Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (1-сонли БҲМС) «Молиявий ҳисоботни тақдим этиш ва ҳисоб сиёсати» 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ 2025 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига асосан ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.

2. Мазкур БҲМС бюджет, суғурта ташкилотлари, банклар ва нобанк кредит ташкилотларидан ташқари мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган юридик шахсларнинг (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) олдинги ҳисобот даврларидаги молиявий ҳисоботлари, шунингдек турли ташкилотларнинг молиявий ҳисоботлари қиёсланишини таъминлаш мақсадида ташкилот молиявий ҳисоботини шакллантириш ва тузиш учун асосларни белгилаб беради.

3. Мазкур БҲМС ушбу БҲМСнинг 12-бандида келтирилган молиявий ҳисоботларни тайёрлашда қўлланилади. Ушбу БҲМСдан ташкилотларнинг молиявий ҳисоботини тайёрлашда ҳам, консолидациялашган молиявий ҳисоботни тузишда ҳам қўлланилади.

Мазкур БҲМС ташкилотларнинг молиявий ҳисоботига асос бўладиган концепцияни ҳамда молиявий ҳисоботнинг мазмунига минимал талабларни назарда тутади.

4. Алоҳида операциялар ва ҳодисаларни акс эттириш, баҳолаш ва ёритиб бериш учун батафсил талаблар бошқа БҲМСларда баён қилинади.

5. Мазкур БҲМС ушбу БҲМСнинг 12-бандида кўрсатилган молиявий ҳисоботлар ва уларга изоҳлардан ташқари тақдим этилиши керак бўлган ахборотларга талабларни баён қилмайди. Масалан, ташкилотлар молиявий ҳисоботга қўшимча ахборот сифатида молиявий шарҳларни тақдим этишлари мумкин.

6. Мазкур БҲМСда ҳисоб сиёсати деганда ташкилотнинг раҳбари бухгалтерия ҳисобини юритиш ва молиявий ҳисобот тузиш учун қўллайдиган усуллари, уларнинг принцип ва асослари билан биргаликдаги жамламаси тушунилади.

7. Бухгалтерия ҳисобини юритиш усулларига уни гуруҳларга ажратиш методлари ва хўжалик фаолияти фактларини баҳолаш, активлар қийматини тўлаш, ҳужжатлар айланмасини, инвентаризацияни ташкил этиш усуллари, бухгалтерия ҳисоби счётларини қўллаш усуллари, ҳисоб регистрлари тизими, ахборотларни қайта ишлаш ва бошқа тегишли усуллар, услублар ва методлар киради.

8. Ташкилотнинг ҳисоб сиёсати ташкилот раҳбари томонидан мазкур БҲМС асосида ташкилот фаолиятининг турли йиллар учун тузилган молиявий ҳисоботда келтириладиган молиявий кўрсаткичлари бир-бирига қиёсланадиган бўлиши учун шакллантирилади.

9. Молиявий ҳисобот ташкилот алоҳида мустақил ташкилот бўлганда ёки ташкилотлар гуруҳига киришидан қатъий назар шу ташкилотнинг маълум бир даврдаги фаолиятини тавсифловчи молиявий ахборотни тақдим этиш усулидир.

10. Иқтисодий қарорлар қабул қилиш учун кенг фойдаланувчилар доирасига зарур бўлган ташкилотнинг молиявий ҳолати, унинг фаолияти кўрсаткичлари тўғрисида ва пул маблағларининг оқими тўғрисида ахборотни тақдим этиш молиявий ҳисоботларнинг мақсади ҳисобланади.

Молиявий ҳисоботлар ташкилотнинг раҳбарияти томонидан амалга ошириладиган ресурсларни бошқариш натижаларини ҳам кўрсатади.

11. Мазкур БҲМС мақсадига эришиш учун молиявий ҳисоботлар улардан фойдаланувчиларга пул маблағлари оқимини прогноз қилиш, хусусан пул маблағлари ва унинг эквивалентлари шаклланиши муддатлари ҳамда эҳтимоллигини белгилашда ёрдам берадиган қуйидаги ахборотларни ўзида мужассам этиши керак:

ташкилот назорати остидаги активлар тўғрисида (нақд пул маблағи тушумларининг ёки бошқа иқтисодий нафнинг манбаи бўлган активлар тўғрисида);

ташкилотнинг (пул маблағларининг ёки бошқа иқтисодий фойданинг эҳтимол тутилган камайиши манбалари бўлган) мажбуриятлари тўғрисида;

ташкилотнинг тақсимланмаган фойдаси тўғрисида (ташкилотнинг иқтисодий ресурслари ва мажбуриятларига бир ҳисобот давридан бошқасига ўзгартиш киритадиган, бундан мулк эгаларининг бадаллари ва мулк эгаларига тўловлар мустасно);

пул маблағининг оқими тўғрисида (келгусида кутилаётган пул оқимларининг кўрсаткичи сифатида).

Бундай ахборотлар молиявий ҳисоботдан фойдаланувчиларга ташкилотнинг дивидендлар ва фоизларни тўлаш, шунингдек мажбуриятлар бўйича ўз вақтида ҳисоб-китоб қилиш имкониятларини баҳолаш учун зарур.

12. Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ йиллик молиявий ҳисоботлар тўплами қуйидаги ҳисоботларнинг умумий шаклларидан иборат бўлади:

бухгалтерия баланси;

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот;

хусусий капитал тўғрисидаги ҳисобот;

пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот;

молиявий ҳисоботларга изоҳлар.

13. Турли ташкилотлар фаолиятининг кўп қирралилигини ҳисобга олганда, молиявий ҳисоботлар фойдаланувчиларни иқтисодий қарорлар қабул қилиш учун зарур бўлган барча ахборот билан таъминлай олмайди. Шунинг учун бошқарув томонидан йиллик молиявий ҳисоботларга қўшимча равишда изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришлар киритилиб, уларда ташкилот молиявий фаолияти ва молиявий ҳолатининг асосий белгилари тушунтириб берилади ва улар дуч келаётган асосий ноаниқликлар баён қилинади.

Бу изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришларда ташкилотнинг фаолияти натижаларига, фаолиятини қўллаб-қувватлаш ва мустаҳкамлаш учун инвестиция сиёсатига, жумладан жорий даврда ва келгуси даврларда дивидендлар сиёсатига таъсир қилувчи асосий омиллар ёритиб берилади, хусусан:

ташкилотни молиялаштириш манбалари ва рискларни бошқариш;

ташкилот ишлаб турган ташқи муҳитдаги ўзгаришлар ва бу ўзгаришларга унинг муносабати ҳамда уларнинг ташкилот фаолиятига таъсири;

фойдаланувчилар қарор қабул қилиши учун бошқа муҳим ахборотлар.

14. Ташкилот томонидан тушунтиришлар, изоҳлар ва ҳисоб-китоблар эркин шаклда тақдим этилади.

15. Пул оқими тўғрисидаги ҳисоботдан ташқари молиявий ҳисоботлар ҳисоблаш усули асосида тузилади.

16. Ҳисоблаш усулига мувофиқ активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар, харажатлар, хўжалик операциялари ва ҳодисалар бухгалтерия ҳисобида улар бўйича пул маблағлари ва унинг эквивалентлари олинган ёки тўланган пайтда эмас, балки улар содир этилган (ёки ҳақиқатда олинган) пайтда акс эттирилади.

17. Ҳисоблаш усули асосида тайёрланган молиявий ҳисоботлар фойдаланувчиларга илгари пул тўлаб ёки пул маблағларини олиб амалга оширилган хўжалик операциялари тўғрисидагина эмас, шунингдек келгусида пул тўланадиган мажбуриятлар тўғрисида ҳам ахборот беради, бу эса тегишли иқтисодий қарорларни қабул қилишда жуда зарур ҳисобланади.

18. Молиявий ҳисоботни тайёрлаш жараёнида ташкилот раҳбарияти ташкилот фаолиятини узлуксиз давом этиш имкониятини баҳолайди. Агарда раҳбарият ташкилотни тугатишни ёки унинг фаолиятини тўхтатишни режалаштирмаётган бўлса ёки бундай чораларни амалга оширишдан бошқа муқобил чораси мавжуд бўлмаган ҳолатдан ташқари, ташкилот молиявий ҳисоботларни фаолиятнинг узлуксизлиги асосида тайёрлайди.

Агар ташкилот фаолиятини баҳолашда унинг раҳбарияти ташкилот фаолиятини узлуксиз давом этишига таъсир қилувчи муҳим ҳодисалар ёки шароитлардан хабардор бўлса, ташкилот бу фактни молиявий ҳисоботга изоҳларда ёритиб беради.

19. Фаолиятнинг узлуксизлиги яна шуни билдирадики, бухгалтерия ҳисобини юритиш муддати ташкилот фаолият кўрсатган муддатга мос бўлиши керак, яъни ташкилотнинг бухгалтерия ҳисоби ташкилот тугатилган ёки у тўловга қобилиятсиз деб эълон қилинган пайтгача юритилиши керак. Ташкилот тугатилган кундан бошлаб бухгалтерия ҳисобини юритишни ҳам тўхтатади.

20. Ҳаққоний тақдим этиш операция, ҳодиса ва шароитларнинг оқибатларини Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асосда (рўйхат рақами 3530, 2024 йил 12 июль) келтирилган активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатларнинг таърифлари ва тан олиш мезонларига мувофиқ тўғри акс эттиришни талаб этади.

21. Ташкилот қўлланиладиган БҲМСларга риоя этиш орқали молиявий ҳисоботларнинг ҳаққоний тақдим этилишига эришади. Молиявий ҳисоботларни ҳаққоний тақдим этиш ташкилотдан қуйидагиларни ҳам талаб этади:

ўринли, ишончли, қиёсланувчан ва тушунарли маълумотларни, жумладан ҳисоб сиёсати учун зарур ахборотни тақдим этиш;

фойдаланувчилар маълум операция, бошқа ҳодиса ва шароитлар ташкилотнинг молиявий ҳолатига ва молиявий натижаларига таъсирини тушуниб олиши учун ахборот етарли бўлмаганда, БҲМСларнинг муайян талабларига мувофиқ қўшимча маълумотларни ёритиб бериш.

22. Олдиндан кўра билиш (эҳтиёткорлик) молиявий ҳисоботда активлар ва даромадларни ошириб баҳолашга ҳамда мажбуриятлар ёки харажатларни камайтириб баҳолашга йўл қўйилмаслигини назарда тутади.

Бу жиҳатнинг қўлланиши яширин захираларни ташкил этишга ёки таъминотни ошириб кўрсатишга, активлар ёки фойдани, мажбуриятлар ва харажатларни атайлаб камайтиришга ёки ошириб кўрсатишга ҳуқуқ бермайди.

23. Агар ахборот операциялар ва ҳодисаларнинг иқтисодий мазмунини тўғри акс эттирса, бу ахборот молиявий ҳисоботда ҳисобга олиниши ва кўрсатилиши лозим.

24. Молиявий ахборот фойдали ва мазмунли бўлиши учун у турли ҳисобот даврларидаги ахборотларга қиёсланадиган бўлиши керак. Фойдаланувчилар ташкилот томонидан молиявий ҳисоботни тайёрлашда фойдаланган ҳисоб сиёсатидан, мазкур сиёсатдаги барча ўзгаришлардан ва шундай ўзгаришларнинг натижаларидан хабардор бўлишлари керак.

25. Молиявий ҳисоботда олдинги даврга нисбатан бутун қиёсий ахборотни ёритиб бериш зарур. Олдинги даврдаги молиявий ҳисоботларнинг изоҳлари ва тушунтиришлари жорий ҳисобот даври учун ҳам тақдим этилиши ва жорий ҳисобот даври молиявий ҳисоботларини холисона тақдим этиш учун зарур бўлса, янгиланиши керак.

26. Молиявий ҳисоботнинг кўрсаткичларини тузатиш ёки моддаларини тасниф этишда қиёсийликни таъминлаш учун қиёслама суммалар қайтадан тасниф этилиши ва бир вақтни ўзида бундай қайтадан тасниф этишнинг тавсифи, суммаси, сабаби ёритиб берилиши керак. Агар бунинг имконияти бўлмаса, ташкилот қайта тасниф этиш сабабини ва агар суммалар қайтадан тасниф этилган бўлса киритилган ўзгартишларнинг характерини ёритиб бериши керак.

27. Агар ахборот фақат тақдим этиш учун, масалан, маълум бир давр бошидаги ва охиридаги моддий ва номоддий активларнинг сальдосини текшириш учун хизмат қилса, бундай ҳолларда қиёсланадиган ахборот талаб қилинмайди.

Янги стандартларни ишлаб чиқиш ва мавжуд стандартларни ўзгартириш натижасида қиёсланадиган ахборот тақдим этишга талаблар доираси камайтирилиши мумкин. Янги ва қайта кўриб чиқилган стандартлардаги ўтиш қоидалари стандартдан биринчи марта фойдаланилаётганда қиёсланадиган ахборот тақдим этишни талаб қилмаслиги ҳам мумкин.

28. Айрим ҳолларда жорий давр билан қиёслаш мақсадида қиёсланадиган ахборотни қайта тасниф этиш мумкин бўлмайди. Масалан, олдинги даврдаги ахборот қайта тасниф этиб бўлмайдиган тарзда тўпланган бўлиши мумкин, бу эса ахборотни ўзгартиришга амалда имкон бермайди. Бундай ҳолатларда қиёсланадиган суммаларга киритилиши мумкин бўлган тузатишларнинг тавсифи ёритиб берилиши лозим.

29. Кўрсаткичларнинг қиёсийлигига риоя қилиш учун қуйидаги шартларни бажариш керак:

барча миқдорий ахборотларга нисбатан талаблар ҳамда ҳисобот йилида ҳисоботни тақдим этишга ёндашув ўзгарганда, олдинги давр ахбороти қиёслаш мақсадлари учун қайтадан тасниф этилиши;

агар олдинги давр ахборотини амалий сабабларга кўра қайта тасниф этиш мумкин бўлмаса, қайта тасниф этиш амалга оширилган ҳолда содир бўладиган ўзгаришларнинг сабаблари ва тавсифи ёритиб берилиши.

30. Ҳисобот давридаги даромадлар ва харажатларнинг мувофиқлиги ушбу даврда мазкур ҳисобот даврида олинган даромадларга асос бўлган харажатларни акс эттиришини билдиради. Агар харажатлар ва даромадларнинг айрим турлари ўртасидаги бевосита боғлиқликни аниқлаш қийин бўлса, харажатлар тақсимлашнинг бирор-бир тизимига мувофиқ тарзда бир неча ҳисобот даврига тақсимлаб чиқилади. Бу бир неча йилга тақсимланадиган амортизация харажатларига ҳам тааллуқлидир.

31. Молиявий ахборотнинг аҳамиятлилиги шундан иборатки, бу ахборот фойдаланувчилар қарорлар қабул қилиш жараёнида ва операцион, молиявий ҳамда хўжалик фаолият ҳодисаларига баҳо беришда уларнинг талабини бажариши керак. Ахборотнинг моҳияти ва қиймати (муҳимлиги) унинг аҳамиятлилигига таъсир қилиши мумкин.

32. Агар ахборотнинг тушириб қолдирилиши ёки нотўғри кўрсатилиши ахборотдан фойдаланувчиларнинг молиявий ҳисобот асосида қабул қиладиган иқтисодий қарорларига таъсир қилса, бундай ахборот муҳим ҳисобланади.

33. Молиявий ҳисоботларда бир моддада тавсифи ва вазифалари жиҳатидан ўхшашлари билан умумлаштирилиши ёки алоҳида кўрсатилмаслиги керак бўлган суммалар акс эттирилади.

Бироқ, якка тартибда ҳам, биргаликда ҳам муҳим ҳисобланган ахборот бошқа ахборот билан тўлиғича умумлаштирилмаслиги керак. Шу муносабат билан, агар ахборотнинг ёритиб берилмаслиги фойдаланувчилар молиявий ҳисобот асосида қабул қиладиган иқтисодий қарорларига таъсир қилиши мумкин бўлса, бундай ахборот муҳим ҳисобланади.

Муҳимлилик муайян ҳолатларда кўриб чиқиладиган модданинг миқдорига боғлиқ бўлади.

34. Молиявий ҳисобот тавсифи ва вазифалари бўйича гуруҳларга таркибий бирлаштирилган хўжалик операцияларини қайта ишлаш натижасидир. Мазкур жараённинг якунловчи босқичи молиявий ҳисоботларда ёки модда кўринишида тушунтиришларда акс эттириладиган, қисқа кўринишда тасниф этилган ахборот тақдим этиш ҳисобланади.

Молиявий ҳисоботда айрим кўрсаткичларни ажратиб кўрсатиш ёки уларни бошқа кўрсаткичлар билан бир моддага бирлаштириш ҳам муҳимдир. Шунинг учун агар активлар ёки мажбуриятлар, хусусий капиталнинг, даромадлар ёки харажатларнинг айрим моддалари муҳим бўлмаса, бундай ҳолларда модда ёки моддалар жамининг тавсифи ва миқдори бир вақтнинг ўзида баҳоланади. Ҳолатга қараб модданинг тавсифи ёки миқдори ҳал қилувчи омил бўлиб хизмат қилади.

35. Агар дастлабки ахборот муҳим бўлмаса, БҲМСда келтирилган бундай ахборотларни ёритиб бериш талабларини бажаришга зарурат бўлмайди. Бироқ, агар умумий фойдаланишга мўлжалланган молиявий ҳисоботларда муҳим ахборот бошқа муҳим ахборот билан бир моддада бирлаштирилган бўлса, молиявий ҳисоботга тушунтиришларда бу ахборотни ёритиб бериш зарур.

36. Муҳимлик молиявий ҳисоботда келтирилган тушунарлилик ва аниқлик даражаси билан боғлиқ. Ахборотни минг ёки миллионгача яхлитлаш чоғида муҳимлик тамойили бузилмайдиган даражада аниқлик даражасидан фойдаланишга йўл қўйилади.

37. Фойдаланувчилар ташкилотнинг молиявий ҳолатидаги ўзгаришлар тенденцияларини аниқлаш учун унинг турли ҳисобот даврларидаги молиявий ҳисоботларини қиёслаш имкониятига эга бўлишлари керак.

38. Агар ташкилотнинг операциялари хусусиятидаги муҳим ўзгаришлар асосида ёки ҳисоботнинг шаклини таҳлил қилиш натижасида ҳисобот шаклига ўзгартириш киритиш мақсадга мувофиқ бўлмаса, молиявий ҳисобот моддаларини тақдим қилиш ва тасниф этиш тартиби сақлаб қолиниши керак.

39. Вақти-вақти билан катта миқдордаги харид қилиш ёки чиқиб кетиш ёхуд ташкилот операцион фаолиятининг хусусиятида айрим бошқа муҳим ўзгаришлар ёки молиявий ҳисоботнинг шарҳи молиявий ҳисоботларни бошқача тақдим этиш мақсадга мувофиқлигига олиб келади. Бундай ҳолларда ташкилот муҳимлик ва қиёсийлик жиҳатларига риоя қилиш ўртасидаги мувофиқликни таъминлаши керак. Ташкилот қайта кўриб чиқилган молиявий ҳисоботнинг тузилиши узоқ давр давомида сақланса ёки уни муқобил вариантда тақдим этиш афзал бўлса, молиявий ҳисоботни тузилишини ўзгартириши мумкин. Ҳисоб сиёсати бир даврдан иккинчисига изчиллик билан ўтказилиши назарда тутилади.

40. Агар ахборот ўз вақтида тақдим этилса, у фойдали ҳисобланади. Агар молиявий ҳисоботлар фойдаланувчиларга тузилган вақтдан кейин оқилона вақт ичида тақдим этилмаса, улар ўзининг фойдалилигини йўқотади. Ҳисобот ахборотлари асоссиз равишда ушлаб қолинса, у ўз аҳамиятини йўқотиши мумкин. Ташкилот қонунчиликда кўрсатилган муддатларда молиявий ҳисоботни тузишга қодир бўлиши керак. Ҳеч қандай омиллар, ҳатто ташкилотнинг операциялари мураккаблиги ҳам ҳисоботни вақтида тақдим этишга қодир эмаслиги сабаби сифатида кўрсатилиши мумкин эмас.

41. Агар ҳисоботни тузиш ва тақдим этиш унинг ҳамма жиҳатлари маълум бўлган пайтгача кечиктириладиган бўлса, энг ишончли ахборот ҳам кам фойда бериши мумкин, чунки фойдаланувчилар олдинроқ қарор қабул қилишга мажбур бўлиши мумкин. Аҳамиятлилик ва ишончлилик ўртасида мувозанатга эришиш мақсадида иқтисодий қарорларни қабул қилишда фойдаланувчиларнинг эҳтиёжларини қандай қилиб яхшироқ қондиришни ҳал этиш керак.

42. Активлар ва мажбуриятлар ўртасида ўзаро ҳисобга олиш амалга оширилмаслиги керак, бошқа БҲМСларда кўзда тутилган ҳоллар бундан мустасно.

43. Даромадлар ва харажатлар моддалари ўртасида ўзаро ҳисобга олиш амалга оширилиши мумкин эмас, фақат қуйидаги ҳоллар бундан мустасно:

БҲМС буни талаб қилса ёки рухсат этса;

фойда, зарарлар, шунингдек бундай операциялар ва ҳодисалар билан боғлиқ харажатлар якка ҳолда ҳам, жамланган ҳолда ҳам муҳим бўлмаса. Даромадлар ва харажатларнинг ўзаро ҳисобга олинган ҳолда тақдим этилиши операцияларнинг ёки бир хил битимлар гуруҳининг моҳиятини энг яхши тарзда акс эттирса, бундай суммалар умумлаштирилиши ва нетто-асосда тақдим этилиши керак.

44. Агар даромадлар ва харажатлар ўзаро ҳисобга олинган бўлса, ташкилот муҳимлик жиҳатига асосланиб, молиявий ҳисоботларга изоҳларда бу миқдорларни ёритиб бериш эҳтиёжини кўриб чиқиши керак (масалан, агар бухгалтерия балансида дебиторлик қарзларини «Харидорлар ва буюртмачилар билан ҳисоб-китоблар» моддасидан умидсиз қарзлар бўйича ташкил этилган резервларни чиқариб ташлаб акс эттириш кўзда тутилган бўлса). Лекин тушунтириш хатида дебиторлик қарзи суммаси ҳам, умидсиз қарзлар бўйича ташкил этилган резервлар суммаси ҳам алоҳида кўрсатилади.

45. Молиявий ҳисобот ташкилотнинг молиявий ҳолатини, фаолиятининг молиявий натижаларини ва пул маблағларининг оқимини холисона кўрсатиши керак.

Холисликка эришиш учун ҳар бир ташкилот бухгалтерия ҳисобини юритиш ва молиявий ҳисоботни тузишда БҲМС ва бухгалтерия ҳисоби асосий принципларини қўллашга мажбур.

46. Фаолиятнинг хилма-хил турлари бўйича янгиликларни жорий этишнинг тезлиги ҳали бу бўйича БҲМС ишлаб чиқилмаган операциялар ва вазиятларга олиб келиши мумкин. Бундай ҳолатларда молиявий ҳисоботнинг холислигига ташкилот томонидан мазкур стандартга мувофиқ мустақил ишлаб чиқилиши керак бўлган ҳисоб сиёсатини танлаш ва қўллаш йўли билан эришилади.

47. Ташкилотнинг ҳисоб сиёсати мазкур БҲМСнинг 15 — 46-бандларида келтирилган жиҳатлар асосида белгиланиши керак.

Ҳисоб сиёсати ташкилот молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тузиш учун фойдаланадиган махсус принципларни, конвенцияларни, тартиб ва амалий ёндашувларни ифодалайди.

48. Ҳисоб сиёсати барча тегишли БҲМСларни қўллаш асосида молиявий ҳисобот тузилишини таъминлаши керак. БҲМСларда бошқача қоида назарда тутилган бўлмаса, молиявий ҳисобот қуйидагича бўлиши керак:

а) фойдаланувчилар эҳтиёжи учун аҳамиятли;

б) ишончли бўлиши, шу жумладан:

ташкилот молиявий ҳолати ва фаолиятининг барча натижаларини холисона кўрсатиши;

фақат юридик шаклдан иборат бўлмай, ҳодиса ва операцияларнинг иқтисодий моҳиятини акс эттириши;

бетараф (беғараз) бўлиши ва мажбурий бўлмаслиги;

бетарафликка зарар етказмаган ҳолда эҳтиёткор бўлиши;

барча муҳим жиҳатлари тўла (тугалланган) бўлиши, яъни ташкилот хўжалик фаолиятининг барча фактларини тўла акс эттириши;

в) фаолияти ўхшаш бошқа ташкилотлар молиявий ҳисоботи билан таққосланадиган бўлиши;

г) тушунарли бўлиши.

49. Ташкилотнинг ҳисоб сиёсатини аниқ бир йўналиш (масала) бўйича шакллантиришда, бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш, юритиш ва ҳисобот тузишда Ўзбекистон Республикасининг бухгалтерия ҳисоби бўйича қонунчилик ҳужжатларига амал қилиш керак.

50. Махсус ихтисослашган БҲМСлар мавжуд бўлмаганда, ташкилот раҳбари ташкилотнинг молиявий ҳисоботидан фойдаланувчиларга энг фойдали ахборот берадиган ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқишда ўз қарорларидан фойдаланишга ҳақлидир.

Ўз қарорларидан фойдаланиш жараёнида ташкилот раҳбари қуйидагиларни кўриб чиқади:

а) бундай масалалар хусусида БҲМСнинг талаблари ва қўлланмаларини;

б) Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги томонидан эълон қилинган ҳар қандай бошқа ахборотни;

в) активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатлар учун акс эттириш ва баҳолашнинг Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги томонидан белгилаб қўйилган мезонларни;

г) жаҳон капитал бозорида қабул қилинган тармоқ иш тажрибасини.

51. Ташкилотнинг ҳисоб сиёсати ташкилот раҳбарининг тегишли ташкилий-фармойиш ҳужжатлари (буйруқ, фармойиш ва бошқалар) билан расмийлаштирилиши керак.

Ҳисоб сиёсатини шакллантиришда ташкилот танлаб олган бухгалтерия ҳисобини юритиш усуллари тегишли ташкилий-фармойиш ҳужжати чиқарилган йилдан кейинги йилнинг 1 январидан бошлаб қўлланилади, ҳисобот йили давомида янги ташкил этилган ташкилотлар бундан мустаснодир.

Бунда бухгалтерия ҳисобини юритиш усуллари ташкилотнинг барча таркибий бўлинмаларида (жумладан, алоҳида балансга ажратилган бўлинмаларида) уларнинг қаерда жойлашганидан қатъи назар қўлланилади.

Янги ташкил этилган ташкилот танлаб олган ҳисоб сиёсатини мазкур бандга мувофиқ молиявий ҳисобот биринчи марта эълон қилингунга қадар, лекин давлат рўйхатидан ўтиб юридик шахс ҳуқуқини олган кундан бошлаб 90 кундан кечиктирмай расмийлаштиради. Ташкилот танлаб олган ҳисоб сиёсати юридик шахс ҳуқуқини олган (давлат рўйхатидан ўтган) кундан бошлаб қўлланиш мумкин деб ҳисобланади.

52. Ҳисоб сиёсати календарь йил давомида ўзгартирилмайди.

Ташкилотнинг ҳисоб сиёсатини қуйидаги ҳолларда ўзгартиришга йўл қўйилади:

а) ташкилот қайта ташкил этилганда (қўшиб юборилганда, бўлинганда, қўшиб олинганда);

б) мулк эгалари алмашганда;

в) Ўзбекистон Республикаси қонунчилик ҳужжатларида ёки бухгалтерия ҳисобини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда ўзгаришлар бўлганда;

г) бухгалтерия ҳисобининг янги усуллари ишлаб чиқилганда;

д) ўзгартиришлар ташкилотнинг молиявий ҳисоботларида ахборотни янада ишончлироқ тақдим этишга кўмаклашганда.

Ҳисоб сиёсатининг ўзгартирилиши асослаб берилиши ва мазкур БҲМСнинг 51-бандида назарда тутилган тартибда расмийлаштирилиши керак.

Ҳисоб сиёсатида Ўзбекистон Республикаси қонунчилик ҳужжатларидаги ўзгаришлар билан боғлиқ бўлмаган ўзгаришларнинг оқибатлари ташкилотнинг бухгалтерия ҳисобини юритишнинг ўзгартирилган усуллари қўлланила бошлаган вақтдаги (ойнинг биринчи кунида) текширилган маълумотлар асосида қиймат жиҳатидан баҳоланиши керак.

53. Молиявий ҳисоботлар молиявий ҳисоботларнинг бир хил турдаги шаклларида аниқ идентификацияланган бўлиши керак.

54. Қуйидаги ахборотлар молиявий ҳисоботларда тўлиқ акс эттирилиши керак:

ташкилотнинг номи, фаолият тури, мулкчилик шакли, юридик манзили, идентификация рақами ва ташкилотни аниқлаш учун бошқа реквизитлар;

молиявий ҳисоботлар якка ташкилотни ёки ташкилотлар гуруҳини ўз ичига олиши;

ҳисобот санаси ёки молиявий ҳисоботлар билан қамраб олинган давр.

55. Тақдим этилган ҳисобот ахборотини тўғри тушуниш учун қуйидаги реквизитлар ҳам ёритиб берилиши ва зарур бўлганда такрорланиши керак:

молиявий ҳисоботлар ўлчанган валюта ва агар бир неча валютадан фойдаланилган бўлса, улар ифодаланган валюталар;

молиявий ҳисоботларда рақамларни кўрсатиш учун фойдаланилган аниқлик даражаси (масалан, сонлар минглар ёки миллионлар ҳисобида кўрсатилганлиги ва ҳоказо).

56. Ташкилотнинг бухгалтерия баланси унинг ресурсларини ва молиявий таркибини тушунишга имконият бериши учун ҳисобот вақтидаги молиявий ҳолатини акс эттириши керак.

57. Бухгалтерия баланси молиявий ҳисоботнинг таркибий қисмларидан бири ҳисобланади, ташкилотнинг мулкий ва молиявий аҳволи ҳақидаги ахборотларни ўзида акс эттиради.

58. Ташкилотнинг бухгалтерия баланси молиявий ҳолатнинг турли жиҳатларини акс эттирадиган тарзда тақдим этилиши керак. Қуйидагилар бухгалтерия балансининг мажбурий элементлари ҳисобланади:

асосий воситалар;

номоддий активлар;

молиявий активлар;

товар-моддий захиралар;

дебиторлик қарзи;

пул маблағи ва пул эквивалентлари;

кредиторлик қарзи;

ажратмалар;

фоиз тўлашни талаб қилувчи мажбуриятлар;

хусусий капитал ва резервлар.

59. Бухгалтерия балансидаги барча ахборотлар ишончли тарзда ёритиб берилиши ва фойдаланувчиларга тушунарли бўлиши керак. Зарур ҳолларда бухгалтерия балансига киритиладиган моддалар уларни тушунтириб бериш учун изоҳлар билан тўлдирилиши лозим.

60. Бухгалтерия балансидаги узоқ муддатли ва жорий активлар, хусусий капитал, узоқ муддатли ва жорий мажбуриятлар ва уларнинг ёритиб берилиши ахборотлар мажмуи сифатида ташкилотнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилишда молиявий ҳисоботдан фойдаланувчиларга ёрдам беради.

61. Бухгалтерия балансида узоқ муддатли ва жорий активлар, хусусий капитал, узоқ муддатли ва жорий мажбуриятларнинг умумий суммаси акс эттирилиши керак.

62. Мазкур БҲМСнинг 58-бандидаги мажбурий талаблар резервларни акс эттириш учун алоҳида сатрларни ўз ичига олади.

Тахминий баҳолашдан кўпроқ даражада фойдаланиш орқали баҳоланиши мумкин бўлган мажбуриятлар резерв ҳисобланади. Ташкилотни ва кредит берган ташкилотларни зарар оқибатларидан қўшимча муҳофаза қилишни таъминлаш учун қонунчилик ҳужжатлари ёки уставда резервларни ташкил этиш кўзда тутилади.

63. Ҳар бир ташкилот жорий активлар ва жорий мажбуриятларни бухгалтерия балансида алоҳида тасниф сифатида кўрсатишни (ёки кўрсатмасликни) белгилаб олиши керак. Мазкур БҲМСнинг 65 — 67-бандлари ана шундай чеклаш амалга оширилганда қўлланилади. Ташкилот бу таснифни амалга оширмайдиган усулни танлаб олса, активлар ва мажбуриятларни тўлаш муддатлари бўйича ахборотлар молиявий ҳисоботга изоҳларда барибир ёритиб берилиши керак.

64. Ташкилот аниқ белгиланадиган операцион циклидан фойдаланиб товарлар ва хизматларни етказиб берганда, бухгалтерия балансидаги жорий ва узоқ муддатли активлар ҳамда мажбуриятларнинг алоҳида таснифланиши айланма маблағ сифатида доимо мурожаат қилинадиган соф активлар билан ташкилотнинг узоқ муддатли операцияларида фойдаланиладиган активлар ўртасидаги тафовутни фарқлаш йўли билан муҳим фойдали ахборот бўлади. Шунингдек ташкилот жорий операцион цикли давомида олиниши кутилаётган активларни ҳамда шу давр ичида тўланиши лозим бўлган мажбуриятларни ҳам алоҳида кўрсатади. Ташкилот жорий ва узоқ муддатли активлари ҳамда мажбуриятларини алоҳида-алоҳида кўрсатса, бундай ҳолларда улар мазкур БҲМСнинг 65 — 78-бандларига мувофиқ таснифланади.

65. Активлар қуйидаги ҳолларда жорий актив сифатида тасниф этилиши керак:

ташкилот операцион фаолиятининг бир қисми бўлса ва ташкилотнинг бир нормал ўтаётган операцион циклида уни олиш ёки истеъмол қилиш кутилаётган бўлса;

асосан қайта сотиш мақсадида ёки қисқа муддатда сақлаб турилган бўлса ва ундан ҳисобот санасидан кейинги 12 ой мобайнида фойдаланиш кутилаётган бўлса.

Бошқа барча активлар жорий бўлмаган активлар (узоқ муддатли активлар) сифатида тасниф этилиши керак.

66. Жорий активларнинг икки тури мавжуд. Биринчи тури ташкилот айланма капиталининг бир қисми сифатида намоён бўлиб, ташкилотнинг нормал операцион цикли давомида олинган ёки истеъмол қилинган бўлади. Иккинчи тури операцион активлар ҳисобланмаган, лекин савдо ёки инвестиция мақсадларида сақлаб турилган ва уларни ҳисобот санасидан кейинги 12 ой мобайнида сотиш кутилаётган жорий активлар сифатида намоён бўлади. Жорий активларга ҳисобот санасидан кейинги 12 ой мобайнида олинадиган ёки истеъмол қилинадиган товар-моддий захиралар ва дебиторлик қарзлари киритилади.

67. Ташкилотнинг операцион цикли — бу материалларни харид қилиш, ишлаб чиқариш ва осонликча пулга айлантириладиган молиявий активлар ҳисобига сотиш ўртасидаги ўртача вақтдир. Агар ташкилот соҳаси ёки фаолият тури учун каттароқ давр янада мувофиқроқ ҳисобланмаса, операцион активларни узоқ муддатли ва жорий операцион цикл ўртасида таснифлаш муддати бир йил ҳисобланади.

68. Жорий активлар бўлимида товар-моддий захиралари, келгуси давр харажатлари, кечиктирилган харажатларнинг жорий қисми, дебиторлик қарзлари, пул маблағлари, қисқа муддатли молиявий қўйилмалар ва бошқа жорий активлар суммалари акс эттирилади.

69. Мазкур БҲМСнинг 63-бандида талаб қилинган таснифлаш усулига асосланиб, ташкилотнинг узоқ муддатли активлари қуйидаги активлардан иборат бўлади:

ташкилот фаолиятида узоқ муддатли асосда фойдаланиладиган активлар, жумладан ташкилотнинг мулки, бинолари ва ускуналари, номоддий активлари, капитал харажатлари ва гудвилл;

инвестиция мақсадида сақлаб турилган ва ҳисобот кунидан бошлаб 12 ой давомида сотилиши мумкин бўлмаган активлар.

70. Бухгалтерия балансининг узоқ муддатли активлар бўлимида асосий воситалар ва номоддий активлар қиймати, узоқ муддатли инвестициялар, ўрнатиладиган ускуналар, капитал қўйилмалар, узоқ муддатли дебиторлик қарзлари ва муддати кечиктирилган узоқ муддатли харажатлар суммалари акс эттирилиши керак.

71. Асосий воситалар ва номоддий активлар бошланғич (қайта тиклаш) қиймати, эскириш (амортизация) суммаси, қолдиқ қиймати бўйича ёритиб берилиши керак.

72. Узоқ муддатли инвестициялар, қимматли қоғозлар қиймати, шуъба хўжалик жамиятларига инвестициялар, қарам хўжалик жамиятларига инвестициялар, чет эл капитали мавжуд бўлган корхоналарга инвестициялар ва бошқа узоқ муддатли инвестициялар суммалари бўйича ёритиб берилиши керак.

73. Ҳисобот кунидан бошлаб 12 ой мобайнида ҳисоб-китоб қилинадиган мажбуриятлар жорий мажбурият ҳисобланади.

74. Кредиторлик қарзи, иш ҳақи, солиқлар ва бошқа операцион харажатлар бўйича қарзлар каби айрим жорий мажбуриятлар жорий активлар ҳисобидан ҳисоб-китоб қилишни талаб қилади, чунки жорий мажбурият ташкилотнинг одатдаги операцион циклида фойдаланиладиган айланма капитални ташкил этувчи моддалар бўйича юзага келадиган мажбурият ҳисобланади. Бундай операцион моддалар ҳатто ҳисобот санасидан бошлаб 12 ойдан ортиқ давр мобайнида ҳисоб-китоб қилиниши керак бўлсада, жорий мажбуриятлар кўринишида таснифланади.

75. Жорий мажбуриятлар ҳисобот кунидан бошлаб 12 ой мобайнида ҳисоб-китобни қилишни талаб этсада, банк овердрафтлари, тўланадиган дивидендлар, даромад солиқлари, савдо билан боғлиқ бўлмаган бошқа кредиторлик қарзлари, фоизларни тўлашни талаб қиладиган қисқа муддатли мажбуриятларнинг жорий қисми ҳам операцион цикли нуқтаи назаридан жорий мажбуриятларга киради:

Узоқ муддатли асосда айланма капитални пул билан таъминламайдиган, фоизни тўлашни талаб қилувчи ва 12 ой мобайнида ҳисоб-китоб қилинмайдиган мажбуриятлар узоқ муддатли мажбуриятлар ҳисобланади.

76. Жорий мажбуриятлар бўйича мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга қарзлар, алоҳида бўлинмаларга қарзлар, шуъба ва қарам хўжалик жамиятларига қарзлар, кечиктирилган даромадлар, солиқлар ва мажбурий тўловлар бўйича кечиктирилган мажбуриятлар, бошқа кечиктирилган мажбуриятлар, олинган бўнаклар, бюджетга тўловлар бўйича қарзлар, суғурта бўйича қарзлар, давлатнинг мақсадли жамғармаларига тўловлар бўйича қарзлар, таъсисчиларга бўлган қарзлар, меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича қарзлар, қисқа муддатли банк кредитлари, қисқа муддатли қарзлар, узоқ муддатли мажбуриятларнинг жорий қисми ва бошқа кредиторлик қарзлари суммалари акс эттирилиши керак.

77. Агар ташкилот кредит битимига мувофиқ узоқ муддат асосида мажбуриятларни қайта молиялаштиришни назарда тутаётган бўлса, узоқ муддатли мажбуриятларнинг жорий улуши жорий мажбуриятлардан чиқариб ташланиши мумкин. Бундай ҳолларда мажбуриятлар суммаси ва қайта молиялаштириш шартлари молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб берилиши керак.

78. Узоқ муддатли мажбуриятлар бўйича мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга, ажратилган бўлинмаларга, шуъба ва қарам хўжалик жамиятларига узоқ муддатли қарзлар, узоқ муддатли кечиктирилган даромадлар, солиқлар ва мажбурий тўловлар бўйича узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар, бошқа узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар, харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар, узоқ муддатли банк кредитлари, узоқ муддатли қарзлар ва бошқа узоқ муддатли кредиторлик қарзлари суммалари акс эттирилиши керак.

Фоиз ставкалари, шартнома мажбуриятларини қоплаш шартлари, қоплаш кетма-кетлиги, мурожаат шартлари ҳамда мукофот ва дисконт суммалари молиявий ҳисоботга изоҳлар қисмида ёритиб берилиши керак.

79. Бухгалтерия балансининг хусусий капитал (ўз маблағлари манбалари) бўлимида устав капитали, қўшилган капитал, резерв капитали, сотиб олинган хусусий акциялар, тақсимланмаган фойда (қопланмаган зарар), капиталнинг бошқа таркибий қисмлари бўйича маълумотлар акс эттирилиши керак.

80. Ҳисобот санасидан кейин 12 ой мобайнида ҳисоб-китоб қилиниши лозим бўлган мажбуриятлар фақат қуйидаги шартларда жорий бўлмаган мажбуриятлар сифатида таснифланиши керак:

дастлабки муддат 12 ойдан узоқроқ бўлса;

ташкилот мажбуриятни узоқ муддатли асосда сўндиришни режалаштираётган бўлса;

бу ният молиявий ҳисобот тасдиқлангунга қадар тўлдириладиган қайта молиялаштиришга ёки тўловлар таркибий жиҳатдан ўзгартиришга қаратилган битим билан қўллаб-қувватланса.

Жорий мажбуриятлардан чиқариб юбориладиган ҳар қандай қисқа муддатли қарз миқдори уни тақдим этишни қўллаб-қувватловчи ахборот билан биргаликда бухгалтерия балансига изоҳларда ёритиб берилиши керак.

81. Ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидагиларни ёритиб бериши шарт:

а) устав капиталининг ҳар бир тоифаси бўйича:

эълон қилинган акциялар сони;

акцияларнинг номинал қиймати;

устав капиталининг ҳар бир тоифасига тааллуқли ҳуқуқлар, афзалликлар ва чекловлар, шу жумладан дивидендларни тақсимлашга доир чекловлар;

жамиятнинг ўзига, ташкилотга қарашли шўъба ва қарам жамиятларига тегишли акциялар;

опцион ва савдо контракти бўйича эмиссия учун захирага ажратилган акциялар, шу жумладан уларнинг муддатлари ва миқдорлари.

б) хусусий капитал таркибидаги резервларнинг моҳияти ва мақсадлари баёни.

в) мажбуриятларда акциядорлар (таъсисчилар, иштирокчилар) йиғилишида расман маъқулланмаган, дивиденд (даромад)ларни тўлаш учун суммаларнинг мавжудлиги.

82. Ташкилот хусусий капиталдаги ўзгаришларни акс эттириши лозим ва бунда қуйидагиларни алоҳида кўрсатиши зарур:

ҳисобот даври бошида ва ҳисобот санасида жамғарилган фойда ёки зарарларнинг қолдиғи ҳамда шу даврда юз берган муҳим ўзгаришлар, жумладан давр учун соф фойда ва унинг акциядорлар (таъсисчилар, иштирокчилар) ҳар бир тоифасига тақсимланиши;

ҳисобот даври боши ва охиридаги хусусий капитал ва резервларни ҳар бир тоифаси бўйича суммаларнинг ўзгаришлари.

83. Молиявий ҳисоботга изоҳлар қисми бухгалтерия балансидан фойдаланувчиларни корхонанинг мулкий ва молиявий аҳволини аниқ баҳолаши учун зарур бўлган қуйидаги қўшимча маълумотлар билан таъминлаши керак:

активларга мулк ҳуқуқларидаги чекловлар;

мажбуриятлар бўйича берилган кафолатлар;

шартли (кўзда тутилмаган) активлар ва мажбуриятлар, мумкин бўлганда миқдор кўринишида;

келгусида узоқ муддатли инвестицияларни молиялаштириш учун мўлжалланган маблағлар.

84. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот ташкилотнинг ҳисобот давридаги молиявий фаолиятини тавсифлайди ва бу фаолиятнинг турли жиҳатларини тушунишга имкон берадиган усул билан кўрсатади.

85. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда қуйидагилар акс эттирилиши зарур:

Сотишдан соф тушум;

сотилган маҳсулот (товар, иш ва хизмат) таннархи;

сотишдан ялпи молиявий натижа;

асосий фаолиятдан бошқа операцион даромадлар ва харажатлар;

асосий хўжалик фаолиятининг молиявий натижалари (фойда ёки зарар);

молиявий фаолият бўйича бошқа даромадлар ва харажатлар;

умумхўжалик фаолиятининг молиявий натижаси;

фавқулодда вазиятлардан олинган фойдалар ва зарарлар;

фойда солиғи тўлангунга қадар умумий молиявий натижа (фойда ёки зарар);

ҳисобот даврининг соф фойдаси (зарари).

БҲМСлар ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда қўшимча сатрлар, сарлавҳалар ва якунлар кўрсатилади.

86. Муайян даврда тан олинган даромадлар ва харажатларнинг барча моддалари, агар БҲМСда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ҳисобот даврида олинган соф фойда ёки зарарни аниқлаш учун ҳисобга олиниши шарт.

87. Ҳисобот даврида олинган соф фойда ёки зарар қуйидаги элементлар асосида аниқланади ва уларнинг ҳар бири молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилиши лозим:

умумхўжалик фаолиятидан олинган фойда ёки зарарлар;

фавқулодда вазиятлардан олинган фойда (кўрилган зарар)

фойда солиғи тўлангунга қадар умумий молиявий натижа (фойда ёки зарар);

ҳисобот давридаги соф фойда (зарар).

88. Фавқулодда вазиятлардан олинган фойда (кўрилган зарар) — ташкилотнинг одатдаги фаолиятидан аниқ фарқ қиладиган, яъни тез-тез ёки мунтазам содир бўлмайдиган ҳодисалар ёки битимлар натижасида юзага келган даромадлар ёки харажатларни намоён этади.

89. Фавқулодда вазиятлар бўйича моддалардан юзага келадиган фойда ёки зарар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида кўрсатилиши лозим. Ҳар бир фавқулодда вазиятлар бўйича моддаларнинг моҳияти ва қиймати молиявий ҳисоботларга изоҳлар қисмида ёритиб берилиши лозим.

90. Умумхўжалик фаолияти — одатий фаолият ҳисобланган ташкилотнинг ҳар қандай тадбиркорлик фаолияти, шунингдек ташкилотни келгусида ривожлантиришга, иқтисодий нафини оширишга ва мустаҳкамлашга йўналтирилган фаолиятидир.

91. Умумхўжалик (одатий) фаолиятдан даромадлар ва харажатлар моддалари муайян миқдорга етса ва ташкилот фаолиятининг операциялари мазмуни жуда муҳим бўлса, бу моддаларнинг моҳияти ва суммалари молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритилиши керак.

92. Қуйидагилар молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб беришни талаб қилувчи муҳим хўжалик операциялари ҳисобланади:

товар-моддий захиралар (ТМЗ)ни соф сотиш қийматигача камайтириш ёки асосий воситаларни қайта тиклаш қийматигача камайтириш, шунингдек бундай камайтиришни бекор қилиш;

ташкилот фаолиятини таркибий жиҳатдан ўзгартириш, шунингдек, таркибий жиҳатдан ўзгартириш харажатлари бўйича ҳар қандай резервларни бекор қилиш;

узоқ муддатли инвестицияларни тугатиш;

фаолиятни тугатиш;

суд ишлари;

резервларни бекор қилиш.

93. Тугатилган фаолият бу ташкилотнинг активлари, соф даромад ёки зарари ва фаолиятни, шу жумладан молиявий ҳисоботларни ажратиб олиниши мумкин бўлган ушбу ташкилот фаолиятининг алоҳида, асосий йўналишини намоён этувчи операцияни сотиш ёки бошқа шахсга бериш натижаси бўлиб ҳисобланади.

94. Тугатилган фаолиятнинг натижалари одатда умумхўжалик (одатий) фаолиятининг даромади ва зарарига киритилади, бундан умумхўжалик (одатий) фаолиятидан аниқ фарқ қиладиган ёки бу фаолиятда содир бўлмайдиган ҳодисалар натижасида фаолиятнинг тугатилиши мустасно. Бундай ҳолларда фаолиятни тугатишдан даромад ёки зарарлар фавқулодда вазиятлар бўйича модда сифатида таснифланиши мумкин.

95. Тугатилган операцияларнинг ҳар бири бўйича қуйидагилар молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритилиши лозим:

тугатилган фаолиятнинг моҳияти;

молиявий ҳисоботни тузишда тугатилган фаолият тегишли бўлган тармоқ ва унинг географик жойлашган жойи;

бухгалтерия ҳисоби мақсадларида фаолиятни тугатиш кучга кирган сана;

фаолиятни тугатиш усули (сотиш, бошқа шахсга бериш ва шу кабилар);

фаолиятни тугатишдан даромадлар ва зарарлар ҳамда ушбу даромад ёки зарарларни баҳолаш учун фойдаланиладиган ҳисоб тури;

ҳар бир тақдим этилган давр учун суммаси билан биргаликда товарларни (иш, хизматларни) сотишдан тушум ва ҳисобот давридаги умумхўжалик (одатий) фаолияти бўйича операциялардан даромад ёки зарарлар.

96. Ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда даромадлар ва харажатлар турлари ёки фаолият турлари бўйича таснифлаш йўли билан даромадлар ва харажатларни таҳлил қилиб бериши керак.

97. Харажатларни фаолият турлари бўйича таснифлайдиган ташкилот харажатларнинг турлари бўйича қўшимча ахборотни, жумладан эскириш (амортизация) харажатларини, ходимларни сақлаш билан боғлиқ харажатларни, хом ашё ва халқ истеъмоли товарларидан фойдаланиш харажатлари бўйича қўшимча маълумотларни ёритиб беришга мажбур.

98. Хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботни тузишнинг мақсади хусусий капиталнинг ҳисобот даври боши ва охиридаги ҳолати ва ҳисобот даври мобайнида унинг таркибидаги ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотларни акс эттириш ҳисобланади.

99. Хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботда хусусий капитал ва унинг таркибий элементлари, шу жумладан устав капитали, қўшилган капитал, резерв капитал, тақсимланмаган фойда (қопланмаган зарар), сотиб олинган хусусий акциялар ва бошқа хусусий капитал элементлари тўғрисидаги маълумотлар акс эттирилиши керак.

100. Хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботда ҳисобот давридаги хусусий капитал таркибида бўлган ўзгаришлар ҳақидаги маълумотлар акс эттирилган бўлиши керак. Бунинг учун ҳисоботда қуйидагилар тўғрисидаги маълумотлар акс эттирилиши керак:

қимматли қоғозлар эмиссияси;

узоқ муддатли активларнинг қайта баҳоланиши;

устав капиталини шакллантиришдаги валюта курсидаги фарқлар;

резерв капиталга ажратмалар;

жорий йилнинг тақсимланмаган фойдаси (зарари);

текинга олинган мол-мулк;

пул ва акциялар кўринишида тўланадиган дивидендлар;

хусусий капитални шакллантиришнинг бошқа манбалари.

101. Хусусий капитал таркибидаги ўзгаришлар молиявий ҳисоботларда қабул қилинган ва ёритиб бериладиган баҳолашнинг аниқ принципидан келиб чиққан ҳолда ҳисобот даври давомидаги соф активларнинг кўпайиши ёки камайишини акс эттиради.

Хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботда соф активлар деганда ташкилотнинг ўз маблағлари билан таъминланган узоқ муддатли ва жорий активларнинг қиймати, яъни ташкилотнинг қарз мажбуриятларидан озод бўлган мол-мулк қиймати тушунилади.

102. Хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботга изоҳларда иштирокчининг чиқиб кетиши, акциядорлик жамияти томонидан акцияларнинг сотиб олиниши ёки сотиб олинган акцияларнинг бекор қилиниши, акциялар номинал қийматининг пасайиши ёки бошқа сабабларга кўра ташкилот хусусий капиталининг камайиб кетганлиги ҳақидаги маълумотлар ёритиб берилади.

103. Акциядорлик жамиятлари хусусий капитал тўғрисидаги ҳисоботга изоҳларда қуйидагилар ҳақидаги маълумотларни ёритиб берадилар:

чиқарилган акциялар сони;

акцияларнинг номинал қиймати;

муомаладаги акциялар сони;

обуна амалга оширилиши назарда тутилаётган акцияларнинг умумий сони ва номинал қиймати;

назарда тутилган миқдорлар билан таққослаганда обуна амалга оширилган акцияларнинг умумий миқдори ва номинал қиймати;

акцияларга обунани амалга оширишда олинган маблағларнинг умумий суммаси;

айрим турлар ва тоифалар бўйича устав капитали таркибидаги акциялар;

имтиёзли акциялар бўйича тўланмаган жамланган дивидендлар суммаси;

акциялар кўринишида тўланадиган дивидендлар, хусусан тўланадиган акцияларнинг сони ва қиймати, шунингдек, уларнинг турлари ёки тоифалари;

акцияларни йириклаштириш ва майдалаш ҳамда мазкур жараёнгача ва ундан кейинги акцияларнинг номинал қиймати.

104. Акцияларга обуна бўлишдан олинган маблағларнинг умумий суммаси молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидагилар кесимида ёритиб берилади:

акциялар сонини кўрсатган ҳолда акциялар учун тўлов сифатида киритилган барча пул маблағлари;

акциялар сонини кўрсатган ҳолда акциялар учун тўлов сифатида киритилган мол-мулкнинг қиймат баҳоси;

акциялар сони ва валюта ҳисобга киритилган курсни кўрсатган ҳолда акциялар учун тўлов сифатида киритилган чет эл валютасининг умумий суммаси.

105. Устав капитали таркибидаги акциялар тўғрисидаги маълумотлар молиявий ҳисоботларга изоҳларда алоҳида турлари ва тоифалари бўйича ёритиб берилади:

устав капиталининг тўланмаган қисмини кўрсатган ҳолда чиқарилган акциялар сони;

акциянинг номинал қиймати;

ҳисобот даври мобайнида муомалада бўлган акциялар сонидаги ўзгаришлар;

акциялар билан боғлиқ ҳуқуқлар, имтиёзлар ва чекловлар, шу жумладан дивидендларнинг тақсимланиши ва капиталнинг қайтариб берилиши бўйича чекловлар;

жамиятнинг ўзига, унинг шуъба ва қарам хўжалик жамиятларига тегишли акциялар;

таъсисчилар рўйхати ва улар эгалик қилаётган акциялар сони;

ижроия органи аъзоларининг мулки бўлган акциялар сони;

опционлар ва бошқа шартномаларга мувофиқ чиқариш учун захира қилинган акциялар, уларнинг муддатлари ва суммаларини кўрсатган ҳолда;

конвертация қилинадиган (акцияларга ёки облигацияларга) акцияларнинг сони ва номинал қиймати ҳамда ушбу акцияларнинг қарзга оид қимматли қоғозларга конвертация қилинган ҳолларда юзага келиши мумкин бўлган мажбуриятлар.

106. Акциядорлик жамиятларидан бошқа барча ташкилотлар молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидагилар тўғрисида маълумотларни ёритиб берадилар:

устав капиталидаги улушларнинг иштирокчилар (таъсисчилар) ўртасида тақсимланиши;

устав капиталидаги улушларга тегишли ҳуқуқлар, имтиёзлар ёки чекловлар;

устав капиталидаги иштирокчилар (таъсисчилар) улуши таркибидаги ўзгаришлар.

107. Ташкилот пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботни Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (9-сонли БҲМС) «Пул оқими тўғрисидаги ҳисобот»га (рўйхат рақами 519, 1998 йил 4 ноябрь) мувофиқ тақдим этиши лозим.

108. Ҳисоб сиёсатига мазкур БҲМСнинг 52-бандига мувофиқ ўзгартиришлар киритилиши мумкин.

109. Ҳисоб сиёсатига ўзгартиришлар киритиш натижасида юзага келадиган тузатишлар суммаси қуйидагича ҳисобга олинади:

а) йил бошидаги тақсимланмаган фойда сальдосини ўзгартириш йўли билан бухгалтерия балансига ёзиб қўйиш;

б) ҳисобот давридаги соф фойда ёки зарарни ҳисоблашда инобатга олиш.

110. Ҳисоб сиёсатидаги ўзгартиришлар молиявий ҳисоботни тақдим этишнинг олдинги даврига нисбатан ҳисобот даврига муҳим таъсир ўтказса ёки келгуси ҳисобот даврларига таъсир ўтказадиган бўлса, ташкилот молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидаги маълумотларни ёритиб бериши керак:

а) ўзгартиришлар сабаблари;

б) ҳисобот давридаги ва тақдим этилган олдинги даврлардаги тузатишлар суммаси;

в) жорий даврдаги соф даромад ёки зарарда ҳисобга олинган тузатиш суммаси;

г) қиёсий маълумотларга киритилган ҳисобот давридан олдинги даврлардаги тузатишлар суммаси;

д) қўшимча маълумотлар келтирилган ҳар бир ҳисобот даврига киритилган тузатишлар суммаси ва молиявий ҳисоботларга киритилган даврлардан олдинги даврлар билан боғлиқ тузатишлар суммаси. Агар қиёсий ахборот киритилган бўлса ёки қўшимча маълумот тақдим этиш имконияти бўлмаса, бу ҳолат ёритиб берилиши керак;

е) қайта ҳисобланган қиёсий маълумотлар ёки уларни қайта ҳисоблаш мақсадга мувофиқ эмаслигининг сабаблари.

111. Ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларнинг натижалари соф фойда ва зарарни ҳисоблашда қуйидагича инобатга олинади:

а) ҳисобот даврида, агар бу ўзгаришлар фақат мазкур даврга таъсир этган бўлса;

б) ўзгаришлар юз берган ҳисобот даврида ва кейинги ҳисобот даврларида, агар ўзгаришлар уларга ҳам таъсир ўтказса.

112. Ҳисоб баҳолари ўзгартирилган турли даврлардаги молиявий ҳисоботларни бир-бирига қиёслашни таъминлаш мақсадида улар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг илгари баҳолаш учун фойдаланилган таснифланган моддаларига киритилади.

113. Жорий даврга жиддий таъсир қиладиган ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларнинг моҳияти ва қиймати ёки бу ўзгаришлар кейинги даврларда муҳим ўзгаришларга олиб келадиган бўлса, уларнинг моҳияти ва қиймати молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб берилиши лозим.

Агар натижаларни ва ўзгаришларни қиймат жиҳатидан аниқлашнинг имкони бўлмаса, уларни ҳам ёритиб бериш талаб қилинади.

114. Муҳим (жиддий) хатолар — жорий ҳисобот даврида аниқланган хатолар бўлиб, улар ўтган даврлардаги молиявий ҳисоботлар ишончли деб ҳисобланмаслигига сабаб бўлади.

115. Олдинги даврлардаги молиявий ҳисоботларни тайёрлаш чоғида йўл қўйилган хатоларга киритилган тузатиш миқдори (қиймати) ҳисобот давридаги соф фойда ёки зарарга қўшилади.

116. Олдинги даврда йўл қўйилган муҳим хатоларни тузатиш миқдори:

а) йил бошигача тақсимланган фойда сальдосини ўзгартириш йўли билан ҳисоботда акс эттирилади;

б) ўтган йилнинг шу даврига оид маълумотлар ўзгартирилади, агар хатолар муҳим (жиддий) деб ҳисобланмаса, улар истисно қилинади.

117. Ташкилотнинг бухгалтерия балансидаги йил бошида тақсимланмаган фойданинг сальдосида муҳим хатоларни акс эттиришда қуйидаги ахборот ёритиб берилиши керак:

муҳим хатоларнинг моҳияти;

жорий даврдаги ва ҳисобот тақдим этилган ҳар бир даврдаги тузатишлар миқдори;

олдинги йилларнинг маълумотларига киритилган дастлабки даврларга оид тузатишлар миқдори;

қайта ҳисобланган қиёсий маълумотлар ёки қайта ҳисоблаш мумкин бўлмаслиги сабаблари.

118. Жорий даврдаги соф фойда ёки зарарга қўшиш йўли билан олдинги даврлардаги хатоларни тўғрилаш чоғида олдинги йилларга оид қиёсий ахборот олдинги давр учун тузилган молиявий ҳисобда тузатилган ҳолда кўрсатилиши керак, лекин жорий даврдаги ёки олдинги ҳар қандай даврдаги соф фойда ёки зарарни кўрсатиш учун (агар муҳим хатолар шу даврлар давомида тузатилган бўлса) алоҳида устунда қўшимча ахборот келтирилиши лозим.

Ташкилот тузатиш киритиш билан бир вақтнинг ўзида қуйидаги маълумотларни ёритиб бериши лозим:

жиддий (муҳим) хатонинг моҳияти;

жорий даврдаги фойда ёки зарар деб эътироф этилган тузатишлар суммаси;

қўшимча маълумотлар тақдим этилган ҳар бир даврга оид тузатишлар суммаси ҳамда шу даврдан олдинги даврларга оид қўшимча маълумотларга киритилган даврларга тааллуқли тузатишлар суммаси. Агар амалиётда қўшимча маълумотлар келтириш қўлланилмаса, бунинг сабаблари ёритиб берилиши керак.

119. Молиявий ҳисоботга изоҳлар ҳисоб-китоблар, тушунтиришлар ва изоҳлар кўринишида бўлади.

120. Ташкилот молиявий ҳисоботга изоҳларда қуйидагиларни ёритиб бериши керак:

ташкилотнинг молиявий ҳисоботини тузишда ва ҳисоб сиёсатида танлаб олинган ва қўлланилаётган асос тўғрисидаги маълумот;

бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартлари талаб қилувчи, молиявий ҳисоботнинг ҳеч бир жойида акс эттирилмаган маълумотлар;

молиявий ҳисоботда келтирилмаган, лекин молиявий ҳисоботни аниқ ва ҳаққоний тасаввур этиш учун зарур бўлган қўшимча таҳлилий маълумот.

121. Тушунтиришлар тизимли равишда тушунтириш хати кўринишида тақдим этилиши керак.

Тушунтиришлардаги ахборот молиявий ҳисоботда келтирилган тегишли моддаларга ҳавола этилган ҳолда тақдим этилиши лозим.

122. Тушунтириш фойдаланувчига молиявий ҳисоботларни яхшироқ тушунишга ва уларни бошқа ташкилотлар молиявий ҳисоботининг қуйидаги хусусиятлари билан қиёслашга ёрдам беради:

а) бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартларига мувофиқлиги ҳақидаги маълумот;

б) бухгалтерия ҳисобида қўлланилаётган баҳолаш усуллари ва ҳисоб сиёсати тўғрисидаги маълумот;

в) молиявий ҳисоботларда келтирилган моддалар бўйича қўшимча маълумот;

г) қуйидагиларни ўз ичига олган бошқа ёритиб беришлар:

шартли мажбуриятлар, оддий мажбуриятлар ва бошқа молиявий ёритиб беришлар;

молия билан боғлиқ бўлмаган ёритиб беришлар.

123. Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш асоси ва бухгалтерия ҳисоби бобидаги махсус сиёсат ҳақидаги ахборот молиявий ҳисоботга изоҳлар олдидан алоҳида ҳисобот кўринишида тақдим этилиши керак.

124. Молиявий ҳисоботга изоҳлардаги ҳисоб сиёсати тўғрисидаги бўлимда қуйидагилар ёритиб берилиши керак:

а) молиявий ҳисоботларни тайёрлашда қўлланилган (қўлланилаётган) баҳолаш усули (усуллари);

б) молиявий ҳисоботларни аниқ тасаввур этишда муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳисоб сиёсатининг ҳар бир махсус қисми;

в) ҳисоб сиёсатида бирор ўзгариш содир бўлганда тузиладиган тушунтириш.

125. Молиявий ҳисоботларни тузишда қўлланиладиган махсус ҳисоб сиёсатига қўшимча равишда ҳисоботдан фойдаланувчилар учун молиявий ҳисоботларда қўлланиладиган баҳолаш (бошланғич қиймат, жорий қиймат, сотиш қиймати, дисконт қиймат ва баланс қиймати) усулини (усулларини) англаш жуда муҳимдир. Ушбу баҳолаш усуллари кўп жиҳатдан узлуксизлик ва ҳисоблаш принципларига ўхшаш бўлиб, улар молиявий ҳисоботни тузишнинг асосини шакллантиради. Баҳолаш усуллари ушбу принциплардан баъзи ҳолатларда баҳолаш усулларини танлаб олиш имконияти мавжудлиги билан фарқ қилади.

Агар молиявий ҳисоботларда баҳолашнинг биттадан ортиқ усули қўлланилса, (масалан, асосий воситаларнинг муайян турини баҳолашда) баҳолашнинг алоҳида усули қўлланилган активлар ва мажбуриятлар тоифаси бўйича маълумотлар тақдим этилиши зарур.

126. Ҳисоботдан фойдаланувчи учун ҳисоб сиёсатининг ўзига хос жиҳатларини ёритиб беришнинг устуворлигини кўриб чиқишда раҳбарлар у ташкилотнинг хатарларини ва келгусидаги пул маблағи оқимини баҳолашга имкон беришини эътиборга олиши керак. Ҳисоб сиёсатини ёритиб бериш қуйидаги ахборотларни ўз ичига олади, лекин улар билан чекланиб қолмайди:

фойдани акс эттириш;

консолидациялаш принциплари;

фаолият турларини уйғунлаштириш;

биргаликдаги фаолият;

моддий ва номоддий активларни акс эттириш ва уларга эскириши (амортизация) ҳисоблаш;

жалб этилган маблағлар қийматининг капитализация қилиниши ва бошқа харажатлар;

капитал қуйилмалар;

инвестиция мулки;

молиявий инструментлар ва инвестициялар;

ижара;

илмий-тадқиқот ва тажриба-конструкторлик ишлари билан боғлиқ харажатлар;

товар-моддий захиралар;

солиқлар, жумладан кечиктирилган солиқлар;

резервлар;

ходимларни сақлаб туриш;

хорижий валютани ўтказиш;

фаолият турларини, географик сегментларни ва харажатларни сегментлар ўртасида тақсимлаш усулини белгилаш;

инфляцияни ҳисобга олиш;

давлат ёрдами.

127. Ташкилот, агар бошқа молиявий ҳисоботларда ёритилмай қолган бўлса, қуйидаги ахборотларни ёритиб бериши керак:

ташкилотнинг ҳуқуқий шакли, таъсис этилган мамлакат ва рўйхатга олинган идоранинг юридик манзили (ёки амалий фаолият аниқ жойи, агар амалий фаолиятнинг манзили рўйхатга олинган идора манзилидан фарқ қилса);

ташкилотлар асосий фаолияти операциялари моҳиятининг тавсифи;

бош ташкилоти ёки гуруҳ бош ташкилотининг номи;

ходимларнинг рўйхатдаги ўртача сони.

1. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 26 июлда 17-17/86-сон билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (1-сонли БҲМС) «Ҳисоб сиёсати ва молиявий ҳисобот» (рўйхат рақами 474, 1998 йил 14 август).

2. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2012 йил 18 сентябрдаги 71-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (1-сонли БҲМС) «Ҳисоб сиёсати ва молиявий ҳисобот»га ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 474-1, 2012 йил 5 октябрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2012 й., 40-сон, 473-модда).

3. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 25 августда 43-сон билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (3-сонли БҲМС) «Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот» (рўйхат рақами 484, 1998 йил 26 август).

4. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2003 йил 12 мартдаги 45-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисоби миллий стандарти (15-сон БҲМС) «Бухгалтерия баланси»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1226, 2003 йил 20 март) (Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2003 й., 5-6-сон).

5. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2017 йил 14 июндаги 79-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисоби миллий стандарти (15-сон БҲМС) «Бухгалтерия баланси»ни тасдиқлаш ҳақида»ги буйруққа ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1226-1, 2017 йил 16 июнь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 24-сон, 519-модда).

6. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2004 йил 1 мартдаги 36-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (14-сон БҲМС) «Хусусий капитал тўғрисида ҳисобот»ни тасдиқлаш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1335, 2004 йил 7 апрель) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й.,14-сон, 174-модда).

7. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2017 йил 13 июндаги 76-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (14-сон БҲМС) «Хусусий капитал тўғрисида ҳисобот»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруққа ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1335-1, 2017 йил 16 июнь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 24-сон, 517-модда).