёғоч чанги, қириндилар ва пайраҳалар ҳисобланади. Бунда, йирик қириндилар ва пайраҳалар атмосфера ҳавосига ташланмайди.
75. Вақт бирлиги ичида битта дастгоҳдан чиқадиган чангнинг солиштирма миқдори 0,05 кг/соат қабул қилинади ва унинг йиллик миқдори қуйидаги ифода орқали аниқланади:
qn = 0,05*T, (1.48),
бунда: Т — йил давомида дастгоҳнинг ишлаш вақти, соат.
28-боб. Турғун дизель қурилмалари
76. Мазкур усул турғун дизель қурилмаларидан ташламаларни уларнинг солиштирма кўрсаткичлари асосида ҳисоблаш тартибларини ўрнатади ва турғун дизель қурилмаларининг барча турлари (дизельгенераторлари, бурғилаш агрегатлари, мотопомпа, мотокомпрессорлар, мотовентиляторлар) учун тааллуқлидир.
77. Ушбу усул турғун дизель қурилмаларидан 20 минутлик вақт оралиғида бир марталик максимал ва йиллик умумий ташламаларни ҳисоблаш амалга оширилади.
78. Бир марталик максимал ташламаларни ҳисоблаш учун дастлабки маълумотлар сифатида, дизель қурилмасининг эксплуатацион қуввати ҳақида — заводнинг техник ҳужжатларида келтирилган маълумотлари (агар эксплуатацион қуввати ҳақида маълумотлар бўлмаса, белгиланган (номинал) қувват) дан фойдаланилади, атмосфера ҳавосига умумий ташламаларни ҳисоблаш учун дизель ёқилғисининг йиллик сарфи ҳақидаги ҳисоблаш маълумотларидан фойдаланилади.
79. Турғун дизель қурилмаларининг ёқиб ишлатилган газлари билан бирга атмосфера ҳавосига ташламаларини ҳисоблашлар қуйидаги зарарли моддалар учун бажарилади:
углерод оксиди (СО);
азот оксидлари (NOx) (NO2 гаҳисобланган)
углеводородлар (CН)1;
қурум(C);
сульфид ангидриди (SO2);
формальдегид (CН2O);
бенз(a)пирен (БП).
80. Турғун дизель қурилмалари учун атмосферани ифлослантирилишини ҳисоблаганда, РЭЧУ м.б. нинг қиймати керосин бўйича олинади.
81. Асосий синфланиш белгилари (ишчи жараёнини ташкиллаштириш усулини аниқловчи белгилар — номинал қувват, тезюришлилик, цилиндрлар сони), шунингдек ажраладиган моддаларнинг заҳарлилик хусусиятларига мос равишда, тўртта гуруҳга бўлинади (Ne — номинал қувват, n — айланишлар сони, i — цилиндрлар сони):
а) кам қувватли, тезюрувчан ва ўта тез юрувчан (Ne <73,6 кВт, n = 1000-3000 мин-1). Масалан, дизельгенераторлар 0801-08011 (2Ч9,5/10), 1601-1612 (4Ч9,5/10), 3001-3012 (8Ч9,5/10); дизель-электр агрегатлари 2Э-16А (4Ч8,5/11), А-01М;
83. Турғун дизель қурилмаларидан i — инчи модданинг максимал ташламаси (г/с) қуйидаги формула бўйича аниқланади:
eMi (г/кВт·ч) — i — инчи зарарли модданинг турғун дизель қурилмаларининг бирлик фойдали ишини номинал қувватдаги режимда бажарганидаги ташламалари 35 ёки 36-жадваллардан қабул қилинади;
PЭ (кВт) — дизель қурилмасининг эксплуатацион қуввати ҳақида тайёрловчи — заводнинг техник ҳужжатларида келтирилган маълумотлари [агар эксплуатацион қуввати ҳақида маълумотлар бўлмаса, белгиланган (номинал) қувват (Ne)] дан фойдаланилади;
(1/3600) — соатдан секундга ўтиш коэффициенти.
35-жадвал
Капитал таъмирлашгача турғун дизель қурилмаларининг турли гуруҳлари учун eMi (г/кВт·ч) ташламалар қийматлари
Гуруҳ
Ташлама г/кВт·ч
СО
NOx
CН
C
SO2
CН2
БП
А
7,2
10,3
3,6
0,7
1,1
0,15
1,3·10-5
Б
6,2
9,6
2,9
0,5
1,2
0,12
1,2·10-5
В
5,3
8,4
2,4
0,35
1,4
0,1
1,1·10-5
Г
7,2
10,8
3,6
0,6
1,2
0,15
1,3·10-5
36-жадвал
Капитал таъмирланган турғун дизель қурилмаларининг турли гуруҳлари учун eMi (г/кВт·ч) ташламаларининг қийматлари
Гуруҳ
Ташлама г/кВт·ч
СО
NOx
CН
C
SO2
CН2
БП
А
8,6
9,8
4,5
0,9
1,2
0,2
1,6·10-5
Б
7,4
9,1
3,6
0,65
1,3
0,15
1,5·10-5
В
6,4
8,0
3,0
0,45
1,5
0,12
1,4·10-5
Г
8,6
10,3
4,5
0,75
1,3
0,2
1,6·10-5
37-жадвал
Капитал таъмирлашгача турғун дизель қурилмаларининг турли гуруҳлари учун qMi (г/кг ёқилғи) ташламаларининг қийматлари
Гуруҳ
ташлама, г/кг ёқилғи
СО
NOx
CН
C
SO2
CН2
БП
А
30
43
15,0
3,0
4,5
0,6
5,5·10-5
Б
26
40
12,0
2,0
5,0
0,5
5,5·10-5
В
22
35
10,0
1,5
6,0
0,4
4,5·10-5
Г
30
45
15,0
2,5
5,0
0,6
5,5·10-5
84. Турғун дизель қурилмаларидан йил давомида i — инчи модданинг атмосфера ҳавосига умумий ташламаси (т/йил) қуйидаги формула бўйича аниқланади:
qэi (г/кг ёқилғи) — турғун дизель қурилмалари фойдаланиш циклини ташкиллаштирадиган режимларда ишлаганида бир кг сарфланган дизель ёқилғисига тўғри келадиган i-инчи зарарли модданинг 37 ёки 38-жадваллардан аниқланадиган ташламаси;
Gт (т) — турғун дизель қурилмалари учун йил давомида сарфлайдиган ёқилғи сарфи, (қурилмадан фойдаланиш ҳисоботларидан олинади);
(1/1000) — «кг» ни «т» га айлантириш коэффициенти.
38-жадвал
Капитал таъмирлангач турғун дизель қурилмаларининг турли гуруҳлари учун qMi (г/кг ёқилғи) ташламалар қийматлари
Гуруҳ
ташлама, г/кг ёқилғи.
СО
NOx
CН
C
SO2
CН2O
БП
А
36
41
18,8
3,75
4,6
0,7
6,9·10-5
Б
31
38
15,0
2,5
5,1
0,6
6,3·10-5
В
26
33
12,5
1,9
6,1
0,5
5,6·10-5
Г
36
43
18,8
3,15
5,1
0,7
6,9·10-5
85. Халқаро талабларга жавоб берадиган турғун дизель қурилмалари учун ташлама қийматлари 35, 36, 37, 38-жадвалларидаги қийматлари СО учун 2, NO2 ва NO 2,5 ҳамда CН, C, CН2O ва БП — 3,5 марта мос равишда камайтириш мумкин.
86. Атроф-муҳит муҳофазасининг ҳар хил технологиялари қўлланилганида, (суюқликли ва каталитик нейтрализаторлар, қурумли фильтрлар, ёқилғиларнинг «экологик тоза» тури, 39-жадвал), ёқилғи газларни тозалаш самарадорлиги улардан фойдаланиш шароитидаги ташламаларни ўлчов асбоблари ёрдамида назорат қилиш йўли билан олинган маълумотлар мослиги тасдиқланиши лозим.
каталитик нейтрализаторда оксидланиш (актив фаза платина Pt)
CO
90-95
CН
70-80
C
30-50
СН2O
50-60
2.
Реакторни қизитиш усулида каталитик нейтрализаторда оксидланиш (актив фаза платина Pt)
CO
98-100
CН
98-100
C
50-60
CН2O
90-95
3.
Реакцияга киришувчи каталитик фильтроэлементларда оксидлаш ва фильтрлаш (активфаза платина Pt)
CO
98-100
CН
98-100
C
90-95
CН2
90-95
4.
сув дисперланган ёқилғини қўллаш
Nox
до 50
C
60-80
5.
Кам олтингугуртли ёқилғини қўллаш
SO2
до 95
6.
уяли-блокли катализаторларда NO ни қайта тиклаш (актив фаза V2O5(WO3)/TiO2)
Nox
до 80
7.
Сувли эритмада ювиш (суюқликли нейтрализация)
Nox
до 40
C
до 50
CН2O
до 80
30-боб. Ёқиб ишлатилган газларнинг ҳарорати ва сарфларини аниқлаш
87. Турғун дизель қурилмаларидан ёқиб ишлатилган газларнинг сарфи ушбу ифода бўйича аниқланади:
88. ёқиб ишлатилган газларнинг ҳажмий сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:
89. Атмосфера ҳавосига ёқиб ишлатилган газларнинг турғун дизель қурилмаларидан ташкиллаштирилган ташламаси 5 м гача бўлган баландликка чиқарилганида, уларнинг ҳароратини 450 °С, 5 дан 10 м гача баландликка чиқарилганида — 400°С қабул қилиш мумкин.
31-боб. Лок-бўёқ ишлаб чиқариш
90. Бирон бир сирт юзасининг қопланмасини шакллантириш жараёнида ифлослантирувчи моддаларнинг ажралиб чиқиши лок-бўёқ материалларини суркаш ва уни қуритишда рўй беради.
Лок бўёқ билан буюм сиртини бўяшда ажраладиган ифлослантирувчи моддалар
Бўяш усули
материалнинг қаттиқ таркибли қисмига нисбатан % да ифодаланган, бўяш жараёнида, ажраладиган, лок-бўёқ аэрозолининг ҳиссаси, fa
Лок-бўёқ материалининг умумий миқдорига нисбатан ундаги учувчан эритувчиларнинг ҳиссали, fp
бўяшда, fp.o
қуритишда, fр.с.
Пневматик (Ҳаволи)
30,0
25
75
Ҳавосиз
2,5
23
77
гидроэлектростатик
1,0
25
75
пневмоэлектростатик
3,5
20
80
Электростатик
0,3
50
50
Иссиқ сачратиш
20,0
22
78
Ботириш
-
28
72
Оқимли қуйиш
-
35
65
Электрочўктириш
-
10
90
95. Буюмнинг сиртига лок-бўёқ материалларни суркаш жараёнида газни тозалаш ускуналари мавжуд бўлган ҳолатларда, ҳавосига ажраладиган ёки атмосфера ҳавосига ташланадиган бўёқ аэрозолининг тоннада ифодаланган миқдори (Ма) қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Ма = Мk*fа*fт*(1-n)*10-4, (1.57),
Бу ерда,
Mk — бўяш учун фойдаланилган лок-бўёқ массаси, т;
fa — лок-бўёқ материалларининг аэрозоль кўринишида фоизларда ифодаланган йўқотилиш ҳиссаси, 40-жадвалдан қабул қилинади;
96. Газни тозалаш ускуналари мавжуд бўлмаган ҳолатларда, лок-бўёқ таркибида бўлган алоҳида ифлослантирувчи модданинг қопламани суркашдаги ташлама ёки ташламанинг тоннада ифодаланган миқдори (Mo) қуйидаги формула орқали топилади:
Мо = Мk*fp*fp.o*fk*10-6 (1.60)
бу ерда:
Mk — бўяш учун ишлатиладиган лок-бўёқ материалининг массаси, т;
fр — лок-бўёқ материалларининг учувчан қисми фоизларда ифодаланган йўқотилиш ҳиссаси, 41-жадвалдан қабул қилинади;
fk — ифлослантирувчи модданинг лок-бўёқ материалининг учувчан қисмидаги фоизлардаги ҳиссаси 41-жадвалдан қабул қилинади;
n — тозалаш даражаси, бирлик қисмларида;
97. Алоҳида ифлослантирувчи модданинг лок-бўёқ материалининг учувчан қисмидаги умумий ташламаси қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
Мобщ = Mok + Mck. (1.64).
98. Бўялаётган буюмнинг умумий майдони юзаси ва атмосфера ҳавосига ташланадиган ифлослантирувчи модданинг, солиштирма миқдори маълум бўлса, маълум технологик жараёнида бир хил турдаги лок-бўёқ материаллари қўлланиладиган ва бўяш бир қатламли бўлиб, газтозалаш қурилмаси мавжуд бўлмаган ҳолларда ифлослантирувчи модданинг тонналарда ифодаланган миқдори қуйидаги формула ёрдамида амалга оширилади:
бу ерда,
qij — i — турдаги лок-бўёқ материалини j-технологик жараёнда қўллаб бўяётганда, уни транспортировка қилиш ва дастлабки қуритишни ҳисобга олгандаги ифлослантирувчи моддаларнинг солиштирма миқдори, г/м2;
Fij — j-технологик жараёнда i — турдаги лок-бўёқ материали билан бўяшдаги буюм сиртининг жами юзаси, м2/йил.
Буюмнинг ортиқча жойларини тозалаш ва қирқиш столи
чанглар1:
Г/с 1м2 стол юзасига.
Металл
0,67
абразив
0,45
Тигел ва чўмични қуритиш
Бетон аралаштиргич СБ-80
аралаштириладиган материаллар чанги
Аралаштириладиган материалларнинг Г/кг
0,10
Қуйиш чўмичларини қизитиш ва қуритиш учун қурилма
Углерод (II) оксиди
Азот (II) оксиди
Азот (IV) оксиди
Г/нм3 ёнаётган газ учун
12,90
0,28
1,72
Изоҳ:
1. Чангнинг таркиби ишлов бериладиган металл ва абразив доиранинг таркиби билан ўхшаш.
2. Йиллик қуйиш ўлчами қисқартирилиб йил/кг деб юритилади
35-боб. Металларга механик ишлов бериш
106. Тармоқ объектлари механик цехларида ҳар хил металл ва нометалл қотишмаларини фрезер, пармалаш, силлиқлаш ва бошқа дастгоҳларда совутилиб ёки совутилмасдан совуқ ишлов бериш, металларга электрофизик ва электрокимёвий ишлов бериш услублари қўлланилади.
107. Атмосфера ҳавосига ажраладиган асосий зарарли моддалар металл ва нометалл чанглар, мой аэрозоллари, керосин буғлари ва бенз(а)пиренлар ҳисобланади
Ишлов бериладиган ҳар бир кг материалдан ажралиб чиқадиган чангнинг граммлардаги миқдори
0,1 кг массали буюмлар учун
0,1-2,0 кг массали буюмлар учун
Токарлик ишлари
7,0
11,0
Пармалаш, тешиш
8,0
12,0
Қумтошли доирада тозалаш
-
13,5
Ялтиратиш (полирование)
1,0
1,5
Галтовка
-
8,5
Изоҳ. Чангнинг таркиби ишлов бериладиган материал таркибига ўхшаш бўлади.
36-боб. Пластмасса ишлаб чиқариш
111. Пластмасса буюмларини ишлаб чиқариш қуйидаги технологик жараёнларни ўз ичига олади: пресс кукунларини таблеткалаштириш, термопластларни қуйиш, реактопластларни пресслаш ва буюмга механик ишлов бериш.
112. Атмосфера ҳавосига ташланадиган асосий зарарли моддалар — чанг ва пластмасса таркибини бузилишидан ҳосил бўладиган маҳсулотлар.
Пластмасса буюмларини ишлаб чиқаришдан атмосфера ҳавосига солиштирма ташламалари 48-жадвалда келтирилган.
48-жадвал
Пластмассани қайта ишлаш жараёнидан атмосфера ҳавосига зарарли моддаларнинг солиштирма ташламалари
Технологик жараённинг номи
Қайта ишланадиган материал
Ажраладиган зарарли моддалар
Номи
Миқдори г/кг
Реактопластларни гидравлик прессларда пресслаш*
СФ 090 смоласи асосида фенопласт
Фенол
0,50
СФ 010 смоласи асосида фенопласт
Фенол
0,70
СФ 330 смоласи асосида фенопласт
Фенол
1,00
СФ337 смоласи асосида фенопласт
Фенол
2,00
СФ 342 смоласи асосида фенопласт СП типидан ташқари
Изоҳ:пресслаш режимлари учун маълумотлар қистиргичлар остидаги ҳолат учун келтирилган. Қистиргичларсиз режим учун келтирилган маълумотларнинг 2/3 қисмини олиш зарур.
49-жадвал
Пластмассани қайта ишлаш жараёнидан атмосфера ҳавосига чангнинг солиштирма чиқарималари
0,2 — маҳаллий йўқотилиш коэффициенти (эксплуатация тажрибаларидан).
Валецлар, шприцлаш и вулканизациялашда резина қоришмасини қиздирганда сульфид ангидриди ажралади:
1. 1 тонна резинани қиздирганда 0,9 г/т. ажралади
2. 1 тонна резинани шприцланганда 1,35 г/т.ажралади
3. 1 тонна резинани вулканизация қилганда 3,88 г/т.ажралади
Бензин буғининг ажралиб чиқиши йил давомида сарфланган бензин миқдорига тенглаштирилади.
118. деталларни силлиқлашда ажраладиган чанг, цехдаги чангтуткич қурилмаларда тутиб қолинса ва ташқи ҳаво билан алоқада бўлмаса, ҳисоботда кўрсатилмайди. Бу чанг ишлаб чиқариш қаттиқ чиқиндиларига тааллуқли бўлади.
119. Бир секундлик зарарли моддаларнинг атмосфера ҳавосига ташламаларини аниқлаш учун, сарфланадиган материаллар миқдори бир соатда сарфланадиган материалларга тенг қилиб олинади.
38-боб. Пайвандлаш
120. Объектларнинг металларни пайвандлаш бўлинма ва цехларида электрли, газли, плазмали пайвандлаш, металларни кесиш ва эритиш ва ишқалаб пайвандлашлар ишлари амалга оширилади
121. Бунда, азот, углерод, металлар оксидлари, водород фтори каби зарарли моддалар атмосфера ҳавосига чиқарилади.
123. Энергетика объектлари атмосферани ифлослантирувчи энг асосий манбалардан бири ҳисобланади. Ёқилғининг ёниши натижасида пайдо бўладиган маҳсулотларининг катта ҳажмдаги газли оқимлари тозалаш қурилмаларидан самарали фойдаланишни қийинлаштиради. Баланд мўриларни қуриш зарарли моддаларни катта майдонга тарқатиб, уларнинг ерусти улушларини анча камайтирсада, атмосферанинг ифлосланишини камайтирмайди.
124. Ифлослантирувчи модданинг ҳар бири (азот диоксиди, азот оксиди, сульфид ангидриди, қаттиқ ёқилғи кули, мазут қуруми)нинг мўридан ва жами иссиқлик электр станцияси/иссиқлик электр маркази (ИЭС/ИЭМ)дан ёки қозонхонадан максимал ташламаси ўртача соат максимал юкламага, алоҳида қозонларнинг ҳақиқий ишлаш режимидан келиб чиққан ҳолда, шу ИЭС/ИЭМ ёки қозонхона қувурига уланган қозонларнинг энг катта юклама билан ишлаш даврига аниқланади.
125. Бир вақтнинг ўзида ҳар хил ёқилғилардан фойдаланиш ҳолларида, максимал ташламалар ҳисоби ёқилаётган ёнилғи таркибидаги энг ноқулай модда учун ҳисобланади.
126. Агар ИЭС/ИЭМ ёки қозонхонада йиллик ёқилғи балансидаги миқдори сезиларсиз бўлса (5 % гача), бу ёқилғидан ташламалар, максимал ташлама(г/с)ларни аниқлашда ҳисобга олинмайди, лекин умумий ташламалар(т/йил)ни аниқлашда ҳисобга олинади.
127. Қаттиқ турдаги ёқилғилар ёқилганида, атмосфера ҳавосига ҳар хил моддалар билан бирга ёқилғи ёнганида ҳосил бўлган, газга айланиш ёниш жараёнларида иштирок этмаган, қурумдан ташкил топган, қаттиқ заррачалар ҳам чиқарилади.
Кўмир сифатида фойдаланилганида уларни кокс қолдиқлари деб аталади. Бу заррачалар ёқилғининг ёнмасдан қолган углероди бўлиб, қурум (РЭЧУ м.б. =0,15 мг/м3) сифатида синфланади.
128. Кўмир қуруми унинг таркибида кремний икки оксидининг миқдори бўйича, кремний икки оксидининг миқдори 70-20 % бўлганда, РЭЧУм.б. =0,30 мг/м3 синфланиши керак.
129. Ёқилғи сифатида ёғочдан фойдаланилганида қурумни нормалаш муаллақ моддалар бўйича амалга оширилади (РЭЧУ = 0,5 мг/м3).
130. Кўмир ва қурумликларининг чанглари уларнинг таркибидаги кремний икки оксидининг миқдори бўйича синфланади. Кремний икки оксидининг кўмир чангидаги миқдори, 10 % дан ошмайди ва РЭЧУм.б.= 0,5мг/м3 ни ташкил қилади, қурум уюми чангларида эса унинг миқдори 60% дан ортмайди ва РЭЧУм.б..= 0,3 мг/м3 бўлган ноорганик чангга мос келади.
131. Қозонхоналар томонидан атмосферанинг ифлосланишини ҳисоблашда ёқилғи ёниш маҳсулотларининг умумий ҳажмини билиш керак.
132. M дона бир вақтда ишлайдиган қозонлар гуруҳидан учувчан қурум ва ёнмасдан қолган ёқилғининг умумий (т/йил) ва бир марталик максимал ташлама(г/c) лари қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Bi — i — қозонининг табиий ёқилғи сарфи, т/йил ёки г/с;
А — ёқилғи қурумлилиги, %;
aун — ташламада қурум ҳиссаси, %;
Г — ташламада ёқилғи ҳиссаси, %;
Изоҳ: қозонлар ишлаш вақтидан фойдаланиб, максимал бир марталик ташламадан умумий ташламага ва унинг тескарисини ҳисоблаб кўриш тавсия этилади.
133. Ёнувчан моддаларнинг ташламадаги миқдори бўйича эксплуатация маълумотлари мавжуд бўлмаган ҳолларда, қаттиқ заррачаларнинг ташламадаги миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:
134. M дона бир вақтда ишлайдиган қозонлар гуруҳидан олтингугурт оксидлари SO2 ва S03 (SO2га ҳисобланган)нинг умумий (т/йил) ва бир марталик максимал ташлама(г/c) лари қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Вi — қаттиқ, суюқ [т/йил (г/с)] ёки газ ҳолатидаги, (минг м3/год) ёқилғи сарфи
S — ёқилғи таркибидаги олтингугуртнинг миқдори, %;
135. M дона бир вақтда ишлайдиган қозонлар гуруҳидан углерод оксиди (ис гази)нинг умумий (т/йил) ва бир марталик максимал ташлама(г/c)лари қуйидаги формула бўйича аниқланади:
R — ёқилғининг кимёвий нотўлиқ ёниши натижасида иссиқлик йўқотилиши ҳиссасини ҳисобга оладиган, тўлиқ ёнмаслик маҳсулотларида углерод оксиди миқдорини белгилайдиган коэффициент. Қаттиқ ёқилғилар учун R = 1, газ учун R = 0,5, мазут учун R = 0,65;
Qт — ёқилғининг ёнишдаги иссиқлиги, МДж/кг ёки МДж/м3
qхим нинг қиймати эксплуатация маълумотлари ёки нормалар бўйича қабул қилинади.
136. M дона бир вақтда ишлайдиган, буғ унумдорлиги 30 т/соатдан кўп қозонлар ва иссиқлик қуввати 30 Гкал/соатдан зиёд сув иситиш қозонлари гуруҳидан азот оксидлари (NOх) йиғиндиси [(NО2) га ҳисобланган ] нинг умумий (т/йил) ва бир марталик максимал ташлама(г/c)лари қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Ψ — 1 тонна шартли ёқилғидан азот оксидларининг чиқишини тавсифлайдиган коэффициент, кг/т шартли ёқилғи.
B2i — азот оксидларининг i — қозондан чиқишига горелка конструкциясининг таъсирини ҳисобга олувчи коэффициент;
B3i — азот оксидларининг i — қозондан шлак чиқариш турининг таъсирини ҳисобга олувчи коэффициент;
Σ1i — i — нинг ўчоғига рециркуляция газларининг берилиб туриши шароитларига боғлиқ ҳолда рециркуляция газларининг таъсири самарадорлигини тавсифлайдиган коэффициент;
Σ2 — икки поғонали ёқишда азот оксидлари ташламалари камайишини ҳисобга оладиган коэффициент;
ri, — i — қозоннинг тутун газлари рециркуляцияси даражаси, %.
Буғ унумдорлиги 70 т/соатдан зиёд қозонлар учун газ ва мазутни ёқишда юкламанинг барча оралиқларида, шунингдек, қаттиқ ёқилғини юқори ҳароратда 75%дан кўп юклама билан ёқилганида қуйидаги формула бўйича аниқланади.
Ψ=(12´uΨ)/(200+u) , (1.79),
u, uΨ — қозоннинг номинал и ҳақиқий унумдорлиги, т/соат.
Буғ унумдорлиги 70 т/ соатдан кам бўлган қозонлар учун:
137. Ўчоқда бир вақтнинг ўзида икки хил ёқилғи ёқилганида коэффициент b1 нинг қиймати ўртача паллалик қиймат бўйича аниқланади:
Икки турдаги ёқилғи учун
138. Қозон белгиланган юкламадан камида ишлаганида номинал коэффициент e1 нинг қиймати қозоннинг унумдорлиги коэффициенти f га кўпайтирилади.
0,8 — иссиқлик энергетика объектлари учун тасдиқланган азот оксидининг диоксидга трансформация коэффициенти.
140. Ёниш жараёнида ёқилғи ва атмосфера ҳавоси билан кимёвий ўзаро таъсирида газ ҳолатидаги моддалар ҳосил бўлади.
141. Ёниш учун керак бўладиган ҳаво ҳажми ва ёниш маҳсулотлари 1 кг қаттиқ ёки суюқ ёхуд нормал шароитда ҳисобланган 1 м3 газ ҳолатидаги ёқилғига ҳисобланади.
142. Ёқилғи таркиби фоизларда берилади: қаттиқлари-массада; газ ҳолатидагилари ҳажм бўйича қуйидаги белгилашлардан фойдаланилади:
C, Н, О, N, S, A, W, углерод, водород, кислород, азот, олтингугурт, қурум ва намликнинг ишчи массасига нисбатан %даги миқдори, уларнинг йиғиндиси 100 % ни ташкил қилиши керак;
СН4, СmНn, N, CO2, Н2S, О, СО, Н, метан, тўйинган углеводородлар, азот, углерод диоксиди, водород сульфиди, кислород, углерод оксиди, водородларнинг мос равишда 1 м3 қуруқ газ ёқилғисидаги фоизлардаги миқдори, уларнинг йиғиндиси 100 % ни ташкил қилиши керак.
143. Ёқиш учун зарур бўладиган ҳавонинг м3/кг.лардаги назарий жиҳатдан ҳажми қуйидаги формула бўйича аниқланади:
қаттиқ ва суюқ ёқилғилар учун, ( м3/кг)
V0 = 0,0889(С + 0,375 ´ S) + 0,265 ´ Н — 0,0333 ´ О (1.85);
146. Ушбу услуб қаттиқ ёқилғи, мазут ва газни фаолият кўрсатаётган саноат ва коммунал қозон қурилмалари (камҳажмли иситиш қозонлари, иситиш-қайнатиш ускуналари, ўчоқлар) ўчоқларида ёқилганда ёниш маҳсулотлари билан биргаликда чиқадиган зарарли моддалар ташламаларини ҳисоблаш учун мўлжалланган.
147. Қаттиқ ёқилғи ва мазут ёндирилганида вақт бирлиги ичида, тутун газлари билан атмосфера ҳавосига ташланадиган учувчан қурум ва ёнмаган ёқилғининг қаттиқ заррачалари ташламаларини ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича аниқланади:
бунда:
В — ёқилғи сарфи (т/йил, г/с);
Аr — ёқилғи қурумлилиги (%);
n — қурум ушлагичда ушланган қаттиқ заррачаларнинг ҳиссаси;
x= aун/(100 — Гун);
aун — ташламада ёнилғи қурумининг ҳиссаси (%);
Гун — ташламада ёнувчан моддаларнинг миқдори (%).
Аr, aун, Гун, n-ларнинг қийматлари ҳақиқий ўртача кўрсаткичлар бўйича олинади, бу маълумотлар бўлмаган ҳолларда Аr ёндириладиган ёқилғи тавсифи бўйича, h — қурум ушлагичларнинг техник кўрсаткичлари бўйича аниқланади, c қиймати эса 54-жадвалдан қабул қилинади.
54-жадвал.
Ўчоқ ва ёқилғи турларига боғлиқ ҳолда c ва К СО коэффициентлари қийматлари
Ўчоқ тури
Ёнилғи
c
Ксо кг/ГДж
1
2
3
4
Қўлда ташлаб туриладиган қўзғалмас панжарали
Тош ва қўнғир кўмир
0,0023
1,9
Антрацитлар:
АС и AM
0,0030
0,9
АРШ
0,0078
0,8
Пневмомеханик ташлагичли ва қўзғалмас панжарали
Тош ва қўнғир кўмир
Антрацит АРШ
0,0026
0,0088
0,7
0,6
Тўғрига ҳаракатланувчи занжирли панжарали
Антрацит АС и AM
0,0020
0,4
Ёқилғини узатиб турувчи ва занжирли панжарали
Тош ва қўнғир кўмир
0,0035
0,7
Шахтали
Қаттиқ ёқилғи
0,0019
2,0
Маиший иссиқлик агрегатларнинг қатламли ўчоғи
Ёғоч
қўнғир кўмир
0,0050
0,0011
14,0
16,0
тош кўмир
0,0011
7,0
Антрацит, сифатсиз кўмир
0,0011
3,0
Камерали ўчоқлар:
Буғ ва сув иситиш қозонлари
Мазут
Табиий, кокс ва йўлдош газлар
0,010
-
0,32
0,25
Маиший иссиқлик генераторлари
Табиий газ енгил суюқ ўчоқ ёқилғиси
-
0,010
0,08
0,16
148. Вақт бирлиги ичида, тутун газлари билан атмосфера ҳавосига ташланадиган олтингугурт оксидларининг ташламаларини ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича аниқланади:
В — қаттиқ, суюқ (т/йил, т/соат, г/с) ва газ кўринишидаги (минг. м3/йил, минг м3/соат, л/с) ёқилғисининг сарфи;
Sr — ёқилғида олтингугуртнинг ҳиссаси (%; газ учун мг/м3);
nʼSO2 — ёқилғининг учувчан қуруми билан бириккан олтингугурт оксидларининг ҳиссаси, кўмир учун — 0,1;
149. Қуруқ қурум ушлагич учун нул, намлилари учун эса, суғорувчи сувнинг ишқорийлигига боғлиқ ҳолда қабул қилинади.
150. Ёқилғи таркибида водород сульфиди бор бўлган ҳолларда, олтингугурт оксидларининг қўшимча миқдорини ҳисоблаш SO2 га ҳисобланганида, қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
ПSO2 = 0,0188*[Н2S]*В, (1.97),
[Н2S] — водород сульфидининг ёқилғидаги миқдори, (%).
151. Вақт бирлиги ичида, тутун газлари билан атмосфера ҳавосига ташланадиган углерод оксидининг ташламалари (т/йил, г/с) ни ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Псо = 0,001*Ссо*В*(1-q4/100), (1.98),
В — қаттиқ, суюқ (т/йил, т/соат, г/с) ва газ кўринишидаги (минг. м3/йил, минг м3/соат, л/с) ёқилғисининг сарфи;
Ссо — ёқилғини ёқишда углерод оксидининг ажралиши (кг/т, кг/минг. м3 ёқилғи) қуйидаги формула бўйича аниқланади:
Ссо = q3*R*Qir , (1.99),
q3 — ёқилғининг кимёвий тўлиқ ёнмаслиги натижасида иссиқликнинг йўқотилиши (%);
R — ёқилғининг кимёвий нотўлиқ ёниши натижасида иссиқлик йўқотилиши ҳиссасини ҳисобга оладиган, тўлиқ ёнмаслик маҳсулотларида углерод оксиди миқдорини белгилайдиган коэффициент. Қаттиқ ёқилғилар учун R = 1, газ учун R = 0,5, мазут учун R = 0,65;
154. Вақт бирлиги ичида, тутун газлари билан атмосфера ҳавосига ташланадиган азот оксидларининг ташламалари(т/йил, г/с) ни ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича аниқланади:
ПNO2 = 0,001*B*Qir*КNO2*(1-b), (1.101),
В — қаралаётган муддат ичида табиий ёқилғининг сарфи (т/йил, минг мз/йил, г/с, л/с);
158. Технологик жараёндан атмосфера ҳавосига ташланадиган ифлослантирувчи моддалар фақат очиқ ишлаб чиқариш майдонларида сон ва сифат жиҳатдан ўзгармасдан чиқарилади.
159. Ишлаб чиқариш бинолари ичида ажралаётган ифлослантирувчи моддалар турғун манбаларининг вентиляция каналлари орқали атмосфера ҳавосига чиқарилганида, ифлослантирувчи моддаларнинг таркиби ва миқдори қуйидаги сабабларга кўра ўзгариши мумкин:
вентиляция тизими маълум ифлослантирувчи моддаларни танлаб (селектив) ушлаб қолиши;
бинонинг сўриб олиш вентиляция тизими етарли даражада сўриб олиш қувватига эга бўлмаган ҳолда бирмунча катта заррачалар ишлаб чиқариш биноси ичида чўкиб қолиши;
аэрозоль заррачалари ва йирик ўлчамли чанглар ҳаво ўтказгичларнинг деворларига ёпишиб қолиши;
160. Вентиляция тизими каналларидан ўтиш даврида ифлослантирувчи моддаларнинг тезда бузилиши ёки бошқа моддалар билан кимёвий ўзаро таъсири, масалан замонавий нусха олиш ускуналарининг ишлашида ажралиб чиқадиган озон ҳаво ўтказгичда тўлиқ парчаланиб кетади.
161. Кўрсатилган жараёнда ташланадиган газ оқимларида аэрозолларнинг миқдори ўзгаради.
162. Газ кўринишидаги ифлослантирувчи моддалар фақат ихтисослаштирилган тозалаш тизимлари (адсорбер, хемосорбер, каталитик конвертер, ёқиш қурилмалари)да тутиб қолинади.
Ушбу қурилмалар нисбатан мураккаб, қиммат, малакали хизматни талаб қилади, қурилмалардан фойдаланиш сарфларини оширади. Уларни ифлослантирувчи моддаларнинг атмосфера ҳавосига барча ташламаларида кенг қўлланилиши чегараланиб қолмоқда.
Мисол, лок-бўёқлаш бўлимларида органик эритувчилар буғлари ва аэрозоллардан ҳаво оқимини тозалаш мақсадида сувдан фойдаланувчи турлича гидрофильтрлар, сувли пардалар ва бошқа қурилмалар қўлланилади.
164. Сув ёрдамида фақат аэрозоль самарали тутиб қолинади. Эритувчи таркибидаги ацетон, спирт ва бошқалар у билан аралашиб, сувда яхши эрийди.
Тозалаш қурилмасидан ташқари (циркуляция сиғими ва канализация тармоғида)да тескари жараён ҳам жадал содир бўлади.
165. Аввал тутиб қолинган аэрозоллар (бўёқ аэрозолининг «қуруқ қолдиғи»дан ташқари) бошқа жойда ер усти қатламида атмосфера ҳавосига чиқарилади.
166. РЭЧТ белгиланаётганида, ишлаб чиқариш бўлимида ташланадиган ифлослантирувчи моддаларнинг қандай қисми ҳақиқатда атмосфера ҳавосига чиқарилиши аниқлаштирилиши зарур.
167. Ишлаб чиқариш бўлимининг вентиляция тизимида тозалаш қурилмалари мавжуд бўлганида, атмосфера ҳавосига ташланадиган зарарли моддаларнинг миқдори қуйидаги тенглама бўйича аниқланади:
Gажр — ифлослантирувчи моддаларнинг бўлинмада максимал бир марталик ташлама, г/c.
Изоҳ:
а) ҳисоблашларда nоч нинг қайдларда келтирилган унга тааллуқли энг кичик қийматларидан фойдаланилади;
б) тозалаш қурилмалари доимий ишламаганида ифлослантирувчи моддаларнинг атмосферада тарқалишини ҳисоблаш ва таҳлили учун Gaтм ва Gажрнинг ҳар иккала қийматидан ҳам фойдаланилади.
168. Ишлаб чиқариш бўлинмасидан атмосфера ҳавосига чиқадиган ифлослантирувчи моддалар миқдорини, аэрозолнинг бино ичкарисида чўкиши ва вентиляция тизимларининг ички деворларига ўтириб қолишини ҳисобга олган ҳолда, ҳисоблаш қуйидаги тенглама бўйича аниқланади:
умумий ташлама
ёки
бунда:
Матм — ифлослантирувчи моддаларнинг атмосфера ҳавосига умумий ташламаси, т/йил;
Мажр — ифлослантирувчи моддаларнинг бўлинмада умумий ташламаси, т/йил;
X' нл (X'' нл)— маҳаллий вентиляция тизимларининг ички деворларига ўтириб қолган ифлослантирувчи моддаларнинг ҳиссаси, % (60-жадвал).
60-жадвал
Маҳаллий шамоллатиш тизимларининг ҳаво ўтказгичлари ички деворларида чўкиб қоладиган ифлослантирувчи моддалар ҳиссалари
Ифлослантирувчи моддалар
Ифлослантирувчи моддалар ҳиссалари.
Бино ичида чўкиб қоладиган . (cос). %
шамоллатиш тизимларининг ҳаво ўтказгичлари ички деворларида чўкиб қоладиган
маҳаллий (cнл), %
умумалмашувчи (cнл), %
Газ кўринишида:
Аэрозоль:
0
0
0
Қўрғошин
0
12
5
Бўёқлар
60
35
5
Қоғоз чанги
50
5
3
Изоҳ. ишлаб чиқариш бўлинмасидан маҳаллий вентиляция тизими орқали ифлослантирувчи модда ташламаларини ҳисоблашда бино ичкарисидаги чўкишлар ҳисобга олинмайди.
шамоллатиш тизимларининг ҳаво ўтказгичлари ички деворларида чўкиб қоладиган, cос, %
Ҳаво ўтказгич узунлиги, м
cос, %
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
65
0
34
48
54
56
59
62
64
66
69
71
Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи манбаларни хатловдан ўтказиш ҳамда унга ташланаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини белгилаш тўғрисидаги йўриқномага 3-ИЛОВА
РЭЧТни расмийлаштиришда инобатга олиниши лозим бўлган талаблар
1. РЭЧТга Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 21 январдаги 14-сон «Экологик нормативлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш ва келишиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қароридан ташқари қуйидагилар хам киритилиши керак:
ифослантирувчи моддаларнинг ер усти қатламидаги концентрацияларини ҳисоблаш ва уларнинг ҳавода тарқалиш майдонларининг таҳлили;
Атмосфера ҳавосига ташланадиган ифлослантирувчи моддаларнинг миқдори (т/йил), ёқилғи, хом ашё тавсифи, технологик жараёнлар ва жиҳозларнинг ишлаш режими ўзгаришига боғлиқ ҳолда ўртача йиллик қиймати амалга оширилади.
Атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манбалардан умумий ташламаларнинг тавсифи, уларнинг таркиби, даврийлиги, давомийлиги жадвал шаклида келтирилади.
5. Атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манбаларнинг кўрсаткичлари РЭЧТ ни ҳисоблаш учун тавсия қилинган шакл бўйича жадвал кўринишида тақдим қилинади.
Яқин беш йилда объектда бўладиган ўзгаришлар ҳақида маълумотлар мавжуд бўлса, атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манбаларнинг кўрсаткичлари мавжуд ҳолат ва истиқболга нисбатан тузилади.
6. «Ер усти улушлари ҳисобини ўтказиш, ифлослантирувчи моддалар тарқалиш майдонларининг таҳлили» бўлимида ҳисоблаш учун қўлланилган дастурнинг номи, ҳар бир модда бўйича объект чегарасидан ташқарида атмосфера ҳавосидаги ифлослантирувчи моддаларнинг ҳисобли максимал улушлари ёзилади ва шу модда учун белгиланган норма билан таққосланади.
Агар ифлослантирувчи моддаларни атмосфера ҳавосига чиқарилишида зарарли модда ўзаро реакцияга киришиб, янада зарарлироқ моддага айланса, РЭЧТ ни аниқлаш учун зарарли модданинг кучлироғи ҳисобга олинади.
Миқдори нормадан ортиқча бўлган моддалар учун атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манбаларнинг рақамлари келтирилади, ташламаларни камайтириш бўйича тадбирлар ўтказиш зарурлиги асосланади.
7. «Ифлослантирувчи моддалар ташламаларини камайтиришга йўналтирилган тадбирлар» бўлимида қайси манбалар учун тадбирлар ишлаб чиқиладиган бўлса, уларнинг тафсилоти, тадбиргача ва тадбирдан кейинги ташламалари миқдори (г/с, т/йил) келтирилади.
Тадбирлардан кейинги ташламалар чанг-газ тозалаш жиҳозларининг самарадорлигини инобатга олган ҳолда ҳисобланади. Ўтказилган тадбирлар натижасида, ўрганилаётган манбадаги ташламаларнинг камайиши (г/с, т/йил) ҳисобланади.
Тозалашнинг икки босқичли усули қўлланилганида, тозалаш жиҳозининг жами (тўлиқ) самарадорлиги, биринчи босқичгача бўлган ташлама ва иккинчи босқичдан сўнгги ташламалар катталикларидан келиб чиқиб ҳисобланади.
РЭЧТ ни ишлаб чиқаётган ташкилот объект билан биргаликда РЭЧТ ни таъминлайдиган, ифлослантирувчи моддалар ташламаларини камайтиришга йўналтирилган тадбирлар режасини ишлаб чиқади. Тадбирлар режаси объект раҳбари томонидан тасдиқланади.
8. «РЭЧТ нормаларини ўрнатиш» бўлимида ташламаларни камайтириш тадбирларининг етарлилигини ва техник жиҳатдан эришиш мумкин бўлган натижалар билан бирга таққослаш таҳлили келтирилади.
Ҳар бир атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддаларни ташловчи манба ва ифлослантирувчи моддалар ҳамда объект бўйича таклиф этилган, умумий ташламаларнинг РЭЧТ нормалари тавсия этилган шакл бўйича жадвалга киритилади.
