toggle_night_mode
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining
Buyrugʻi
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 22-iyulda hisobga olindi, hisob raqami 263]
Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-martdagi PF-5963-son “Oʻzbekiston Respublikasining qurilish sohasida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi farmonlariga muvofiq buyuraman:
1. SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1996-yil 11-sentabrdagi 87-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.03.01-96 “Beton va temirbeton konstruksiyalar” qurilish meʼyorlari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.
4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir B. ZAKIROV
Toshkent sh.,
2024-yil 20-iyun,
01/2-22-son
Kelishildi:
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV
2024-yil 27-may
Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV
2024-yil 14-may
Tabiiy pardozbop toshlar va boshqa tosh mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish boʻyicha rais oʻrinbosari B. BOBOKULOV
2024-yil 15-may
Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV
2024-yil 24-may
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 20-iyundagi 01/2-22-son buyrugʻiga
ILOVA
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalari
Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) ogʻir, mayda donador, yengil, sergʻovak, gʻovaklangan, shuningdek zoʻriqtirilgan beton va temir-beton konstruksiyalarni loyihalashga oid talablarni belgilaydi.
Ushbu SHNQning talablari poʻlat, fibrobeton, yigʻma-monolit, beton va temir-betondan loyihalanadigan gidrotexnika inshootlari, armotsement konstruksiyalar, koʻpriklar, transport tunnellari, koʻtarmalar ostidagi quvurlar, avtomobil yoʻllari va aerodromlar qoplamalari, oʻrtacha zichligi 500 dan kam va 2500 kg/m3 dan ortiq boʻlgan betonlar, gips va maxsus bogʻlovchi moddalar, maxsus va organik toʻldirgichlardagi hamda yirik gʻovakli tuzilishga ega boʻlgan betonlarni loyihalashga nisbatan tatbiq etilmaydi.
1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar
1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar qoʻllanilgan:
SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;
SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;
QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;
QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;
SHNQ 2.02.01-19 “Bino va inshootlarning asoslari”;
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari”;
QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;
SHNQ 3.01.01-22 “Qurilishda ishlab chiqarishni tashkil qilish”;
QMQ 3.03.01-98 “Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar”;
GOST 18105-2018 Betonlar. Mustahkamlikni nazorat qilish va baholash qoidalari (rasmiy manba: Betoni. Pravila kontrolya i otsenki prochnosti);
GOST 27751-2014 Qurilish konstruksiyalari va asoslarning ishonchliligi. Asosiy qoidalar (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);
GOST 380-2005 Oddiy sifatli uglerodli poʻlat. Markalar (rasmiy manba: Stal uglerodistaya obiknovennogo kachestva. Marki);
GOST 535-2005 Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan tayyorlangan sortli va fasonli prokat. Umumiy texnik shartlar (rasmiy manba: Prokat sortovoy i fasonniy iz stali uglerodistoy obiknovennogo kachestva. Obshiye texnicheskiye usloviya;
GOST 5781-82 Temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun issiq prokatka qilingan poʻlat. Texnik shartlar (rasmiy manba: Stal goryachekatanaya dlya armirovaniya jelezobetonnix konstruksiy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 6727-80 Temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun past uglerodli poʻlatdan tayyorlangan sovuq tarzda yasalgan sim. Texnik shartlar (rasmiy manba: Provoloka iz nizkouglerodistoy stali xolodnotyanutaya dlya armirovaniya jelezobetonnix konstruksiy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 7348-81 Oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun uglerodli poʻlatdan tayyorlangan sim. Texnik shartlar (rasmiy manba: Provoloka iz uglerodistoy stali dlya armirovaniya predvaritelno napryajennix jelezobetonnix konstruksiy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 7473-2010 Beton qorishmalar. Texnik shartlar (rasmiy manba: Smesi betonnie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 8267-93 Qurilish ishlari uchun zich togʻ jinslardan tayyorlangan sheben
va shagʻal. Texnik shartlar (rasmiy manba: Sheben i graviy iz plotnix gornix porod dlya stroitelnix rabot. Texnicheskiye usloviya);
GOST 8736-2014 Qurilish ishlari uchun qum. Texnik shartlar (rasmiy manba: Pesok dlya stroitelnix rabot. Texnicheskiye usloviya);
GOST 8829-2018 Zavodda ishlab chiqarilgan temir-beton va beton qurilish buyumlari. Yuklash bilan sinov usullari. Mustahkamlik, qattiqlik va darzga bardoshlikni baholash qoidalari (rasmiy manba: Izdeliya stroitelnie jelezobetonnie i betonnie zavodskogo izgotovleniya. Metodi ispitaniy nagrujeniyem. Pravila otsenki prochnosti, jestkosti i treshinostoykosti);
GOST 10060-2012 Betonlar. Sovuqbardoshlikni aniqlash usullari. Asosiy talablar (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya morozostoykosti. Osnovnie trebovaniya);
GOST 10180-2012 Betonlar. Nazorat namunalari boʻyicha mustahkamlikni aniqlash usullari (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya prochnosti po kontrolnim obrazsam);
GOST 10181-2014 Beton qorishmalar. Sinov usullari (rasmiy manba: Smesi betonnie. Metodi ispitaniya);
GOST 10922-2012 Armatura va oʻrnatma buyumlar, ularning temir-beton konstruksiyalar uchun payvand, toʻqilgan va mexanik birikishlari. Umumiy texnik shartlar (rasmiy manba: Armaturnie i zakladnie izdeliya, ix svarnie, vyazanie i mexanicheskiye soyedineniya dlya jelezobetonnix konstruksiy. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 12730.0-2020 Betonlar. Zichlik, namlik, suv shimish, gʻovaklik va suv oʻtkazmaslikni aniqlash usullariga umumiy talablar (rasmiy manba: Betoni. Obshiye trebovaniya k metodam opredeleniya plotnosti, vlajnosti, vodopoglosheniya, poristosti i vodonepronitsayemosti);
GOST 12730.1-2020 Betonlar. Zichlikni aniqlash usuli (rasmiy manba: Betoni. Metod opredeleniya plotnosti);
GOST 12730.5-2018 Betonlar. Suv oʻtkazmaslikni aniqlash usullari (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya vodonepronitsayemosti);
GOST 13015-2012 Qurilish uchun temir-beton va beton buyumlar. Umumiy texnik talablar. Qabul qilish, markalash, qadoqlash, tashish va saqlash qoidalari (rasmiy manba: Izdeliya jelezobetonnie i betonnie dlya stroitelstva. Obshiye texnicheskiye trebovaniya. Pravila priyemki, markirovki, transportirovaniya i xraneniya);
GOST 13840-68 1x7 poʻlat armaturali kanatlar. Texnik shartlar (rasmiy manba: Kanati stalnie armaturnie 1x7. Texnicheskiye usloviya);
GOST 17624-2021 Betonlar. Mustahkamlikni aniqlashning ulratovush usuli (rasmiy manba: Betoni. Ultrazvukovoy metod opredeleniya prochnosti);
GOST 22690-2015 Betonlar. Mustahkamlikni aniqlashning mexanik buzmaydigan nazorat usullari bilan aniqlash (rasmiy manba: Betoni. Opredeleniye prochnosti mexanicheskimi metodami nerazrushayushego kontrolya);
GOST 23732-2011 Betonlar va qorishmalar uchun suv. Texnik shartlar (rasmiy manba: Voda dlya betonov i rastvorov. Texnicheskiye usloviya);
GOST 23858-2019 Temir-beton konstruksiyalar armaturasining payvand tutashish
va tavrli birikishlari. Ultratovush sifat nazorati usullari. Qabul qilish qoidalari (rasmiy manba: Soyedineniya svarnie stikovie armaturi jelezobetonnix konstruksiy. Ultrazvukovie metodi kontrolya kachestva. Pravila priyemki);
GOST 24211-2008 Beton uchun qoʻshimchalar. Umumiy texnik talablar (rasmiy manba: Dobavki dlya betonov. Obshiye texnicheskiye trebovaniya);
GOST 25192-2012 Betonlar. Tasnif va umumiy texnik talablar (rasmiy manba: Betoni. Klassifikatsiya i obshiye texnicheskiye trebovaniya);
GOST 25781-2018 Temir-beton buyumlarni tayyorlash uchun poʻlat qoliplar. Texnik shartlar (rasmiy manba: Formi stalnie dlya izgotovleniya jelezobetonnix izdeliy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 26633-2015 Ogʻir va mayda donali betonlar. Texnik shartlar (rasmiy manba: GOST 26633-2015 Betoni tyajelie i melkozernistie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 27005-2014 Yengil va uya tuzilishli betonlar. Oʻrtacha zichlikni nazorat qilish qoidalari (rasmiy manba: Betoni legkiye i yacheistie. Pravila kontrolya sredney plotnosti);
GOST 27006-2019 Betonlar. Qorishmalarni tanlash qoidalari (rasmiy manba: Betoni. Pravila podbora sostavov);
GOST 28570-2019 Betonlar. Konstruksiyalardan olingan namunalar boʻyicha mustahkamlikni aniqlash usullari (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya prochnosti po obrazsam, otobrannim iz konstruksiy);
GOST 31108-2020 Umumqurilish sementlari. Texnik shartlar (rasmiy manba: Sementi obshestroitelnie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 34329-2017 Qolip. Umumiy texnik shartlar (rasmiy manba: Opalubka. Obshiye texnicheskiye usloviya).
2-bob. Atamalar va taʼriflar
2. Ushbu SHNQda quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:
konstruktiv armatura — ishchi armaturaga perpendikulyar ravishda joylashtiradigan armatura;
ishchi armatura — hisob-kitob asosida oʻrnatiladigan armatura;
beton himoya qatlami — betondan armatura oʻzagicha (sterjen) boʻlgan masofa;
betonning oʻz-oʻzini kuchlantirish boʻyicha markasi — betondagi oldindan zoʻriqishi, MPa, uning boʻylab mustahkamlanish koeffitsiyentida kengayish natijasida hosil boʻlishi;
anizotropiya — turli yoʻnalishlar boʻyicha xossalarning xilma-xilligi;
vazmin (massivnaya) konstruksiya — konstruksiya uchun uni quritish uchun ochiq boʻlgan yuza nisbati, m2, uning hajmi, m3, 2 ga teng yoki undan kichik boʻlgan konstruksiya;
armaturaning mexanik bogʻlanishlari — siqish va choʻzilish kuchlarini qabul qiladigan boglovchi mufta va ikkita armatura oʻzagidan (sterjen) iborat bogʻlanish;
normal kesim — elementning boʻylama oʻqiga perpendikulyar tekislikdagi kesim;
chegaraviy zoʻriqish — materiallar xususiyatlari boʻyicha elementning kesim orqali qabul qilinishi mumkin boʻlgan eng katta kuch;
kesimning ishchi balandligi — elementning siqilgan qirrasidan choʻzilgan yoki eng kam siqilgan boʻylama armatura ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa;
armaturaning ustma-ust tutashuvlari — armatura oʻzaklarini (sterjen) ularning uzunligi boʻyicha payvandlashsiz bir oʻzak uchini boshqa oʻzak uchiga qoʻyish yoʻli bilan bogʻlash;
qisqa muddatli darzlarning ochilishi — ularning doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklarning birgalikdagi taʼsirida ochilishi, davomli deganda faqat doimiy va uzoq muddatli yuklarning taʼsirida ochilishi.
3. Mazkur SHNQda MTSH — maxsus texnik shartlar qisqartmasi qoʻllanilgan.
3-bob. Umumiy qoidalar
1-§. Asosiy talablar
4. Konstruktiv yechimlarni tanlashda material, energiya sigʻimi, mehnat sarfi maksimal darajada pasaytirilishi kerak. Bunda, quyidagilar amalga oshirilishi lozim:
samarali qurilish material va konstruksiyalarni qoʻllash;
konstruksiyalar ogʻirligini kamaytirish;
qurilish materiallarining fizik-mexanik xossalaridan toʻliq foydalanish;
qurilish materiallarni tejamkorlik bilan sarflash.
5. Barcha turdagi beton va temir-beton konstruksiyalar quyidagi talablarga javob berishi kerak:
xavfsizlik;
foydalanishda yaroqlilik;
mustahkamlilik; loyihalashtirish topshirigʻi hamda MTSHda keltirilgan talablar.
6. Toʻliq choʻzilgan kesimda (suyuqlik yoki gaz bosimi ostida, nurlanish taʼsirida) oʻtkazmaydigan temir-beton konstruksiyalarda darzlar boʻlmasligi, mustahkamlilik boʻyicha qoʻyiladigan noyob binolardagi konstruksiyalar QMQ 2.03.11-96 ga muvofiq agressiv muhitda foydalanayotgan konstruksiyalarga qoʻyilishi lozim.
7. Konstruksiyaning mustahkamlik talablarini bajarishda quyidagilar taʼminlanishi kerak:
geometrik xususiyatlariga va materiallarning mexanik xossalariga turli hisobiy taʼsirlarni (uzoq muddatli yuklar, noqulay iqlim, texnologik, harorat, namlik va navbatma-navbat muzlatish va eritish, agressiv taʼsirlar) hisobga olgan holda xavfsizlik;
foydalanish yaroqlilik talablariga javob berishini.
8. Yuklar va taʼsirlar, olovga bardoshlilik chegarasi, sovuqqa chidamlilik, deformatsiyalarning chegaraviy koʻrsatkichlari (egilishlar, siljishlar, tebranishlar amplitudasi), tashqi havo harorati va atrof-muhitni nisbiy namligining hisobiy qiymatlari, qurilish konstruksiyalarini agressiv muhitlar taʼsiridan himoyalash SHNQ 2.01.02-04, QMQ 2.01.03-19, QMQ 2.01.07-96, SHNQ 2.02.01-19, QMQ 2.03.11-96, SHNQ 2.01.01-22 talablariga muvofiq boʻlishi lozim.
9. Beton va temir-beton konstruksiyalarni loyihalashda ularning ishonchliligi GOST 27751-2014 ga muvofiq boʻlishi zarur.
10. Yuklar va taʼsirlarning normativ qiymatlari, ishonchlilik koeffitsiyentlari hamda ularning doimiy va vaqtinchalik (uzoq va qisqa muddatli) koeffitsiyentlari QMQ 2.01.07-96 ga muvofiq aniqlanishi lozim.
11. Yigʻma konstruksiyalarning elementlari yuqori mustahkamlikka ega beton va armatura, shuningdek oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar, yengil va sergʻovak betonlardan tayyorlangan boʻlishi kerak.
12. Beton elementlar quyidagilarda qoʻllanilishi lozim:
boʻylama kuchning mazkur SHNQning 55-bandida koʻrsatilgan qiymatlardan oshmaydigan kichik ekssentrisitetlarda siqilishga ishlaydigan konstruksiyalarda;
kattaroq ekssentrisitetlar bilan siqilishga ishlaydigan konstruksiyalarda hamda egiladigan konstruksiyalarda.
13. Tashqi havoning hisobiy qishgi harorati SHNQ 2.01.01-22 ga muvofiq qurilish joyiga bogʻliq holda, eng sovuq besh kunlikning oʻrtacha harorati qabul qilinishi hamda hisobiy texnologik haroratlar loyihalash topshirigʻi bilan belgilanishi lozim.
14. Atrof-muhit havosining namligi SHNQ 2.01.01-22 ga muvofiq qurilish joyiga bogʻliq holda, eng issiq oy tashqi havosining oʻrtacha nisbiy namligi yoki isitiladigan binolardagi xonalar ichki havosining nisbiy namligi sifatida aniqlanishi kerak.
2-§ Asosiy hisobiy talablar
15. Beton va temir-beton konstruksiyalarni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha (birinchi guruh chegaraviy holatlari) va normativ foydalanishdagi yaroqliligi boʻyicha (ikkinchi guruh chegaraviy holatlari) hisob talablariga javob berishi kerak.
16. Konstruksiyalarni birinchi guruh chegaraviy holatlari boʻyicha hisoblashda quyidagilarni taʼminlashi lozim:
konstruksiya moʻrt, qayishqoq yoki boshqa turdagi buzilishidan oldin egilishi mustahkamligi;
nasos stansiya va yuzaga koʻtarilib qolishi (tirgak devorlarning agʻdarilishi va sirpanishiga hisob-kitob, yer osti yoki yerni chuqurlashtirib joylashtirilgan sigʻim (rezervuar)lar;
agressiv muhitning davriy yoki doimiy taʼsiri, navbatma-navbat navbatma-navbat muzlash va erish boʻyicha harakat, yongʻin taʼsir va boshqa kuch omillarining birgalikdagi noqulay taʼsiri ostidagi buzilishlar.
17. Konstruksiyalarning ikkinchi chegaraviy holatlari boʻyicha hisoblar quyidagilardan himoyalashni taʼminlashi kerak:
foydalanish sharoitlariga koʻra darzlar paydo boʻlishi hamda ularning yoki muntazam ochilib borishidan;
egilish, ogʻish, tebranish, koʻchishlardan.
18. Temir-beton konstruksiyalarning hisobiy sxemalarni hisoblash chegaraviy holat usuli boʻyicha hamda ishlab chiqarish, tashish, qurish va foydalanish bosqichlarida amalga oshirilishi kerak.
19. Yuklar va taʼsirlar boʻyicha ishonchlilik, muvofiqlik koeffitsiyentlar qiymatlari hamda yuklarning doimiy va vaqtinchalikka boʻlinishi QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
20. SHNQ 2.01.01-22 ga muvofiq iyul oyida oʻrtacha oylik havo harorati 28 °S va undan yuqori boʻlgan hududlarda foydalanish uchun hisoblarda haroratning iqlim taʼsirini hisobga olish kerak.
21. Beton va temir-beton konstruksiyalar uchun SHNQ 2.01.02-04ga koʻra olovbardoshlilik taʼminlanishi kerak.
22. Yigʻma konstruksiya elementlarining koʻtarish, tashish va qurishda element ogʻirligidagi yukni quyidagi dinamik koeffitsiyentlar koeffitsiyentlar bilan hisoblash lozim:
tashishda 1,60
koʻtarish va qurishda 1,40
23. Dinamik koeffitsiyentlar uchun kamaytirilgan qiymatlarni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi, biroq 1,25 dan kam boʻlmasligi kerak.
24. Yigʻma va yuk koʻtaruvchi monolit konstruksiyalarni mustahkamlikka, darzlar paydo boʻlishi hamda ochilishiga, shuningdek foydalanishning quyidagi bosqichlarida deformatsiyaga hisoblanishi kerak:
konstruksiyada oʻrnatilayotgan beton mustahkamlikka yetgunga qadar ushbu betonning ogʻirligi va konstruksiya barpo etish bosqichida taʼsir koʻrsatadigan yuklarni hisobga olgan holda;
konstruksiyada oʻrnatilgan beton mustahkamlikka erishgandan soʻng barpo etish va foydalanish bosqichlarida yuklar taʼsirini hisobga olgan holda.
25. Temir-beton konstruksiyalarda statik aniqlanmaydigan yuk va majburiy koʻchishlarda (haroratning oʻzgarishi, beton namligi, tayanchlarning siljishi), hosil boʻlgan zoʻriqtirishlar hamda statik aniqlanadigan konstruksiyalarda esa beton va armaturaning elastik boʻlmagan deformatsiyalar va darzlar mavjudligini hisobga olgan holda aniqlash lozim.
26. Konstruksiyalar yoki ularning qismlarini darzlarga bardoshliligi va armatura turiga koʻra quyidagi toifalardagi talablar amalga oshirilishi lozim:
darzlarni paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik (1-toifa);
acrc1 darzlarning eni boʻyicha cheklangan qisqa muddat ochilishiga ularning keyingi ishonchli yopilishi (qisilishi) (2-toifa);
darzlarning eni boʻyicha cheklangan qisqa acrc1 va davomli acrc2 ochilishi (3-toifa).
27. Temir-beton konstruksiyalarning darzlarga bardoshliligi, agressiv boʻlmagan muhit sharoitida oʻtkazuvchanligini cheklash uchun darzlarni ochilishining chegaraviy qiymatlari quyidagi 1-jadval va armaturaning butligini taʼminlash 2-jadvalda keltirilgan.
1-jadval

Konstruksiyalarning ish sharoitlari

Temir-beton konstruksiyalarning darzbardoshliligiga talab toifalari  va oʻtkazuvchanligini cheklashni taʼminlovchi darzlar ochilishining chegaraviy yoʻl kengligi  va , mm

Suyuqlik va gazlar bosimini qabul qiluvchi elementlar:

toʻliq choʻzilgan

1-toifa1

qisman siqilgan

3-toifa;

Sochiluvchan jinslar bosimini qabul qiluvchi elementlar

3-toifa;

Oldindan zoʻriqtirilmagan konstruksiyalarda yoʻl qoʻyiladi, bunda ularning darzlarga chidamliligini aniqlashda 3-toifa talablari bajarilishi kerak.

2-jadval

Konstruksiyalarni foydalanish sharoitlari

Temir-beton konstruksiyalarning darzbardoshliligiga talab toifalari va armatura butligini taʼminlovchi darzlar ochilishining chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan kengligi  va , mm

oʻzakli sinfi A240, A300, A400, A400v va A600; simli, sinfi B500 va Bp500

oʻzakli sinfi A800 va A1000, simli, sinfi Bp1200 dan Vr1600gacha, K1400 dan K1900 gacha, sim diametri 3,5 mm va undan ortiq

simli sinfi

Bp1200 dan Vr1600gacha va K1400 dan K1900 (7-simli) gacha, sim diametri 3 mm va undan kam; oʻzakli, sinfi At1200

1. Yopiq xonada

3-toifa;

3-toifa;

3-toifa;

2. Ochiq havoda, shuningdek yer osti suvlari sathidan  yuqorida yoki pastda joylashgan gruntda  

3-toifa;

3-toifa;

2-toifa;

3. Yerosti suvlarining oʻzgaruvchan darajasi boʻlgan gruntda

3-toifa;

2-toifa;

2-toifa;

Izohlar:

1. Armatura sinflarining belgilanishi — 48-bandga muvofiq boʻlishi lozim.

2. Kanatlarda tashqi qatlam simi boʻlishi kerak.

3. Yopiq xonalarda yoki ochiq havoda foydalaniladigan A-V sinfdagi oʻzak (sterjen) armaturali konstruksiyalar uchun, acrc1 va acrc2 qiymatlarini ushbu jadvalda keltirilgan qiymatlarga nisbatan 0,1 mm ga koʻpaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

28. Temir-beton konstruksiyalarning darzlar hosil boʻlishi, ochilish yoki yopilishi boʻyicha yuk va ishonchlilik koeffitsiyentlari quyidagi 3-jadvalda keltirilgan.
Mazkur jadvalda keltirilgan 2 va 3 toifadagi temir-beton konstruksiyalarning darzlarga bardoshliligi hisoblarda qabul qilinadigan yuk va ishonchlilik koeffitsiyentlari boʻyicha darzlar mavjud boʻlmasa, darzlarning qisqa muddatga ochilishi va yopilishi (2-toifa uchun) yoki ularning qisqa va uzoq muddatga ochilishi (3-toifa uchun) hisobi bajarilmaslikka yoʻl quyiladi.
3-jadval

Temir-beton konstruksiyalarning

darzbardoshli ligiga talab toifalari

Hisoblarda qabul qilinadigan yuk va gf, ishonchlilik koeffitsiyentlari

darz hosil boʻlishi boʻyicha

darzlarning ochilishi boʻyicha

darzlarning yopili shi boʻyicha

qisqa muddatli

uzoq muddatli

1

gf>1,0* da doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli

—

—

—

2

gf > 1,0* da doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli (hisoblashda qisqa muddatli darzlarning ochilishi va ularning yopilishi boʻyicha tekshirish zaruratini aniqlash uchun amalga oshiriladi)

 da doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli

—

 da doimiy va uzoq muddatli

3

gf>1,0 da doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli (hisoblash darzlarning ochilishi boʻyicha tekshirish zaruratini aniqlash uchun amalga oshiriladi)

 da doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli

 da doimiy va uzoq muddatli

—

*gf  koeffitsiyenti mustahkamlik boʻyicha hisobdagidek qabul qilinadi.

Izohlar:

1. Uzoq va qisqa muddatli yuklar 5-bandining talablarini hisobga olib qabul qilinadi.

2. Darz hosil boʻlish boʻyicha hisoblashda maxsus yuklar darzlarning mavjudligi halokatli holatlarga (portlashga, yongʻinga) olib kelishi mumkin boʻlganda hisobga olinadi.

29.Boʻylama darzlar ochilishini oldini olish uchun konstruktiv choralar koʻrilishi (tegishli koʻndalang armatura oʻrnatish) va oldindan zoʻriqtirilgan element betondagi siqilib zoʻriqtirilgan qiymatini oldindan siqish bosqichida cheklanishi mazkur SHNQning 58-bandiga muvofiq bajarilishi lozim.
30. Zoʻriqtirishni uzatish zonasini armaturalarsiz oldindan zuriktirilgan elementlarning oxirgi qismlarida doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklarda darzlar paydo boʻlmasligi, bunda koeffitsiyent bilan hamda mazkur SHNQning 49-bandida belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi zarur.
31. Zoʻriqtirishlarni uzatish zonasi boʻylab armaturada oldindan zoʻriqtirilganligini noldan eng yuqori hisoblangan qiymatlargacha chiziqli oʻsib boruvchi deb qabul qilish kerak.
32. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning siqilgan zonasida hisoblardagi foydalanish yuklari uzun oʻqi bilan normal boʻlgan darzlar hosil boʻlsa, bunda choʻzilgan zonada darzbardoshliligi pasayishi va egrilik oshishini hisobga olish lozim.
33. Zaif armaturalangan temir-beton elementlar uchun ularning yuk kutarish qobiliyati betonning choʻzilgan zonasida darzlar paydo boʻlishi bilan bir vaqtda tugashi bilan tavsiflanishi, choʻzilgan armaturaning boʻyi kesim maydoni mustahkamlik jihatidan talab qilingan qiymat kamida 15 foizga koʻpaytirilishi kerak.
34. Konstruksiya elementlarining egilishi va koʻchishi QMQ 2.01.07-96 da belgilangan chegaraviy koʻrsatkichlardan oshmasligi lozim.
35. Beton va temir-beton elementlarning mustahkamligi boʻyicha zoʻriqtirishlarning siqish taʼsiriga nisbatan hisoblashda tasodifiy ekssentrisitet ea hisobga olinishi kerak.
Element kesimining ekssentrisiteti ea balandligi 1/30 va uzunligi kamida 1/600 dan kam boʻlmasligi yoki kesimlar orasidagi masofani siljishi hamda konstruksiya turi, barpo etish usuliga koʻra yigʻma elementlar oʻrtasidagi oʻzaro siljishlarni hisobga olish lozim.
36. Konstruksiya elementlarining statik aniqlanmaydigan qiymatlari uchun berilgan uzunlikdagi kuchning ogʻirlik markaz kesimidagi ekssentrisitet e0 olingan statik hisoblaridan nolga teng qabul qilinishi, bunda konstruksiya elementlaridagi statik hisobi va tasodifiy ekssentrisitet e0 yigʻindilaridan aniqlanishi kerak.
37. Harorat-kirishish choklar oʻrtasidagi masofa hisoblar orqali aniqlanishi, bunda aniqlangan masofalar mazkur SHNQning 4-ilovasida keltirilgan qiymatlardan oshmaganda, hisoblarni bajarmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
3-§ Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarni loyihalashga qoʻshimcha talablar
38. S va S ́ zoʻriqtirilgan armaturasi ning oldindan zoʻriqtirilgan oʻzakli va simli armatura talablariga javob berishi uchun ruxsat ruxsat etilgan p ogʻishlarini hisobga olgan holda oʻrnatilishi kerak.
. (1)
39. Armaturani mexanik tortish usulida ning qiymati ga teng qabul qilinishi, shuningdek quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(2)
bu yerda:
— MPa da;
— tortiluvchi oʻzak uzunligi (tayanchlarning tashqi qirralari oʻrtasidagi masofalar), m.
40. Armatura avtomatik ravishda tortilganda 2-formuladagi 360 miqdori 90 ga almashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
41. S va Sʼ ning zoʻriqtiriladigan armaturasi ustunlarga tortilgandan keyin zoʻriqtirishlar qiymati va mazkur SHNQning 35-bandi hamda anker deformatsiyasi va armatura ishqalanishidagi yoʻqotishlar mazkur SHNQning 38-bandiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
42. Qotgan betonga armaturani tortishda zoʻriqtirilgan tushgan joyda kuch zoʻraqtiriladigan armaturadagi armaturadagi S va Sʼ hisobiy kesimdagi qiymatlari va sharti taʼminlashi va ga teng deb qabul qilinishi lozim.
(3)
(4)
mazkur SHNQning 3 va 4-formulalarida:
– oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni hisobga olmay aniqlanadi;
– oldindan zoʻriqtirilgan birinchi yoʻqotishlarni hisobga olib, va qiymatlarida mazkur SHNQning 8 va 9-formulalari boʻyicha aniqlanishi lozim.
– ushbu koʻrsatkichlar mazkur SHNQning 48-bandi talablarida muvofiq boʻlishi lozim.
43. Konstruksiya yuklanganda betonni siljuvchanlik va qisqarish yoʻqotishlarni hamda beton konstruksiyasining oʻz-oʻzini zoʻraqtirishlari Sp beton markasi, armaturani betondagi joylashuvlarini (bir, ikki va uch oʻqli armatura) hisobga olish lozim.
44. Armatura tayanchlariga zoʻriqtirilishida quyidagilarni hisobga olish lozim:
birinchi yoʻqotishlar — anker deformatsiyasi, armaturaning egiluvchi moslamaga ishqalanishi, armaturadagi zoʻriqtirishlarni boʻshashi (relaksatsiya), harorat pasayishi, shakl deformatsiyasi (armaturalarni shaklga zoʻraqtirishi), beton siljuvchanliklarini tez tarqalishlarini;
ikkinchi yoʻqotishlar — betonning kirishish va siljuvchanliklarni.
45. Armaturaning betonga zoʻriqtirishida quyidagilarni hisobga olish zarur:
birinchi yoʻqotishlar — ankerlar deformatsiyasidan, armaturaning kanall devor yoki konstruksiyalar beton sirtiga ishqalanishlarini;
ikkinchi yoʻqotishlar — armaturadagi zoʻriqtirishlarni boʻshashi (relaksatsiya), betonning kirishish va siljuvchanligi, armatura armatura burama ostida beton ezilishidan, blok (bloklardan tuzilgan konstruksiyalar uchun) orasidagi tutashish joylarining deformatsiyalarini.
46. Armaturaning oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarini mazkur SHNQning 4-jadvali boʻyicha aniqlanishi, bunda konstruksiyalarni loyihalashga yoʻqotishlarning umumiy miqdorini kamida 100 MPa deb qabul qilish lozim.
47. Oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni betonning markasiga bogʻliq boʻlgan betonning kirishish, siljuvchanlik va muhit namligiga qarab oʻz-oʻzini zoʻriqtiruvchi zoʻriqtiruvchi elementlarda hisoblanadi.
Oʻz-oʻzini zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun kirishish va oʻta nam boʻlgan sharoitlarda qoʻllanilmaydi.
48. Mazkur SHNQning 4-jadvalining 8 va 9-bandlari boʻyicha beton kirishishi va siljuvchanligidan yuzaga keluvchi dastlabki yoʻqotishlarni aniqlashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:
konstruksiya yuklarning oldindan maʼlum boʻlgan muddatiga yoʻqotishlarni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentga koʻpaytirilishi
(5)
bu yerda:
– vaqt, kun, betonni siqish kunidan boshlab siljuvchanlikdan, betonlash tugagandan soʻng kirishish yoʻqotishlarni aniqlashda hisoblanadi;
ogʻir va mayda donador beton konstruksiyalardan tashqari foydalanishga moʻljallangan konstruksiyalar uchun havoning namligi 40 foizdan past boʻlganda yoʻqotishlarni 25 foizga oshirishilishi;
sement navi, beton tarkibi, konstruksiyalarni tayyorlash va foydalanish sharoiti maʼlum boʻlsa, unda yoʻqotishlarni aniqlash uchun aniqroq usullardan foydalanilishi.
4-jadval

Armatura oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarning qiymatlari, MRa

 

 

tayanchlarga

betonga

 

A. Birinchi yoʻqotishlar

 

1. Armatura zoʻriqtirishining boʻshashi (relaksatsiya):

 

 

 

armaturani mexanik usulda tortishda:

 

 

 

a) simli

—

 

b) oʻzakli

—

 

armaturani elektrotermik  va elektrotermomexanik usullarda zoʻriqtirishda:

 

 

 

v) simli

—

 

g) oʻzakli

—

 

 

Bu yerda, ssp yoʻqotishlarni hisobga olmay qabul qilinishi, MRa hisoblangan yoʻqotishlar qiymatlari manfiy chiqqan qiymatni nolga teng qilib qabul qilish kerak.

 

 

2. Haroratlar farqi (qizdirish zonasidagi tortilgan armatura va betonni isitishda tortishdan zoʻriqishni qabul qiluvchi konstruksiya haroratlarining ayirmasi

 

V15 - V40 sinflarga mansub betonlar uchun              1,25 Dt

—

 

V45 va undan yuqori sinfga mansub betonlar uchun 1,0 Dt,

—

 

bu yerda Dt – qizdirilayotgan armatura va tortishdan zoʻriqtirishni qabul qiluvchi qoʻzgʻalmas tayanchlar (qizdirilish zonasidan tashqarida) haroratining ayirmasi, °S. Aniq maʼlumotlar boʻlmaganda, °S  qabul qilinishi lozim.

Termik ishlov berish jarayonida zoʻriqtirilgan armaturani tortishda harorat oʻzgarishidan yoʻqotishlarni qoplaydigan miqdorda, oxirgilari nolga teng qabul qilinadi.

 

 

Armatura oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarini keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotilishlarning qiymatlari, MPa

tayanchlarga

betonga

3. Tortiluvchi qurilmalar oldida joylashgan ankerlar deformatsiyasi

bu yerda:

 – presslangan shaybalarning siqilishi, qoʻyilma kallachalarning ezilishi – 2 mm ga teng deb qabul qilinishi lozim, inventar qisqichlardagi oʻzaklarning siljishi, quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

– oʻzak diametri, mm;

– tortiladigan oʻzak uzunligi (qolip yoki stend tayanchlarining tashqi qirralari orasidagi masofa), mm.

Tortilishning elektrotermik usulida ankerlar deformatsiyasi hisob-kitobda eʼtiborga olinmaydi.

bu yerda:

 – betoni va anker elementlar orasida joylashgan shaybalar yoki qistirmalarning siqilishi, 1 mm ga teng deb qabul qilinishi lozim;

 –stakansimon ankerlar, tiqinli kolodka, anker gayka va tutqichlar deformatsiyasi, 1 mm ga teng deb qilinishi lozim;

         tortiluvchi oʻzak uzunligi, mm.

4. Armatura ishqalanishi:

 

 

a) kanal devorlari yoki konstruksiya betonlarning yuzasiga

—

bu yerda:

 – natural logarifm asosi;

5-jadval boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar;

 –  tortiluvchi qurilmadan hisobiy kesimgacha boʻlgan maydonning uzunligi, m;

 –  armatura oʻqining yigʻma burilish burchagi, radius;

  yoʻqotishlarni hisobga olmagan holda qabul qilinishi lozim.

b) eguvchi moslamalarga

bu yerda:

 – natural logarifmlar asosi;

0,25 ga teng deb qabul qilinadigan koeffitsiyent;

armatura oʻqining yigʻma burilish burchagi, radius;

yoʻqotishlarni hisobga olmagan holda qabul qilinishi lozim.

—

Armatura oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriktirilgan yoʻqotilishlarning qiymatlari, MPa

tayanchlarga

betonga

5.  Oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton konstruksiyalarni tayyorlashda poʻlat qolipning deformatsiyasi

 

bu yerda:

 – quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent:

 

armaturani domkrat bilan tortishda

 

armaturani oʻrash mashinasi bilan elektromexanik usulda tortganda (zoʻriqishning 50 foiz ini yuq hosil qiladi) 

 

 

turli vaqtda tortiladigan oʻzaklar guruhlari soni;

 – qolip deformatsiyasi hisobidan aniqlanadigan R zoʻriqishining taʼsir chizigʻi boʻyicha tayanchlarning yaqinlashuvi:

 – tayanchlarning tashqi qirralari orasidagi masofa.

 

Konstruksiya qolipi va ishlab chiqarish texnologiyasi haqida maʼlumotlar boʻlmasa, uning deformatsiyasidan yoʻqotishlar 30 MRa ga teng deb qabul qilinishi lozim.

Tortilishning elektrotermik usulida qolip deformatsiyasidan yoʻqotishlar hisob-kitobda hisobga olinmaydi, ular armaturani toʻliq uzaytirilishini aniqlashda hisobga olingan

—

Armatura  oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotilishlarining qiymatlari, MRa

tayanchlarga

betonga

6.  Beton uchun tez oquvchan siljuvchanlik:

 

 

a) tabiiy qotuvchi beton uchun

                                    

           

bu yerda:

  va  -      quyidagicha qabul qilinadigan koeffitsiyentlar:

, biroq 0,8 oshmasligi kerak;

, biroq 2,5 oshmasligi va 1,1 dan kam boʻlmasligi kerak;

 -    ushbu jadvalning 1–5 bandlari boʻyicha yoʻqotishlarni hisobga olgan holda, boʻylama armatura  va  ning ogʻirlik markazlari darajasida aniqlanadi.

 

Uzatish mustahkamligi 11 MRa va undan past boʻlganda, yengil beton uchun 40 koʻpaytiruvchi oʻrniga 60 koʻpaytiruvchi qabul qilinishi lozim.

—

b) issiqlik bilan ishlov berilgan betonlar uchun

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 6a bandidagi formulalar boʻyicha olingan natijalarni 0,85 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib hisoblanadi.

—

B. Ikkinchi yoʻqotishlar

7.  Armatura zoʻriqtirishning boʻshashi ( relaksatsiya):

 

 

a) simli

—

b) oʻzakli

—

Armatura oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotilishlarning qiymatlari, MRa

tayanchlarga

betonga

8. Betonning kirishishi mazkur SHNQning 16-bandiga muvofiq:

Tabiiy holda qotuvchi beton

Atmosfera bosimida issiqlik bilan ishlov berilgan beton

Betonning qotish sharoitidan qaʼtiy nazar

quyidagi sinfli ogʻir beton uchun:

 

 

 

a) V35 va undan past

40

35

30

b) V40

50

40

35

v) V45 va undan yuqori

60

50

40

mayda donador beton guruhi:

 

 

g) A

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 8a, bandi boʻyicha, 1,3 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib, aniqlanadi

40

d) B

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 8a  bandi boʻyicha, 1,5 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib, aniqlanadi

50

e) V

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 8a-v bandi boʻyicha, tabiiy qotuvchi ogʻir beton uchun qanday boʻlsa, shunday aniqlanadi

40

yengil beton, mayda toʻldiruvchili:

 

 

 

j) zich

50

45

40

z) gʻovak

70

60

50

9.  Betonning siljuvchanligi mazkur SHNQning 26-bandga muvofiq:

 

a)  ogʻir va yengil beton, zich mayda toʻldiruvchili:

                                  

                 

 

bu yerda:

– 5- bandida qanday boʻlsa, shunday, lekin mazkur jadvalning 1-6 bandlari boʻyicha yoʻqotishlari hisobga olgan holda;

– quyidagicha qabul  qilinadigan koeffitsiyent:

tabiiy qotuvchi betonlar uchun – 1,00;

atmosfera bosimi ostida issiqlik bilan ishlov berilgan betonlar uchun – 0,85.

Armatura  oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarini keltirib chiqaruvchi omillar

Armaturani tortishda oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotilishlarning qiymatlari, MRa

tayanchlarga

betonga

b) mayda donali beton guruhi:

 

A

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 9a bandiagi formulalar boʻyicha, olingan natijani 1,3 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib, hisoblanadi

B

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 9a bandidagi formulalar boʻyicha, olingan natijani 1,5 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib, hisoblanadi

V

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 9a bandidagi formulalar boʻyicha,  boʻlgan holda hisoblanadi

v)  gʻovak mayda toʻldirgichli yengil beton

Yoʻqotishlar mazkur jadvalning 9a bandidagi formulalar boʻyicha, olingan natijani 1,2 ga teng koeffitsiyentga koʻpaytirib hisoblanadi.

10.  Spiralsimon yoki halqasimon  armatura oʻrami ostida betonning ezilishi (konstruksiyalar diametri 3 m gacha boʻlganda)

—

 

bu yerda:

 -      konstruksiyaning tashqi diametri, cm

11.  Bloklar orasidagi tutashuvlarni siqish  deformatsiyasi (bloklardan tashkil topgan konstruksiyalar uchun)

—

bu yerda:

  – tortilayotgan armatura uzunligi boʻyicha konstruksiya va uskuna choklarining soni;

 – tutashuv joyining siqishili, beton bilan toʻldirilgan tutashuvlar uchun – 0,3 mm ga teng deb;

 quruq tutashuvda – 0,5 mm ga teng deb qabul qilinadi;

 – tortiladigan aramatura uzunligi, mm.

Izohlar:

1. Oldindan zoʻriqtirilgan armaturadagi zoʻriqtirilgan armaturaning yoʻqotishlari  qanday boʻlsa, shunday aniqlanadi.

2. Oʻz-oʻzini zoʻriqtiruvchi konstruksiyalar uchun betonning kirishishi va siljuvchanligi tufayli yoʻqotishlar tajribaviy maʼlumotlarga koʻra aniqlanadi.
5-jadval

Kanal yoki yuza

Armatura ishqalanishi natijasida yoʻqotishlarni aniqlash uchun koeffitsiyentlar
 

 armaturaning quyidagi koʻrinishida

bogʻlamlar,
kanatlar

davriy profilli oʻzaklar
 

1. Kanal:

myetall yuzali

0,0030

0,35

0,40

bikr kanal hosil qiluvchi bilan qilingan beton yuzasi

0

0,55

0,65

bikr kanal hosil qiluvchi bilan qilingan beton yuzasi, qayishqoq  kanal hosil qiluvchi bilan

0,0015

0,55

0,65

2. Beton yuzasi

0

0,55

0,65

49. Oldindan zoʻriqtirilgan armatura qiymati hisob-kitobga quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi va armatura tortilishining aniqlik koeffitsiyenti bilan kiritilishi lozim.
(6)
“Plyus” belgisi oldindan zoʻriqtirilgan nomaqbul taʼsirida (konstruksiya ishining ushbu bosqichida yoki elementning koʻrilayotgan maydonida oldindan zoʻriqtirilgan qobiliyatini pasayishi va darz hosil boʻlishiga olib keladi), “minus” belgisi maqbul taʼsirida qabul qilinishi kerak.
50. Armaturani mexanik tortish usulida qiymatlari 0,1 ga teng qabul qilinishi hamda tortishning elektrotermik va elektrotermomexanik usullarida esa quyidagi 7-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.
(7)
Biroq, 0,1 dan kam boʻlmagan miqdorda qabul qilinishi lozim.
bu yerda:
– mazkur SHNQning 10-ilovasiga muvofiq;
– element kesimidagi zoʻriqtiriluvchi armatura oʻzaklarining soni.
51. Oldindan zoʻriqtirilgan armatura yoʻqotishlarini aniqlashda, shuningdek darzlar ochilishi va deformatsiyalar boʻyicha hisoblashda, qiymatini nolga teng qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
52. Elementing boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlardagi zoʻriqtirilgan elastik materiallarni hisoblash talablariga muvofiq aniqlanishi, bunda betonning kanall hamda oʻyiqlar bilan zaiflashgan kesimi hisobga olinishi, armatura va beton elastiklik modullari butun boʻylama nisbatiga koʻpaytirilishi (zoʻriqtiriluvchi
va zoʻriqtirilmaydigan). armatura kesimini oʻz ichiga olgan kesim qabul qilinishi kerak.
53. Beton kesimning qismlari turli sinf yoki turli betonlardan yasalgan boʻlsa, ular betonning elastik modullari nisbati asosida bitta sinf yoki turga olib kelish lozim.
1-rasm. Temir-beton elementning koʻndalang kesimida oldindan zoʻriqtirilgan armaturani zoʻriqtirilganlik sxemasi
54. Oldindan siqib zoʻriqtirilgan va uni keltirilgan kesimning ogʻirlik markaziga nisbatan qoʻyilish ekssentrisiteti mazkur SHNQning 1-rasmiga muvofiq quyidagi formulalarga asosan aniqlanishi lozim:
(8)
(9)
bu yerda:
– zoʻriqtirilmagan armaturada beton kirishishi va siljuvchanligi sababli vujudga kelgan mos ravishda va zoʻriqtirishlar;
– keltirilgan kesimning ogʻirlik markazidan mos ravishda zoʻriqtirilgan va zoʻriqtirilmagan va armaturada teng taʼsir koʻrsatuvchi zoʻraqtirishlar qoʻyilgan nuqtalargacha masofalar mazkur SHNQning 1-rasmiga mavofiq aniqlanishi lozim.
55. Egri chiziqli zoʻriqtirilgan armaturada va qiymatlar mos ravishda ga koʻpaytirilishi kerak.
Bu yerda:
– armatura oʻqining element boʻylama oʻqiga nisbatan qiyalik burchaklari (koʻrilayotgan kesim uchun).
56. Qoʻyidagi va zoʻriqtirishlar qabul qilinadi:
betonni siqish bosqichida – birinchi yoʻqotishlar;
elementdan foydalanish bosqichida – birinchi va ikkinchi yoʻqotishlar.
57. Zoʻriqtirilgan qiymatlar quyidagilarga teng qabul qilinishi kerak:
yuk koʻtarish ni siqish bosqichida – mazkur SHNQning 4-jadvalining 6-bandi boʻyicha tez oquvchan siljuvchanlik sababli zoʻriqtirilgan yoʻqotishlar;
elementdan foydalanish bosqichida – mazkur SHNQning 4-jadvalidagi 6, 8, 9-bandlari boʻyicha beton kirishishi va siljuvchanligi sababli zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarning yigʻindisi.
6-jadval

Kesimning zoʻriqtirilgan holati

Armaturani tortish usuli

Oldindan siqish bosqichida betonning siqilib zoʻriqtirilganligi  oʻtkazish mustahkamligiga nisbatan ulushlarda

tashqi havoning hisobiy qishki haroratida, °S, minus 40 °S va undan yuqori

siqishda

markaziy

nomarkaziy

1. Tashqi yuklar taʼsirida zoʻriqtirishlar kamayadi yoki oʻzgaradi

tayanchlarga

0,85

0,95*

betonlarga

0,70

0,85

2. Tashqi yuklar taʼsirida zoʻriqtirishlar oshadi

tayanchlarga

0,65

0,70

betonlarga

0,60

0,65

*   Siqish zoʻriqishiini bosqichma-bosqich oʻtkazish bilan ishlab chiqariladigan elementlar uchun poʻlat tayanch detallar va  hajmli armaturalash koeffitsiyentiga ega armatura mavjudligida  zoʻriqishlarni uzatish zonasi uzunligidan kam boʻlmagan uzunlikda   qiymatni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Izohlar:

1.  Tashqi havoning qishki hisobiy haroratlari mazkur SHNQning 10-bandiga koʻra qabul qilinishi lozim.

2.  V7,5-V12,5 sinflarining yengil betonlari uchun  qiymatlari 0,30 dan koʻp oshmasligi kerak.

58. Betonning siqilib zoʻriqtirilgani mazkur SHNQning 6-jadvalida keltirilgan miqdorlardan (betonning oʻtkazish mustahkamligiga nisbatan ulushlarda) oshmasligi kerak.
59. Zoʻriqtirilgan qiymatlar sbp mazkur SHNQning 4-jadvalning 1 — 6-bandlari boʻyicha oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni hisobga olgan holda va birga teng boʻlgan gsp armatura tortilishining aniqlik koeffitsiyenti betonning chetki siqilgan tola darajasida aniqlanishi lozim.
60. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda armatura beton bilan bogʻlanmasa unda 1-toifadagi darzbardoshlilik talablari bajarilishi kerak.
4-§. Temir-betonning chiziqli boʻlmagan xususiyatlarini hisobga olgan holda tekis hisoblashga oid talablar
61. Tekis (balka-devor, orayopma plita) va ogʻir konstruksiyalarni fizikaviy chiziqsizlik, anizotropiyalardagi zoʻriqtirilishi, deformatsiya va kuchishlarni birinchi va ikkinchi chegaraviy holatlari boʻyicha hamda siljuvchanlik, buzilishlar jamlanishi (uzoq muddatli jarayonlarda) va geometrik chiziqsizlik (asosan yupqa devorli konstruksiyalarda) hisoblarni amalga oshirish kerak.
62. Armaturani boʻrtib chiqish xavfi mavjud boʻlsa uning chegaraviy siqilishini cheklash zarur.
63. Darzlar paydo boʻlganda, kuch va zoʻriqtirish bogʻliqlikning chiziqli boʻlmagan ifodalarida umumiy koʻrinishdagi anizotrop jism modelidan foydalanish qoʻyidagilarda amalga oshirilishi lozim:
darzlarni armaturaga nisbatan qiyalik burchagi va kesishish sxemalarida;
darzlarning ochilishi va qirgʻoqlarining siljishida;
armatura bikrligida (oʻqli betonning darzlar oraligʻidagi yoʻllar yoki bloklar yopishishi, tangensial darzlar betonni egiluvchan moslashuvchanligi va armaturadagi tegish va oʻq boʻylab zoʻriqtirilgan darzlarning hisoblari);
beton bikrligida (darzlar oʻrtasida oʻq kuchlari va siljuvchanligi, kesishadigan darzlar sxemasi uchun kamaytiriladi);
darzlarda (darzlarning sohillarni yetarlicha kichik kenglikda bogʻlanishi);
betonning darzlar orasi va armaturaning oʻq deformatsiyalari bir-biriga mosligi qisman buzilganda.
64. Beton oʻrtasidagi darzlar bikrligi armaturalanmagan darzlari mavjud elementlarning deformatsiya modelida hisobga olinishi kerak.
65. Temir-beton konstruksiyalarning yetarli darajada plastik deformatsiya bardoshliligi chegaraviy muvozanat usuli bilan aniqlanishi lozim.
66. Konstruksiyalarni mustahkamligi, deformatsiya, darzlar paydo boʻlishi va ochilishini chegaraviy elementlarni hisoblashda konstruksiyani tashkil etuvchi barcha chegaraviy elementlar uchun mustahkamlik va darzbardoshlilik hamda ortiqcha koʻchishi shartlari oʻrganilishi kerak.
4-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalar uchun materiallar
1-§. Beton
67. Ushbu SHNQ talablariga muvofiq beton va temir-beton konstruksiyalarni loyihalashda GOST 25192-2012 ga muvofiq quyidagi betonlarni qoʻlash lozim:
2200 dan 2500 kg/m3 gacha oʻrtacha zichlikdagi ogʻir beton;
1800 kg/m³ dan ortiq oʻrtacha zichlikdagi mayda donador beton;
ich va gʻovaklangan tarkibli yengil beton;
avtoklav va noavtoklav qotishda sergʻovakli beton;
maxsus zoʻriqtirilganbeton.
Beton va temir-beton konstruksiyalarni loyihalashda ularning maqsadi va ishlash sharoitiga koʻra, betonning sifat koʻrsatkichlari kuyidagilardan taʼminlashi kerak:
V siqilish mustahkamlik sinfini;
Vt oʻq boʻylab choʻzilishga mustahkamlik sinfini (ishlab chiqarishda nazorat etilayotgan hollarda belgilanadi);
F sovuqqabardoshlilik boʻyicha markasini (nam holatda navbatma-navbat muzlash va erish taʼsiriga duch keluvchi konstruksiyalarga belgilanadi);
W suv oʻtkazmaslik boʻyicha markasini (oʻtkazuvchanlikni cheklash talablari konstruksiyalarga belgilanadi);
D oʻrtacha zichlik boʻyicha markasini (konstruktiv talablardan tashqari issiqlikni izolyatsiyalash talablari konstruksiyalarga belgilanadi).
68. Betonning siqilish va oʻq boʻylab choʻzilish mustahkamlik sinflari betonning mustahkamligi, MPa 0,95 qiymatlar bilan taʼminlashi kerak.
69. Oʻz-oʻzini zoʻriqtirish boʻyicha zoʻriqtirilgan betonning markasi oldindan zoʻriqtirilgan betonda ichki kengayishidan paydo boʻladigan koeffitsiyent boʻylama armaturasi ga teng deb olinishi kerak.
70. Beton va temir-beton konstruksiyalar uchun quyidagi sinf va markalardan foydalanish kerak:
a) siqilishga mustahkamlik boʻyicha sinflar:
ogʻir beton — V3.5, B5, B7,5, B10, B12,5, B15, B20, B25, B30, B35, B40, B45, B50, B55; B60; B70; B80; B90; B100;
zoʻriqtilgan beton — B20, B25, B30, B35, B40, B45, B50, B55, B60, B70;
b) mayda donador betonlar uchun quyidagi guruhlar:
A — tabiy qotgan yoki atmosfera bosimida issiqlik bilan ishlov berilgan, 2,0 dan katta modul bilan — V3,5, B5, B7,5, B10, B12,5, B15, B20, B25, B30, B35, B40;
B — tabiy qotgan yoki atmosfera bosimida issiqlik bilan ishlov berilgan, 2,0 yoki undan kam oʻlchamdagi modulga ega qumda — B3,5, B5, B7,5, B10, B12,5, B15, B20, B25, B30;
V — avtoklav bilan ishlov berilganda — B15, B20, B25, B30, B35, B40, B45, B50, B55, B60;
v) oʻrta zichlikdagi markalar bilan yengil beton:
D800, D900 — B2,5, B3,5, B5, B7,5;
D1000, D1100 — B2,5, B3,5, B5, V7,5, B10, B12,5;
D1200, D1300 — B2,5, B3,5, B5, B7,5, B10, B12,5, B15, V20;
D1400, D1500 — B3,5, B5, B7,5, B10, B12,5, B15, B20, B25, B30;
D1600, D1700 — B5; B7,5; B10; B12,5; B15; B20; B25; B30; B35; V40;
D1800, D1900 — B10; B12,5, B15, B20, B25, B30, B35, B40;
D2000 — B20, B25, B30, B35, B40;
g) oʻrtacha zichlikdagi markalar bilan sergʻovakli beton:

avtoklavli:

avtoklavsizli:

D500

-B1, B1,5, V2, V2,5

¾

D600

-B1, B1,5, B2, B2,5, V3,5

B1; B1,5, V2

D700

-B1,5, B2, B2,5, B3,5, V5

B1,5; B2, B2,5

D800

-B2,5, B3,5, B5, B7,5

B2; B2,5, B3,5

D900

-B3,5, B5, B7,5, V10

B3,5, B5

D1000

-B5, B7,5, B10, B12,5

B5, B7,5

D1100

-B7,5, B10, B12,5, B15, V17,5

B7,5, B10

D1200

-B10, B12,5, B15, V17,5, V20

B10, B12,5

d) oʻrtacha zichlikdagi markalar bilan gʻovaklangan beton:
D800, D900, D1000, D1100, D1200, D1300 — B2,5; B3,5; B5; B7,5;
D1400 — B3,5, B5, B7,5.
71. V22,5 va V27,5 siqilish mustahkamligi boʻyicha oraliq sinflarning betonidan foydalanishga yoʻl quyiladi.
72. Oʻq boʻylab choʻzilishiga mustahkamlilik boʻyicha quyidagi sinflardan foydalanish lozim:
ogʻir, zoʻriqtirlgan, mayda donador betonlarda — 0,8, 1,2, 1,6, 2,0, 2,4, 2,8, 3,2, 3,6, 4,0, 4,4, 4,8;
yengil betonlarda — 0,8, 1,2, 1,6, 2,0, 2,4, 2,8, 3,2.
73. Sovuqqa chidamliligi boʻyicha quyidagi markalardan foydalanish zarur:
ogʻir beton, zoʻriqtirilgan va mayda donador betonlarda — F50, F75, F100, F150, F200, F300, F400, F500,F600, F800, F1000;
yengil betonlarda — F25, F35, F50, F75, F100, F150, F200, F300, F400, F500, F600, F800, F1000;
sergʻovakli betonlarda — F50, F75, F100, F150, F200, F300, F400, F500;
gʻovaklangan betonlarda — F15, F25, F35, F50, F75, F100.
74. Suv oʻtkazmaslilik boʻyicha quyidagi markalardan foydalanish kerak:
ogʻir va mayda donador betonlarda — W2, W4, W6, W8, W10, W12, W14, W 16, W 18, W 20;
yengil betonlarda — W2, W4, W6, W8, W10, W12.
75. Oʻrtacha zichlilik boʻyicha markalar:
yengil betonlarda — D800, D900, D1000, D1100, D1200, D1300, D1400;
D1500, D1600, D1700, D1800, D1900, D2000;
sergʻovakli betonlarda — D500, D600, D700, D800, D900, D1000, D1100, D1200,
gʻovaklangan betonlarda — D800, D900, D1000, D1100, D1200, D1300, D1400;
Shuningdek, oʻz-oʻzini zoʻriqtirilganlilik boʻyicha markalar — 0,6, 0,8, 1, 1,2, 1,5, 2, 3, 4.
76. Betonning siqilishi va oʻq boʻylab choʻzilish mustahkamliligi boʻyicha oʻz sinfiga mos keladigan beton konstruksiyasining yoshi loyihaviy yuklar bilan yuklash mumkin boʻlgan haqiqiy muddati, barpo etish usuli, beton qotish shartlari asosida belgilanishi zarur.
77. Yigʻma konstruksiyalarning elementlarida betonning topshirish mustahkamlik qiymati GOST 13015.0-83ga muvofiq belgilanishi lozim.
78. Temir-beton konstruksiyalar uchun quyidagilarni qoʻllashga yoʻl quyilmaydi:
V7,5 dan past boʻlgan siqilish mustahkamliligi sinfdagi ogʻir va donador betonlarni;
V7,5 dan past boʻlgan siqilish mustahkamliligi boʻyicha yengil betonlarni (qatlamli va V3,5 dan past, ikki qatlamli konstruksiyalarga).
79. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun koʻrsatkichlar mazkur SHNQning 7-jadvalida koʻrsatilgan qiymatdan past boʻlmasligi lozim:
ogʻir, mayda donador va yengil betonlardan tayyorlangan ichida zoʻriqtirilgan armatura joylashgan beton sinfidan;
zoʻriqtiriladigan armaturaning turi va sinfiga, uning diametriga va ankerli qurilmalarning mavjudligidan.
80. Betonning oʻzatish mustahkamligi Rbp (siqilishga mustahkamlik boʻyicha beton sinfi kabi nazorat qilinadigan siqilish momentiga beton mustahkamligi) 11 MPa dan past boʻlmagan miqdorda, A1000, At1000, At1000K va At1200 oʻzakli armaturada, shuningdek ankerlarsiz mustahkam armatura simlarida va armatura arqonlarida — 15,5 MPa dan kam boʻlmagan miqdorda belgilanishi kerak.
Uzatish mustahkamligi, qabul qilingan siqilishga mustahkamlik boʻyicha beton sinfining kamida 50 foizini tashkil qilishi lozim.
81. Koʻp marta takrorlanuvchi yuklar taʼsirida hisoblanadigan konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 7-jadvalida keltirilgan beton sinfining eng kichik qiymatlari simli zoʻriqtiriladigan aramatura va diametridan qatʼi nazar, A600 sinfiga hamda diametri 10 — 18 mm boʻlgan A800 oʻzakli zoʻriqtiriladigan armaturada mos ravishda betonning oʻzatish mustahkamligini orttirish bilan bir pogʻonaga 5 MPa ga oshirilishi kerak.
82. Konstruksiyalarni ayrim turlarini loyihalashda betonning minimal sinfini belgilash mazkur SHNQning 7-jadvalda keltirilgan 5 MPa ga teng boʻlgan bir bosqichdagi va betonning uzatish mustahkamliligini pasaytirishga yoʻl quyiladi.
83. Temir-beton konstruksiyalarni oldindan siqish bosqichida hisoblashda betonning hisobiy tavsiflari betonning oʻtqazuvchanlik mustahkamligiga son jihatidan teng boʻlgan beton sinfi uchun (chiziqli interpolyatsiya boʻyicha) qabul qilinishi lozim.
84. Bir qatlamli yalpi konstruksiyalarni loyihalashda betonning issiqlik izolyatsiyasi vazifasini bajaruvchi sbp/Rbp bosimining nisbiy miqdori 0,30 dan ortiq boʻlmagan yengil betonning V7,5-V12,5 sinflarida diametri 14 mm dan ortiq boʻlmagan A600 sinfdagi zoʻriqtirilgan armaturadan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi, bunda Rbp betonning uzatish mustahkamliligi beton sinfining kamida 80 foizini tashkil etishi kerak.
7-jadval

Zoʻriqtiriladigan armatura turi va sinfi

Beton sinfi, shundan past emas

1. Simli armatura sinflari:

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600 (ankerlarsiz) diametri, mm:

5 gacha

V20

6 va undan yuqori

V30

K1400 dan K1900 gacha

V30

2. Oʻzakli armatura (ankerlarsiz) diametri, mm:

10 dan 18 gacha, sinflar:

A400v

V15

A600

V15

A800

V20

A1000 i At1200

V30

20 va undan yuqori, sinflar:

A400v

V15

A600

V20

A800

V25

A1000 va At1200

V30

Izohlar:

1. Armatura sinflarining belgilanishlari — 135 bandiga muvofiq.

2. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda sinf armaturasini qoʻllash A400v sinfga tajriba va texnik-iqtisodiy asoslashlar natijalariga  koʻra qoʻllaniladi.

85. Temir-beton konstruksiyalarda maxsus tajribalarsiz koʻp marta takrorlanadigan yuk taʼsiriga duch keladigan mayda donador beton hamda Bp1200, Vr1600, K1400, K1900 sinflarni simli armatura bilan mustahkamlashda oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar 12 m dan ortiq oralik uchun foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
86. Korroziyadan himoya qilish va konstruksiyaning paslari va sirtida joylashgan armaturaning beton bilan birikuvini taʼminlash uchun foydalanadigan mayda donador betonning siqilishga mustahkamliligi boʻyicha sinfi V12,5 dan kanallar inyeksiyasi uchun esa V25 dan kam boʻlmasligi kerak.
87. Yigʻma temir-beton konstruksiya elementlarining tutashmalarini monolitlash uchun beton sinfini tutashgan elementlarning ish sharoitlariga qarab oʻrnatilishi kerak, biroq V7,5 dan kam boʻlmasligi lozim.
88. Bino va inshootlar konstruksiyalari uchun (isitiladigan binolarning tashqi devorlaridan tashqari) quyidagi 8-jadval, isitiladigan binolarning tashqi devorlari uchun 9-jadvalida keltirilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi kerak.
8-jadval

Konstruksiyaning ish sharoitlari

Beton markasi, kamida

Rejim tavsifi

tashqi havoning hisobiy qishki harorati, °S

sovuqbardoshlililigi boʻyicha

suv oʻtkazmasliligi

boʻyicha

bino va inshootlar konstruksiyalari (isitiluvchi binolarning tashqi devoridan tashqari) uchun maʼsuliyat darajasiga koʻra sinfi boʻyicha

I

II

III

I

II

III

1. Navbatma-navbat muzlash va erishi

a) suvga toʻyingan holati

minus 20° dan past 40° gacha

F 200

F 150

F100

W4

W2

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F 150

F 100

F 75

W2

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F 100

F 75

F 50

normalanmaydi

b) epizodik suvga toʻyinish holatlarida (masalan, doimiy atmosfera taʼsiriga uchraydigan yer usti konstruksiyalari)

minus 20° dan past 40° gacha

F 100

F 75

F 50

W2

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F 75

F 50

F 35*

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F 50

F 35

F 25*

normalanmaydi

v)  epizodik suvga toʻyinish hollari boʻlmaydigan nam havo holatida (masalan, doimiy tashqi havo taʼsiriga uchraydigan, ammo atmosfera yongʻinlari taʼsiridan himoyalangan konstruksiyalarga)

minus 20° dan past 40° gacha

F 75

F 50

F 35*

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F 50

F 35*

F 25*

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F 35*

F 25*

F 15**

normalanmaydi

2. 0 °S dan past haroratning epizodik taʼsir etishi mumkin boʻlgan holatlarda:

a) suvga toʻyingan holatda (masalan grunt yoki suv ostida joylashgan konstruksiyalarda)

minus 20° dan past 40° gacha

F 75

F 50

F 35*

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F 50

F 35*

F 25*

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F 35*

F 25*

normalanmaydi

normalanmaydi

b) nam havo sharoitlarda (masalan, qurilish va qurish davrida isitiladigan binolarning ichki konstruksiyalari)

minus 20° dan past 40° gacha

F50

F 35*

F 25*

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F 35*

F 25*

F 15**

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F 25*

F 15**

normalanmaydi

normalanmaydi

*      Ogʻir va mayda donador betonlar uchun sovuqbardoshliligi boʻyicha markalar normalanmaydi.

**    Ogʻir, mayda donador va yengil betonlar uchun sovuqbardoshliligi boʻyicha marka normalanmaydi.

Izohlar:

        1. Qishki haroratlari 7-bandga koʻra qabul qilinadi.

        2. Mn³5m-1 nisbiy sirt moduliga ega, atmosfera taʼsirlariga uchraydigan va 20°S dan 70 °S gacha oraliqda butun yoz davomida 60-marta qizish va sovish sikllarni oʻtadigan yigʻma konstruksiya elementlarlar uchun berilgan betonning sovuqbardoshliligi boʻyicha markasi 1 pogʻonaga oshiriladi.

9-jadval

Konstruksiyalarning ish sharoitlari

Isitiladigan binolarning tashqi beton devorlarining sovuqbardoshliligi uchun betonning minimal markasi

xona ichki havosining nisbiy

namligi , foiz

tashqi havoning hisobiy qishki harorati, °S

yengil, sergʻovakli, gʻovaklangan

ogʻir, mayda donador

binolar uchun maʼsuliyat darajasiga koʻra sinfi boʻyicha

I

II

III

I

II

III

minus 20° dan past 40° gacha

F75

F50

F35

F100

F75

F50

minus 5° dan past 20° gacha

F50

F35

F25

F75

F50

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F35

F25

F15*

F50

normalanmaydi

minus 20° dan past 40° gacha

F50

F35

F25

F50

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F35

F25

F15*

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F25

F15*

normalanmaydi

normalanmaydi

minus 20° dan past 40° gacha

F35

F25

F15*

normalanmaydi

minus 5° dan past 20° gacha

F25

F15*

normalanmaydi

normalanmaydi

Minus 5° va yuqori

F15*

normalanmaydi

normalanmaydi

*    Yengil betonlar uchun sovuqbardoshliligi boʻyicha beton markasi normalanmaydi.

Izohlar:

1.   Ogʻir, mayda donador va yengil betonlardan qilingan konstruksiyalarning bugʻ- va gidroizolyatsiyasi mavjud boʻlganda, ularning sovuqqabardoshliligi boʻyicha markasi bir pogʻonaga pasaytiriladi.

2.   Tashqi havoning qishki hisobiy harorati 6-bandga koʻra qabul qilinadi.

2-§. Betonning normativ va hisobiy xususiyatlari
89. Prizmaning oʻq boʻylab choʻzilishiga qarshiligi Rbtn va oʻq boʻylab siqilishga qarshiligi Rbn (prizma mustahkamligi) betonning normativ qarshiligi deb hisoblanishi kerak.
90. Birinchi , va ikkinchi , guruh chegaraviy holatlar uchun betonning hisobiy qarshiliklari normativ qarshiliklarni ushbu SHNQning 10-jadvali boʻyicha asosiy beton turlari uchun qabul qilinadigan betonni siqilish yoki choʻzilish boʻyicha tegishli ishonchlilik koeffitsiyentlariga boʻlish bilan aniqlanishi kerak.
91. Beton sinfiga bogʻliq siqilish mustahkamliligi boʻyicha betonning normativ qarshiliklari (yaxlitlash bilan) mazkur SHNQning 11-jadvalida keltirilgan.
92. Betonni choʻzilishga mustahkamligi nazorat qilinmaydigan betonning choʻzilishga normativ qarshiligi siqilishga mustahkamliligi boʻyicha beton sinfiga bogʻliq holda ushbu SHNQning11-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.
93. Betonni choʻzilishga mustahkamliligi ishlab chiqarishda betonning oʻq boʻylab choʻzilishga normativ qarshiligi ni uning oʻq boʻylab choʻzilishga kafolatlangan mustahkamligiga (sinfiga) teng olinishi lozim.
10-jadval

Beton turi

Konstruksiyalarni chegaraviy holatlarni hisoblash uchun betonning siqilish va choʻzilishdagi ishonchlilik koeffitsiyentlari    va

birinchi guruh

ikkinchi guruh  va

mustahkamliligi boʻyicha beton sinfini belgilashda  

siqilishga

choʻzilishga

Ogʻir, mayda donador, yengil va gʻovaklangan

1,3

1,5

1,3

1,0

sergʻovakli

1,5

2,3

-

1,0

94. Betonning siqilishga va oʻq boʻylab choʻzilishga mustahkamligi boʻyicha sinfiga bogʻliq ravishda (yaxlitlash bilan) betonning hisobiy qarshiliklari , , , quyidagilarga muvofiq olinishi kerak:
birinchi guruh chegaraviy holatlarda — mazkur SHNQning 12 va 13-jadvallariga;
ikkinchi guruh chegaraviy holatlarda — mazkur SHNQning 11-jadvaliga.
95. Birinchi guruh chegaraviy holatlar uchun betonning hisobiy qarshiliklari va beton xossalarining oʻziga xos xususiyatlari, amal qilish muddati, yuklarning koʻp marta takrorlanishi, konstruksiya ish sharoitlari va bosqichi, uni tayyorlash usuli, kesim oʻlchamlarini hisobga oluvchi beton ish sharoitlari koeffitsiyentlariga koʻpaytirish yoʻli bilan pasaytiriladi yoki oshiriladi.
Ish sharoitlari koeffitsiyentlarining qiymatlari mazkur SHNQning 14-jadvalga muvofiq hisoblanishi lozim.
96. Ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun betonning hisobiy qarshiliklari va mazkur SHNQning 306 — 309-bandlariga koʻra holatlarni istisno qilgan holda beton ish sharoitlari koeffitsiyenti bilan hisobga kiritilishi lozim.
97. Yengil betonlarning ayrim turlari uchun hisobiy qarshiliklarning boshqa qiymatlarini qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
98. Mazkur SHNQning 67-bandiga muvofiq betonning siqilishga mustahkamlik boʻyicha oraliq sinflaridan hisoblarda foydalanilganda, ushbu SHNQning 11-12 va 17-jadvallarida keltirilgan chiziqli interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinishi lozim.
99. Betonni siqilish va choʻzilishda elastik boshlangʻich modul qiymatlari mazkur SHNQning 17-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.
Quyosh nurlaridan himoya qilinmagan, iyulda oʻrtacha oylik havo harorati 28 °S va undan yuqori boʻlgan iqlim zonasida foydalanish uchun moʻljallangan konstruksiyalar SHNQ 2.01.01-22ga binoan, ning mazkur SHNQning 17-jadvalida keltirilgan qiymatlarni 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytirish lozim.
100. Muqobil ravishda betonlarni muzlatish va eritishga moʻljallanganligi mazkur SHNQning 17-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlarni ushbu SHNQning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyentlariga koʻpaytirish lozim.
101. Sement navi, beton tarkibi, tayyorlash sharoitlari (sentrofugalangan beton va boshqalar) haqida maʼlumotlar mavjudligida, ning boshqa qiymatlarini qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
102. Chiziqli harorat deformatsiya koeffitsiyenti beton turiga bogʻliq holda harorat minus 40° dan plyus 50 °S gacha oʻzgarganda quyidagilarga teng qabul qilinishi kerak:
mayda zich toʻldiruvchili ogʻir, mayda donador betonlar va yengil beton uchun — 1·10-5 °S-1;
mayda gʻovak toʻldiruvchili yengil beton uchun — 0,7·10-5 °S-1;
sergʻovak va gʻovaklangan betonlar uchun — 0,8·10-5 °S-1.
103. Toʻldiruvchilarning mineralogik tarkibi, sement sarfi, betonning suvga toʻyinganlik darajasi, sovuqqa chidamliligi haqidagi maʼlumotlar mavjud boʻlsa, asoslangan ning boshqa qiymatlarini qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
104. Betonni koʻndalang deformatsiyasining boshlangʻich koeffitsiyenti n (Puasson koeffitsiyenti) barcha beton turlari uchun 0,2 ga, G beton siljish moduli mazkur SHNQning 17-jadvalda keltirilgan Eb tegishli qiymatlarining 0,4 ga teng qilib qabul qilinishi kerak.
11-jadval

Qarshilik turi

Beton

Ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha betonning normativ ,   
va hisobiy qarshiliklari  va  

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

V10

V12,5

V15

V20

V25

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

V70

V80

V90

V100

Oʻq boʻylab siqilish (prizma mustahkamligi)  va

 Ogʻir va mayda donador

—

—

—

—

2,7

3,5

5,5

7,5

9,5

11,0

15,0

18,5

22,0

25,5

29,0

32,0

36,0

39,5

43,0

50

57

64

71

27,5

35,7

56,1

76,5

96,9

112

153

189

224

260

296

326

367

403

438

510

581

653

724

Yengil

—

—

—

1,9

2,7

3,5

5,5

7,5

9,5

11,0

15,0

18,5

22,0

25,5

29,0

—

—

—

—

—

—

—

—

19,4

27,5

35,7

56,1

76,5

96,9

112

153

189

224

260

296

sergʻovakli

0,95

1,4

1,9

2,4

3,3

4,6

6,9

9,0

10,5

11,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

9,69

14,3

19,4

24,5

33,7

46,9

70,4

91,8

107

117

Oʻq boʻylab choʻzilish qarshiliklari  va

Ogʻir

—

—

—

—

0,39

0,55

0,70

0,85

1,00

1,15

1,40

1,60

1,80

1,95

2,10

2,20

2,30

2,40

2,50

3,00

3,30

3,60

3,80

4,00

5,61

7,14

8,67

10,2

11,7

14,3

16,3

18,4

19,9

21,4

22,4

23,5

24,5

25,5

30,6

33,7

36,7

38,8

mayda donador guruhlar:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A

—

—

—

—

0,39

0,55

0,70

0,85

1,00

1,15

1,40

1,60

1,80

1,95

2,10

—

—

—

—

—

—

—

—

4,00

5,61

7,14

8,67

10,2

11,7

14,3

16,3

18,4

19,9

21,4

B

—

—

—

—

0,26

0,40

0,60

0,70

0,85

0,95

1,15

1,35

1,50

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

2,65

4,08

6,12

7,14

8,67

9,69

11,7

13,8

15,3

V

—

—

—

—

—

—

—

—

—

1,15

1,40

1,60

1,80

1,95

2,10

2,20

2,30

2,40

2,50

3,00

3,30

3,60

3,80

11,7

14,3

16,3

18,4

19,9

21,4

22,4

23,5

24,5

25,5

30,6

33,7

36,7

38,8

Qarshilik turi

Beton

Ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha betonning normativ  ,   
va hisobiy qarshiliklari  va

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

V10

V12,5

V15

V20

V25

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

V70

V80

V90

V100

Oʻq boʻylab choʻzilish qarshiliklari   va

Yengil mayda toʻldiruvchida:

zich

—

—

—

0,29

0,39

0,55

0,70

0,85

1,00

1,15

1,40

1,60

1,80

1,95

2,10

—

—

—

—

—

—

—

—

2,96

4,00

5,61

7,14

8,67

10,2

11,7

14,3

16,3

18,4

19,9

21,4

gʻovakli

—

—

—

0,29

0,39

0,55

0,70

0,85

1,00

1,10

1,20

1,35

1,50

1,65

1,80

—

—

—

—

—

—

—

—

2,96

4,00

5,61

7,14

8,67

10,2

11,2

12,2

13,8

15,3

16,8

18,4

sergʻovakli

0,14

0,22

0,26

0,31

0,41

0,55

0,63

0,89

1,00

1,05

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

1,43

2,24

2,65

3,16

4,18

5,61

6,42

9,08

10,2

10,7

Izohlar:

1. Chiziq ustidagi qiymatlar MPa da, chiziq ostida — kgf/sm2 da koʻrsatilgan.

2. Mayda donali betonlarning guruhlari mazkur SHNQning 29-bandida keltirilgan.

3. Hisobiy qarshiliklar qiymatlari 10 foizli oʻrtacha namlikdagi sergʻovakli betonlarga berilgan.

4. Koʻpchigan perlit qumli keramzit perlitbeton uchun qarshiliklar Rbtn va Rbt,ser  ning qiymatlari gʻovak qumli yengil betonga koʻra 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytiriladi.

5. Gʻovaklangan beton qarshiliklari  va  ning qiymatlari yengil betonga koʻra qabul qilinishi, qarshiliklarning  va  ning qiymatlari 0,7 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi lozim.

6. Beton qarshilik  va  qiymatlari ogʻir betonga koʻra qabul qilinishi, qarshiliklar  va   ning qiymatlari 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.

Qarshilik turi

Beton

Birinchi guruh chegaraviy holatlari betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha betonning hisobiy qarshiliklari  
va  

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

V10

V12,5

V15

V20

V25

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

V70

V80

V90

V100

Oʻq boʻylab siqilish (prizma mustahkamligi) qarshiligi  

Ogʻir va mayda donador

—

—

—

—

2,1

2,8

4,5

6,0

7,5

8,5

11,5

14,5

17,0

19,5

22,0

25,0

27,5

30,0

33,0

37,0

41,0

44,0

47,5

21,4

28,6

45,9

61,2

76,5

86,7

117

148

173

199

224

255

280

306

336

377

418

449

484

Yengil

—

—

—

1,5

2,1

2,8

4,5

6,0

7,5

8,5

11,5

14,5

17,0

19,5

22,0

—

—

—

—

—

—

—

—

15,3

21,4

28,6

45,9

61,2

76,5

86,7

117

148

173

199

224

sergʻovakli

0,63

0,95

1,3

1,6

2,2

3,1

4,6

6,0

7,0

7,7

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

6,42

9,69

13,3

16,3

22,4

31,6

46,9

61,2

71,4

78,5

Oʻq boʻylab choʻzilish qarshiligi

Ogʻir

—

—

—

—

0,26

0,37

0,48

0,57

0,66

0,75

0,90

1,05

1,20

1,30

1,40

1,45

1,55

1,60

1,65

1,90

2,10

2,15

2,20

2,65

3,77

4,89

5,81

6,73

7,65

9,18

10,7

12,2

13,3

14,3

14,8

15,8

16,3

16,8

19,4

21,4

21,9

22,4

Mayda donador guruhlari:

A

—

—

—

—

0,26

0,37

0,48

0,57

0,66

0,75

0,90

1,05

1,20

1,30

1,40

—

—

—

—

—

—

—

—

2,65

3,77

4,89

5,81

6,73

7,65

9,18

10,7

12,2

13,3

14,3

B

—

—

—

—

0,17

0,27

0,40

0,45

0,57

0,64

0,77

0,90

1,00

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

1,73

2,75

4,08

4,59

5,81

6,53

7,85

9,18

10,2

V

—

—

—

—

—

—

—

—

—

0,75

0,90

1,05

1,20

1,30

1,40

1,45

1,55

1,60

1,65

1,90

2,10

2,15

2,20

7,65

9,18

10,7

12,2

13,3

14,3

14,8

15,8

16,3

16,8

19,4

21,4

21,9

22,4

Qarshilik turi

Beton

Birinchi guruh chegaraviy holat uchun betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinfida

 betonning hisobiy qarshiliklari  va  

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

V10

V12,5

V15

V20

V25

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

V70

V80

V90

V100

Oʻq boʻylab choʻzilish 

Yengil mayda toʻldiruvchida:

zich

—

—

—

0,20

0,26

0,37

0,48

0,57

0,66

0,75

0,90

1,05

1,20

1,30

1,40

—

—

—

—

—

—

—

—

2,04

2,65

3,77

4,89

5,81

6,73

7,65

9,18

10,7

12,2

13,3

14,3

gʻovakli

—

—

—

0,20

0,26

0,37

0,48

0,57

0,66

0,74

0,80

0,90

1,00

1,10

1,20

—

—

—

—

—

—

—

—

2,04

2,65

3,77

4,89

5,81

6,73

7,55

8,16

9,18

10,2

11,2

12,2

sergʻovakli

0,06

0,09

0,12

0,14

0,18

0,24

0,28

0,39

0,44

0,46

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

0,612

0,918

1,22

1,43

1,84

2,45

2,86

4,00

4,49

4,69

Izohlar:

1. Chiziq ustida qiymatlar MPa da, chiziq ostida esa — kgf/sm2 da koʻrsatilgan.

2. Mayda donali betonlarning guruhlari 27-bandda keltirilgan.

3. Hisobiy qarshiliklar qiymatlari 10 foiz oʻrtacha namlikdagi sergʻovakli betonlarga berilgan.

4. Koʻpchigan perlit qumli keramzit perlitbeton uchun  ning qiymatlari gʻovak qumli yengil betonga koʻra 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytiriladi.

5. Gʻovaklangan beton uchun  ning qiymatlari yengil beton kabi qabul qilinadi,  ning qiymatlari 0,7 koeffitsiyentga koʻpaytiriladi.

6. Beton qarshilik qiymatlari ogʻir betonga koʻra olinadi,  ning qiymatlarini 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytiriladi.

 

13-jadval
14-jadval

Betonning ish sharoiti koeffitsiyentini kiritishga

sabab boʻlgan omillar

Betonning ish sharoiti

koeffitsiyenti

shartli belgilanishi

raqamli qiymati

1. Koʻp martalab takrorlanuvchi yuklar

15-jadvalda keltirilgan

2. Yuklar taʼsir etish muddati:

a) doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklarni hisobga olishda, foydalanish davrida umumiy taʼsir davomiyligi kam boʻlgan qisqa muddat taʼsir etuvchi yuklardan tashqari (masalan, krandan boʻlgan yuklar, transport vositalari, shamol, tayyorlash, tashish, qurishda vujudga keluvchi yuklar) hamda choʻkuvchan, shishuvchan va boshqa gruntlarning deformatsiyasidan hosil boʻlgan maxsus yuklarni hisobga olishda

tabiiy qotuvchi va issiqlik bilan ishlov beriladigan ogʻir, mayda donador va yengil betonlarda:

konstruksiyalarni foydalanishning beton mustahkamligini oshishida maqbul boʻlgan sharoitlarda (masalan, suv ostida, nam gruntda yoki tashqi muhit namligi 75 foizdan ortiq boʻlganda)

1,00

qolgan hollarda

0,90

foydalanish sharoitidan qatʼi nazar, sergʻovakli va gʻovaklangan betonlarda

0,85

b) koʻrilayotgan qoʻshilishda qisqa muddatli yuklarni (davomsiz taʼsir etuvchi) yoki 2a bandida koʻrsatilmagan maxsus yuklarni1 hisobga olishda, barcha turdagi betonlarda

1,10

3. Vertikal holatda betonlash (betonlash qatlami balandligi 1,5 m dan koʻproq) quyidagi betonlarda:

ogʻir, mayda donador, yengil

 

0,85

sergʻovak  va gʻovaklangan

 

0,80

4. Ikki oʻq boʻylab siqilish-choʻzilish murakkab  holatining beton mustahkamligiga taʼsiri

106-bandda keltirilgan

5. Kesimining eng katta oʻlchamlari 30 sm dan kamroq boʻlgan monolit va temir-beton ustunlarni betonlashda

0,85

6. Navbatma-navbat muzlatish va eritishlarda

16-jadvalda keltirilgan

7. SHNQ 2.01.01-22 ga koʻra havoning oʻrtacha oylik harorati iyulda 28 °S va undan yuqori boʻladigan tumanlarda quyosh nuridan himoyalanmagan konstruksiyalarni foydalanishda

0,85

8. Konstruksiyalarni oldindan siqish bosqichi:

a) sim armaturali:

yengil beton uchun

1,25

qolgan turdagi betonlar uchun

1,10

b) oʻzak armaturali:

yengil beton uchun

1,35

qolgan turdagi betonlar uchun

1,20

9. Beton konstruksiyalar

0,90

10.  koeffitsiyentini hisobga olgan holda yuqori mustahkam betondan tayyorlangan beton konstruksiyalarda

(  qiymati 61-bandda keltirilgan)

11. Sergʻovakli beton namligi, foiz

10 va undan past

1,00

25 dan yuqori

0,85

10 dan yuqori, 25 dan pastroq

Interpolyatsiya boʻyicha

12. Chokining qalinligi element kesimi eng kichik oʻlchamining 1/5 ga teng va 10 sm dan kam boʻlgan yigʻma elementlar tutashuv joylarini monolitlash uchun beton

1,15

1  maxsus yuklarni (masalan, seysmik yuklarni) hisobga olishda koʻshimcha ish sharoit koeffitsiyenti kiritilganda,   deb qabul qilinadi.

Izohlar:

1. Betonning ish sharoiti koeffitsiyentlari 1, 2, 6, 7, 9 va 11-bandlari boʻyicha hisobiy qarshiliklarni va  aniqlashda, 4-band boʻyicha qarshilik aniqlanadi, qolgan bandlarga koʻra, faqat  qarshilikni aniqlashda hisobga olinishi lozim.

2. Koʻp takrorlanuvchi yuklar taʼsiri ostidagi konstruksiyalar uchun  koeffitsiyenti mustahkamlik boʻyicha hisob-kitobda,  koeffitsiyenti bardoshlilik va darz hosil boʻlishi boʻyicha hisob-kitoblarda hisobga olinadi.

3. Oldindan siqish bosqichida konstruksiyalarni hisoblashda  koeffitsiyenti hisobga olinmaydi.

4. Betonning ish sharoiti koeffitsiyentlari bir-biridan qaʼtiy nazar kiritiladi, bunda ularning koʻpaytmalari 0,45 dan kam boʻlmasligi kerak.

15-jadval
16-jadval

Konstruksiyaning foydalanish sharoitlari

Tashqi havoning qishki hisobiy harorati, °S

Beton uchun navbatma-navbat muzlatish va eritishda ish sharoiti koeffitsiyenti  

Ogʻir va mayda donador

Yengil va gʻovaklangan

Navbatma-navbat muzlatish va eritish:

a) suvga toʻyingan holatda

Minus 20° dan past minus 40° gacha

0,85

0,90

Minus 5° dan past minus 20° gacha

0,90

1,00

Minus 5° va undan yuqori

0,95

1,00

b) epizodik suvga toʻyingan sharoitda

Minus 40° va undan yuqori

1,00

1,00

Izohlar:

1. Tashqi havoning qishki hisobiy harorati 6-bandga koʻra qabul qilinadi.

2. Betonning sovuqbardoshliligi boʻyicha markasi 8-jadvalda keltirilgan qiymatlardan  oshirilganda mazkur jadvaldagi koeffitsiyentlar xar bir oshirilgan bosqichda 0,05 ga oshirilishi mumkin, biroq 1 dan oshmasligi lozim.

17-jadval

Beton

Betonning siqilishga mustahkamliligi boʻyicha sinfida betonning siqilishi va choʻzilishidagi boshlangʻich elastiklik moduli

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

B10

B12,5

B15

B20

B25

B30

B35

B40

B45

B50

B55

B60

B70

B80

B90

B100

Ogʻir:

tabiiy qotuvchi

—

—

—

—

9,5

13,0

16,0

18,0

21,0

23,0

27,0

30,0

32,5

34,5

36,0

37,5

39,0

39,5

40,0

41,0

42,0

42,5

43

96,9

133

163

184

214

235

275

306

331

352

367

382

398

403

408

418

428

433

438

atmosfera bosimi ostida issiqlik bilan ishlov berilgan

—

—

—

—

8,5

11,5

14,5

16,0

19,0

20,5

24,0

27,0

29,0

31,0

32,5

34,0

35,0

35,5

36,0

—

—

—

—

86,7

117

148

163

194

209

245

275

296

316

332

347

357

362

367

avtoklavda ishlov berilgan

—

—

—

—

7,0

9,8

12,0

13,5

16,0

17,0

20,0

22,5

24,5

26,0

27,0

28,0

29,0

29,5

30,0

—

—

—

—

71,4

99,5

122

138

163

173

204

230

250

265

275

286

296

301

306

Mayda donador, guruhlari:

A – tabiiy qotuvchi

—

—

—

—

7,0

10,0

13,5

15,5

17,5

19,5

22,0

24,0

26,0

27,5

28,5

—

—

—

—

—

—

—

—

71,4

102

138

158

178

199

224

245

265

280

291

atmosfera bosimi ostida issiqlik bilan ishlov berilgan

—

—

—

—

6,5

9,0

12,5

14,0

15,5

17,0

20,0

21,5

23,0

24,0

24,5

—

—

—

—

—

—

—

—

66,3

91,8

127

143

158

173

204

219

235

245

250

B – tabiiy qotuvchi

—

—

—

—

6,5

9,0

12,5

14,0

15,5

17,0

20,0

21,5

23,0

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

66,3

91,8

127

143

158

173

204

219

235

atmosfera bosimi ostida issiqlik bilan ishlov berilgan

—

—

—

—

5,5

8,0

11,5

13,0

14,5

15,5

17,5

19,0

20,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

56,1

81,6

117

133

148

158

178

194

209

V – avtoklavda qotirilgan

—

—

—

—

—

—

—

—

—

16,5

18,0

19,5

21,0

22,0

23,0

23,5

24,0

24,5

25,0

—

—

—

—

168

184

199

214

224

235

240

245

250

255

yengil va gʻovaklangan, D oʻrtacha zichligi boʻyicha markalari:

800

—

—

—

4,0

4,5

5,0

5,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

40,8

45,9

51,0

56,1

1000

—

—

—

5,0

5,5

6,3

7,2

8,0

8,4

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

51,0

56,1

64,2

73,4

81,6

85,7

1200

—

—

—

6,0

6,7

7,6

8,7

9,5

10,0

10,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

61,2

68,3

77,5

88,7

96,9

102

107

1400

—

—

—

7,0

7,8

8,8

10,0

11,0

11,7

12,5

13,5

14,5

15,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

71,4

79,5

89,7

102

112

119

127

138

148

158

Beton

Betonning siqilishga mustahkamliligi boʻyicha sinfida

betonning siqilishi va choʻzilishidagi boshlangʻich elastiklik moduli

 

V1

V1,5

V2

V2,5

V3,5

V5

V7,5

V10

V12,5

V15

V20

V25

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

B70

B80

B90

B100

 

1600

—

—

—

—

9,0

10,0

11,5

12,5

13,2

14,0

15,5

16,5

17,5

18,0

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

91,8

102

117

127

135

143

158

168

178

184

 

1800

—

—

—

—

—

11,2

13,0

14,0

14,7

15,5

17,0

18,5

19,5

20,5

21,0

—

—

—

—

—

—

—

—

 

114

133

143

150

158

173

189

199

209

214

 

2000

—

—

—

—

—

—

14,5

16,0

17,0

18,0

19,5

21,0

22,0

23,0

23,5

—

—

—

—

—

—

—

—

 

148

163

173

184

199

214

224

235

240

 

Sergʻovakli avtoklavda qotirilgan D oʻrtacha zichligi boʻyicha markalari:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

500

1,1

1,4

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

11,2

14,3

 

600

1,4

1,7

1,8

2,1

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

14,3

17,3

18,4

21,4

 

700

—

1,9

2,2

2,5

2,9

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

19,4

22,4

25,5

29,6

 

800

—

—

—

2,9

3,4

4,0

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

29,6

34,7

40,8

 

900

—

—

—

—

3,8

4,5

5,5

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

38,8

45,9

56,1

 

1000

—

—

—

—

—

5,0

6,0

7,0

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

51,0

61,2

71,4

 

1100

—

—

—

—

—

—

6,8

7,9

8,3

8,6

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

69,3

80,6

84,6

87,7

 

1200

—

—

—

—

—

—

—

8,4

8,8

9,3

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

 

85,7

89,7

94,8

 

Izohlar:

1. Chiziq ustida qiymatlar MPa da, chiziq ostida esa kgf/sm2 da berilgan.

2. Mayda donador betonlarning guruhlari 29-bandda keltirilgan.

3. Yengil, sergʻovakli va gʻovaklangan betonlar zichligining oraliq qiymatlari va boshlangʻich elastiklik modullari chiziqli interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinadi.

4. Avtoklavsiz qotgan sergʻovakli betonning qiymati Eb avtoklavda ishlov berilgan betonniki qanday boʻlsa, shunday qilib, 0,8 koeffitsiyentga koʻpaytirish bilan qabul qilinadi.

5.  Betonning qiymati  ogʻir beton uchun qanday boʻlsa, shunday qilib, a =0,56+0,006 V koeffitsiyentga koʻpaytirish bilan qabul qilinadi.
3-§. Armatura
105. Temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun quyidagilardan biri qoʻllanilishi lozim:
a) oʻzakli armatura poʻlati:
issiq prokatka qilingan — A240 silliq, A300 va As300, A400, A600, A800, A1000 davriy profilli poʻlatdan;
termik va termomexanik usulda mustahkamlangan — At400S, At600, At600C, At600K, At800, At800K, At800CK, At1000, At1000K va At1200 davriy profilli poʻlatdan;
b) simli armatura poʻlati:
oddiy — V500 va Bp500 davriy profilli poʻlatdan;
yuqori mustahkamlikda — Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600 davriy profilli poʻlatdan;
armaturali kanatlar — K1400, K1600, K1700, K1800, K1900 sinflarga mansub spiralli yetti simli, K1500 oʻn toʻqqiz simli poʻlatdan.
106. Oʻrnatma detal va ulama ortiqcha qoʻshishlar ushbu SHNQning 2-ilovasiga muvofiq prokatka qilingan uglerodli poʻlatlardan qabul qilinishi lozim.
107. Temir-beton konstruksiyalarda mazkur SHNQning 7-jadvaliga koʻra qurilish sanoati korxonalarida choʻzib mustahkamlangan A400v oʻzakli armaturani (uzaytirish va zoʻriqtirilgan yoki faqat uzaytirishlarni nazorat qilib) qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
108. Armatura sinflarining belgilanishlari armatura poʻlati ushbu SHNQning 5-ilovasiga muvofiq tuzatishlar kiritilishi lozim.
109. Zoʻriqtirilgan oʻzakli armaturani korroziyaviy taʼsirida yorilishiga oʻta bardoshli termik va termomexanik mustahkamlangan sinflarini belgilashda quyidagicha qoʻshilishi lozim:
K harfi (masalan At600K);
kavsharlanadiganiga S harfi (masalan At600S);
kavsharlanadiganiga va tortish taʼsiridagi korroziyaviy yorilishga yuqori mustahkamlilikka ega boʻlganiga — SK harflari (masalan At800SK).
110. Issiq prokatka qilingan oʻzakli armaturani belgilashda quyidagicha qoʻshilishi lozim:
“v” — tortib mustahkamlangan armaturaga A-400 v;
“s” — maxsus maqsadlarga moʻljallangan armaturaga Ac300.
111. Oldindan zoʻriqtirilgan hamda bino yoki inshootlarning qurilish va foydalanish sharoti, konstruksiya turi, zaruriy birlashtirilishiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 112 — 124-bandlariga muvofiq armatura pulati tanlanishi kerak.
112. Temir-beton konstruksiyalarning zoʻriqtirilmaydigan armaturasi quyidagicha qoʻllanilishi lozim:
At600C oʻzakli armaturani — boʻylama armaturaga;
A400 va At400C oʻzakli armaturani — boʻylama va koʻndalang armaturaga;
V500, Bp500 sinflarga mansub armatura simini — koʻndalang va boʻylama armaturaga;
A240, A300 va Ac300 oʻzakli armaturani — koʻndalang armatura hamda zoʻriqtirilmaydigan armaturaning boshqa turlarini qoʻllash mumkin boʻlmasa, boʻylama armaturaga;
A600, At600 va At600K oʻzakli armaturani — toʻqilgan karkas va toʻrlardagi boʻylama armatura mazkur SHNQning 428-bandiga muvofiq olinishiga.
113. Temir-beton konstruksiyalarda toʻqilgan karkasning zoʻriqtirilmaydigan armatura va boʻylama choʻzilgan armatura toʻrlari A400v armaturani qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
114. A400, At400S, At600S, Vp500, A240, A300 va As300 armaturani kavsharlangan karkas va toʻrlar koʻrinishida qoʻllash kerak.
115. Payvandlangan karkas va toʻrlarda A-400v, At-600K (10GS2 va 08G2S markali poʻlatdan) va At-800 (20GS markali poʻlatdan) armaturani kontakt-nuqtali kavsharlash bilan xochga oʻxshash birikmalarni esa mazkur SHNQning 419-bandiga muvofiq bajarilishi kerak.
116. Gaz, suyuqlik va sochiluvchan jinslar bosimi ostida boʻlgan zoʻriqtirilmaydigan armatura konstruksiyalarda A300, A240, A400 va At400S oʻzakli armaturani va Bp500 armatura simini qoʻllash lozim.
117. Oldindan zoʻriqtirilgan armatura konstruksiyalarda quyidagicha qoʻllanilishi lozim:
A800, At800, At800K, At800CK, A1000, At1000, At1000K va At1200 oʻzakli armaturaga;
Bp1200 dan Vr1600 gacha armatura simi va K1400 dan K1900gacha armaturali kanatlarga.
118. Zoʻriqtirilmaydigan armatura A600, At600, At600S, At600K va A400v oʻzakli armaturani qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
119. Oraligʻi 12 m gacha boʻlgan konstruksiyalarda At1200, At1000 i At800 oʻzakli armaturani qoʻllash lozim.
120. Yengil betonda V7,5-V12,5 oldindan zoʻriqtirilgan armatura konstruksiyalarida A600, At600, At600C, At600K va A400v oʻzakli armaturalarni qoʻllash lozim.
121. Gaz, suyuqlik va sochiluvchan jinslar bosimi ostida boʻlgan oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton elementlarning armatura sifatida quyidagilarga qoʻllash lozim:
Bp1200 dan Vr1600 gacha sinflarga mansub armatura sim va K1400 dan K1900 gacha armaturali kanatlar;
A800, At800, At800K, At800SK, A1000, At1000, At1000K va At1200 oʻzakli armatura;
A600, At600, At600K va At600S oʻzakli armatura.
Bunday konstruksiyalarda hamda A400v armaturani qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
122. Agressiv muhitda foydalanishga moʻljallangan armatura konstruksiyalarning A600 hamda QMQ 2.03.11-96 ga muvofiq At1000K, At800K, At800SK, At600K va boshqa turdagi armaturalarni qoʻllash lozim.
123. Armatura tanlashda poʻlat turi va markasi hisoblarda belgilash hamda oʻrnatma detallar uchun prokatka qilingan poʻlatni mazkur SHNQning 1 va 2-ilovalariga muvofiq konstruksiyaning foydalanishda harorat sharoitlari va yuklar xususiyatini hamda GOST 380-2005 boʻyicha qabul qilingan uglerodli poʻlat markalari 3-ilovaga muvofiq qabul qilinishi kerak.
18-jadval

Oʻzakli armatura

Choʻzilishga boʻlgan normativ qarshilik  va chegaraviy holatlarning ikkinchi guruhning choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshiliklar  MPa (kgf/sm2)

A240

235 (2400)

A300

295 (3000)

A400

390 (4000)

A600

590 (6000)

A800

785 (8000)

A1000

980 (10000)

At1200

1175 (12000)

A400v

540 (5500)

Izoh. Armatura sinflarining belgilanishlari

124. Yigʻma temir-beton va beton konstruksiya elementlarining montaj (koʻtarish) ilmoqlari uchun 10 GT markasining As300 hamda St3sp2 va St3ps2 markalarining A240 issiq prokatlangan armatura poʻlatlarga qoʻllash kerak.
125. Oʻzakli armaturaning (issiq prokatlangan, termomexanik usulda mustahkamlangan) muayyan turini koʻrsatishga zarurat boʻlmaganda, uni belgilashda issiq prokatlangan armatura poʻlatining tegishli belgisidan (masalan, A800 sinfi boʻlganda A800, At800, At800K va At800SK armatura tushuniladi ) foydalanilishi lozim.
4-§ Armaturaning normativ va hisobiy tavsiflari
126. Armaturaning normativ qarshiliklari uchun quyidagi eng kichik qiymatlar qabul qilinishi kerak:
oʻzakli armatura, oʻta mustahkam sim va armaturali kanatlarda — fizik yoki shartli oquvchanlik chegarasini 0,2 foiz qoldiq nisbiy uzaytirishga mos keluvchi qiymatiga teng;
oddiy armatura simlarga — 0.75 uzilishga muvaqqat qarshilikka teng, uzilishning nominal kesim maydoniga zoʻriqtirilgan nisbati aniqlanib.
127. Armaturaning nazorat qilinadigan tavsiflari kamida 0.95 ehtimollik bilan kafolatlanishi lozim.
128. Oʻzakli va simli armaturaning asosiy turlari uchun normativ qarshiliklar mazkur SHNQning 18 va 19-jadvallariga muvofiq belgilanishi kerak.
129. Birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiliklari quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(10)
bu yerda:
– armatura boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti mazkur SHNQning 20-jadvaliga asosan qabul qilinadi.
130. Birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha konstruksiyalar hisobida oʻzakli va simli armaturaning asosiy turlarini choʻzilishga hisobiy qarshiliklari (yaxlitlash bilan) mazkur SHNQning 21 va 22-jadvallarida keltirilgan ikkinchi guruh chegaraviy holat hisoblari esa kuyidagi 18 va 19-jadvalga muvofiq belgilanishi kerak.
19-jadval

Simli oʻzak

Armatura diametri, mm

Choʻzilishga normativ qarshiliklar  va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun choʻzilishga hisobiy qarshiliklar , MPa (kgf/sm2)

Vr500

3

410 (4200)

4

405 (4150)

5

395 (4050)

V500

3 — 16

500 (5100)

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

3

1460 (14900)

4

1370 (14000)

5

1255 (12800)

6

1175 (12000)

7

1100 (11200)

8

1020 (10400)

7-simli K1400 dan K1900 gacha

6

1450 (14800)

9

1370 (14000)

12

1335 (13600)

15

1295 (13200)

19-simli K1500

14

1410 (14400)

20-jadval

Armatura

Chegaraviy holatlar boʻyicha konstruksiyalarni hisoblashda armatura  boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti  

birinchi guruh

ikkinchi guruh

Oʻzakli armatura, sinflariga:

A240, A300

1,05

1,00

A400 diametri, mm:

6 — 8

1,10

1,00

10 — 40

1,07

1,00

A600, A800

1,15

1,00

A1000, At1200

1,20

1,00

A400v quyidagini nazorat qilish bilan:

uzaytirilishi va zoʻriqtirilishi

1,10

1,00

faqat uzaytirilishini

1,20

1,00

Simli, sinflariga:

Vr500

1,10

1,00

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

1,20

1,00

K1400 dan K1900 gacha

1,20

1,00

Izoh. Armatura sinflarining belgilanishlari — 48-bandga muvofiq boʻlishi kerak.

21-jadval

Oʻzakli armatura

Birinchi guruh chegaraviy holatlar uchun armaturaning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgf/sm2)

choʻzilishga

siqilishga

boʻylama

koʻndalang (xomut va qayrilgan oʻzaklar)

A240

225 (2300)

175 (1800)

225 (2300)

A300

280 (2850)

225 (2300)

280 (2850)

A400 diametrli, mm:

6 — 8

355 (3600)

285*(2900)

355 (3600)

10 — 40

365 (3750)

290*(3000)

365 (3750)

A600

510 (5200)

405 (4150)

450 (4600)**

A800

680 (6950)

545 (5550)

500 (5100)**

A1000

815 (8300)

650 (6650)

500 (5100)**

At1200

980 (10000)

785 (8000)

500 (5100)**

A400v quyidagini nazorat qilish bilan:

uzaytirilishi va zoʻriqtirilishi

490 (5000)

390 (4000)

200 (2000)

faqat uzaytirilishini

450 (4600)

360 (3700)

200 (2000)

* Boʻylama oʻzaklar diametri 1/3 dan kam boʻlgan A400 sinfda payvandlangan armatura karkaslarida qilingan xomutlar uchun qarshilikning qiymati  255 MPa (2600 kgf/sm2)ga teng qabul qilinadi.

** Ogʻir, mayda donador va yengil betonlardan tayyorlanadigan konstruksiyalarda qarshilikning qiymatlari Rsc mazkur SHNQning 14-jadvalida keltirilganlarga koʻra yuklarning hisob-kitoblarida inobatga olinishi kerak;

mazkur SHNQning 14-jadvalida keltirilgan yuklarni hisobga olishda qarshilikni  MPa deb qabul qilinadi.

Sergʻovakli va gʻovaklangan betonlardagi konstruksiyalar va barcha hollarda qarshilik qiymati  MPa (4100 kgf/sm2) qabul qilinadi.

Izohlar:

1. A400 dan yuqori sinfdagi zoʻriqtirilmaydigan armaturalarda hisobiy koʻndalang armaturasi (xomut va qayrilgan oʻzaklar) ishlatilganida A400 sinf armaturasini hisobiy qarshiligining  qiymati qabul qilinadi.

2. Armatura sinflarining belgilanishi — mazkur SHNQning 48-bandiga muvofiq boʻlishi kerak.

22-jadval

simli armatura

Armatura diametri, mm

Birinchi guruh chegaraviy holatlar uchun armaturaning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgf/sm2)

choʻzilishga

siqilishga

boʻylama

koʻndalang (xomut va qayrilgan oʻzaklar)

Bp500

3

375 (3850)

270 (2750); 300*(3050)

375 (3850)

4

365 (3750)

265 (2700); 295*(3000)

365 (3750)

5

360 (3700)

260 (2650); 290*(2950)

360 (3700)

B500

3 — 16

435 (4430)

300 (3050)

400 (4000)

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

3

1215 (12400)

970 (9900)

400 (4000)

4

1145 (11700)

915 (9350)

400 (4000)

5

1045 (10700)

835 (8500)

400 (4000)

6

980 (10000)

785 (8000)

400 (4000)

7

915 (9300)

730 (7450)

400 (4000)

8

850 (8700)

680 (6950)

400 (4000)

7-simli K1400 dan K1900 gacha

6

1210 (12300)

965 (9850)

400 (4000)

9

1145 (11650)

915 (9350)

400 (4000)

12

1110 (11300)

890 (9050)

400 (4000)

15

1080 (11000)

865 (8800)

400 (4000)

19-simli K1500

14

1175 (12000)

940 (9600)

400 (4000)

* Toʻqilgan karkaslarga muvofiq belgilanishi kerak.

23-jadval

Armaturaning ish sharoiti koeffitsiyenti kiritilishiga sabab boʻlgan omillar

Armatura tavsifi

Armatura sinfi

Armaturaning ish sharoiti koeffitsiyenti

shartli belgilanishi

raqamli qiymati

1. Armaturaning koʻndalang kuchlar taʼsiriga ishlashi

koʻndalang

sinfidan qati nazar

mazkur SHNQning 49-bandida keltirilgan

2. Koʻndalang kuchlar taʼsirida armatura payvand birikishlarining mavjudligi

"

A400 va Bp500

mazkur SHNQning 49-bandida keltirilgan

3. Koʻpkarra takrorlanuvchi yuklar

boʻylama va koʻndalang

sinfidan qaʼtiy qatʼi nazar

mazkur SHNQning 24-jadvalida keltirilgan

4. Yuklarning koʻpkarra takrorlanishida payvand birikishlarning mavjudligi

armaturaning payvand birikishlari mavjudligida boʻylama va koʻndalang

a240, a300, a400, a600, a800

mazkur SHNQning 25-jadvalida keltirilgan

5. Ankerlarsiz armatura uchun  uzatish va zoʻriqtirilmagan armaturalarning  ankerlanish zonasi

boʻylama  zoʻriqtirilgan

sinfidan qaʼtiy nazar

boʻylama zoʻriqtirilmagan

sinfidan qaʼtiy nazar

5-formulalarida:

 — zoʻriqishlarni uzatish zonasi boshlanishidan koʻrilayotgan kesimgacha masofa;

 — mos ravishda zoʻriqishlarni uzatish zonasining va armatura ankerlanish zonasining uzunligi

6. Oquvchanlikning  shartli chegarasidan yuqoriroq  armaturaning yuqori mustahkam ishlashi

boʻylama choʻzilgan

A600; A800; A1000; At1200; Bp1200 dan Vr1600gacha; K1400 dan K1900gacha

quyidagi talab boʻyicha bajarilish lozim:

betonning zoʻriqtirilgan maydonlarning ikki- va uch oʻqlar boʻylab siqilishga qarshiligi bir oʻq boʻylab siqilishdagi mustahkamlikdan oshib ketadi, siqilish va choʻzilish kombinatsiyasida esa, ulardan birining taʼsiriga nisbatan kamroq boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Zoʻriqtirilgan taʼsirini uzoq muddatliligini eʼtiborga olish kerak.

7. V7,5 va undan pastroq sinfdagi yengil betondagi elementlarga

koʻndalang

a240; bp500

0,8

8. V7,5 va undan pastroq sinfdagi sergʻovakli betondagi elementlarga

boʻylama  siqilgan

sinfidan qaʼtiy nazar

koʻndalang

sinfidan qaʼtiy nazar

9. Sergʻovakli betondan boʻlgan elementlarda armaturaning himoya qoplamalariga  

boʻylama siqilgan

"

28-jadvalda keltirilgan

Izohlar:

1. Ushbu jadvalning  3 va 4-bandi asosan koeffitsiyentlarni    ,   faqat chidamlililigi hisoblarda qabul qilinadi, payvandlangan birikmalardagi armaturalarda koʻrsatilgan koeffitsiyentlar bir vaqtning oʻzida hisobga olinadi.

2. Ushbu jadvalning 5-bandi boʻyicha koeffitsiyenti  hisobiy qarshiliklardan  tashqari, armaturani oldindan zoʻriqtirilgan qiymati   kiritiladi.

3. Ushbu jadvalning 8-bandidagi formulalarda qarshilikning qiymatlari Rsc va Rsw MPa da berilgan; V ning qiymati mazkur SHNQning 30-bandiga muvofiq boʻlishi kerak.

24-jadval

Armatura sinfi

Yuklarning koʻp marta takrorlanishi va armaturaning teng sikl assimetriya koeffitsiyenti    quyidagi ish sharoiti koeffitsiyentlari

-0,1

-0,2

0

0,2

0,4

0,7

0,8

0,9

1,0

A240

0,41

0,63

0,70

0,77

0,90

1,00

1,00

1,00

1,00

A300

0,42

0,51

0,55

0,60

0,69

0,93

1,00

1,00

1,00

A400 diametri, mm:

6 — 8

0,33

0,38

0,42

0,47

0,57

0,85

0,95

1,00

1,00

10 — 40

0,31

0,36

0,40

0,45

0,55

0,81

0,91

0,95

1,00

A600

—

—

—

—

0,38

0,72

0,91

0,96

1,00

A800

—

—

—

—

0,27

0,55

0,69

0,87

1,00

A1000

—

—

—

—

0,19

0,53

0,67

0,87

1,00

At1200

—

—

—

—

0,15

0,40

0,60

0,80

1,00

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

—

—

—

—

—

0,67

0,82

0,91

1,00

7-simli K1400 dan K1900 gacha, diametri, mm

6 va 9

—

—

—

—

—

0,77

0,92

1,00

1,00

12 va 15

—

—

—

—

—

0,68

0,84

1,00

1,00

19 simli K1500 diametri 14 mm

—

—

—

—

—

0,63

0,77

0,96

1,00

Vr500

—

—

0,56

0,71

0,85

0,94

1,00

1,00

1,00

A400v quyidagilarni nazorat qilish kerak:

uzaytirilishi va zoʻriqtirilishi

—

—

—

—

0,41

0,66

0,84

1,00

1,00

faqat uzaytirilishini

—

—

—

—

0,46

0,73

0,93

1,00

1,00

mazkur SHNQning 24-jadvalida qabul qilingan belgilanishlar:

,

bunda  —  mazkur SHNQning 93-bandiga koʻra aniqlanadigan yuklar oʻzgarishi sikli doirasida armaturadagi mos ravishda eng kichik va eng katta zoʻriqtirishlar 

Izoh. Zoʻriqtirilmagan ogʻir betondagi armatura boʻlgan egiluvchan elementlarni hisoblashda boʻylama armatura uchun quyidagilar qabul qilinadi:

0 ≤  ≤ 0,20         boʻlganda               

0,20 <  ≤ 0,75     boʻlganda      

  >0,75    boʻlganda                =

 

bu yerda:

,  — yuklar oʻzgarish sikli doirasida elementning hisobiy kesimidagi mos ravishda eng kichik va eng katta eguvchi momentlari.

131. Birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha konstruksiyalar hisobida foydalaniladigan armaturaning siqilishga hisobiy qarshiliklari armaturaning beton bilan birikuvi mavjudligi mazkur SHNQning 21 va 22-jadvallarida muvofiq qabul qilinishi lozim.
132. Konstruksiyalarni qarshilik qiymati siqish bosqichida hisoblashda 330 MPa dan oshmasligi va A400v armaturalarda 170 MPa ga teng qabul qilinishi lozim.
133. Armaturaning beton bilan birikuv qarshiligining qiymati ga teng qabul qilinishi lozim.
134. Birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha armaturaning hisobiy qarshiliklari ish sharoitlari koeffitsiyentlariga koʻpaytirish yoʻli bilan pasaytiriladi yoki oshirilishi, bunda ish sharoit koeffitsiyenti yoki charchoqlikdan yemirilish xavfi, kesimdagi zoʻriqishlarning tekissiz taqsimlanishi, ankerlash sharoitlari, atrofdagi betonlar mustahkamligining pastligi yoki armaturaning oquvchanlik shartli chegarasidan yuqori boʻlgan zoʻriqishlarda ishlashi, ishlab chiqarish sharoitlari tufayli poʻlat xossalarining oʻzgarishi hisobga olinishi kerak.
135. Ikkinchi guruh chegaraviy holatlarda armaturaning hisobiy qarshiliklari hisoblarda koeffitsiyent bilan kiritilishi lozim.
25-jadval

Armatura sinfi

Payvandlangan birikmalar

guruhi

Yuklarning koʻp marta takrorlanishi va quyidagi teng sikl assimetriya koeffitsiyenti    armaturaning ish sharoiti koeffitsiyentlari

0

0,2

0,4

0,7

0,8

0,9

1,0

A240; A300

1

0,90

0,95

1,00

1,00

1,00

1,00

1,00

2

0,65

0,70

0,75

0,90

1,00

1,00

1,00

3

0,25

0,30

0,35

0,50

0,65

0,85

1,00

4

0,20

0,20

0,25

0,30

0,45

0,65

1,00

A400

1

0,90

0,95

1,00

1,00

1,00

1,00

1,00

2

0,60

0,65

0,65

0,70

0,75

0,85

1,00

3

0,20

0,25

0,30

0,45

0,60

0,80

1,00

4

0,15

0,20

0,20

0,30

0,40

0,60

1,00

A600

1

—

—

0,95

0,95

1,00

1,00

1,00

2

—

—

0,75

0,75

0,80

0,90

1,00

3

—

—

0,30

0,35

0,55

0,70

1,00

A800 issiq prokatlangan

1

—

—

0,95

0,95

1,00

1,00

1,00

2

—

—

0,75

0,75

0,80

0,90

1,00

3

—

—

0,35

0,40

0,50

0,70

1,00

Izohlar:

1. Ushbu jadvalda keltirilgan payvandlangan birikishlar guruhlari RST Uz 865-98 boʻyicha chidamlilikka hisoblanadigan konstruksiyalar uchun yoʻl qoʻyiladigan quyidagi turdagi payvandlangan birikishlarni oʻz ichiga oladi:

1-guruh — uchma-uch tutashuvchi turlardagi S3-Km, S4-Kp;

2-guruh — xochga oʻxshash K1-Kt turdagi, uchma-uch tutashuvchi quyidagi turlardagi S1-Ko, S5-Mf, S6-Mp, S7-Rv, S8-Mf, S9-Mp, S10-Rv va S20-Rm – barcha oʻzak birikmalarning diametri1,0 ga teng nisbatida;

3-guruh — xochga oʻxshash turidagi K2-Kt; uchma-uch tutashuvchi quyidagi turlardagi S11-Mf, S12-Mp, S13-Rv, S14-Mp, S15-Rs, S16-Mo, S17-Mp, S18-Mo, S19-Rm, S21-Rn va S22-Ru; tavrsimon turlardagi T6-Ks, T7-Ko;

4-guruh — ustma-ust  turlardagi N1-Rsh, N2-Kr i N3-Kp; tavrsimon turlardagi T1-Mf, T2-Rf va  T12-Rz.

2. Jadvalda armatura diametri 20 mm gacha boʻlgan koeffitsiyent qiymatlari   berilgan.

3. Oʻzaklar diametri 22 — 32 mm boʻlganda koeffitsiyent qiymatlari   5 foizga, 32 mm dan ortiq boʻlganda 10 foizga kamaytirilishi lozim.

136. Koʻndalang armaturaning (xomut va qayrilgan oʻzaklar)ning hisobiy qarshiliklari Rsw ish sharoitlari koeffitsiyentlariga va koʻpaytirish yoʻli bilan qiymatga Rs nisbatan quyidagilarga pasaytirilishi kerak:
armatura turi va sinfidan qatʼi nazar, koʻrilayotgan armaturadagi kesim uzunligi boʻyicha taqsimotining tekismasligini hisobga oluvchi koeffitsiyentini ga;
boʻylama oʻzaklar diametri kamida 1/3 boʻlgan A400 oʻzakli armatura va payvandlangan karkaslardagi Vr500 simli armaturalarga – payvandlangan birikmaning moʻrt yemirilishi mumkinligini hisobga oluvchi koeffitsiyenti ga.
137. Ish sharoit koeffitsiyentlarni va hisobga olgan holda koʻndalang armatura (xomut va qayrilgan oʻzaklar) chuzilishining hisobiy qarshiliklarini Rsw mazkur SHNQning 21 va 22-jadvallariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Hisobiy qarshiliklarning Rs, Rsc, Rsw uoʻbu SHNQning 23 — 26-jadvallariga koʻra ish sharoitlari koeffitsiyentlariga koʻpaytirilishi lozim.
26-jadval

Himoya qoplamasi

Ish sharoitlari koeffitsiyenti quyidagi armaturada

silliq

davriy profilli

Sement-polistirolli, lateks-mineralli

1,0

1,0

Sement-bitumli (sovuq) quyidagi diametrli armaturada, mm:

6 va undan ortiq

0,7

1,0

6 dan kam

0,7

0,7

Bitum-silikatli (issiq)

0,7

0,7

Bitum-tuproqli

0,5

0,7

Slanetsbitumli, sementli

0,5

0,5

138. Ankerlarsiz zoʻriqtiriladigan armaturalardagi zoʻriqishlarni uzatish zonasining uzunligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim.
(11)
Bunda, va quyidagi 27-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.
27-jadval

Armatura turi va sinfi

Armatura diametri, mm

Ankerlarsiz qoʻllaniladigan  armaturaning   zoʻriqishlarni uzatish zonasi uzunligini aniqlash uchun koeffitsiyentlar

1. Sinfidan qaʼtiy nazar davriy profilli oʻzaklilarga

Diametridan qatʼi nazar

0,25

10

2. Vr1200 dan Vr1600 gacha davriy profilli yuqori mustahkam armatura simlariga

5

1,40

40

4

1,40

50

3

1,40

60

3. armaturali kanatlarga:

7-simli: K1400, K1500, K1600, K1700, K1800, K1900

15

1,00

25

12

1,10

25

9

1,25

30

6

1,40

40

19-simli: K1500

14

1,00

25

Izoh. V7,5-V12,5 yengil betondandagi elementlarning  qiymatlari   va  ushbu jadvalda keltirilganlardan farqli 1,4-martaga oshiriladi.

28-jadval

Armatura sinfi

Armaturaning elastiklik moduli , MPa (kgf /sm2)

A240, A300

21 (210)

A400

20 (200)

A600, A800, A1000 va At1200

19 (190)

A400v

18 (180)

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

20 (200)

K1400 dan K1900 gacha

18 (180)

Bp500

17 (170)

139. Koʻrsatkich Rbp ni, koeffitsiyent dan tashqari, betonning ish sharoit koeffitsiyentlari kiritilishi kerak.
140. Mazkur SHNQning 11-formulasidagi qiymat quyidagilarga teng qabul qilinishi lozim:
elementlar mustahkamliligi boʻyicha hisoblarida — va qiymatlardan kattasiga;
elementlar darzbardoshliligi boʻyicha hisobida — qiymatiga.
Bundagi qiymat mazkur SHNQning 4-jadvalining 1 — 5-bandlariga koʻra birinchi yoʻqotishlarni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.
141. B guruhdagi mayda donador va mayda gʻovak toʻldiruvchili (V7,5-V12,5 sinflardan tashqari) yengil betonlardagi elementlarning qiymatlari va mazkur SHNQning 27-jadvalida asosan 1,2 baravarga oshirilishi kerak.
142. Betonning siqib zoʻriqtirishni uzatishda davriy profilli oʻzakli armatura qiymatlari va 1,25 baravarga oshirilishi, bunda oʻzaklar diametri 18 mm dan ortiq boʻlganda zoʻriqtirishlarni uzatishga yoʻl qoʻyilmaydi.
143. Barcha sinflardagi davriy profilli oʻzakli armatura uchun qiymati kamida 15d qabul qilinishi lozim.
144. Simli armatura (zadelka uzunasi boʻyicha ichki ankerlarga ega Bp1200 dan Vr1600 gacha oʻta mustahkam sim bundan mustasno) betonga siqib zoʻriqtirishni bir zumda uzatishda elementdagi zoʻriqtirishlarni uzatishda zonasining boshlanishi yon qirrasidan) masofada olinishi lozim.
145. Armaturaning elastiklik modul qiymatlari Es mazkur SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinishi lozim.
5-bob. Beton va temir-beton konstruksiya elementlarining birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblari
1-§. Beton elementlarining mustahkamliligi boʻyicha hisobi
146. Beton elementlarining mustahkamliligi boʻyicha hisoblar boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimlar uchun amalga oshirilishi kerak.
2-rasm. Betonnining mustahkamliligi boʻyicha markaz tashqarisida siqilgan elementning choʻzilgan zonasining qarshiligini hisobga olinmaganda boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimda zoʻriqtirilgan sxemasi va epyuralari
147. Siqilgan betonning chegaraviy holatida erishilgan buzilishlaring tavsiflanilishi beton markaz tashqarisida siqilgan elementlarning choʻzilgan zonasining qarshiligini hisobga olmay amalga oshirilishi kerak.
Betonning siqilishga qarshiligi ga teng boʻlgan, kesimning siqilgan zona qismi siqilgan zonasi mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq betonni qisqacha siqilgan boʻyicha bir tekis taqsimlangan zoʻriqtirishlar bilan ifodalanishi kerak.
148. Ushbu SHNQning 151-bandiga koʻra elementlar hamda konstruksiyalardan foydalanishda darzlarga yoʻl qoʻyilmaydigan (suv, karniz, parapet va boshqalar bosimiga uchraydigan elementlar) qilib hisoblashda choʻzilgan zonasini beton qarshiligini inobatga olib amalga oshirilishi lozim.
Bunda, chegaraviy holatga erishganda betonining choʻzilgan zonasining buzilishi (darzlar hosil boʻlishi) bilan tavsiflanishi lozim.
Mazkur SHNQning 3-rasmiga koʻra chegaraviy zoʻriqtirishlar quyidagilarni aniqlashi lozim:
deformatsiyadan keyin kesimlar yassiligi;
betonni chetki choʻzilgan tolasining eng katta nisbiy uzayishi ga tengligini;
betonning siqilgan zonasining elastiklik (baʼzi hollarda elastiksizlik) deformatsiyalarini;
betonining choʻzilgan zonasida zoʻriqtirishlarni bir tekis taqsimlangan va qarshilikga teng qabul qilishni.
3-rasm. Betonning mustahkamliligi boʻyicha (markaz tashqarisida siqilgan) elementning choʻzilgan zonasida boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimda egiluvchanligini hisoblashda zoʻriqtirilgan sxemasi va epyuralari
149. Beton elementlarni qiya darzlar paydo boʻlish ehtimolini (masalan, koʻndalang kuchlar mavjudligida ikki tavrli va tavrli kesimlar elementlari) hisoblashda mazkur SHNQning 141 va 142-formulalariga asosan ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun betonning hisobiy qarshiliklarni va birinchi guruh chegaraviy holatlardagi hisobiy qarshilik qiymatlarga va almashtirib amalga oshirilishi kerak.
Elementlarning mahalliy yuklar taʼsirida (ezilishga) mazkur SHNQning 98-bandiga muvofiq hisoblanishi lozim.
2-§. Elementlarning markaz tashqarisida siqilganligi
150. Mazkur SHNQning 35-bandiga aosan beton elementlarini markaz tashqarisida siqilganligini hisoblashda boʻylama zoʻriqishning tasodifiy ekssentrisitetini eʼtiborga olish kerak.
151. Elementlarni boʻylama yuzasi egiluvchan zoʻriqtirish ekssentrisiteti va elementlarga nisbatan normal yuzadagi egikliklarni tutib turish qobiliyati taʼsiri qiymatlarini koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan mazkur SHNQning 158-bandiga muvofiq hisobga olish kerak.
Boʻylama yuzani zoʻriqtirish ekssentrisitetini hisoblashda tasodifiy ekssentrisitet qiymatiga teng qabul qilinishi lozim.
152. Beton elementlarni markaz tashqarisiga siqilganda boʻylama kuch qoʻyish ekssentrisiteti oshib ketgan egikliklarni hisobga olgan holda (ushbu SHNQning 151-bandda keltirilgan holatlar bundan mustasno) quyidagilarni bajarilishiga yoʻl qoʻyilmaydi:
a) yuklar oʻzaro qoʻshilishiga bogʻligiga:
asosiy oʻzaro qoʻshilishiga; 0,9u
maxsus oʻzaro qoʻshilishiga; 0,95u
b) beton turi va sinfiga bogʻliq holda:
V7,5 dan yuqori sinflardagi ogʻir, mayda donador va yengil betonlar uchun u-1;
boshqa turdagi va sinflardagi beton uchun u-2;
bu yerda:
y — kesim ogʻirlik markazidan betonning eng koʻp siqilgan tolasigacha boʻlgan masofa, sm.
153. Mazkur SHNQning 175-bandiga koʻra beton elementlarda markaz tashqarisida siqilgan konstruktiv armaturani loyihalash lozim.
154. Beton elementlarning markaz tashqarisida siqilganligini hisoblashda mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq quyidagi shartdan kelib chiqishi kerak:
(12)
bu yerda:
— beton siqilgan zonasi maydoni, uning ogʻirlik markazi tashqi kuchlar teng taʼsir etuvchisining qoʻyilish nuqtasi bilan toʻgʻri kelish shartidan kelib chiqib aniqlanadi.
155. Toʻgʻri burchakli kesim elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(13)
156. Foydalanish sharoitiga koʻra markaz tashqarisida siqilgan beton elementlarini mazkur SHNQning 12-formulasi sharti boʻyicha hisob-kitoblardan qatʼi nazar, betonining choʻzilgan zona qarshiligini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 155-band va 3-rasmiga muvofiq quyidagi shartdan kelib chiqib tekshirilishi kerak:
(14)
Toʻgʻri burchakli kesim elementlar uchun (14) quyidagi formula koʻrinishida boʻlishi kerak:
(15)
Mazkur SHNQning 12 — 15-formulalarida keltirilganlarga muvofiq aniqlanadi:
— mazkur SHNQning 19-formulasi koeffitsiyenti;
— beton koeffitsiyenti quyidagilarga teng qabul qilinishi lozim:
ogʻir, mayda donador, yengil va gʻovaklangan 1,00
sergʻovakli avtoklav 0,85
sergʻovakli avtoklavsiz 0,75
— betonning choʻzilgan elastiksiz deformatsiyalarni hisobga olgan holda chetki choʻzilgan tola uchun kesim qarshiligi momenti, boʻylama kuch mavjud emasligi taxmini bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(16)
— kesimning ogʻirlik markazidan choʻzilgan zonadan eng uzoqdagi yadro nuqtasigacha boʻlgan masofa quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(17)
— ushbu SHNQning 307-bandiga muvofiq bajarilish lozim.
157. Nol chiziqli holat quyidagi shartdan aniqlanishi kerak:
(18)
158. Boʻylama egiklikning zoʻriqtirish ekssentrisitet qiymat taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent qiymatini quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim.
(19)
bu yerda:
— shartli kritik kuch, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(20)
Mazkur SHNQning 20-formulasida aniqlanishi lozim:
— element egikligiga chegaraviy holatda yuklarni uzoq muddatli taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent, u:
(21)
ga teng, biroq dan ortiq emas,
bu yerda:
— mazkur SHNQning 29-jadvali boʻyicha beton turiga bogʻliq holda qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsirida choʻzilgan yoki eng kam siqilgan kesimning qirra momenti;
— doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsirida choʻzilgan yoki eng kam siqilgan kesimning qirra momenti, doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsirida;
— mazkur SHNQning 30-jadvali boʻyicha aniqlanadi;
— ga teng qabul qilinadigan, biroq quyidagidan kam boʻlmagan koeffitsiyent
(22)
bu yerda:
— MPa da.
159. Toʻliq yuklardan hamda doimiy va uzoq muddatli yuklar yigʻindisidan egilish momentlari (yoki ekssentrisitetlar) turli belgilarga ega boʻlsa, u holda toʻliq yuk ekssentrisitetining dan yuqori absolyut qiymatida qabul qilinishi lozim.
Agar bunday shart bajarilmasa, qiymati ga teng qabul qilinishi zarur.
Mazkur SHNQning 21-formulasi boʻyicha qiymat aniqlanadi, bunda ni doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsiridan N boʻylama kuchning ogʻirlik markazidan doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsiridan choʻzilgan yoki eng kam siqilgan kesim qirrasigacha masofa bilan koʻpaytmasiga teng deb qabul qilinishi lozim.
160. Beton konstruksiya elementlarning mahalliy siqilishga (ezilishga) hisoblari mazkur SHNQning 250 va 251-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim.
29-jadval

Beton

(21) formuladagi  koeffitsiyenti

1. Ogʻir

1,0

2. Mayda donador guruhli:

 

A

1,3

B

1,5

V

1,0

3. Yengil:

 

sunʼiy yirik toʻldiruvchi

va mayda toʻldiruvchilarda:

 

zich

1,0

gʻovakli

1,5

tabiiy toʻldiruvchilarda

2,5

4. Gʻovaklangan

2,0

5. sergʻovakli:

 

avtoklav

1,3

avtoklavsiz

1,5

Izoh. Mazkur SHNQning 28-bandida mayda donali beton guruhlariga keltirilgan.
30-jadval

Devor va ustunlarning tayanish xususiyati

Beton elementlarning markaz tashqarisida siqilgan hisobiy uzunligi  

1. Yuqori va pastdagi tayanchlar bilan:

 

a)  tayanch siljishi kattaligidan qatʼi nazar, ikki uchida sharnirli

N

b)  uchlardan biri siqib berkitilgan va tayanchlar siljishi mumkin boʻlgan binolar uchun:

 

oraliq (prolyot)li

1,25N

bir oraliqli

1,50N

2. Erkin turuvchi

2,00N

Ushbu jadvalda qabul qilingan belgilanishlar:

N – orayopma plitaning yoki erkin turuvchi konstruksiyaning balandligini chiqarib tashlangan qavat orasidagi ustun (devor) balandligi.
3-§ Egiluvchi elementlar
161. Beton elementlarning egiluvchanlik hisobi quyidagi shartni bajarishi lozim.
(23)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 54-bandiga muvofiq qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— mazkur SHNQning 16-formulasi boʻyicha toʻgʻri burchakli kesim elementlari uchun quyidagiga teng qabul qilinishi lozim:
(24)
4-§. Temir-beton elementlarning mustahkamliligi boʻyicha hisobi
162. Temir-beton elementlarning mustahkamliligi boʻyicha hisobi boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlar uchun hamda unga qiya boʻlgan eng xavfli yoʻnalishdagi kesimlarga oshirilishi lozim.
Buriluvchi momentlar mavjudligida mumkin boʻlgan eng xavfli yoʻnalishlardagi spiralsimon darz bilan choʻzilgan zonada cheklangan fazoviy kesimlar mustahkamligini tekshirish zarur, bunda elementlarning mahalliy yuklar taʼsiriga (ezilish, bosib ezish, uzilish) hisoblanishi kerak.
5-§. Element boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimlarning mustahkamliligi boʻyicha hisobi
163. Elementni boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimdagi chegaraviy zoʻriqtirishlar quyidagilardan aniqlanishi lozim:
betonni choʻzilishga qarshiligi nolga teng boʻlganda;
betonni siqilishga qarshiligi ga teng boʻlgan va siqilgan zonasi boʻylab bir tekis taqsimlangan zoʻriqtirishlar bilan ifodalanganda;
armaturadagi deformatsiya (zoʻriqtirish)lar oldindan zoʻriqtirilgan deformatsiya (zoʻriqtirishlar)ni hisobga olib, beton siqilgan zonasining balandligiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 203-bandiga koʻra;
armaturadagi choʻziluvchi zoʻriqtirishlar choʻzilishga hisobiy qarshilikdan oshmasligi;
armaturadagi siqiluvchi zoʻriqtirishlar siqilishga hisobiy qarshilikdan oshmasligi.
164. Kesim simmetriya oʻqi tekisligida tashqi kuch taʼsir koʻrsatganda va armatura koʻrsatilgan tekislikka perpendikulyar boʻlgan element qirralari oldida toʻplanganida, element boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimlarni hisoblashni tegishli muvozanat sharoitlaridan kelib chiqib aniqlanadigan betonni siqilgan zonasi nisbiy balandligi qiymati va beton siqilgan zonasi nisbiy balandligi qiymati oʻrtasidagi nisbatga bogʻliq holda mazkur SHNQning 165-bandiga muvofiq amalga oshirish lozim.
Bunda, armatura elementining chegaraviy holati boʻyicha ish sharoit koeffitsiyentlarini hisobga olishi, koeffitsiyent bundan mustasno, choʻzilgan armaturadagi hisobiy qarshiligi teng boʻlgan zoʻriqtirganlikga erishish bilan bir vaqtda sodir boʻladi.
165. Qiymat quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(25)
bu yerda:
— betonni siqilgan zona tavsifi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(26)
bu yerda:
— beton quyidagi koeffitsiyentga teng qilib qabul qilinib, ogʻir betonlarda — 0,85.
Mayda donali beton guruhlari mazkur SHNQning 29-bandiga muvofiq quyidagicha boʻlishi kerak:
A — 0,80;
B va V — 0,75;
yengil, sergʻovakli va gʻovaklangan — 0,80;
avtoklavda ishlov berilgan ogʻir, yengil va gʻovaklangan betonlardagi koeffitsiyent 0,05 ga pasaytirilgan;
— MPa da;
— armaturadagi zoʻriqtirish MPa, quyidagi armaturalar uchun qabul qilinishi lozim:
A240, A300, A400, A400v, Bp500
A600, A800, A1000 va At1200
Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha
bu yerda:
— armaturani ish sharoitlari tegishli koeffitsiyentlarni hisobga olgan holda, koeffitsiyenti bundan mustasno (mazkur SHNQning 86-bandda keltirilgan), armaturani choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
— koeffitsiyentida qabul qilinishi lozim;
— mazkur SHNQning 213-bandida keltirilgan;
— ogʻir, mayda donador va yengil betonlardagi konstruksiyalarni hisoblashda mazkur SHNQning 14-jadvali boʻyicha armaturaning siqilgan zonasining chegaraviy zoʻriqtirishlarni yuklarga bogʻliq holda quyidagicha hisobga olinishi kerak:
2a band boʻyicha — 500 MPa ga teng;
2b band boʻyicha — 400 MPa ga teng.
Sergʻovaklili va gʻovaklangan betondagi konstruksiyalar barcha hollarda qiymati 400 MPa ga teng qabul qilinishi lozim.
Elementlarni siqish bosqichdagi hisobdagi qiymati MPa.
166. Mazkur SHNQning 25-formulasi boʻyicha beton elementlarining sergʻovakli yasalganlarga aniqlanadigan qiymatlari 0,6 dan oshmasligi kerak.
167. Temir-beton elementlarning armaturalarni yuqori mustahkam A600, A800, A1000, At1200, Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha sinflarni hisoblashda, shartiga bajarilganda, armaturaning hisobiy qarshiligi quyidagi formula bilan aniqlanadigan koeffitsiyenti mazkur SHNQning 23-jadvali 6-bandiga muvofiq koʻpaytirilishi kerak.
(27)
bu yerda:
— armatura sinflariga quyidagi koeffitsiyent teng qabul qilinishi kerak:
A600 — 1,20;
A800, Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha — 1,15;
A1000 va At1200 — 1,10.
168. Armaturaga teng taʼsir koʻrsatuvchi zoʻriqtirishlar orasida joylashgan boʻylama kuch bilan markaziy choʻzilgan hamda markaz tashqarisida choʻzilgan holati qiymati ga teng qabul qilinishi lozim.
169. (bunda, — maksimal hisobiy moment) dan yuqori boʻlgan egiluvchi momentlarga ega element zonasida payvandlangan tutashuvlarning mavjudligida koeffitsiyent qiymati quyidagilarcha qabul qilinishi lozim:
A600 va A800 armatura uchun 1,10 dan oshmasligi;
A1000 va At1200 — 1,05 dan oshmasligi.
170. Elementlarning koeffitsiyent hisobida quyidagilardan oshmasligi kerak:
koʻp marta takrorlanuvchi yuklar taʼsiridan;
zich joylashgan (darzlarsiz), yuqori mustahkamlikka ega sim bilan armaturalanganlardan;
171. Zoʻriqtirilgan armatura tashqi kuchlar taʼsirida siqilgan zonada yoki siqilish bosqichida joylashgan va beton bilan ulashishiga siqilishga hisobiy qarshilik mazkur SHNQning 172, 173, 181 hamda 206-bandlariga koʻra , MPa ga teng hamda qarshilikning dan oshmagan zoʻriqtirish bilan almashtirilishi lozim.
bu yerda:
koeffitsiyentida aniqlanadi;
— mazkur SHNQning 62-bandida keltirilgan.
6-§ Toʻgʻri burchakli, tavr, qoʻshtavr va halqaviy element kesimlarining egiluvchanligi
172. Mazkur SHNQning 161-bandi 4-rasmiga asosan toʻgʻri burchakli element kesimlarining egiluvchanlik hisobi, boʻlgan holda quyidagi shartdan kelib chiqib amalga oshirilishi kerak:
(28)
bunda, siqilgan zona balandligi quyidagi formuladan aniqlanadi:
(29)
4-rasm. Temir-beton elementning mustahkamliligi boʻyicha egiluvchanligini hisoblashda boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimdagi zoʻriqtirilgan sxemasi va epyuralari
173. Siqilgan zona tokchasiga ega kesimlar hisobi, boʻlgan holda siqilgan zona chegarasiga bogʻliq ravishda amalga oshirilishi kerak:
agar chegara tokchadan oʻtsa (5-rasm, a), quyidagi shart bajarilishi kerak:
(30)
174. Mazkur SHNQning 165-bandiga muvofiq kenglikka ega toʻgʻri burchakli kesim hisoblari amalga oshirilishi kerak.
Qovurgʻa chegaradan oʻtsa (5-rasm, b), 30-formulasi sharti bajarilmasa, hisoblar quyidagicha amalga oshirilishi lozim:
(31)
bunda, betonni siqilgan zonasining balandligi quyidagi formuladan aniqlanishi kerak:
(32)
5-rasm. Temir-beton elementlarning kesimida siqilgan zona chegarasining egiluvchanlik holati
a — tokchada, b — qovurgʻada
175. Hisobga kiritiladigan ning qiymati tokchani qovurgʻadan har bir tomonga osilma kengligi element oraligʻining 1/6 qismidan oshmasligi va quyidagidan ortiq boʻlmasligi shartidan kelib chiqib qabul qilinishi lozim:
koʻndalang qovurgʻalarligi yoki boʻlganda — boʻylama qovurgʻalar orasidagi yorugʻlik oʻta olish masofasining 1/2 qismi;
koʻndalang qovurgʻalarlisiz yoki orasidagi masofalar boʻylama qovurgʻalar orasidagi masofalardan kattaroqligida, va boʻlganda — ;
tokchaning konsolli osilmalarida:
boʻlganda ;
boʻlganda ;
boʻlganda osilmalar hisobga olinmaydi.
176. Egiluvchan elementlarni mustahkamliligini hisoblashda sharti bajarilishi kerak.
Agar konstruktiv yoki ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha choʻzilgan armatura kesimining yuzasi sharti bajarish uchun kattaroq qabul qilinganda, hisob umumiy holat uchun formula boʻyicha amalga oshirilishi lozim (mazkur SHNQning 208-bandida keltirilgan).
Elementlarni mustahkamliligini hisoblashda egiluvchanlik sharti bajarilish kerak.
177. Mazkur SHNQning 29 yoki 32-formulalariga koʻra hisoblangan qiymat boʻlsa, hisoblashni mazkur SHNQning 28 yoki 31-formulalari asosida,siqilgan zona balandligini mos ravishda quyidagi formulalardan aniqlab bajarishga yoʻl qoʻyiladi:
(33)
(34)
bunda (35)
bu yerda:
( armaturani ish sharoitlari tegishli koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda, qiymatlarida hisoblanadi);
— koeffitsiyentida aniqlanadi.
178. A240, A300, A400 va Bp500 sinflarda zoʻriqtirilmaydigan armatura V-30 va undan past sinfdagi betondan qilingan elementlar uchun boʻlsa, hisobni mazkur SHNQning 29 yoki 32-formulalaridan kelib chiqib ularga qiymatni qoʻygan holda bajarishiga yoʻl qoʻyiladi.
179. Ichki va tashqi radiuslar nisbatida, aylana uzunligi boʻyicha bir tekis taqsimlangan armatura bilan (boʻylama oʻzaklar soni kamida 6 boʻlganda) halqali element kesimlarining egiluvchanligini hisoblashda mazkur SHNQning 41 yoki 42-formulalariga muvofiq boʻylama kuch qiymatini qabul qilib va ushbu SHNQning 40-formulasiga koʻra oʻrniga M eguvchi moment qiymatini qoʻygan holda, mazkur SHNQning 179-bandiga muvofiq markaz tashqarisida siqilgan elementlar uchun qanday boʻlsa shunday amalga oshirilishi kerak.
7-§. Toʻgʻri burchak va halqali element kesimlarining markaz tashqarisida siqilganligi
180. Temir-beton elementlarni markaz tashqarisida siqilganligini hisoblashda mazkur SHNQning 35-bandi talablariga muvofiq tasodifiy boshlangʻich ekssentrisitetni hamda mazkur SHNQning 199-bandga koʻra egilikning yuk koʻtarish taʼsiri hisobga olinishi kerak.
181. Mazkur SHNQning 161-bandiga koʻra toʻgʻri burchakli element kesimlarining markaz tashqarisida siqilganlikni hisoblashda quyidagicha bajarilishi lozim:
a) (6-rasm) boʻlganda, quyidagi shartdan kelib chiqib:
(36)
bunda, siqilish zonasi balandligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(37)
6-rasm. Temir-beton elementlarning mustahkamliligi boʻyicha markaz tashqarisida siqilganlikni hisoblashda boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimdagi zoʻriqtirishlar sxemasi va epyuralari
Mazkur SHNQning 36-formulasiga koʻra bunda siqilgan zona balandligi quyidagicha aniqlanishi lozim:
boʻlganda — mazkur SHNQning 36-formulasidan kelib chiqib, biroq siqilgan zona balandligi quyidagicha aniqlanishi lozim:
Beton elementlarning sinflari V30 va undan past va zoʻriqtirilmaydigan armaturalar markalari A240, A300, A400 quyidagi formuladan aniqlanishi lozim:
(38)
bu yerda:
(39)
182. Beton elementlari V30 dan yuqori hamda armaturaning zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan elementlari A400 dan yuqori sinflari mazkur SHNQning 66 va 67 yoki 68-formulalaridan foydalanish kerak.
183. Ichki va tashqi radiuslarning nisbatida aylana uzunligi boʻyicha bir hil taqsimlangan armatura bilan (kamida 6 ta boʻylama oʻzaklar sonida) halqali kesim markaz tashqarisida siqilgan elementlar hisobi quyidagi shartdan kelib chiqib aniqlanadi:
(40)
bunda, betonni siqilgan zonasini nisbiy yuzasining qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(41)
184. Mazkur SHNQning 41-formulasi boʻyicha hisobdan olingan boʻlsa, mazkur SHNQning 40-formulasiga quyidagi formuladan aniqlanadigan qiymati qoʻyilishi kerak:
(42)
bunda, va qiymatlari, qiymatni qabul qilgan holda mazkur SHNQning 43 va 44-formulalardan aniqlanadi.
mazkur SHNQning 40 — 42-formulalarda:
— ichki va tashqi radiuslarning yarim yigʻindisi;
— armatura oʻzaklarining ogʻirlik markazi orqali oʻtadigan aylana radiusi;
— butun armatura boʻylama kesim yuzasi;
— quyidagi formula boʻyicha koeffitsiyent aniqlanadi:
(43)
— armatura kesimining choʻzilgan zonasidan ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofani teng taʼsir koʻrsatishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(44)
biroq, dan ortiq boʻlmagan deb qabul qilinishi lozim;
— koeffitsiyentida aniqlanadi;
— quyidagi formula boʻyicha koeffitsiyent aniqlanadi:
(45)
bu yerda:
— armatura sinf koeffitsiyentlari quyidagiga teng qabul qilinishi lozim:
A240, A300, A400 1,0;
A600, A800, A1000, At1200,
Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha 1,1;
— quyidagi formula boʻyicha koeffitsiyent aniqlanadi:
(46)
bu yerda:
qiymati quyidagicha teng qabul qilinishi kerak:
(47)
bu yerda:
— MPa da.
185. Mazkur SHNQning 43-formulasi boʻyicha hisoblangan qiymat boʻlsa, mazkur SHNQning 40-formulaga koʻra hamda 41-formuladan olingan boʻlgandagi qiymat qoʻyilishi kerak.
186. Ogʻir va mayda donador betonlardan tayyorlangan yaxlit kesimli armaturalangan elementlarni hisoblari toʻr yoki spiral eng chekka oʻzaklarining oʻqlari bilan cheklangan beton kesimi yuzasining faqat bir qismi hisobga kirita borib, mazkur SHNQning 36 — 38, 65 va 66-formulalariga Rb oʻrniga betonning keltirilgan prizmaviy mustahkamligini, yuqori mustahkamlikka ega armaturada esa, Rsc oʻrniga — qiymatni qoʻyib mazkur SHNQning 176 va 203-bandlar koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
187. Armaturalangan element quyidagilardan oshmasligi kerak:
egiluvchanligi toʻrlar bilan bilvosita armaturalanganda — 55 dan;
spiral bilan armaturalanganda — 35 dan;
— kesim qismining hisobga kiritiluvchi inersiya radiusi.
188. Qiymatlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
payvandlangan koʻndalang toʻrlar bilan armaturalashda;
(48)
bu yerda:
— armaturaning toʻrlar boʻyicha hisobiy qarshiligi;
(49)
bu yerda:
— mos ravishda oʻzaklar soni, koʻndalang kesim yuzasi va bir yoʻnalishda toʻr oʻzagining uzunligi (chekka oʻzaklarning oʻqlarida hisoblaganda);
— mos ravishda oʻzaklar soni, koʻndalang kesim yuzasi va bir yoʻnalishda toʻr oʻzagining uzunligi (chekka oʻzaklarning oʻqlarida hisoblaganda), boshqa yoʻnalishda;
— toʻrlar cheti ichida joylangan beton kesimining yuzasi;
— toʻrlar orasidagi masofa;
— bilvosita armaturalash samaradorlik koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(50)
bu yerda:
(51)
— MPa da.
189. Mayda donali beton elementdagi koeffitsiyent qiymatlari birdan katta qabul qilish lozim.
190. Toʻr oʻzaklarning kesim yuzalarini uzunlik birligida u yoki bu yoʻnalishda 1,5-martadan ortiqqa farq qilmasligi kerak;
armaturani spiral yoki halqali bilan armaturalashda
(52)
bu yerda:
spiralli armaturaning hisobiy qarshiligi;
— armaturalash koeffitsiyenti quyidagiga teng boʻlishi kerak:
(53)
bu yerda:
— spiralli armaturaning koʻndalang kesim yuzasi;
— spiral kesim ichki diametri;
— spiral qadami;
— boʻylama kuchning qoʻyilish ekssentrisiteti (egiklik taʼsirini hisobga olmaganda).
191. Mazkur SHNQning 49 va 53-formulalari boʻyicha mayda donali betondan qilingan elementlarni armaturalash koeffitsiyent qiymatlari 0.04 dan oshmasligi lozim.
192. Ogʻir betondan payvandlangan toʻrli bilvosita armaturalangan elementlar A600, A800, A1000 va At1200 yuqori mustahkamlikka ega armaturani siqilishga hisobiy qarshiligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(54)
dan oshmagan qiymatni qabul qilish lozim;
Ushbu SHNQning 54-formulasida:
(55)
bu yerda:
bu yerda:
— armatura sinf koeffitsiyentlari quyidagilarga teng qabul qilinishi lozim:
A600 10;
A800, A1000 va At1200 25;
— armatura kesimining yuzasi butun boʻylama yuqori mustahkamliligi;
— mazkur SHNQning 49-formulasiga koʻra belgilanishi kerak;
— MPa da.
qiymati 1,0 dan kam boʻlmagan va undan koʻp boʻlmagan qabul qilinishi lozim:
1,2 — A600 armatura sinfi
1,6 — A800, A1000 va At1200 armatura sinflarida.
193. Bilvosita armaturalangan kesimning chegaraviy qiymati siqilish zonasining nisbiy balandligini aniqlashda mazkur SHNQning 25-formulasida quyidagicha kiritiladi:
(56)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 153-bandi koʻrsatmalariga muvofiq qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— koeffitsiyent ga teng, lekin 0,15 dan oshmasligi kerak
bu yerda:
— mos ravishda toʻrlar va spirallar uchun mazkur SHNQning 49 va 53-formulalari boʻyicha aniqlanadigan yoki armaturalash koeffitsiyenti.
194. Armatura elementlari yuqori mustahkamliligi boʻyicha mazkur SHNQning 25-formuladagi qiymatni quyidagiga teng qabul qilinishi kerak:
(57)
biroq, A600 armatura 900 MPa dan, A800, A1000 va At1200 armatura uchun — 1200 MPa dan oshmasligi zarur.
195. Bilvosita armaturalangan elementlarning egiklik taʼsirlarni yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblashda, toʻrli oʻzaklar bilan cheklangan yoki spiral ichiga joylangan kesim qismi boʻyicha inersiya momentini aniqlashda mazkur SHNQning 183-bandida belgilangan talablardan foydalanish lozim.
Mazkur SHNQning 58-formulasi boʻyicha olingan qiymati koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak.
Bunda, beton kesimining hisobga olinadigan qismining balandligi yoki diametriga teng, mazkur SHNQning 22-formulasiga koʻra oʻng qismining ikkinchi hadi ga almashtirilishi lozim.
Bu yerda:
.
Ushbu bandning koʻrsatmalariga muvofiq aniqlangan elementning yuk koʻtarish qobiliyati (hisobga va ni kiritgan holda) A toʻliq kesimi va bilvosita armatura hisobga olinmagan betonni hisobiy qarshilik qiymati boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyatidan ortiq boʻlishi bilan aniqlanganda hisoblarda bilvosita armaturalashni hisobga olish lozim.
196. Mazkur SHNQning 64 yoki 67-bandlari talablariga muvofiq hisobiy yuklarning foydalanish qiymatlari boʻyicha (), betonning butun kesim yuzasini hisobga olinishi hamda ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun hisobiy qarshiliklarni va va armaturaning siqilishga hisobiy qarshiligini qiymatiga teng, biroq 400 MPa dan ortiq emas deb qabul qilgan holda bajarilishi lozim.
197. Siqilgan zonasini nisbiy balandligining chegaraviy qiymatini aniqlashda mazkur SHNQning 25 va 69-formulalarida MPa qabul qilinishi lozim.
Ushbu SHNQning 26-formulasida 0,008 koeffitsiyenti 0,006 bilan almashtirilishi kerak.
198. Mazkur SHNQning 22-formulasi boʻyicha egiluvchanlik taʼsirining qiymati aniqlaganda, ni ga almashtirishda mazkur SHNQning 183-bandining koʻrsatmalaridan foydalanish lozim.
199. Konstruksiyaning deformatsion sxemalari markaz tashqarisida siqilgan elementning yuk koʻtarish qobiliyatiga egikliklarning taʼsirini mazkur SHNQning 22-bandiga muvofiq hisobga olinishi lozim.
200. Element egikligining egiluvchanlik mustahkamligiga taʼsirini mazkur SHNQning 36, 40 va 65-formularidan ni koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadigan hisobga olgan holda, deformatsiyalanmagan sxema boʻyicha konstruksiyalar hisobini amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ni hisoblash mazkur SHNQning 19-formulasidagi shartli chegaraviy kuch quyidagiga teng qabul qilinishi lozim:
(58)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 65-bandiga koʻra qabul qilinishi;
— mazkur SHNQning 55-bandiga koʻra qabul qilinishi;
— mazkur SHNQning 21-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent, bunda va momentlar siqilgan zonani cheklaydigan chiziqqa parallel boʻlgan va mos ravishda toʻliq yuk taʼsiridan hamda doimiy va uzoq muddat yuklar taʼsiridan eng koʻp choʻzilgan yoki eng kam siqilgan (toʻliq siqilgan kesimda) armatura oʻzagining markazi orqali oʻtadigan oʻqqa nisbatan aniqlanadi.
– oldindan zoʻriqtirilgan armatura elementining bikrlik taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent; zoʻriqtirilgan armatura bilan kesimni bir tekis siqishda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(59)
bu yerda:
— koeffitsiyenti boʻlganda aniqlanadi;
— betonning ishlash sharoitlari koeffitsiyentlarini hisobga olmagan holda qabul qilinishi lozim;
mazkur SHNQning 59-formulasida qiymati 1,5 dan oshmasligi zarur;
.
201. Mayda donali beton elementlarning B guruhlari boʻyicha mazkur SHNQning 58-formulasiga koʻra 6,4 qiymat oʻrniga 5,6 qiymat qoʻyiladi.
202. Eguvchi moment tekisligi taʼsir boʻyicha hisobda boʻylama kuch ekssentrisiteti mazkur SHNQning 33-bandiga tasodifiy ekssentrisitet qiymatiga teng qabul qilinishi lozim.
203. Temir-beton elementlarining markaz tashqarisida siqilgan materiallarni hisobiy uzunlikni elastiksiz deformatsiya va darzlar mavjudligini eʼtiborga olgan holda, ramali konstruksiyasining element yuklarning eng noqulay joylashishida deformatsiyalangan holatini hisobga olib, ramali konstruksiya elementlari uchun qanday boʻlsa, shunday qilib aniqlash lozim.
204. Konstruksiya elementlarida koʻp uchraydigan hisobiy uzunlikni quyidagilarga teng qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi:
koʻp qavatli binolarning ustunlari, kamida ikkitadan oraliqlar sonida hamda bikr kabi hisoblanadigan rigell va ustun birikuvlarida, orayopma konstruksiyasining quyidagilarda qabul qilinishi kerak:
yigʻma N
monolit 0,7N
bu yerda:
N — qavat balandligi (tugunlar markazlari orasidagi masofa);
oʻz tekisligida bikr boʻlgan qoplamalar tutib turuvchi konstruksiyalarning sharnirli tayanchiga ega bir qavatli binolarning ustunlari uchun hamda estakadalar mazkur SHNQning 31-jadvali boʻyicha;
ferma va ravoq elementlar – mazkur SHNQning 32-jadvali boʻyicha.
31-jadval

Binolar va ustunlar tavsifi

Bir qavatli binolar ustunlarini tekislikda hisoblaganda ularning hisobiy uzunligi

koʻndalang ramaga yoki estakada oʻqiga perpendikulyar

koʻndalang ramaga perpendikulyar yoki estakada oʻqiga

parallel

ustunlarning yoki ankerli tayanchlar boʻylama katori tekisligida

bogʻlanishlar mavjudligida

bogʻlanishlar yoʻqligida

Binolar

Kran osti balkalar bilan

Kranlardan yuklarni hisobga olganda

Kran osti balkalarda ustunlarning kran osti (pastki) qismi

Qirqimli

1,5 N1

0,8 N1

1,2 N1

Qirqimsiz

1,2 N1

0,8 N1

0,8 N1

Kran osti balkalarda ustunlarning kran usti (yuqori) qismi

Qirqimli

2,0 N2

1,5 N2

2,0 N2

Qirqimsiz

2,0 N2

1,5 N2

1,5 N2

Kranlardan yuklarni hisobga olmaganda

Binolar ustunlarining kran osti (pastki) qismi

Bir oraliqli

1,5 N

0,8 N1

1,2 N

Koʻp oraliqli

1,2 N

0,8 N1

1,2 N

Kran osti balkalarda kolonnalarning kran usti (yuqori) qismi

Qirqimli

2,5 N2

1,5 N2

2,0 N2

Qirqimsiz

2,0 N2

1,5 N2

1,5 N2

Kran osti balkalarsiz

Pogʻonali

ustunlar

Binolar kolonnalarining pastki qismi

Bir oraliqli

1,5 N

0,8 N

1,2 N

Koʻp oraliqli

1,2 N

0,8 N

1,2 N

Ustunlarning yuqori qismi

2,5 N2

2,0 N2

2,5 N2

Binolar doimiy kesimining ustunlari  

Bir oraliqli

1,5 N

0,8 N

1,2 N

Koʻp oraliqli

1,2 N

0,8 N

1,2N

Estakadalar

Kranli

Kran osti balkalarda

Qirqimli

2,0 N1

0,8 N1

1,5 N1

Qirqimsiz

1,5 N1

0,8 N1

N1

Quvurlar ostiga

ustunlarning oraliq qurilma bilan birikishida

Sharnirli

2,0 N

N

2,0 N

Bikr

1,5 N

0,7 N

1,5 N

Mazkur jadvalga koʻra belgilanishlar:

N — ustunning poydevor sirtidan tegishli tekislikdagi gorizontal konstruksiyagacha (stropil yoki stropil osti, tirgovichlar (rasporki) toʻliq balandligi;

N1 — ustun kran osti qismining poydevor sirtidan kran toʻsini tagigacha balandligi;

N2 — ustun kran usti qismining ustun ostonasidan tegishli tekislikdagi gorizontal konstruksiyagacha balandligi.

Izoh. Kran osti balkali binolarda ustunlarning uchigacha bogʻlanishlar mavjudligida, ustunlarning boʻylama qatori oʻqi tekisligida ustunlarning kran usti qismining hisobiy uzunligi N2 ga teng deb qabul qilinishi lozim.

32-jadval

Element nomlari

Ferma va ravoq elementlarining hisobiy uzunligi

1. Ferma elementlari:

a) hisobda ustki belbogʻ:

ferma tekisligida:

  boʻlganda

0,9 l

  boʻlganda

0,8 l

ferma tekisligidan:

oynaband tom tagidagi maydoncha uchun (oynaband tomning kengligi 12 m va undan ortiq boʻlganda)

0,8 l

qolgan hollarda

0,9 l

b) hisobda qiya tirgovuch  va tirgaklar:

ferma tekisligida

0,8 l

ferma tekisligidan:

 

  boʻlganda

0,9 l

  boʻlganda

0,8 l

2. Ravoqlar:

a) ravoq  tekisligida hisoblanganda:

uch sharnirli

0,580L

ikki sharnirli

0,540L

sharnirsiz

0,365L

b) ravoq  tekisligidan hisoblanganda (har qanday)

L

Mazkur jadvalga koʻra belgilanishlar:

l — yondosh tutashgan tugunlarning markazlari orasidagi element uzunligi, fermaning ustki belbogʻi uchun esa, ferma tekisligidan hisoblanganda — uning mahkamlanish nuqtalari orasidagi masofa;

L — ravoqning (arka) uning geometrik oʻqi boʻyicha uzunligi; ravoq (arka) tekisligidan hisoblanganda — ravoq (arka) tekisligidan uning mahkamlanish nuqtalari orasidagi ravoq (arka) uzunligi;

— ustki belbogʻ kesimining balandligi;

 — fermaning mos ravishda ustki belbogʻi va qiya tirgovuchi kesimining kengligi.

8-§ Markaziy choʻzilgan elementlar
205. Temir-beton elementlarning markaziy choʻzilgan kesimlarini hisoblashda quyidagilarni bajarish kerak:
(60)
bu yerda:
— armaturaning butun boʻylama kesim yuzasi.
9-§. Toʻgʻri burchak kesim elementlarining markaz tashqarisida choʻzilganligi
206. Mazkur SHNQning 164-bandiga koʻra toʻgʻri burchakli kesim elementlarining markaz tashqarisida choʻzilgan boʻylama kuchning N holatiga bogʻliq ravishda bajarilishi kerak.
Armatura zoʻriqtirishining boʻylama kuch N teng taʼsir qilish oraligʻida qoʻyilgan boʻlsa (7.a rasm) — quyidagi shartlarni bajarishi lozim:
(61)
(62)
Mazkur SHNQning 7.b-rasmiga koʻra armaturadagi zoʻriqtirishning boʻylama kuchni N teng taʼsir qiluvchi orasidagi masofadan tashqariga qoʻyilgan boʻlsa quyidagi shartlarni bajarishi lozim:
(63)
siqilgan zona balandligi ushbu formuladan aniqlanadi:
(64)
207. Mazkur SHNQning 64-formulasi boʻyicha hisobdlardan topilgan qiymat , u holda mazkur SHNQning 63-formulasiga koʻra qoʻyiladi, bunda mazkur SHNQning 165-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.
10-§. Umumiy hisob
213. Umumiy holda kesimlarni hisoblash mazkur SHNQning 8-rasmiga muvofiq ushbu shartdan kelib chiqib bajarilishi lozim:
(65)
bunda, qavs oldidagi “musbat” belgisi siqilish va egiklik markaz tashqarisida “manfiy” ishora choʻzilgan elementlar qabul qilinishi lozim.
Ushbu formulada quyidagi:
— element egiluvchanligi — tashqi kuchlar momentining siqilgan kesim zonasini cheklovchi toʻgʻri chiziqqa perpendikulyar boʻlgan tekislikka proyeksiyasi;
Siqilgan va choʻzilgan elementlarning markaz tashqarisida — siqilgan zonani cheklovchi va oʻtadigan toʻgʻri chiziqqa parallel oʻqqa nisbatan N boʻylama kuch momenti quyidagilarga amalga oshirilishi lozim:
markaz tashqarisida siqilgan elementlarda — boʻylama armaturaning eng koʻp choʻzilgan yoki eng kam siqilgan ogʻirlik markazidan oʻtadigan kesimining oʻzagida;
markaz tashqarisida choʻzilgan elementlarda — koʻrsatilgan toʻgʻri chiziqdan eng koʻp uzoqlashgan siqilgan zona nuqtasidan oʻtadiganda;
— betonni siqilgan zonasi koʻrsatilgan oʻqlarga nisbatan kesim yuzasining statik momenti, bunda egiluvchi elementlarda oʻq holati markaz tashqarisida siqilgan elementlarda qanday boʻlsa, shunday qabul qilinishi lozim;
— boʻylama armatura i-chi oʻzak kesim yuzasining koʻrsatilgan oʻqlardan tegishlisiga nisbatan statik momenti;
— boʻylama armatura i-chi oʻzagigi ushbu band koʻrsatmalariga muvofiq aniqlanadigan kuchlanish.
7-rasm. Temir-beton elementining mustahkamliligi boʻyicha markaz tashqarisida choʻzilganligini hisoblashda, boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimdagi zoʻriqtirishlar sxemasi va epyuralari
a — boʻylama kuch armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchilari orasiga qoʻyilgan, b — boʻylama kuch armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchilari orasiga qoʻyilgan, armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchilari orasidagi masofadan tashqariga qoʻyilgan.
8-rasm. Temir-beton elementning mustahkamliligi boʻyicha umumiy hisoblarida boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan kesimdagi zoʻriqtirishlar sxemasi va epyuralari
I — I — eguvchi moment taʼsir koʻrsatuvchi tekislikka parallel tekislik, yoki boʻylama kuchning hamda ichki siqiluvchi va choʻziluvchi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchilarining qoʻyilish nuqtalaridan oʻtuvchi tekislik, 1 — siqilgan armatura va siqilgan zona betonida zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchilari qoʻyilgan nuqta, 2 — choʻzilgan armaturada zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchisiga qoʻyilgan nuqta
208. Siqilgan zona balandligi va zoʻriqtirilgan qiymati quyidagi formulalarni orqali aniqlanadi:
(66)
(67)
66-formuladagi oldidagi “manfiy” belgi elementlarning markaz tashqarisida siqilgan, “musbat” ishora markaz tashqarisida choʻzilganlarga qabul qilinishi lozim.
209. Mazkur SHNQning 67-formulasi boʻyicha olingan qiymati A600, A800, A1000, At1200, Vr-II, K1400 dan K1900 gacha armatura dan oshsa qiymat zoʻriqishni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
(68)
ushbu formula boʻyicha topilgan armaturadagi zoʻriqtirish koeffitsiyenti hisobga olinmaganda, dan ortiq boʻlganda mazkur SHNQning 65 va 66-formulalarida ish sharoitlari koeffitsiyentlarini hamda koeffitsiyent ni ham hisobga olib ga teng boʻlgan qiymati qoʻyiladi (ushbu SHNQning 165-bandida keltirilgan).
mazkur SHNQning 67 va 68-formulalari boʻyicha hisobda topilgan zoʻriqtirish oʻz ishorasi bilan hisoblab formulalariga kiritiladi hamda quyidagi shartlarga rioya qilish kerak:
barcha hollarda ;
oldindan zoʻriqtirilgan elementlarda boʻlib, bunda – armaturadagi zoʻriqtirish, qiymatga kamaytirilgan oldindan zoʻraytirishga teng (mazkur SHNQning165 va 186-bandlarida keltirilgan).
Mazkur SHNQning 66 — 68-formulalarida:
— boʻylama armatura i-chi oʻzagining kesim yuzasi;
— boʻylama armatura i-chi oʻzagining oldindan zoʻriqtirishi oʻzak joylashishiga bogʻliq ravishda belgilanuvchi koeffitsiyenti qabul qilinadi;
— beton siqilgan zonasining ga teng boʻlgan nisbiy balandligi, bunda — armaturaning koʻrilayotgan i-chi oʻzagi kesimining ogʻirlik markazidan oʻtuvchi va siqilgan zonani chegaralovchi toʻgʻri chiziqqa parallel oʻqdan kesim siqilgan zonasining eng uzoqdagi nuqtasigacha boʻlgan masofa (mazkur SHNQning 8-rasmida keltirilgan);
— beton siqilgan zonasining tavsifi mazkur SHNQning 26 yoki 56-formulalari boʻyicha aniqlanadi;
— siqilgan zona nisbiy balandligi koʻrilayotgan oʻzakdagi zoʻriqishlar mos ravishda va ga teng boʻlishi hamda va qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(69)
bu yerda:
MPa, aniqlashda;
MPa, aniqlashda;
— mazkur SHNQning 161 va 180-bandlarida qaralsin.
va koeffitsiyent qiymatlari quyidagicha aniqlanishi kerak:
Oldindan zoʻriqtirilgan armatura sinflari A600, A800, A1000 va At1200 ni mexanik hamda avtomatlashtirilgan elektrotermik va elektrotermomexanik usullarida quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:
(70)
(71)
210. Oldindan zoʻriqtirilgan armatura sinflar A600, A800, A1000 va At1200 ni boshqa usullarda hamda Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha oldindan zoʻriqtirilgan armaturalar uchun har qanday usullarida , koeffitsiyent qiymatlarga teng boʻlishi lozim.
211. Mazkur SHNQning 70 va 71-formula 4-jadvalning 3-5-bandlari boʻyicha yoʻqotishlarni hisobga olib, koeffitsiyentida qabul qilinishi lozim. (i indeks armatura oʻzagining tartib raqamini koʻrsatadi).
11-§. Elemen boʻylama oʻqiga qiya boʻlgan kesimlarining mustahkamliligi boʻyicha hisobi
212. Temir-beton elementlarning qiya kesimlar boʻyicha mustahkamligini taʼminlash quyidagilar hisoblanishi kerak:
mazkur SHNQning 206-bandiga muvofiq koʻndalang kuch taʼsiri qiya darzlar orasidagi qiya sohasi;
ushbu SHNQning 214 — 228-bandlariga muvofiq koʻndalang kuch taʼsiri qiya darzlari;
mazkur SHNQning 229-bandiga muvofiq koʻndalang kuchning yuk va tayanch orasidagi qiya siqilgan soha boʻyicha taʼsiri (ustunlarning qisqa konsollari uchun);
ushbu SHNQning 234-bandiga muvofiq eguvchi momentning qiya darz boʻyicha taʼsiri.
213. Temir-beton elementlarining koʻndalang kuch taʼsiriga qiya darzlar orasida kiya soha boʻyicha mustahkamligini taʼminlash hisobi quyidagicha bajarilish kerak:
(72)
214. Elementning boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan xomutlar taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(73)
biroq, 1,3 dan oshmasligi kerak.
Bu yerda:
koeffitsiyenti quyidagi formuladan aniqlanadi
(74)
bu yerda:
— beton uchun quyidagi koeffitsiyentlar teng deb qabul qilinishi kerak:
ogʻir, mayda donador va sergʻovakli — 0,01
yengil — 0,02
— MPa da.
Mazkur SHNQning 9-rasmiga muvofiq temir-beton elementlarning koʻndalang armaturalarni koʻndalang kuch taʼsiriga qiya darz boʻyicha mustahkamlikni taʼminlash hisobi quyidagi shart asosida bajarish lozim:
(75)
9-rasm. Temir-beton elementning koʻndalang kuch taʼsiriga mustahkamligini hisoblashda uning koʻndalang oʻqiga qiya kesimidagi zoʻriqtirishlar sxemasi
216. Mazkur SHNQning 75-formulasiga koʻra koʻndalang kuch qiya kesimning bir tomoni boʻylab joylashgan tashqi yuklardan aniqlanishi kerak.
216. Betonga taʼsir qiluvchi koʻndalang zoʻriqtirishlar quyidagi formuladan aniqlanishi kerak:
(76)
bu yerda:
— elementni eng xavfli qiya kesimning boʻylama oʻqiga proyeksiya uzunligi.
Beton turining taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyenti turli betonlarga quyidagiga teng qabul qilinishi lozim:
ogʻir va sergʻovakli 2,00;
mayda donali 1,70;
yengil oʻrtacha zichlik boʻyicha quyidagi markalarda:
D1900 va kattaroq 1,90;
D1800 va kamroq, mayda toʻldirgichlarda:
zich 1,75;
gʻovak 1,50.
Tavrli va ikkitavrli elementlarda siqilgan tokchalarning taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent quyidagi formuladan aniqlanadi:
(77)
biroq, 0,5 dan oortiq boʻlmasligi, bunda ni dan katta emas deb qabul qilinishi lozim.
Koʻndalang armatura esa tokchada ankerlangan boʻlishi kerak.
217. Boʻylama kuch taʼsirlarini hisobga oluvchi koeffitsiyenti quyidagi formulalardan aniqlanadi:
boʻylama siquvchi kuchlar taʼsir qilganda
(78)
biroq, 0,5dan oshmasligi kerak.
Oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun mazkur SHNQning 78-formulasiga oʻrniga oldindan siqish (objatiye) zoʻriqishi qoʻyiladi. Agar boʻylama siquvchi kuchlar koʻndalang yuklarning taʼsir momentlari bilan ishorasi boʻyicha bir xil boʻlgan eguvchi momentlar hosil qilsalar, ularning musbat taʼsiri hisobga olinmaydi.
Mazkur SHNQning 78-formulasiga koʻra oldindan zoʻriqtirilgan elementlarda oʻrniga oldindan siqib zoʻriqtirish qoʻyiladi. Agar boʻylama siquvchi kuchlar koʻndalang yuk taʼsir momentlari eguvchi momentlar bilan bir xil boʻlsa unda ularning musbat taʼsiri hisobga olinmaydi;
boʻylama choʻzuvchi kuchlar taʼsirida
(79)
biroq, absolyut qiymati boʻyicha 0,8 dan ortiq emas.
218. qiymati barcha hollarda 1,5 dan katta emas deb qabul qilinishi lozim.
219. Mazkur SHNQning 76-formulasiga koʻra ning qiymati kamida ga teng deb qabul qilinishi lozim.
Beton koeffitsiyenti quyidagilarga teng qabul qilinishi lozim:
ogʻir va sergʻovakli 0,6;
mayda donador 0,5;
yengil oʻrtacha zichlik boʻyicha quyidagi markada:
D1900 va kattaroq 0,5;
D1800 va kichikroq 0,4.
Temir-beton elementlarning koʻndalang armaturalarni hisoblashda hamda xomutlar, tayanch, qayrilmalar orasidagi maydonchalar chegarasida qiya kesim boʻyicha mustahkamlikni taʼminlanishi lozim.
220. Koʻndalang zoʻriqishlar va xavfli qiya darzni kesib oʻtuvchi xomutlar va qayrilma elementlardagi chegaraviy zoʻriqishlarning boʻylama oʻqiga nisbatan normalga proyeksiyalar yigʻindisi tarzida aniqlanishi zarur.
221. Xavfli qiya darzning element boʻylama oʻqiga proyeksiyasining uzunligi ifodaning eng kichik qiymatidan aniqlanadi, bunda ning qiymatida c oʻrniga qoʻyilishi agar boʻlsa, unda ning olingan qiymati dan va c qiymatidan katta boʻlmasligi hamda dan kichik qabul qilinishi lozim.
222. Koʻndalang armaturali elementlarni boʻylama oʻqiga normal hamda koʻrilayotgan qiya kesim chegaralarida doimiy qadamga ega boʻlgan xomut tarzidagi elementlarga qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi ifodaning eng kichik qiymatiga mos kelishi lozim:
(80)
bu yerda:
— elementning uzunlik birligiga toʻgʻri keluvchi xomutlardagi zoʻriqtirish, quyidagi formuladan aniqlanadi:
(81)
Bunday elementlar uchun koʻndalang zoʻriqish quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim.
(82)
Bunda, oʻrnatilinadigan xomutlar hisobi quyidagi shart bajarilishi lozim:
(83)
223. Zoʻriqtirilmaydigan boʻylama choʻzilgan armatura A600 va A400v oʻzakli armatura yoki A800, A1000 va At1200 armatura (aralash armaturalashda) qoʻllaniladigan konstruksiyalar hisobida hamda koeffitsiyentlarni mazkur SHNQning 223-bandiga muvofiq 0,8 ga koʻpaytirish lozim.
224. Qiya darz boʻyicha mustahkamlikni taʼminlash uchun koʻndalang temir-beton elementlarning armaturasiz koʻndalang kuch taʼsiriga hisobini eng xavfli qiya kesim boʻyicha quyidagi shart asosida bajarish lozim:
(84)
bunda, mazkur shartning oʻng qismi dan katta emas hamda dan kichik emas deb qabul qilinishi lozim.
225. Turli xil betonlarga koeffitsiyenti quyidagiga teng qabul qilinishi kerak:
ogʻir va sergʻovakli — 1,5;
mayda donador — 1,2;
yengil oʻrtacha zichlik boʻyicha quyidagi markada:
D1900 va undan katta — 1,2;
D1800 va undan kichik — 1,0.
226. Koeffitsiyentlar va hamda mazkur SHNQning 84-shartiga koʻra qiymatlar va mazkur SHNQning 214-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.
227. Qoʻrilayotgan zonasida koʻndalang kuchlar taʼsirida normal darzlar mavjudsizligi ni ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 122-sharti bajarilsa, u holda va ni mos ravishda va bilan almashtirgan holda mazkur SHNQning 141-sharti koʻra element mustahkamligining ortishini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
228. Temir-beton elementlarning qiya siqilgan qirralarga ega mazkur SHNQning 10-rasmiga koʻra koʻndalang kuch taʼsiriga qiya darzda mustahkamlikni taʼminlash hisobi mazkur SHNQning 213 va 212-bandlari talablariga muvofiq bajarilishi, bunda koʻrilayotgan qiya kesim chegaralarida ishchi balandlik sifatida hisobga quyidagilar kiritilishi kerak:
koʻndalang armaturali elementlar uchun — ning eng katta qiymati;
koʻndalang armaturasiz elementlar uchun — ning oʻrtacha qiymati.
10-rasm. Temir-beton balkalarning qiya siqilgan qirralar hisoblariga sxema
229. Temir-beton qisqa konsollarining ustunlari ( mazkur SHNQning 11-rasmi) yuk va tayanch orasidagi qiya siqilgan sohani koʻndalang kuch taʼsiriga mustahkamlikni taʼminlash hisobi quyidagi shart asosida bajarilishi lozim:
(85)
bunda, mazkur SHNQning 85-shartning oʻng qismi dan katta emas hamda mazkur SHNQning 84-shartning oʻng qismidan kichik emas qabul qilinishi lozim;
— hisobiy siqilgan sohaning gorizontalga nisbatan qiyalik burchagi.
qiya siqilgan soha kengligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(86)
bu yerda:
— konsol qulochi boʻylab yuklarni uzatish maydonchasining uzunligi.
11-rasm. Qisqa konsollarni hisob sxemasi
230. Konstruksiyalarning konsollarga tayanishining uzunligini aniqlashda yuklarni turli sxemalarda uzatish xususiyatlarini (konsolning qulochi boʻylab joylashgan erkin tayangan yoki siqib qoʻyilgan balkalar, konsol qulochiga koʻndalang joylashgan balkalar) hisobga olish lozim.
231. Konsol balandligi boʻyicha joylashgan xomutlarning taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(87)
bu yerda:
— xomutlarning bitta tekislikdagi kesim yuzasi;
— xomutlarga nisbatan normal boʻyicha oʻlchangan ular orasidagi masofa.
232. Gorizontal va gorizontalga nisbatan 45o dan ortiq boʻlmagan burchak ostida qiya xomutlar hisobga olinadi.
233. Qisqa konsollarning ustunlari koʻndalang armaturalash mazkur SHNQning 439-bandlariga koʻra bajarilishi lozim.
234. Temir-beton elementlarning qiya darz boʻyicha mustahkamlikni taʼminlash ushbu SHNQning 12-rasmiga koʻra eguvchi moment taʼsirida xavfli qiya kesim hisobi quyidagi shartga koʻra bajarilishi lozim:
(88)
88-shartdagi M momenti koʻrilayotgan qiya kesim bilan bir tomonda joylashgan tashqi yuklamadan, moment taʼsiri tekisligiga perpendikulyar boʻlgan va siqilgan sohadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchisi qoʻyilgan nuqtadan oʻtuvchi oʻqqa nisbatan aniqlanishi kerak.
235. Momentlar qiya kesimning choʻzilgan zonasini kesib oʻtuvchi mos ravishda boʻylama armatura, xomut va qayrilmalardagi zoʻriqishlarning oʻsha oʻqqa nisbatan momentlarining yigʻindisi sifatida aniqlanishi lozim.
Boʻylama armatura, xomut va qayrilmalardagi qiya kesimning choʻzilgan zonasini kesib oʻtuvchi momentlar zoʻriqtirishlarning oʻsha oʻqqa nisbatan momentlarning yigʻindisi sifatida aniqlanishi kerak.
236. Armaturaning qiya kesimini kesib oʻtuvchi zoʻriqishlarni aniqlashda uning qiya kesim orqasiga ankerlanishini hisobga olish zarur.
237. Betondagi qiya kesimni siqilgan zona balandligi va armaturada qiya kesimning choʻzilgan zonasini kesib oʻtuvchi zoʻriqtirilgan elementlarning boʻylama oʻqiga nisbatan proyeksiyalarining muvozanat shartidan kelib chiqib aniqlanishi lozim.
12-rasm. Temir-beton elementning boʻylama oʻqiga qiya kesimdagi eguvchi moment taʼsirida mustahkamliligi boʻyicha hisoblashda zoʻriqtirishlar sxemasi
238. Boʻylama armaturaning qiya kesimlarning moment taʼsiriga uzilish yoki qayrilish joylarida hisobi hamda balkalarning tayanch oldi zonasi va konsollarning erkin qirgʻogʻi yonida bajarilishi lozim.
Element konfiguratsiyasi qiya kesimlarning moment taʼsirida keskin oʻzgarishi yuz bergan (kesilishlar) joylarda hisoblar bajarilishi kerak.
239. Elementlarning tayanch oldi qiya kesim maydonchalarida choʻzilgan zonasini kesib oʻtuvchi boʻylama armatura qabul qiladigan moment quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(89)
bu yerda:
— qiya kesimni kesib oʻtuvchi boʻylama armaturaning kesim yuzasi;
— boʻylama armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchisidan siqilgan zonadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir qiluvchisigacha boʻlgan masofa.
240. Boʻylama armaturada ankerlash boʻlmaganda, armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiliklari uning qiya kesimni kesib oʻtish joyida mazkur SHNQning 24-jadvalining 5-bandiga muvofiq pasaytirilgan qilib qabul qilinishi lozim.
241. Sergʻovakli betondan yasalgan konstruksiyalar uchun boʻylama armaturadagi zoʻriqtirishlar koʻndalang ankerlarning tayanch oldi maydonlardagi hisob boʻyicha aniqlanishi lozim.
242. Elementning boʻylama oʻqiga nisbatan normal boʻlgan koʻrib chiqilayotgan qiya kesimning choʻzilgan zonasi doirasida tekis qadamli xomutlar tomonidan qabul qilinadigan momenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(90)
bu yerda:
— ushbu SHNQning 81-formulasi boʻyicha aniqlanadigan xomut elementlarning uzunlik birligidagi zoʻriqtirishi;
— element eng xavfli qiya kesimning boʻylama oʻqiga proyeksiyasi uzunligi.
12-§. Fazoviy kesimlarning mustahkamliligi boʻyicha hisobi (egilish bilan buralishga ishlovchi elementlar)
243. Fazoviy kesimlardagi zoʻriqtirishlar hisoblari quyidagilardan kelib chiqqan holda aniqlanishi kerak:
betonning choʻzilishga qarshiligi nolga teng deb;
fazoviy kesimning siqilgan zonasi, shartli ravishda, elementning boʻylama oʻqiga nisbatan burchak ostida joylashgan tekislik bilan, betonning siqilishga qarshiligi siqilgan zona boʻyicha bir tekis taqsimlangan zoʻriqtirishlar bilan ifodalanib;
koʻrilayotgan fazoviy kesimning choʻzilish zonasini boʻylama kesib oʻtuvchi va koʻndalang armaturadagi choʻzuvchi zoʻriqishlar mos ravishda va hisobiy qarshiliklarga teng qabul qilib;
zoʻriqtirilgan armaturani siqilgan zonasida joylashgan zoʻriqtirilmagan armatura uchun ga teng deb qabul qilish kerak.
13-§. Toʻgʻri burchakli kesim elementlari
244. Elementlarning egilish bilan buralish hisoblari quyidagi shartga rioya qilinishi lozim:
(91)
bu yerda:
— element qirralarining mos ravishda kichik va katta oʻlchamlari.
Bunda, V30 dan yuqori betonlarga qarshiliknining qiymati V30 betonlarga qanday boʻlsa, shunday qabul qilinishi lozim.
245. Mazkur SHNQning 13-rasmiga koʻra fazoviy kesimlarning mustahkamliligi boʻyicha hisobi quyidagini bajarishi lozim:
(92)
246. Siqilgan zonaning x balandligi ushbu shartdan aniqlanishi lozim:
(93)
247. Fazoviy kesimning siqilgan zonasini joylashuvining uchta hisobiy sxema hisoblarini quyidagilarga bajarilishi lozim:
1-sxema — mazkur SHNQning 14a-rasmiga koʻra elementning egilishdan siqilgan qirrasi yaqinida;
2-sxema — ushbu SHNQning 14b-rasmiga koʻra elementning eguvchi moment taʼsir qilayotgan tekisligiga parallel qirrasida;
3-sxema — mazkur SHNQning 14a-rasmiga koʻra elementning egilishdan choʻzilgan qirrasi yaqinida.
Ushbu SHNQning 92 va 93-formulalarida:
— choʻzilgan va siqilgan zonalarda joylashgan boʻylama armaturaning koʻndalang kesim yuzalari;
— elementning siqilgan zonasini cheklovchi chiziqqa mos ravishda parallel va perpendikulyar qirra oʻlchamlariga:
(94)
(95)
bu yerda:
— siqilgan zonani cheklovchi chiziqning elementning boʻylama oʻqiga proyeksiyasi uzunligi, hisob s ning ketma-ket yaqinlashish yoʻli bilan aniqlanadigan va dan ortiq emas deb qabul qilinuvchi eng xavfli qiymati uchun bajariladi.
Mazkur SHNQning 92-formulasiga koʻra taʼsir etuvchi T, M va Q zoʻriqishlar oʻrtasidagi nisbatni tavsiflovchi va qiymatlar quyidagicha qabul qilinishi lozim:
eguvchi momentsizlikda
1-sxema boʻyicha
2-sxema boʻyicha
3-sxema boʻyicha
13-rasm. Egilish bilan buralishga ishlovchi temir-beton elementning mustahkamliligi boʻyicha hisobida uning fazoviy kesimidagi zoʻriqtirishlar sxemasi
14-rasm. Fazoviy kesimda siqilgan zonaning joylashish sxemalari
a — elementning egilishdan siqilgan qirrasi yaqinida,
b — elementning eguvchi moment taʼsir etayotgan tekislikka parallel qirrasi yaqinida,
v — elementning egilishdan choʻzilgan qirrasi yaqinida
248. Elementlarning T burovchi, M eguvchi moment va Q koʻndalang kuch boʻylama oʻqiga normal boʻlgan va fazoviy kesim siqilgan zonasining ogʻirlik markazidan oʻtuvchi kesimda olinishi kerak.
249. Koʻndalang va boʻylama armatura oʻrtasidagi nisbatni tavsiflovchi koeffitsiyent qiymatlari ushbu formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(96)
bu yerda:
— koʻrilayotgan hisobiy sxema uchun choʻzilgan deb hisoblanuvchi qirra yaqinida joylashgan xomut bitta oʻzagining kesim yuzasi;
yuqorida koʻrsatilgan xomutlar orasidagi masofa.
Bunda, qiymatlari quyidagicha qabul qilinishi lozim:
kamida
(97)
(98)
bu yerda:
— eguvchi moment 2-sxema uchun nolga teng, 3-sxemaga “minus” ishora bilan qabul qilinishi lozim;
— elementning normal kesimi deb qabul qilinadigan chegaraviy eguvchi moment.
Mazkur SHNQning 96-formulasi boʻyicha hisoblangan ning qiymati dan kichik boʻlsa, bunda mazkur SHNQning 92 va 93-formulalariga kiritiluvchi zoʻriqtirish qiymati nisbatga koʻpaytirilishi lozim.
(99)
2-sxema boʻyicha hisob oʻrniga quyidagi shart asosida hisob bajarilishi kerak:
(100)
mazkur SHNQning 99 va 100-formulalarida:
— egilish tekisligiga perpendikulyar kesim qirrasi kengligi;
— mazkur SHNQning 213-bandining talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.
6-bob. Temir-beton elementlarning mahalliy yuk taʼsirlariga hisobi
1-§. Mahalliy siqilishga hisob
250. Elementlarni koʻndalang armaturalashsiz mahalliy siqilishni hisoblashda quyidagi shart bajarilishi lozim:
(101)
bu yerda:
— mahalliy yuklardan boʻylama siquvchi kuch;
— mazkur SHNQning 15-rasmiga muvofiq ezilish yuzasi;
— mahalliy yuklarning ezilish yuzasi boʻyicha taqsimlanish xususiyatiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent boʻlib, quyidagilarga teng qabul qilinishi kerak:
yuklar bir hil taqsimlanganda — 1,0;
yuklar bir hil taqsimlanganda (balka, progon, tepadan uchlari tagida):
ogʻir, mayda donador va yengil betonlar uchun — 0,75;
sergʻovakli beton uchun — 0,50.
— betonning ezilishga hisobiy qarshiligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(102)
bu yerda:
;
V25 dan past beton uchun;
, V25 va undan yuqori beton uchun;
biroq, quyidagi qiymatlardan ortiq emas:
15, a, v, g, e, i boʻyicha quyidagi beton uchun yuklarni qoʻllash sxemasida:
ogʻir, mayda donador va yengil sinflarga:
V7,5 dan yuqori — 2,5;
V3,5; V5; V7,5 — 1,5;
V2,5 va undan past sinflarga mansub sergʻovakli va yengil — 1,2.
Mazkur SHNQning 15b, d , j-rasmlari boʻyicha beton turi va sinfidan qatʼi nazar, yuklarni qoʻllash sxemasida — 1,0.
— mazkur SHNQning 14-jadvalning 9-bandiga muvofiq beton konstruksiyalar uchun qanday boʻlsa, shunday qabul qilinishi lozim;
— mazkur SHNQning 245-bandining talablariga muvofiq aniqlanadigan ezilishning hisobiy yuzasi.
15-rasm. Temir-beton elementlarni mahalliy siqilishni hisoblashga sxemalar
a — element butun kengligi boʻyicha mahalliy yuklarda, b — element butun kengligi boʻyicha mahalliy chekka yuklarda, v, g — progon va balkalar uchlarining tayanish joylaridagi mahalliy yuklarda, d — element burchagiga mahalliy chekka yuklarda, e — element uzunligi va kengligining bir qismiga mahalliy yuk taʼsir qilganda devorning turtib chiqqan joyi (vistup) yoki oraliq devor doirasida joylashgan mahalliy chekka yuklarda, j — devorning turtib chiqqan (vistup) joyi chegarasida joylashgan mahalliy chekka yuklarda, i — murakkab shakldagi kesimlarda, 1 — ezilish yuzasi, 2 — ezilishning hisobiy yuzasi, 3 — toʻrlar bilan armaturalashning minimal zonasi, unda (104) formula boʻyicha hisoblashda bilvosita armaturalash hisobga olinadi
251. Mazkur SHNQning 15-rasmiga muvofiq hisobiy yuzaga ezilish yuzasiga nisbatan simmetrik boʻlgan maydonga kiritilishi, bunda quyidagi talablar bajarilishi kerak:
mazkur SHNQning 15a-rasmiga muvofiq elementning butun kengligi boʻylab mahalliy yuklarda hisobiy yuza ichiga mahalliy yuk chegarasidan har bir tomonga dan ortiq boʻlmagan uzunlikdagi maydon kiritilishi;
ushbu SHNQning 15b-rasmiga muvofiq elementning butun kengligi boʻylab mahalliy chekka yuklarda hisobiy yuza ezilish yuzasiga tengligi;
mazkur SHNQning 15v-rasmiga muvofiq progon va balka uchlarining hisobiy yuzaga tayanish joylaridagi mahalliy yuklarda hisobiy yuza ichi kengligi progon yoki balkalarni chuqurligiga teng va uzunligi balkaga yopishgan oraliqlar oʻrta nuqtalari orasidagi masofadan katta boʻlmagan maydonga kiritilishi;
ushbu SHNQning 15g-rasmiga muvofiq balkalar elementning orasidagi masofa ikki barobar kengligidan ortiq boʻlsa, hisobiy yuza uzunligi balka kengligi va elementning ikki barobar kengligi yigʻindisi sifatida aniqlanishi;
mazkur SHNQning 15d-rasmiga muvofiq element burchagiga mahalliy chekka yuklarda hisobiy yuza ezilish yuzasiga tengligi;
element uzunligi va kengligining biror qismiga taʼsir qiluvchi mahalliy yuklarda hisobiy yuza 15e rasmga muvofiq qabul qilinishi.
Koʻrsatilgan turdagi yuklarning bir nechtasi mavjudligida, hisobiy yuzalar ikkita qoʻshni yuklar taʼsir nuqtalar orasidagi masofalarning oʻrtasidan oʻtuvchi chiziqlar bilan cheklanishi lozim.
Ushbu SHNQning 15j-rasmiga muvofiq devorning boʻrtib chiqqan joyi yoki tavr kesimli oraliq devor doirasida joylashgan mahalliy chekka yuklarda hisobiy yuza ezilish yuzasiga tengdeb olinishi zarur.
Mazkur SHNQning 15i-rasmiga muvofiq murakkab shaklli kesimlar uchun hisobiy yuzani aniqlashda yuklangan maydon bilan bogʻlanishni zaruriy ishonchlilik bilan taʼminlanmagan maydonlar hisobga olinmasligi lozim.
252. Egilishga ishlaydigan balka, progon, tepadon va boshqa elementlardan mahalliy yuklarda hisoblashda tayanch chuqurligi va ni aniqlashda 20 sm dan koʻp emas deb qabul qilinishi lozim.
253. Ogʻir betondan koʻndalang toʻrlar koʻrinishida bilvosita payvandlangan elementlarning mahalliy siqilishga hisoblashda ushbu shart bajarilishi lozim:
(103)
bu yerda:
— ezilish yuzasi;
— mahalliy siqilishga hisoblashda betonning keltirilgan prizmaviy mustahkamligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(104)
bu yerda:
— belgilanishlar mazkur SHNQning 223-bandida keltirilganidek belgilanishi lozim:
(105)
Biroq, 3,5 dan katta emas;
— mahalliy siqilish zonasida bilvosita armaturalash taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
mazkur SHNQning 15b, d, j-rasm sxemalari uchun qabul qilinishi lozim. Bunda, toʻrli koʻndalang bilvosita armaturalash hisoblarida mazkur SHNQning 15-rasmining tegishli sxemalarida nuqta chiziqlar bilan chegaralangan yuzadan kam boʻlmagan yuzada oʻrnatilish sharti bilan hisobga olinishi, 15a, v, g ,e, i-rasmlari sxemalari uchun koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(106)
bu yerda:
— eng chekka oʻzaklari boʻyicha hisoblanganda toʻrlari armaturalash konturi ichiga joylangan beton yuzasi, uning uchun shart bajarilishi lozim.
2-§. Bosib ezishga hisobi
254. Temir-betonning tekis elementlarni bosib ezishga hisoblashda ularga mahalliy, konsetratsiyalab qoʻyilgan zoʻriqtirishlar, jamlangan kuch va eguvchi moment taʼsirida (element tekisligiga meʼyorida) bajarilishi lozim.
255. Elementni bosib ezishga hisoblashda zoʻriqtirishni masofada uzatish zonasi atrofida elementning joylashgan hisobiy koʻndalang kesim boʻylama oʻqiga nisbatan normal deb hisoblanishi kerak. Bunda, element yuzasi boʻylab jamlangan kuch va eguvchi momentdan urinma zoʻriqtirishlar taʼsir koʻrsatishi zarur.
16-rasm. Bosib ezishni hisoblashga shartli model
1 – ustun, 2 – plita, 3 – shartli hisobiy kontur, 4 – bosib ezish piramidasi
256. Betonni hisobiy koʻndalang kesim yuzasi boʻyicha taʼsir koʻrsatuvchi urinma zoʻriqtirishlar oʻq boʻyicha choʻzilishga qarshilik bilan va yuk maydonchasidan dan koʻp boʻlmagan va dan kam boʻlmagan masofada joylashgan koʻndalang armatura tomonidan choʻzilishga qarshilik bilan qabul qilinishi kerak.
257. Beton va armaturani jamlangan kuch taʼsirida qabul qiladigan urinma zoʻriqtirishlar hisobiy koʻndalang kesimning butun yuzasi boʻyicha bir tekis taqsimlangan deb qabul qilinishi lozim.
Betonni eguvchi moment taʼsirida va koʻndalang armatura qabul qiladigan urinma zoʻriqtirishlar hisobiy koʻndalang kesim uzunligi boʻyicha moment taʼsiri yoʻnalishida hisobiy koʻndalang kesimning shu yoʻnalishdagi qirgʻoqlari yaqinida qarama-qarshi ishorali maksimal urinma zoʻriqishlar bilan chiziqli oʻzgaruvchan deb qabul qilinishi lozim.
258. Jamlangan kuch taʼsirida va koʻndalang armatura mavjud emasligida mazkur SHNQning 262-bandiga muvofiq, jamlangan kuch taʼsirida va koʻndalang armatura mavjudligida ushbu SHNQning 88-bandiga muvofiq, jamlangan kuch va eguvchi moment taʼsirida hamda koʻndalang armatura mavjud emasligida mazkur SHNQning 269-bandiga muvofiq hamda jamlangan kuch va eguvchi moment taʼsirida hamda koʻndalang armatura mavjudligida ushbu SHNQning 262-bandiga muvofiq bosib ezishga hisoblarni bajarish lozim.
259. Koʻndalang kesimning hisobiy konturi quyidagicha qabul qilinishi lozim:
mazkur SHNQning 17a-rasmiga muvofiq yassi element ichida joylashgan yuklarni uzatish yuzasi yopiq va yuklarni uzatish yuzasi atrofida joylashganligi;
yassi element chetida yoki burchagida joylashgan yuklarni uzatish yuzasi ikkita variant koʻrinishida (mazkur SHNQning 17b,v-rasmiga muvofiq yopiq va yuklarni uzatish yuzasi atrofida joylashgan qilib, ochiq, yassi element qirralaridan sung, bunda koʻndalang kesim hisobiy konturi joylashishining ikki variantida eng kichik yuk koʻtarish qobiliyati).
260. Teshik plita yuza burchagidan yuk uzatish yoki teshik burchagini chetidan yoki chetigacha kamida masofada joylashgan boʻlsa, unda yuk uzatish yuzasi ogʻirlik markazidan oʻtkazilgan teshikka nisbatan ikkita urinmalar orasida joylashgan hisobiy kontur qismi inobatga olinmasligi kerak.
17-rasm. Koʻndalang kesimning bosib ezilishga hisobiy konturlarning sxemasi
a — yassi element ichida yuk qoʻyish yuzasi; b, v — shuning oʻzi, yassi element chetida; g — koʻndalang armaturaning xochsimon joylashishida
1 — yuk qoʻyilish yuzasi, 2 — koʻndalang kesim hisobiy konturi, 2 — hisobiy kontur joylashishining ikkinchi varianti, 3 — hisobiy konturning ogʻirlik markazi ( va oʻqlarining kesishgan joyi), 4 — yuk qoʻyilish yuzasining ogʻirlik markazi (X va Y oʻqlarining kesishgan joyi), 5 — koʻndalang armatura, 6 — hisoblashda koʻndalang armatura hisobga olinmagan hisobiy koʻndalang kesim konturi, 7 — yassi element chegarasi (cheti)
261. Mustahkamlik sharoitida jamlangan moment va kuch taʼsirlarida bosib ezishda taʼsir etayotgan M jamlangan va chegaraviy momentlar oʻrtasidagi nisbat taʼsir etayotgan jamlangan zoʻriqtirish va chegaraviy jamlangan zoʻriqtirish oʻrtasidagi nisbatning kamida yarmi deb qabul qilinishi lozim.
3-§. Elementlarni jamlangan kuch taʼsirida bosib ezishga hisobi
262. Koʻndalang armaturasiz elementlarni jamlangan kuch taʼsirida bosib ezishga hisobi quyidagi shartdan bajarilishi kerak:
(107)
bu yerda:
— tashqi yuklardan jamlangan kuch;
— beton qabul qiladigan chegaraviy zoʻriqtirish.
zoʻriqtirish quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(108)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 18-rasmiga muvofiq kesimning ishchi balandligiga ega jamlangan kuch qoʻyilish yuzasi chegarasidan masofada joylashgan hisobiy koʻndalang kesim yuzasi.
yuza quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(109)
bu yerda:
— hisobiy koʻndalang kesim konturi perimetri;
— kesimning keltirilgan ishchi balandligi
bu yerda:
va — X va Y oʻqlar yoʻnalishida joylashgan boʻylama armatura uchun kesim ishchi balandligi.
18-rasm. Temir-beton elementlarni koʻndalang armaturasiz bosib ezish hisobiga sxema
1 — hisobiy koʻndalang kesim, 2 — hisobiy koʻndalang kesim konturi, 3 — yuk qoʻyilish yuzasining konturi
263. Koʻndalang armaturali elementlarni jamlangan kuch taʼsirida bosib ezishga hisobi mazkur SHNQning 19-rasmiga quyidagi shartdan kelib chiqib bajarilishi lozim:
(110)
bu yerda:
— koʻndalang armatura bosib ezishda qabul qiladigan chegaraviy zoʻriqtirish;
— mazkur SHNQning 262-bandiga muvofiq aniqlanadigan betonga chegaraviy zoʻriqtirishni qabul qilishi.
264. Koʻndalang armaturani boʻylama oʻqiga nisbatan normal va hisobiy koʻndalang kesim konturi boʻylab bir tekis joylashgan elementning qabul qiladigan zoʻriqtirishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(111)
bu yerda:
— koʻndalang armaturaning hisobiy kesim konturini har ikki tomonidan 0,5 masofa chegarasida joylashgan hisobiy koʻndalang kesimi konturi uzunligi birligida zoʻriqtirishi
(112)
— qadamli hisobiy koʻndalang kesim konturi perimetri boʻyicha hisobiy kesim konturining har ikki tomonidan 0,5 masofa chegarasida joylashgan koʻndalang armatura kesimining yuzasi;
-mazkur SHNQning 261-bandiga muvofiq aniqlanadigan hisobiy koʻndalang kesim konturining perimetri.
265. Koʻndalang armaturani hisobiy koʻndalang kesim konturi boʻyicha bir tekis taqsimlaganda va yuklarni uzatish yuzasining oʻqi oldida jamlangan holda joylashtirilganda (koʻndalang armaturani xochga oʻxshash joylashtirish), koʻndalang armatura uchun ham kontur perimetri koʻndalang armaturaning bosib ezishning hisobiy kontur joylashish maydonchalarning haqiqiy uzunliklari va boʻyicha qabul qilinishi kerak.
266. qiymati dan ortiq emas deb qabul qilinishi lozim.
Hisoblashda koʻndalang armatura kamida boʻlganda inobatga olinishi lozim.
267. Koʻndalang armaturani chegara tashqarisida joylashganda bosib ezishga hisobi mazkur SHNQning 251-bandiga muvofiq boʻlishi, koʻndalang armatura chegarasi joylashish hisobiy koʻndalang kesim konturidan 0,5 masofada deb hisoblanishi hamda ushbu SHNQning 19-rasmiga muvofiq bajarilishi kerak.
Koʻndalang armaturaning yuzasi oʻqlari boʻyicha jamlangan yuklarni uzatish joylashishida beton koʻndalang kesimining hisobiy konturi mazkur SHNQning 17,g-rasmiga koʻndalang armatura joylashish chetidan keyin keladigan diagonal chiziqlar boʻyicha qabul qilinishi zarur.
268. Koʻndalang armatura mazkur SHNQning 372 — 459, 473 — 476-bandlarida keltirilgan konstruktiv talablarga javob berishi kerak.
Mazkur SHNQning 375 — 467, 475 — 480-bandlarida keltirilgan konstruktiv talablar buzilganda, koʻndalang armaturani bosib ezishga hisoblashda faqat bosib ezish piramidasini kesib oʻtuvchi va uning ankerlash shartlarini taʼminlash bilan hisobga olish lozim.
19-rasm. Vertikal bir tekis taqsimlangan koʻndalang armaturali temir- beton plitalarni bosib ezishga hisoblash uchun sxema
1 — hisobiy koʻndalang kesim, 2 — hisobiy koʻndalang kesim konturi, 3 — zona chegaralari, ular doirasida hisoblashda koʻndalang armatura hisobga olinadi, 4 — hisoblashda koʻndalang armatura hisobga olinmagan hisobiy koʻndalang kesim konturi, 5 — yuk qoʻyish yuza konturi
4-§. Jamlangan kuch va eguvchi moment taʼsirida elementlarni bosib ezishga hisoblash
269. Koʻndalang armaturasiz elementlarda jamlangan kuch va eguvchi momentning birgalik taʼsirida bosib ezishga hisobi mazkur SHNQning 18-rasmiga muvofiq quyidagi shart asosida bajarilishi lozim.
(113)
bu yerda:
— tashqi yuklardan jamlangan kuch;
— mazkur SHNQning 254-bandiga muvofiq bosib ezishga hisoblashda hisobga olinadigan tashqi yuklardan jamlangan eguvchi moment;
va — chegaraviy jamlangan kuch va eguvchi moment, ular alohida taʼsir koʻrsatganda hisobiy koʻndalang kesimda beton tomonidan qabul qilinishi mumkin.
270. Temir-beton yassi orayopmali bino karkaslarida jamlangan eguvchi moment koʻrilayotgan orayopmaga tutashgan tuguniga yuqori va pastki ustunlar kesimlardagi jami eguvchi momentga teng deb olinishi zarur.
271. Chegaraviy kuch mazkur SHNQning 288-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.
272. Chegaraviy eguvchi moment quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(114)
bu yerda:
— hisobiy koʻndalang kesimning qarshilik momenti, mazkur SHNQning 304-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.
Ikkita oʻzaro perpendikulyar tekisliklardagi eguvchi momentlarning taʼsirini hisobi quyidagi shart asosida amalga oshirilishi kerak:
(115)
Bunda, quyidagi qabul qilinishi kerak:
M bu yerda va — X va Y oʻqlar yoʻnalishlaridagi jamlangan kuch va egiluvchi momentlarni tashqi yuk taʼsiridan bosib ezishga hisoblashda;
— X va Y oʻqlar yoʻnalishlaridagi jamlangan kuch va egiluvchi momentlar ular alohida taʼsir koʻrsatganda hisobiy koʻndalang kesimda beton tomonidan qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.
273. Zoʻriqtirish qiymati mazkur SHNQning 288-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.
274. Koʻndalang armaturali elementlar mustahkamligini bosib ezishga hisoblashda ikkita oʻzaro perpendikulyar tekisliklardagi jamlangan kuch va eguvchi momentlarning taʼsirini hisoblash quyidagi shart asosida bajarilishi kerak.
(116)
bunda, quyidagi qabul qilinishi lozim:
,
bu yerda:
va — mazkur SHNQning 295-bandiga muvofiq;
va — X va Y oʻqlar yoʻnalishlaridagi chegaraviy jamlangan kuch va egiluvchi momentlar ular alohida taʼsir koʻrsatganda hisobiy koʻndalang kesimda beton tomonidan qabul qilinishi mumkin;
va — X va Y oʻqlar yoʻnalishlaridagi chegaraviy jamlangan kuch va egiluvchi momentlar, ular alohida taʼsir koʻrsatganda koʻndalang armatura tomonidan qabul qilinishi mumkin;
va zoʻriqtirishlar mazkur SHNQning 289 va 295-bandlarining talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.
275. Koʻndalang armatura elementining boʻylama oʻqiga normal boʻlgan va hisobiy kesim konturi boʻylab bir tekisda joylashganlikni qabul qiladigan va zoʻriqtirishlarni eguvchi momentning mos ravishda X va Y oʻqlar yoʻnalishidagi taʼsirida quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
(117)
bu yerda:
va mazkur SHNQning 289 va 309-bandlariga muvofiq aniqlanishi lozim.
276. Mazkur SHNQning 319-shartidagi qiymatlar mos ravishda koʻpi bilan deb qabul qilinishi kerak.
277. Mazkur SHNQning 423 — 524, 536 — 543-bandlarida koʻndalang armatura keltirilgan konstruktiv talablarga javob berishi kerak.
Ushbu SHNQning 423 — 524, 536 — 543-bandlarida keltirilgan konstruktiv talablar buzilganda, koʻndalang armaturani bosib ezishga hisoblashda faqat bosib ezish piramidasini kesib oʻtuvchi, uning ankerlash shartlarini taʼminlash bilan hisobga olish lozim.
Umumiy holda, betonni X va Y oʻqlar yoʻnalishlarida bosib ezishda oʻzaro perpendikulyar hisobiy konturining qarshiligining moment qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(118)
bu yerda:
— hisobiy konturning uning ogʻirlik markazidan oʻtuvchi va oʻqlarga nisbatan inersiya momenti 17-rasmda keltirilgan.
— hisobiy konturdan uning ogʻirlik markazigacha boʻlgan eng katta masofa.
inersiya momenti qiymati koʻndalang kesim hisobiy konturi alohida maydonlarining hisobiy kontur ogʻirlik markazidan oʻtuvchi markaziy oʻqlarga nisbatan inersiya momentlarining yigʻindisi sifatida har bir maydon kengligini shartli ravishda birga teng qabul qilib aniqlanishi lozim.
278. Hisobiy konturning ogʻirlik markazidan tanlangan oʻqqa nisbatan holati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(119)
bu yerda:
— hisobiy kontur alohida maydonning uzunligi;
— hisobiy kontur alohida maydonlarning ogʻirlik markazlaridan tanlangan oʻqlargacha masofa.
279. Hisoblarda va qarshilik momentlarning eng kichik qiymatlari qabul qilinishi lozim.
280. Mazkur SHNQning 8-ilova talabalariga koʻra betonni dumaloq kesim ustunlarni hisobiy konturi uchun qarshilik momenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(120)
bu yerda:
— ustun diametri.
281. Koʻndalang armaturaning hisobiy bosib ezish konturi boʻylab, chegarasi betonning bosib ezish konturidan har tomonga masofada turgan zona doirasida bir tekis joylashgan boʻlsa (ushbu SHNQning 19-rasmi), bu holda koʻndalang armaturani bosib ezishdagi qarshilik moment qiymatlari va ning tegishli qiymatlariga teng qabul qilinishi lozim.
282. Yassi elementlarni oʻqlari boʻyicha koʻndalang armatura maydonchasida jamlangan yuk mos ravishda, (masalan, ustunlar oʻqi boʻyicha) (koʻndalang armaturaning orayopmada xochga oʻxshash joylashishi) joylashishida, koʻndalang armaturaning bosib ezishning hisobiy konturi boʻyicha cheklangan joylashish maydonning tegishli va haqiqiy uzunligini qabul qilgan holda, koʻndalang armaturaning qarshilik momentlari beton qarshilik momentlari bilan bir xil talablar boʻyicha aniqlanishi lozim.
5-§. Uzilishga hisobi
283. Temir-beton elementlarni uzilishning quyi qirrasiga yoki uning kesimi chegaralarida yuk taʼsiridan uzilishga mazkur SHNQning 20-rasmiga muvofiq hisobi quyidagi shart asosida bajarilishi lozim:
20-rasm. Temir-beton elementlarni uzilishga hisoblash uchun sxema
(121)
bu yerda:
— uzuvchi kuch;
— uzuvchi kuchning elementga uzatish darajasidan boʻylama armatura kesimi ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa;
— uzilish zonasi uzunligi boʻyicha qoʻshimcha oʻrnatiladigan xomutlar qabul qiladigan koʻndalang zoʻriqtirishlar yigʻindisi, quyidagiga teng:
(122)
bu yerda:
— uzuvchi kuchni uzatish maydonchasi kengligi.
va ning qiymatlari elementning uzuvchi yuklarni qoʻyish xususiyati va sharoitlariga bogʻliq ravishda oʻrnatiladi (konsoll, yondosh tutashgan element orqali).
6-§. Oʻrnatma detallar hisobi
284. Yassi elementlarida poʻlat oʻrnatma detallarning tavr tarzida payvandlangan ankerlarni oʻrnatma detal simmetriyasi tekisligi bilan bitta tekislikda joylashgan statik yuklardan eguvchi momentlar, normal va siljituvchi kuchlar taʼsiriga hisobi mazkur SHNQning 21-rasmiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(123)
21-rasm. Oʻrnatma detalga taʼsir etuvchi zoʻriqtirishlar sxemasi
bu yerda:
— zoʻriqtirilgan ankerlari qator koʻndalang kesimining jami yuzasi;
— ankerlarning bitta qatoridagi quyidagiga teng eng katta choʻzuvchi zoʻriqtirish:
(124)
— ankerlarning bitta qatoriga toʻgʻri keluvchi quyidagiga teng siljituvchi zoʻriqtirish:
(125)
— ankerlarning bitta qatori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan eng katta siquvchi zoʻriqtirish:
(126)
Mazkur SHNQning 123-126-formulalarida:
— oʻrnatma detalga taʼsir etuvchi mos ravishda moment, normal va siljituvchi kuchlar, moment plastinka tashqi qirrasi tekisligida joylashgan hamda barcha ankerlar ogʻirlik markazidan oʻtuvchi oʻqqa nisbatan aniqlanadi;
— anker qator sonlari siljituvchi kuch yoʻnalishidan, bunda agar ankerlarning barcha qatorlariga Q siljituvchi kuchning tekis uzatilishi taʼminlanmasa, u holda, siljituvchi zoʻriqtirishni aniqlashda koʻpi bilan toʻrtta qator hisobga olinadi;
— ankerlarning chetki qatorlari orasidagi masofa;
— V12,5-V50 sinflardagi ogʻir va mayda donador hamda V12,5-V30 yengil betonlar uchun 8 — 25 mm diametrli anker oʻzaklarida koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(127)
biroq, 0.7 dan katta emas qabul qilinishi lozim.
V50 dan yuqori ogʻir va mayda donador betonlar uchun koeffitsiyenti aynan V50 sinf uchun keltirilganlaridek hisoblanishi, V30 dan yuqori yengil beton uchun esa aynan V30 sinf uchun keltirilganlaridek qabul qilinishi lozim;
bu yerda:
— MPa da;
— eng zoʻriqtirilgan anker qator oʻzagining yuzasi, sm2;
— quyidagi turli xil betonlar koeffitsiyenti teng qabul qilinishi kerak:
Ogʻir — 1,0 ;
mayda donali, guruhlarda:
A — 0,8;
B va V — 0,7;
yengil — ;
( — betonning oʻrtacha zichligi, kg/m³);
— koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(128)
biroq, kamida 0,15 deb qabul qilinishi lozim;
bu yerda:
boʻlganda (bosish mavjud);
boʻlganda (bosish mavjud emas).
Bunda, ankerlarda choʻzuvchi zoʻriqtirishlar mavjud boʻlmasa, koeffitsiyenti birga teng deb qabul qilinishi lozim.
285. Ankerlarning kesim yuzasidagi qolgan qator eng koʻp zoʻriqtirilgan ankerlar yuzasidagi qator kesimga teng qabul qilinishi lozim.
286. Mazkur SHNQning 124 va 126-formulalarda N normal kuch, ushbu SHNQning 18-rasmiga muvofiq agar u oʻrnatma detaldan tashqariga yoʻnalgan boʻlsa musbat, oʻrnatma detal tomon yoʻnalgan boʻlsa manfiy boʻlib hisoblanishi lozim.
Agar va normal zoʻriqtirishlar hamda siljituvchi zoʻriqtirish mazkur SHNQning 124-126-formulalari boʻyicha hisoblanganda, manfiy qiymatlar olsa, 123-125 va 128-formulalarida ularni nolga teng qabul qilinishi zarur.
Shuningdek, agar manfiy qiymat olsa, u holda mazkur SHNQning 125-formulasida qabul qilinishi kerak.
287. Oʻrnatma detal buyumning yuqori sirtida (betonlashda) joylashganda, koeffitsiyent 20 foizga kamayadi, nolga teng qabul qilinishi lozim.
288. 15° dan 300 gacha burchak ostida bir-biri bilan kesishtirib ustma-ust payvandlangan ankerli oʻrnatma detalda qiya ankerlar siljituvchi kuch taʼsiriga (Q > N boʻlganda, bunda N — uzuvchi kuch) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(129)
bu yerda:
— qiya ankerlar koʻndalang kesimining jami yuzasi;
— boʻlganda 123-formula boʻyicha hisoblanadigan hamda mazkur SHNQning 125-formulasi boʻyicha aniqlanadigan siljituvchi zoʻriqtirishning 0,1 qismiga teng qiymatlarida normal ankerlar oʻrnatilishi lozim.
289. Oʻrnatma detallarning tashqi elementlari va ularning payvandlangan birikmalari SHNQ 2.03.05-23ga muvofiq hisoblanishi kerak.
Plastina va shakldor prokatni uzuvchi kuchga hisoblashda ular normal ankerli oʻzaklar bilan sharnirli ulangan qabul qilinishi zarur.
Hisobiy oʻrnatma detalning anker tavriga payvandlab qoʻyiluvchi plastinasining t qalinligi quyidagi shart asosida tekshirilishi lozim:
(130)
bu yerda:
— ankerli oʻzakning hisob boʻyicha talab qilinadigan diametri;
— SHNQ 2.03.05-23 ga muvofiq qabul qilinadigan poʻlatning qirqimga hisobiy qarshiligi.
290. Plastinadan ankerli oʻzakni uzib olishda plastinani ishga kiritishning kattaroq zonasini taʼminlaydigan payvand birikmalarning turlari qoʻllanilganda hamda ushbu payvand birikmalar uchun mazkur SHNQning 131-bandiga koʻra toʻgʻrilashga yoʻl qoʻyiladi.
7-§. Temir-beton elementlarni chidamlilikka hisobi
291. Temir-beton konstruksiyalarni chidamlilikka hisoblash koʻp martalab takrorlanuvchi (muntazam) yuk taʼsirida amalga oshirilishi lozim.
Chidamlilikka hisoblashda qarshilikni tekshirish alohida beton va armatura uchun bajarilishi kerak.
292. Darzlar bilan chidamlilikka hisoblashni elastik bosqich boʻyicha bajarilishi lozim.
Choʻzilgan beton va siqilgan armaturaning ishi hisobga olinmaydi va ularning chidamlilikka mustahkamligi hisoblanmasligi kerak.
293. Siqilgan beton va choʻzilgan armaturani takrorlanuvchi yuklardan chidamlilikka hisoblashda betondagi maksimal zoʻriqtirishlar va armaturaning siqilish va choʻzilishga hisobiy qarshiliklaridan oshmaydigan sharoitlardan kelib chiqan holda amalga oshirilishi kerak.
294. Umumiy holda, beton va armaturaning chidamlilik boʻyicha hisobiy qarshiliklari yuklash sikllar assimetriyasi, beton va armatura sinflarini (mos ravishda mustahkamlik boʻyicha siqilish va choʻzilishga) hisobga olgan holda, tajriba maʼlumotlari asosida olingan kamayib boruvchi egri chiziqli bogʻlanishdan foydalanib, sikllar soni uchun aniqlanishi kerak.
295. Betonning chidamlilik boʻyicha hisobiy qarshiliklarini aniqlashda beton turini (ogʻir yoki yengil), hamda namlik boʻyicha beton holatini hisobga olish lozim.
Armaturaning chidamlilik boʻyicha hisobiy qarshiliklarini aniqlashda payvand birikmalarining mavjudligini hisobga olish lozim.
296. Yuklash sikllari assimetriyasi yuk oʻzgarish sikli doirasida beton va armaturada minimal va maksimal yuklar nisbati bilan tavsiflanishi kerak.
297. Temir-beton elementlarni chidamlilikka hisoblash betonda va armaturadagi zoʻriqtirishlarni mazkur SHNQning 15 va 24-jadvallari boʻyicha qabul qilinadigan va ish sharoitlari koeffitsiyentlari, armaturaning payvand birikmalari mavjudligida esa ushbu SHNQning 25-jadvaliga ish sharoiti koeffitsiyentiga ham koʻpaytirilgan tegishli hisobiy qarshiliklarga solishtirish yoʻli bilan amalga oshirilishi kerak.
298. Betonning siqilgan zonasidagi elastiksiz deformatsiya armaturani betonga keltirish koeffitsiyentlari V15, V25, V30, V40 va undan yuqori beton uchun mos ravishda 25, 20, 15 va 10 ga teng deb qabul qilinishi, betonning elastiklik modulini kamaytirish orqali hisobga olinishi kerak.
Mazkur SHNQning 151-shartida qiymatlari ga almashtirilganda ushbu shart bajarilmasa, keltirilgan kesim yuzasi betonning choʻzilgan zonasini hisobga olmagan holda aniqlanishi kerak.
299. Elementning boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimlarni chidamlilikka hisoblash quyidagi shartlar asosida bajarilishi kerak:
siqilgan betonga
(131)
choʻzilgan armaturaga
(132)
bu yerda:
— mos ravishda siqilgan betondagi va choʻzilgan armaturadagi eng katta normal kuchlanishlar.
300. Siqilgan beton boʻyicha tekshiriladigan zonada koʻp marta takrorlanuvchi yuk taʼsirida choʻzuvchi zoʻriqtirishlarning vujudga kelishiga yoʻl qoʻymaslik kerak.
Siqilgan armatura chidamlilikka hisoblanmasligi lozim.
301. Elementning boʻylama oʻqiga qiya kesimlarni chidamlilikka hisoblash, keltirilgan kesimning ogʻirlik markazi darajasida element uzunligi boʻyicha taʼsir qiluvchi asosiy choʻzuvchi zoʻriqtirishlarning teng taʼsir etuvchisi, koʻndalang armaturadagi zoʻriqtirishlar va ish sharoitlari koeffitsiyentlariga koʻpaytirilgan qarshilikka teng boʻlganda, mazkur SHNQning 24 va 25-jadvallariga ushbu koʻndalang armatura tomonidan toʻliq qabul qilinadigan sharoitdan kelib chiqib amalga oshirilishi kerak.
302. Elemenlarda koʻndalang armatura ishlatilmaganda mazkur SHNQning 121-shartida betonning va hisobiy qarshiliklarini ish sharoitlari koeffitsiyentiga koʻpaytirilganda va hisobiy qarshiliklar bilan almashtirganda mazkur SHNQning 312-bandining talablari ushbu SHNQning 15-jadvaliga muvofiq bajarilishi kerak.
7-bob. Temir-beton konstruksiya elementlarining ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisobi 1-§. Temir-beton elementlarni darzlar hosil boʻlishiga hisobi
303. Temir-beton elementlarda darz hosil boʻlishiga hisoblanishlar quyidagicha boʻlishi kerak:
elementning boʻylama oʻqiga normal;
elementning boʻylama oʻqiga qiya.
2-§. Elementning boʻylama oʻqiga normal darzlarning hosil boʻlishiga hisobi
304. Temir-beton elementlarning egiluvchi, choʻzilgan va markaz tashqarisida siqilganda darzlar hosil boʻlsa, boʻylama oʻqqa normal kesimlar qabul qiladigan zoʻriqtirishlar quyidagi holatlardan kelib chiqqan holda aniqlanishi lozim:
kesimlar deformatsiyasidan yassiligidan;
beton chekka choʻzilgan tolasining eng katta nisbiy uzayishi ga tengligidan;
betonidagi siqilgan zonadan (agar u mavjud boʻlsa).
Zoʻriqtirishlar betonning elastik yoki elastiksiz deformatsiyalarini hisobga olgan holda aniqlanishi, bunda mazkur SHNQning 121-bandiga muvofiq elastiksiz deformatsiyalarning mavjudligi r yadroviy masofaning kamayishi orqali hisobga olinishi lozim.
Betonidagi choʻzilgan zona zoʻriqtirishlar tekis taqsimlangan va qiymati boʻyicha ga teng deb hisoblanishi zarur.
Zoʻriqtirilmagan armaturadagi zoʻriqtirishlar beton atrofdagi deformatsiyalarining koʻpayishiga javob beruvchi zoʻriqtirishlar hamda betonning kirishishi va siljuvchanligidan kelib chiqqan zoʻriqtirishlarning algebraik yigʻindisiga teng deb hisoblanishi kerak.
Zoʻriqtirilgan armaturadagi zoʻriqtirishlar oldindan zoʻriqtirilgan armaturani (barcha yoʻqotishlarni hisobga olib) hamda beton atrofdagi deformatsiyalarining koʻpayishiga javob beruvchi zoʻriqtirishning algebraik yigʻindisiga teng deb hisoblanishi lozim.
Ushbu bandning talablari koʻp martalab takrorlanuvchi yuk taʼsiriga hisoblanuvchi elementlarga nisbatan tatbiq etilmaydi.
305. Oldindan zoʻriqtirilgan ankerlarsiz armaturali elementlarlar kesimlarida qabul qiladigan zoʻriqtirishlarni aniqlashda, zoʻriqishni uzatish zonasi uzunligida mazkur SHNQning 129-bandiga muvofiq darzlar hosil boʻlishiga hisoblashda va oldindan zoʻriqtirilgan armaturani pasayishi ushbu SHNQning 23-jadvalining
5-bandiga muvofiq koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali hisobga olinishi kerak.
306. Oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton elementlarini markaziy siqilgan N kuch bilan markaziy choʻzishda hisoblash quyidagi shart asosida amalga oshirilishi kerak:
(133)
bu yerda:
— elementlarda darz hosil boʻlishida boʻylama oʻqiga normal kesim qabul qiladigan zoʻriqtirish, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(134)
307. Egiluvchi markaz tashqarisidan siqilgan, shuningdek markaz tashqarisidan choʻzilgan elementlarni darz hosil boʻlishga hisoblash quyidagicha amalga oshirilishi lozim:
(135)
bu yerda:
— koʻrilayotgan kesimning bir tomonida joylashgan, nol chiziqqa parallel va darz hosil boʻlishi tekshirilayotgan choʻzilgan zonadan eng uzoqdagi yadro nuqta orqali oʻtuvchi oʻqqa nisbatan tashqi kuchlar momenti;
— darz hosil boʻlishda, elementning boʻylama oʻqiga normal kesim qabul qiladigan hamda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan moment:
(136)
bu yerda:
— ni aniqlash uchun bir xil oʻqqa nisbatan R zoʻriqish momenti, uning ishorasi aylanish yoʻnalishi bilan aniqlanadi ( va momentlarning aylanish yoʻnalishi qarama-qarshi boʻlganda — “musbat”; yoʻnalishlar mos kelganda — “manfiy”).
R — zoʻriqish quyidagicha hisobga olinishi kerak:
oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun tashqi siquvchi kuch sifatida;
oldindan zoʻriqtirishsiz bajariladigan elementlar uchun zoʻriqtirilmagan armaturadagi va zoʻriqishlarni son jihatdan mazkur SHNQning 4-jadvalining 8-bandi boʻyicha betonning kirishishidan yoʻqotishlar qiymatlariga teng qabul qilgan holda, mazkur SHNQning 8-formula boʻyicha aniqlanadigan tashqi choʻzuvchi kuch sifatida.
qiymati quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
mazkur SHNQning 22,a-rasmda keltirilgan egiluvchi elementlar uchun
(137)
ushbu SHNQning 19,b-rasmda keltirilgan elementlarning markaz tashqarisidan siqilganligi
(138)
mazkur SHNQning 22,v-rasmda keltirilgan elementlar markaz tashqarisidan choʻzilganligi uchun
(139)
22-rasm. Tashqi yuklar taʼsirida choʻzilgan, biroq oldindan siqish zoʻriqtirishi taʼsirida siqilgan kesim zonasida elementning boʻylama oʻqiga normal darzlar hosil boʻlishiga hisoblashda, elementning koʻndalang kesimidagi zoʻriqtirishlar sxema va epyuralari.
a — egilishda, b — markaz tashqarisidan siqilishda, v — markaz tashqarisidan choʻzilishda,
1 — yadroviy nuqta, 2 — keltirilgan kesimning ogʻirlik markazi
308. Qiymatlar quyidagicha aniqlanishi lozim:
tashqi yuklar taʼsirida choʻzilgan, biroq oldindan siqib zoʻriqtirish taʼsirida siqilgan kesim zonasida darz hosil boʻlishiga mazkur SHNQning 22-rasmiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha hisoblashda;
(140)
oldindan siqib zoʻriqtirish taʼsirida choʻzilgan kesim zonasida darz hosil boʻlishiga mazkur SHNQning 23-rasmiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha hisoblashda;
(141)
mazkur SHNQning 138 — 141-formulalarida:
— keltirilgan kesim ogʻirlik markazidan darz hosil boʻlishi tekshirilayotgan choʻzilgan sohadan eng uzoqdagi yadroviy nuqtagacha masofa.
elementlarning qiymati quyidagicha aniqlanadi:
oldindan zoʻriqtirilgan markaz tashqarisida siqilgan, egiluvchi hamda markaz tashqarisidan choʻzilganda quyidagi shart bajarilishi kerak:
(142)
quyidagi formula boʻyicha:
(143)
markaz tashqarisidan choʻzilganda mazkur SHNQning 153-formulasi bajarilmasa, unda quyidagi formula boʻyicha:
(144)
egiluvchi, oldindan zoʻriqtirishsiz bajariladigan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(145)
mazkur SHNQning 143 va 144-formulalarda:
(146)
biroq, kamida 0,7 va 1,0 dan katta emas deb qabul qilinishi kerak.
23-rasm. Oldindan siqib zoʻriqtirishi taʼsirida choʻzilgan kesim zonasida elementlarning boʻylama oʻqiga normal darzlar hosil boʻlishiga hisoblashda, elementning koʻndalang kesimidagi zoʻriqtirishlar sxema va epyuralari.
1 — yadroviy nuqta, 2 — keltirilgan kesimning ogʻirlik markazi
Bunda:
siqilgan betonda tashqi yuklar va oldindan zoʻriqishidan yuzaga kelgan eng katta zoʻriqtirish, keltirilgan kesim boʻyicha elastik jism uchun hisoblanganidek aniqlanadi;
— mazkur SHNQning 312-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
309. Tarkibiy va blokli konstruksiyalarning tutashuv (stikoviy) kesim choklarda yelim ishlatmasdan bajarilganda darzlar hosil boʻlishiga (choklar ochilishining boshlanishiga) hisoblashda mazkur SHNQning 135 va 136-formulalarida qiymati nolga teng qabul qilinishi lozim.
Elementlarni siqilgan sohasida boshlangʻich darzlari boʻlgan maydonlarda darz hosil boʻlishini hisoblashda mazkur SHNQning 26-bandiga muvofiq tashqi yuklar taʼsirida choʻzilgan zona uchun ushbu SHNQning 136-formulasi boʻyicha aniqlangan qiymatini ga kamaytirish kerak.
310. Koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(147)
bunda, manfiy qiymatlar olinganda uni nolga teng deb qabul qilinishi lozim.
Mazkur SHNQning 147-formulasida:
— boshlangʻich darzlari bor zonalar uchun mazkur SHNQning 179-formulasi boʻyicha aniqlanishi, biroq kamida 0.45 deb qabul qilinishi kerak;
(148)
biroq 1,4 dan ortiq emas;
bu yerda:
— keltirilgan kesim ogʻirlik markazidan tashqi yuklama taʼsirida choʻzilgan betonning chekkadagi tolasigacha masofa.
311. Sim armatura va A1000 va At1200 oʻzakli armatura bilan armaturalagan konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 148-formulasi boʻyicha topilgan qiymati
15 foizga kamaytirilishi kerak.
312. Eng chekka choʻzilgan tola uchun keltirilgan kesimning qarshilik momenti (choʻzilgan betonning elastiksiz deformatsiyalarini hisobga olgan holda) N boʻylama kuchning va R oldindan siqib zoʻriqtirishi mavjud emasligi taxmini bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(149)
bunda, nolinchi chiziqning holati quyidagi shartdan aniqlanishi kerak:
(150)
313. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarda (masalan, gʻoʻlacha) bilan armaturalangan konstruksiyalarda oldindan zoʻriqtirilgan elementlarda darzlar hosil boʻlishida kesimlar qabul qiladigan zoʻriqishlarni aniqlashda, oldindan zoʻriqtirishga duchor qilinmagan betonni choʻzilgan zonasining kesim yuzasini hisoblashda inobatga olinmasligi lozim.
314. Darzlar hosil boʻlishi bilan bir vaqtda yuk koʻtarish qobiliyatining tugash imkoniyatini tekshirishda mazkur SHNQning 30-bandiga muvofiq darzlar hosil boʻlishida kesim qabul qiladigan zoʻriqtirish koeffitsiyentida qiymatini ga almashtirish bilan ushbu SHNQning 134 va 136-formulalari boʻyicha aniqlanishi lozim.
Koʻp marta takrorlanuvchi yuk taʼsir darzlar hosil boʻlishiga hisoblashda quyidagi shart bajarilishi kerak:
(151)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 93-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan betondagi eng katta normal choʻzuvchi zoʻriqtirish.
315. Betonning choʻzilishga hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 151-formulasiga ushbu NQning 15-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyenti bilan kiritilishi lozim.
3-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning hosil boʻlishiga hisobi
316. Elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning hosil boʻlishiga hisoblash quyidagi shartdan kelib chiqib amalga oshirilishi kerak:
(152)
bu yerda:
— betonning ish sharoitlari koeffitsiyenti mazkur SHNQning 14-jadvaliga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(153)
biroq, 1,0 dan ortiq emas;
bu yerda:
— turli xil beton uchun quyidagiga koeffitsiyentga teng deb qabul qilinadi:
ogʻir — 0,01;
mayda donali, yengil va sergʻovakli — 0,02;
— siqilishga mustahkamliligi boʻyicha beton sinfi, MPa.
317. qiymatini kamida 0,3 qabul qilish lozim.
318. Betondagi asosiy choʻzuvchi va siquvchi zoʻriqtirishlarning qiymatlarini va quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(154)
bu yerda:
— element boʻylama oʻqiga perpendikulyar boʻlgan maydonchada betondagi tashqi yuk va oldindan siqib zoʻriqtirishidan normal zoʻriqtirish;
— elementning boʻylama oʻqiga parallel boʻlgan maydonchada betondagi tayanch reaksiyalar, jamlangan kuch va taqsimlangan yuklarning hamda xomut va qayrilgan oʻzaklarning oldindan zoʻriqtirish natijasida siqib zoʻriqtirishining mahalliy taʼsiridan normal zoʻriqtirish;
— betonda tashqi yuklardan va qayrilgan oʻzak (sterjen)larning oldindan zoʻriqishi natijasida siqish zoʻriqishidan urinma zoʻriqish.
, va zoʻriqishlar elastik jismga aniqlanganidek, hisoblanishi, element plastik holati uchun formulalar boʻyicha aniqlanadigan aylanuvchi moment taʼsiridan urinma zoʻriqishlar bundan mustasno.
va zoʻriqishlar mazkur SHNQning 154-formulasiga muvofiq agar ular choʻziluvchi boʻlsalar “plyus” ishora bilan agar ular siqiluvchi boʻlsalar “minus” ishora bilan kiritilishi lozim.
Mazkur SHNQning 153-formulasida zoʻriqish absolyut qiymati boʻyicha qabul qilinishi kerak.
Ushbu SHNQning 125-shartini tekshirish keltirilgan kesimning ogʻirlik markazida hamda siqilgan tokchalarning tavr va qoʻsh tavr kesimlarini element devoriga tutashgan (primikaniya) joylarida amalga oshirilishi lozim.
319. Oldindan zoʻriqtirilgan ankerlarsiz armaturali elementlarni hisoblashda zoʻriqtirishni uzatish zonasi uzunligida oldindan zoʻriqtirishning va pasayishi mazkur SHNQning 129-bandi 23-jadvalning 5-bandiga muvofiq koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan hisobga olinishi kerak.
320. Koʻp marta takrorlanuvchi yuk taʼsirida darzlar hosil boʻlishiga hisoblash mazkur SHNQning 106-bandi talablariga muvofiq bajarilishi, bunda betonning hisobiy qarshiliklari va ushbu SHNQning 15-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti bilan birga kiritilishi kerak.
4-§. Temir-beton elementlarni darzlar ochilishiga hisobi
321. Temir-beton elementlarni darzlar ochilishiga quyidagicha hisoblanishi kerak:
element boʻylama oʻqiga normal;
element boʻylama oʻqiga qiya
5-§. Element boʻylama oʻqiga normal darzlarning ochilishiga hisobi
322. Elementning boʻylama oʻqiga normal darzlarning ochilish kengligi , mm, quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
(155)
bu yerda:
— elementlar uchun quyidagi koeffitsiyent teng qabul qilinadi:
egiluvchi va markaz tashqarisidan siqilgan — 1,0;
choʻzilgan — 1,2;
— quyidagilarni hisobga olganda, koeffitsiyent qiymatiga teng qabul qilinadi:
qisqa muddatli hamda qisqa muddat taʼsir qiluvchi doimiy va uzoq muddatli yuklar — 1,00;
beton konstruksiyalarda koʻp marta takrorlanuvchi yuklar hamda doimiy va uzoq muddatli yuklarning davomli taʼsirida:
ogʻir betondan:
tabiiy namligida
suv bilan toʻyingan holatda — 1,20;
navbatma-navbat suvga toʻyintirish va quritishda — 1,75;
mayda donador beton guruhlari uchun:
A — 1,75;
B — 2,00;
V — 1,50;
yengil va gʻovaklangan kamida — 1,50;
sergʻovakli — 2,50;
mayda donador, yengil, gʻovaklangan va sergʻovakli betonlar uchun suv bilan toʻyingan holatda qiymati 0,8 ga, navbatma-navbat suvga toʻyintirish va quritish holatida — 1,2 koeffitsiyentiga koʻpaytiriladi;
— quyidagiga teng qabul qilinadigan koeffitsiyent:
davriy profilli oʻzakli armaturada — 1,0;
silliq oʻzakli armaturada — 1,3;
davriy profilli simli armaturada va kanatlarda — 1,2;
silliq armaturada — 1,4;
— S armaturaning eng chekka qator oʻzaklaridagi zoʻriqtirish yoki (oldindan zoʻriqtirish mavjudligida) tashqi yuklarning taʼsiridan zoʻriqtirishlar orttirmasi mazkur SHNQning 364-bandining talablariga muvofiq aniqlanadi;
— S armatura kesim yuzasining beton kesimi yuzasi nisbatiga teng (ishchi balandlik ho boʻlganda va tokchalarning siqilgan osilmalari hisobga olinmaganda), biroq 0,02 dan ortiq emas deb qabul qilinuvchi kesimni armaturalash koeffitsiyenti;
— armatura diametri, mm.
323. Darzbardoshlilikning 2-toifa talablari qoʻyiladigan elementlarni darzlarning ochilish kengligi koeffitsiyentda doimiy, davomli va qisqa muddatli yuklarning jami taʼsiri boʻyicha aniqlanishi lozim.
324. Elementlarga darzbardoshliligi 3-toifa talablari qoʻyilganda darzlarning davomiy ochilish kengligi koeffitsiyentda doimiy va davomli yuklar taʼsiridan aniqlanadi.
Darzlarning qisqa muddatli ochilish kengligi davomli ochilish kengligining koeffitsiyentda aniqlanadigan, qisqa muddatli yuklar taʼsiridan ochilish kengligi orttirmasi bilan yigʻindisi sifatida aniqlanishi kerak.
325. Darzlarning ochilish kengligi mazkur SHNQning 155-formulasi boʻyicha toʻgʻrilanishi kerak:
agar da egiluvchi, markaz tashqarisida siqilgan va choʻzilgan elementlarda S armaturasining eng chekka qator oʻzaklari kesimlarining ogʻirlik markazi eng choʻzilgan toladan masofada turgan boʻlsa, unda qiymati quyidagiga teng
— (156)
va 3 dan katta boʻlmagan deb qabul qilinadigan koeffitsiyentga koʻpaytirish bilan kattalashtirilishi kerak.
va boʻlganda, ogʻir va yengil betonlardan tayyorlangan egiluvchi va markaz tashqarisida siqilgan elementlar uchun barcha yuklarning davomiy boʻlmagan taʼsiridan darzlarning ochilish kengligini momentdagi qiymat va momentda ushbu band talablari asosida hisoblangan qiymat orasidagi chiziqli interpolyatsiya boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi, bu yerda , lekin 0,6 dan katta emas.
Bunda, doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsiridan darzlarning davomli ochilish kengligi barcha yuklar taʼsiridan topilgan qiymatni quyidagi nisbatga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi kerak:
bu yerda:
, biroq . dan kam emas.
Bu yerda:
, — aynan mazkur SHNQning 155-formulasidagi kattaliklardir;
— mazkur SHNQning 299-bandiga muvofiq mos ravishda doimiy va davomli va barcha yuk taʼsirlaridagi momentlar;
V7,5 va undan past sinflarga mansub yengil va gʻovaklangan betonlardan qilingan elementlar uchun qiymati 20 foizga orttirilishi kerak.
326. Choʻzilgan armatura elementlaridagi zoʻriqtirish (yoki zoʻriqtirishlarning orttirmalari) quyidagi formulalardan aniqlanishi kerak:
markaziy-choʻzilgan
(157)
egiluvchi
(158)
markaz tashqarisida siqilgan hamda boʻlganda markaz tashqarisida choʻzilgan
(159)
327. Elementlarning markaz tashqarisida choʻzilgan uchun boʻlganda, qiymati (bu yerda — armaturaning ogʻirlik markazlari orasidagi masofa)ni qabul qilib, mazkur SHNQning 159-formulasi boʻyicha aniqlanishi kerak.
328. Oldindan zoʻriqtirilmagan armatura elementlari uchun R oldindan siqib zoʻriqtirish qiymati nolga teng qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
329. Mazkur SHNQning 159-formulasida “musbat” ishorasi markaz tashqarisida choʻzilishga, “manfiy” ishorasi markaz tashqarisida siqilishga qabul qilinishi zarur.
N choʻziluvchi boʻylama kuchning armaturaning ogʻirlik markazlari orasida joylashishida qiymati “manfiy” ishorasi bilan qabul qilinishi lozim.
Mazkur SHNQning 158 va 159-formulalarida:
— S armatura kesim yuzasi ogʻirlik markazidan darz ustidagi kesimning, mazkur SHNQning 341-bandi talablariga muvofiq aniqlanuvchi, siqilgan zonasidagi zoʻriqtirishlar teng taʼsir qiluvchisi qoʻyilgan nuqtagacha masofa.
330. boʻlganda, choʻzilgan armaturaning kesim balandligi boʻyicha bir necha qator egiluvchi, markaz tashqarisida siqilgan hamda choʻzilgan elementlarda joylashganida mazkur SHNQning 158 va 159-formulalari boʻyicha hisoblangan zoʻriqtirishlar quyidagiga teng boʻlgan koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak:
(160)
bu yerda:
; qiymati mazkur SHNQning 171-formulasi boʻyicha aniqlanishi lozim;
— mos ravishda butun S armaturaning va eng chekka qator oʻzaklarning kesim yuzasi ogʻirlik markazidan betonning eng choʻzilgan tolasigacha masofalar.
zoʻriqtirishning, koʻp qatorli choʻzilgan armaturada esa, zoʻriqtirishning qiymati dan oshmasligi kerak.
331. Elementlarning siqilgan zonasida boshlangʻich darzlarga ega boʻlgan maydonlarida mazkur SHNQning 49-bandiga koʻra R oldindan siqib zoʻriqtirishning qiymatini quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kattalikka kamaytirish lozim:
(161)
bu yerda:
mazkur SHNQning 147-formulasi boʻyicha aniqlanishi lozim:
332. Siqilgan zonadagi boshlangʻich darzlarning chuqurligi dan koʻp boʻlmasligi kerak.
333. Qiymat quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(162)
Qiymat mazkur SHNQning 161-formulasi boʻyicha, — mazkur SHNQning 168-formulasi boʻyicha boshlangʻich darzlari bor zona uchun aniqlanishi lozim.
6-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning ochilishiga hisobi
334. Boʻylama oʻqqa nisbatan normal boʻlgan xomutlar bilan armaturalashda elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning ochilish kengligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(163)
bu yerda:
— quyidagilarni hisobga olganda, koeffitsiyent qiymati — 1,00 teng qabul qilinadi.
Koʻp marta takrorlanuvchi yuklar hamda doimiy va uzoq muddatli yuklarning davomli taʼsirida quyidagi beton konstruksiyalarda amalga oshirilish kerak:
tabiiy namligida — 1,50;
suv bilan toʻyingan holatda — 1,20;
navbatma-navbat suvga toʻyintirish va quritishda — 1,75;
mayda donador, yengil, gʻovaklangan, sergʻovakli — mazkur SHNQning 144-formulasi boʻyicha;
— mazkur SHNQning 155-formulasidek;
— xomutlar diametri;
.
335. Xomutlardagi zoʻriqtirish quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(164)
zoʻriqtirish qiymati dan oshmasligi kerak.
Bunda, — qiymatini ga almashtirilganda mazkur SHNQning 84-shartning chap va oʻng qismlariga, shuningdek koeffitsiyenti 0,8 ga koʻpaytiriladi.
336. Qoʻrilayotganda koʻndalang kuchlarning taʼsir zonasida normal darzlar boʻlmaganda mazkur SHNQning 105-sharti bajarilsa, 116-shartga koʻra elementlarni hisoblashda qabul qiladigan koʻndalang zoʻriqtirishning oshishini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
337. Hisobiy qarshiliklar va V30 sinfdagi betonga taalluqli qiymatlardan oshmaslikligi kerak.
338. V7,5 va undan pastroq sinfga yengil betondan tayyorlangan elementlar mazkur SHNQning 163-formulasi boʻyicha hisoblangan qiymati 30 foizga oshirilishi kerak.
339. Qiya darzlarning qisqa va uzoq muddatli ochilish kengliklarni aniqlashda yuklar taʼsirining davomiyligini hisobga olish mazkur SHNQning 307-bandi talablariga muvofiq olinishi kerak.
7-§. Temir-beton elementlarning darzlar yopilishiga hisobi
340. Temir-beton elementlarning darzlar yopilishiga (siqilishiga) hisoblari quyidagicha bajarilishi kerak:
element boʻylama oʻqiga normal;
element boʻylama oʻqiga qiya.
8-§. Elementning boʻylama oʻqiga normal darzlarning yopilishiga hisobi
341. Zoʻriqtiriluvchi armaturada doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsirida qaytarilmas deformatsiyalar yuz bermasligi, bunda quyidagi shart bajarilishi kerak:
(165)
bu yerda:
— zoʻriqtiriluvchi armaturada tashqi yuklar taʼsirida mazkur SHNQning 125 — 127-formulalari boʻyicha aniqlanuvchi zoʻriqtirish orttirmasi;
doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsirida elementning choʻzilgan zonasida darzi bor kesim elementning tashqi yuklar taʼsirida kamida 0,5 MPa choʻziluvchi qirrasida siqilishning normal zoʻriqtirishlari bilan doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsirida siqilganicha qolishi kerak; bu holda qiymat tashqi yuklar va oldindan siqish zoʻriqishi taʼsiridan aynan elastik jism aniqlanganidek hisoblanishi kerak.
342. Elementlarning siqilgan zonasida boshlangʻich darzlari boʻlgan maydonlari uchun mazkur SHNQning 26-bandiga koʻra zoʻriqtirishning ushbu SHNQning 154-formulasidagi qiymati ga teng boʻlgan koeffitsiyentga koʻpaytiriladi, R kattalik esa zoʻriqtirishni aniqlashda ga teng, biroq 1,0 dan katta boʻlmagan koeffitsiyentga koʻpaytiriladi, bunda ning qiymatlari mazkur SHNQning 309-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.
9-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning yopilishiga hisobi
343. Elementning boʻylama oʻqiga qiya darzlarning ishonchli yopilishini taʼminlash doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsirida keltirilgan qismning ogʻirlik markazi darajasida mazkur SHNQning 313-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan betondagi har ikkala asosiy siqiluvchi zoʻriqtirishlar hamda kattaligi jihatdan kamida 0,5 MPa boʻlishi kerak.
10-§. Temir-beton konstruksiya elementlarining deformatsiyalarga hisobi
344. Temir-beton konstruksiya elementlarining deformatsiyalari (egilishlar, burilish burchaklari) qurilish mexanikasi formulalari boʻyicha hisoblanishi hamda ularga kiruvchi egrilik qiymatlarini esa mazkur SHNQning 345 — 362-bandlariga muvofiq aniqlanishi lozim.
345. Elementlarning oʻz-oʻzidan zoʻriqtirilganni boshlangʻich egriligi boʻylama armaturaning tarkibi hamda uning beton kesimiga nisbatan holatini hamda betonni siqish miqdorini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.
346. Egrilik quyidagicha aniqlanishi lozim:
choʻzilgan zona elementining boʻylama oʻqiga normal darzlar hosil boʻlmaydigan element maydonlari uchun yaxlit jismdagidek;
choʻzilgan zona elementining boʻylama oʻqiga normal QMQ 2.03.11-96 boʻlgan element maydonlari uchun betonni siqilgan zonasi chekka tolasi hamda boʻylama choʻzilgan armatura oʻrtacha deformatsiyalari ayirmasining element kesimining ishchi balandligiga nisbati sifatida.
347. Doimiy, uzoq va qisqa muddatli yuklar taʼsirida darzlar hosil boʻlmasa yoki agar ular doimiy va uzoq muddatli yuklar taʼsirida yopiq boʻlsa, elementlar yoki elementlarning maydonlari choʻzilgan sohada darzga ega emas deb hisoblanishi, bunda yuklar hisobga yuklar boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti bilan kiritilishi kerak.
11-§. Temir-beton elementlarning choʻzilgan zonasidagi darzsiz maydonlarida egrilikni aniqlash
348. Boʻylama oʻqqa normal darzlar hosil boʻlmaydigan maydonlardagi egiluvchi, markaz tashqarisida siqilgan va choʻzilgan elementlarning egriligi toʻliq qiymatlarni quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(166)
bu yerda:
— qisqa muddatli mazkur SHNQning 9-bandiga muvofiq aniqlanuvchi hamda doimiy va uzoq muddatli vaqtinchalik yuklardan (R zoʻriqishni hisobga olmaganda) yuzaga kelgan egrilik quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
(167)
bu yerda:
— tegishli tashqi yuklardan (qisqa muddatli, uzoq muddatli) eguvchi moment taʼsiri tekisligiga normal va keltirilgan kesim ogʻirlik markazidan oʻtuvchi oʻqqa nisbatan moment;
— betonning qisqa muddatli siljuvchanligini hisobga oluvchi hamda betonlar uchun quyidagicha qabul qilinadigan koeffitsiyent:
ogʻir, mayda donador, zich mayda toʻldiruvchili yengil, shuningdek sergʻovakli (sergʻovakli va ogʻir betonlardan qilingan ikki qatlamli oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun) — 0,85;
gʻovak mayda toʻldiruvchili yengil, gʻovaklangan — 0,70;
— beton elementning uzoq muddatli siljuvchanligini darzsiz deformatsiyalarga taʼsirini hisobga oluvchi va kattaligi mazkur SHNQning 33-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— R oldindan siqib zoʻriqtirishning qisqa muddatli taʼsiri natijasida elementning bukilishi sababli kelib chiqqan hamda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan egrilik:
(168)
— oldindan siqib zoʻriqtirish taʼsirida betonning kirishishi hamda betonning siljuvchanligi sababli kelib chiqqan, shuningdek quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan egrilik:
(169)
bu yerda:
— oldindan siqib zoʻriqtirish taʼsirida betonning kirishish hamda siljuvchanligi yuzaga keltirgan hamda mos ravishda choʻzilgan boʻylama armaturaning ogʻirlik markazi va betonning eng chekka siqilgan tolasi darajasida quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan betonning nisbiy deformatsiyalari:
(170)
ning qiymati son jihatdan choʻzilgan zona armaturasi uchun mazkur SHNQning 4-jadvalning 6, 8 va 9-bandlari boʻyicha betonning kirishish va siljuvchanligi tufayli oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarning yigʻindisiga teng, esa zoʻriqtiriluvchi armatura uchun agar u betonning eng chekka siqilgan tolasi darajasida boʻlsa shuning oʻzi deb qabul qilinishi lozim.
Bunda, yigʻindini dan kichik emas deb qabul qilinishi lozim. Oldindan zoʻriqtirlmaydigan elementlar uchun va egrilik qiymatlarini nolga teng qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
33-jadval

Yuk taʼsirining davomiyligi

Beton konstruksiyalar uchun darzsiz element deformatsiyalariga betonning uzoq muddatli siljuvchanligi  taʼsirini hisobga oluvchi  koeffitsiyent

ogʻir, yengil, gʻovaklangan, sergʻovakli (sergʻovakli va ogʻir betonlardan ikki qatlamli oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun)

mayda donador, guruhlari

A

B

V

1. Uzoq davom etmaydigan taʼsir

1,0

1,0

1,0

1,0

2. Atrof-muhit havosining quyidagicha namligida davomiy taʼsir, foiz:

a) 40 — 75

2,0

2,6

3,0

2,0

b) 40 dan past

3,0

3,9

4,5

3,0

Izohlar: 1. Atrof-muhit havo namligi mazkur SHNQning 12-bandi talablariga muvofiq qabul qilinadi.

2. Mayda donador beton guruhlari mazkur SHNQning 70-bandida keltirilgan.

3. Betonni navbatma-navbat suvga toʻyintirish va quritishda yuklarning uzoq muddat taʼsirida  qiymatini 1.2 koeffitsiyentga koʻpaytirish lozim.

4. Atrof-muhit havosi namligi 75 foiz dan yuqori boʻlganda va betonni suvga toʻyingan holatida yuklashda (zagrujeniye) ushbu jadvalning 2a-bandi buyicha  qiymatlarini 0,8 koeffitsiyentga koʻpaytirish lozim.

349. Siqilgan sohada boshlangʻich darzlari boʻlgan elementlarning egriligini aniqlashda mazkur SHNQning 167 va 168-formulalari boʻyicha aniqlangan qiymatlar 15 foizga mazkur SHNQning 169-formulasidan aniqlangan qiymat esa 25 foizga oshirilishi kerak.
350. Choʻzilgan sohada normal darzlar hosil boʻladigan, lekin koʻrilayotgan yuk taʼsirida ularning yopilishi taʼminlanadigan maydonlarda mazkur SHNQning 166-formulasiga kiruvchi egrilik qiymatlari 20 foizga oshirilishi lozim.
12-§. Temir-beton elementlarning choʻzilgan zonasidagi darzli maydonlarda egrilikni aniqlash
351. Elementning choʻzilgan zonada boʻylama oʻqiga normal darzlar hosil boʻladigan maydonlarda, boʻlganda egiluvchi markaz tashqarisida siqilgan hamda toʻgʻri burchakli, tavr va qoʻshtavr (qutisimon) kesimli elementlar egriligi markaz tashqarisida choʻzilganligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(171)
bu yerda:
— koʻrilayotgan kesimning bir tomonida joylashgan barcha tashqi kuchlardan hamda R oldindan siqib zoʻriqtirishidan, momentning taʼsir tekisligiga normal va S armatura kesim yuzasining ogʻirlik markazidan oʻtuvchi oʻqqa nisbatan moment;
— S armaturaning kesim yuzasi ogʻirlik markazidan mazkur SHNQning 393-bandiga koʻra aniqlanuvchi darz ustidagi kesim siqilgan zonasidagi zoʻriqtirishlarning teng taʼsir etuvchisi qoʻyilgan nuqtagacha masofa;
— darzlari bor maydonda choʻzilgan betonning ishini hisobga oluvchi koeffitsiyent mazkur SHNQning 360-bandining talablariga muvofiq aniqlanadi;
— betonning eng chekka siqilgan tola deformatsiyalarining darzlari bor maydon uzunligi boʻyicha taqsimlanishining bir hil boʻlmaganligini hisobga oluvchi va quyidagilarga teng boʻlgan koeffitsiyent:
V7,5 dan yuqori sinfga mansub ogʻir, mayda donador va yengil betonlar uchun — 0,9;
V7,5 va undan past sinfga mansub yengil, gʻovaklangan va sergʻovakli betonlar uchun — 0,7;
beton turi va sinfidan qatʼi nazar koʻp marta takrorlanuvchi yuklarning taʼsiriga hisoblanadigan konstruksiyalar uchun — 1,0.
— mazkur SHNQning 164-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;
— mazkur SHNQning 351-bandi talablariga binoan aniqlanadigan betonning siqilgan zonasi nisbiy balandligi;
— siqilgan zona betonining elastik-plastik holatini tavsiflovchi va mazkur SHNQning 22-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— N boʻylama kuch va R oldindan siqish (objatiye) zoʻriqishining teng taʼsir etuvchisi (markaz tashqarisida choʻzilishda N kuch “manfiy” ishora bilan qabul qilinishi lozim).
352. Armaturani oldindan zoʻriqtirilgan bajarilganda zoʻriqtirilgan elementlarni R nolga teng qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
353. Siqilgan zonada boshlangʻich darzlari bor maydonlarda elementlarning egriligini aniqlashda R qiymati mazkur SHNQning 161-formulasi boʻyicha aniqlanadigan DR qiymatga kamaytirilishi kerak.
354. Ogʻir betondan yasalgan egiluvchi va markaz tashqarisida siqilgan elementlar uchun boʻlganda, taʼsiridagi egrilikni mazkur SHNQning 345, 349 hamda 350-bandlariga muvofiq, momentda yaxlit elastik jismdagidek aniqlangan egrilik qiymatlari hamda ushbu band talablariga muvofiq momentda aniqlangan egrilik qiymatlari orasidagi chiziqli interpolyatsiya boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.
Koeffitsiyenti doimiy va uzoq muddatli yuklarning davomli taʼsirini hisobga olgan holda uning qiymatini ikki marotabaga kamaytirish bilan mazkur SHNQning 322-bandi talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim.
34-jadval

Yuk taʼsirining davomiyligi

Betondan yasalgan konstruksiyalar uchun betonni siqilgan zonasini elastik-plastik holatini tavsiflovchi v koeffitsiyent

ogʻir, yengil

gʻovaklangan

mayda donador guruhlarda

sergʻovakli

A

B

V

1. Uzoq davom etmaydigan taʼsir

0,45

0,45

0,45

0,45

0,45

0,45

2. Atrof-muhit havosining quyidagicha namligida davomiy taʼsir, foiz:

a) 40 — 75

0,15

0,07

0,10

0,08

0,15

0,20

b) 40 dan past

0,10

0,04

0,07

0,05

0,10

0,10

Izohlar:\

1. Atrof-muhit havo namligi 6-band talablariga muvofiq qabul qilinadi.

2. Mayda donador beton turlari 29-bandda keltirilgan.

3. Betonni navbatma-navbat suvga toʻyintirish va quritishda yuklarning uzoq muddat taʼsirida  qiymatini 1.2 koeffitsiyentiga boʻlish lozim.

4. Atrof-muhit havo namligi 75 foiz dan yuqori boʻlganda va betonni suvga toʻyingan holatida yuklashda (zagrujeniye) ushbu jadvalning 2a-bandi buyicha  qiymatlarini 0,8 koeffitsiyentiga boʻlish lozim.

355. Qiymat quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi kerak:
(172)
biroq, 1,0 dan ortiq emas deb qabul qilinishi lozim.
356. Mazkur SHNQning 351-bandiga koʻra ushbu SHNQning 172-formulasining oʻng qismi ikkinchi qoʻshiluvchisi uchun yuqorida ishora siquvchi, pastdagi esa, choʻzuvchi zoʻriqtirilganda qabul qilinishi lozim.
mazkur SHNQning 172-formulasida:
— turlicha betonlar uchun quyidagi koeffitsiyentga teng qabul qilinadi:
ogʻir va yengil 1,8;
mayda donali 1,6;
sergʻovakli va gʻovaklangan 1,4.
(173)
(174)
(175)
— S armatura kesim yuzasi ogʻirlik markaziga nisbatan kuch ekssentrisiteti, M momentiga mos kelishi hamda mazkur SHNQning 351-bandiga quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(176)
z qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(177)
elementlarni markaz tashqarisida siqilgan qiymati dan ortiq emas deb qabul qilinishi kerak.
357. Toʻgʻri burchak kesimli va tavrli elementlarning tokchali zonasida choʻzilganligi mazkur SHNQning 174 va 177-formulalariga oʻrniga armatura borligida yoki mavjud emasligida mos ravishda, yoki qiymatlari qoʻyilishi kerak.
358. boʻlganda, tokchali zonani siqilganligi kesimlari hisobi kengligi boʻlgan toʻgʻri burchakli kesimlardagidek bajariladi.
359. Tokchaning hisobiy kengligi mazkur SHNQning 173-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.
360. Ogʻir, mayda donali, yengil beton elementlar hamda sergʻovakli va ogʻir betondan ikki qatlamli oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(178)
biroq, 1,0 dan ortiq emas, bunda quyidagini qabul qilish lozim:
.
361. Armaturani oldindan zoʻriqtirishsiz bajariladigan egiluvchi elementlarni mazkur SHNQning 178-formulasining oʻng qismidagi oxirgi aʼzosi nolga teng qilib qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
mazkur SHNQning 178-formulasida:
— yuk taʼsirining davomiyligini hisobga oluvchi va 36-jadval boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— mazkur SHNQning 176-formulasida keltirilgan;
(179)
biroq, 1,0 dan ortiq emas;
bunda, — mazkur SHNQning 149-formulasida keltirilgan;
— ushbu SHNQning 288-bandiga koʻra, bunda S armaturada choʻzilishni yuzaga keltiruvchi momentlar musbat qabul qilinishi lozim.
Sergʻovakli bir qatlamli beton konstruksiyalardan yasalgan (oldindan zoʻriqtirishsiz) qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:
(180)
bu yerda:
— ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun armatura va betonning hisobiy qarshiliklarida mustahkamlikni hisoblashda element kesimi tomonidan qabul qilinadigan moment;
koeffitsiyent quyidagilarga teng qabul qilinadi:
davriy profilli armatura uchun yuklarning uzoq davom etmaydigan taʼsirida — 0,6;
davriy profilli armatura uchun yuklarning uzoq davom etmaydigan taʼsirida silliq armatura uchun — 0,7;
armatura profilidan qatʼi nazar, yuklarning uzoq muddat taʼsirida — 0,8.
Bardoshlilikka hisoblanadigan konstruksiyalar uchun koeffitsiyentining qiymati barcha hollarda 1,0 ga teng qabul qilinishi kerak.
35-jadval

Yuk taʼsirining davomiyligi

Betonning quyidagi sinflarida

  koeffitsiyenti

V7,5 dan yuqori

V7,5 va undan past

1. Uzoq davom etmaydigan taʼsir, quyidagi armaturada:

a) oʻzakli:

silliq

1,0

0,7

davriy profilli

1,1

0,8

b) simli

1,0

0,7

2. Uzoq muddatli taʼsir

( armatura turidan qatʼi nazar)

0,8

0,6

404. Choʻzilgan zonada darzlari bor maydon uchun toʻliq egrilik quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(181)
bu yerda:
— deformatsiyalar boʻyicha hisoblar bajarilayotgan butun yuklarning uzoq davom etmaydigan taʼsiridan yuzaga kelgan egrilik;
— doimiy va uzoq muddatli yuklarning qisqa muddatli taʼsiridan yuzaga kelgan egrilik;
— doimiy va uzoq muddatli yuklarning uzoq muddatli taʼsiridan yuzaga kelgan egrilik;
— oldindan siqish zoʻriqtirish taʼsirida betonning kirishish hamda siljuvchanligi) natijasida kelib chiqqan hamda ushbu SHNQning 349-bandi hamda 158-formulasiga asosan aniqlanadigan egrilik.
— egrilik mazkur SHNQning 160-formulasi boʻyicha aniqlanishi, bunda:
va — yuklarning uzoq muddat davom etmaydigan taʼsiriga toʻgʻri keladigan va ning qiymatlarida, — yuklarning uzoq muddat taʼsiriga toʻgʻri keladigan va da hisoblanadi. Agar va qiymatlar manfiy boʻlsa, bu holda ularni nolga teng qabul qilinishi lozim.
13-§. Egilishlarni aniqlash
362. Egilish deformatsiyasi bilan belgilanuvchi egiklik quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(182)
bu yerda:
— egikligi aniqlanayotgan oraliq uzunligi boʻyicha x kesimda elementning izlanayotgan siljishi yoʻnalishida qoʻyilgan birlik kuchning taʼsiridan x kesimdagi eguvchi moment;
— egiklik yuklardan aniqlanayotgan elementning x kesimdagi toʻliq egriligi; qiymatlari mos ravishda darzsiz va darzli maydonlar uchun mazkur SHNQning 166 va 181-formulalari boʻyicha aniqlanadi; ning ishorasi egrilik epyurasiga mos tarzda qabul qilinishi lozim.
363. Armatura oldindan zoʻriqtirishsiz, darzlarga ega boʻlgan doimiy kesimli egiluvchi elementlar uchun eguvchi moment oʻz ishorasini oʻzgartirmaydigan har bir maydon chegarasida egrilikni eng koʻp zoʻriqtirgan kesim uchun egrilik bunday maydonning boshqa kesimlari uchun eguvchi moment qiymatlariga proporsional ravishda oʻzgaradi deb qabul qilgan holda hisoblashga yoʻl qoʻyiladi (mazkur SHNQning 24-rasmi).
24-rasm. Doimiy kesimli temir-beton elementlar uchun eguvchi moment va egrilik epyuralari
a — yuk joylashish sxemasi, b — yo eguvchi momentlar epyurasi;
v — egrilik epyurasi
364. Egiluvchi elementlar uchun boʻlganda, koʻndalang kuchlarning egik elementlar taʼsiri hisobga olinishi kerak.
Bu holda toʻliq egiklik mos ravishda egilish deformatsiyasi va siljish deformatsiyasi sababli yuzaga kelgan egikliklar yigʻindisiga tengdir.
365. siljish deformatsiyasi sababli yuzaga kelgan egiklik quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
(183)
bu yerda:
— egiklik aniqlanayotgan kesimga qoʻyilgan birlik kuchning izlanayotgan siljish yoʻnalishi boʻyicha taʼsiridan x kesimda yuzaga kelgan koʻndalang kuch;
— quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan siljish deformatsiyasi
(184)
bu yerda:
— tashqi yuk taʼsiridan x kesimda yuzaga kelgan koʻndalang kuch;
— mazkur SHNQning 99-bandiga koʻra betonning siljish moduli;
— betonning uzoq muddatli siljuvchanligini hisobga oladigan hamda mazkur SHNQning 33-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— darzlarning siljish deformatsiya taʼsirini hisobga oladigan va quyidagiga teng qabul qilinadigan koeffitsiyent:
element boʻylama oʻqiga nisbatan normal va qiya darzlar boʻlmagan element uzunligi boʻyicha maydonlarda — 1,0;
element boʻylama oʻqiga nisbatan faqat qiya darzlar boʻlgan maydonlarda — 4,8;
element boʻylama oʻqiga nisbatan faqat normal yoki normal va qiya darzlar boʻlgan maydonlarda — quyidagi formula boʻyicha:
(185)
bu yerda:
— mos ravishda tashqi yuklardan moment va egiklik aniqlanayotgan yuklardan x kesimdagi toʻliq egrilik.
366. Yassi toʻrlar bilan oʻzaklangan, choʻzilgan sohasida darzlarga ega boʻlgan qalinligi 25 sm dan kichik yaxlit plitalar (kontur boʻyicha tayanganlaridan tashqari) uchun egikliklarning mazkur SHNQning 171-formulasi boʻyicha hisoblangan qiymatlari koʻpi bilan 1,5 deb qabul qilinuvchi koeffitsiyentga koʻpaytiriladi — sm larda.
367. Bir qatorli armaturalangan elementlarni mazkur SHNQning 25-rasmining chekli elementlar usuli bilan (yoki boshqa matematik usullar bilan) hisoblashda mazkur SHNQning 171-formulasining oʻrniga quyidagi koʻrinishdagi fizikaviy bogʻlanishlarning simmetriyalangan tizimidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
(186)
bu yerda:
(187)
(188)
(189)
(190)
(191)
(192)
Koʻrsatkichlarning asosiy harfiy belgilari mazkur SHNQning 6-ilovasida keltirilgan.
— oʻq boʻylab uzayishlar yoki qisqarishlar;
— koʻrilayotgan kesimdan bir tomonda joylashgan tashqi kuchlarning u oʻqqa nisbatan momenti;
— u oʻq darajasida qoʻyilgan hamda choʻzilishda “plyus” ishora bilan qabul qilinuvchi tashqi boʻylama kuch mazkur SHNQning 6-ilovasiga koʻra belgilanadi;
— u oʻqdan mos ravishda choʻzilgan armaturadagi va siqilgan betondagi zoʻriqtirishlar teng taʼsir etuvchisi qoʻyilgan nuqtagacha masofa;
— mazkur SHNQning 350-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
— mazkur SHNQning 34-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— kesimning siqilgan zonasida joylashgan armaturani hisobga olmagan holda mazkur SHNQning 164-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;
— mazkur SHNQning 351-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
— mazkur SHNQning 348-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.
368. Sxemani hisoblash qulayligidan kelib chiqib u oʻq kesimning ishchi balandligi chegarasida joylashgan.
Agar u oʻq siqilgan soha kesim yuzasi ogʻirlik markazidan yuqorida joylashgan boʻlsa, u holda qiymatini manfiy qabul qilish lozim.
25-rasm. Deformatsiyalarga hisoblashda bir qatorli armaturalangan elementning boʻylama oʻqiga normal kesimdagi zoʻriqtirishlar sxema va epyuralari
369. R zoʻriqish y oʻqdan pastroqqa qoʻyilgan boʻlsa, mazkur SHNQning 187-formulasidagi ikkinchi qoʻshiluvchi uchun “manfiy” ishora qabul qilinishi lozim.
Agar R zoʻriqish y oʻqdan yuqoriroqqa qoʻyilgan boʻlsa u holda “musbat” ishora qabul qilinishi lozim.
370. Mazkur SHNQning 188-formulasidagi birinchi qoʻshiluvchi uchun “musbat” ishora zoʻriqtirish choʻzuvchi boʻlganda “manfiy” ishora esa siquvchi boʻlganda qabul qilinishi kerak.
371. Armaturaning koʻp qatorli joylashgan elementlarni hisoblashda mazkur SHNQning 26-rasmiga koʻra quyidagi koʻrinishdagi fizikaviy bogʻliqliklarning umumiy tizimidan foydalanish lozim:
(193)
bu yerda:
(194)
(195)
(196)
— boʻylama choʻzilgan armatura oʻzagining tartib raqami;
— boʻylama siqilgan armatura oʻzagining tartib raqami;
— kesimni siqilgan zonasini ga teng nisbiy balandligi;
— armaturani hisobga olmagan holda mazkur SHNQning 164-formulasi boʻyicha hisoblanishi lozim;
— i-nchi va j-nchi armatura ogʻirlik markazidan y oʻqigacha masofalar.
26-rasm. Deformatsiyalarni hisoblashda koʻp qatorli armaturalangan elementning boʻylama oʻqiga normal kesimdagi zoʻriqishlar sxemasi va zoʻriqishlar epyurasi
Mazkur SHNQning 184-formulasida qiymatlari agar ular y oʻqi ostida chizilgan boʻlsa, musbat qabul qilinishi kerak. Aks holda, ular manfiy ishora bilan qabul qilinishi kerak.
Ushbu SHNQning 183 — 185-formulalari bogʻlanishlar uchun va qiymatlarini hisoblash formulalarida ni ga, ni ga ( ni aniqlashda), ni ga almashtirib, mazkur SHNQning 355 va 360-bandlari talablariga muvofiq aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.
8-bob. Konstruktiv talablar
1-§. Element kesimlarining eng kichik oʻlchamlari
372. Yaxlit plitalar qalinligini kamida quyidagicha qabul qilish lozim:
qoplamalarga — 40 mm;
turar-joy va jamoat binolarining qavatlararo orayopmalarga — 50 mm;
ishlab chiqarish binolarining qavatlararo orayopmalarga — 60 mm;
V7,5 va undan pastroq sinf va barcha hollarda yengil betondagi plitalarga — 70.
373. Yigʻma plitalarning minimal qalinligi beton himoya qatlamining kerakli qalinligini taʼminlash shartidan hamda armaturaning plita qalinligi boʻyicha joylashish shartlaridan kelib chiqib mazkur SHNQning 375 — 387-bandlariga koʻra aniqlanishi lozim.
374. Element kesimlarining markaz tashqarisida siqilgan oʻlchamlari ularning istalgan yoʻnalishdagi elastikligi quyidagilardan oshmasligi lozim:
ogʻir, mayda donador va yengil betonlardan qilingan temir-beton elementlarga — 200;
binolarning elementlari boʻlgan ustunlarga — 120;
ogʻir, mayda donador, yengil va gʻovaklangan betonlardan qilingan temir-beton elementlarga — 90;
sergʻovakli betondan qilingan beton va temir-beton elementlarga — 70.
2-§. Betonning himoya qatlami
375. Ishchi armatura uchun betonning himoya qatlami konstruksiya ishlashining barcha bosqichlarida armaturaning beton bilan birgalikda ishlashini hamda armaturani tashqi atmosfera, harorat taʼsirlaridan himoya qilishni taʼminlash kerak.
376. Boʻylama ishchi armatura (zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan, tayanchlarga tortilgan) uchun himoya qatlamining qalinligi oʻzak yoki kanat diametridan kichik hamda quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:
a) qalinligi quyidagicha boʻlgan plita va devorlar uchun:
100 gacha — 10 mm;
100 dan ortiq — 15 mm;
b) balandligi quyidagicha boʻlgan balka va qovurgʻalarda:
kamida 250 — 15 mm;
250 va undan ortiq — 20 mm;
ustunlarda — 20 mm;
poydevor balkalarida — 30 mm;
v) poydevorlarda:
yigʻma — 30 mm;
monolit beton taglik mavjudligida — 35 mm;
monolit beton taglik boʻlmaganda — 70 mm.
V7,5 va undan past sinfdagi yengil va gʻovaklangan betonlardan yasalgan bir qatlamli konstruksiyalarda himoya qatlamining qalinligi kamida 20 mm, tashqi devor panellari uchun esa (tashqi qatlamsiz), kamida 25 mm boʻlishi kerak.
377. Sergʻovakli betondan tayyorlangan bir qatlamli konstruksiyalarda himoya qatlamining qalinligini barcha hollarda kamida 25 mm qilib qabul qilinishi lozim.
378. Koʻndalang, taqsimlovchi va konstruksiyaviy armatura uchun beton himoya qatlamining qalinligi koʻrsatilgan armatura diametridan va quyidagilardan kam boʻlmagan holda qabul qilinishi kerak:
element kesimi balandligi 250 mm dan kam boʻlganda — 10 mm;
element kesimi balandligi 250 mm ga teng va undan koʻp boʻlganda — 15 mm.
379. V7,5 va undan past sinfdagi yengil va gʻovaklangan betonlardan hamda sergʻovakli betondan tayyorlangan elementlarda kesim balandligidan qatʼi nazar, koʻndalang armatura uchun beton himoya qatlamining qalinligi kamida 15 mm qilib qabul qilinishi kerak.
380. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning uchlaridagi beton himoya qatlamining qalinligi zoʻriqtirishlarni uzatish zonasini uzunligi boʻylab (mazkur SHNQning 129-bandida keltirgan) kamida quyidagini tashkil qilishi kerak, mm:
A600, A400v oʻzakli armatura uchun — 2d;
A800, A1000, At1200 oʻzakli armatura uchun — 3d;
armatura kanatlari uchun — 2d,
Element uzunligining koʻrsatilgan qismidagi beton himoya qatlami qalinligi barcha sinflardagi oʻzakli armatura uchun kamida 40 mm va armatura kanatlar uchun kamida 20 mm boʻlishi kerak.
381. Ankerli va ankersiz, zoʻriqtiriluvchi armatura uchun tayanch oldidagi kesim betonining himoya qatlamini quyidagi hollarda oraliqdagi kesimdagidek qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi:
poʻlatdan tayanch detal va bilvosita armatura (payvanlangan koʻndalang toʻrlar yoki boʻylama armaturani qamrab olgan xomutlar) tayanch mavjudligida jamlangan zoʻriqtirishlarni uzatilishi bilan oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun;
uchlar oldida keltirilgan qoʻshimcha koʻndalang armaturani (jomsimon payvandlangan toʻrlar yoki yopiq xomutlar) oʻrnatish sharti bilan plita, panel, toʻshamalar va EUL (LEP) tayanchalarida.
382. Betonga tortiladigan va kanallarda joylashtiriluvchi, boʻylama armatura elementlarda zoʻriqtirilgan element yuzasidan kanal yuzasigacha masofa kamida 40 mm hamda kanal kengligidan kam boʻlmagan qilib qabul qilinishi kerak.
Elementning qirralarigacha belgilangan masofa kanal balandligining kamida yarmi boʻlishi lozim.
383. Zoʻriqtirilgan armatura oʻyiqlarni yoki element kesimining tashqarisidan joylashtirilgan boʻlsa, betonning keyinchalik torkretlash yoki boshqa usul bilan hosil qilingan himoya qatlamining qalinligi kamida 20 mm qilib qabul qilinishi kerak.
384. Buyumning butun uzunligi yoki kengligi boʻyicha oʻtadigan yaxlit armatura oʻzaklari, toʻrlar yoki karkaslarni qolipga erkin joylashtirish imkoniyati boʻlishi uchun ushbu oʻzaklarning uchlari buyumning tegishlicha oʻlchamlarida element qirrasidan buyum uzunligi 9 mm gacha boʻlganda, 10 mm, 12 m gacha boʻlganda, — 15 mm, 12 m dan ortiq boʻlganda, 20 mm masofada turishi kerak.
385. Halqa yoki qutisimon element kesimlari ichi boʻsh boʻylama armatura oʻzaklaridan betonning ichki sirtigacha masofa mazkur SHNQning 367 va 344-bandlari talablariga javob berishi kerak.
3-§. Armatura oʻzaklari orasidagi eng kichik masofalar
386. Armatura oʻzaklari orasidagi kesim balandligi va kengligi boʻyicha (yoki kanallar qobiqlari orasidagi) yorugʻlik oʻta olish masofasi armaturaning beton bilan birga ishlashini taʼminlashi hamda beton qorishmani yotqizish va zichlash qulayligini hisobga olgan holda belgilanishi lozim.
Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun hamda betonni mahalliy siqish darajasi va taranglovchi uskuna (domkrat, qisqich va boshqa) gabaritlari hisobga olinishi kerak.
Vibro shtamplovchi mashina va nayzali vibratorlar yordamida ishlab chiqarilgan elementlarda armatura oʻzaklari orasidan ushbu mashina elementlarining yoki vibratorlar uchliklarining erkin oʻtishini taʼminlanishi lozim.
387. Tayanchlarga tortiladigan zoʻriqtirilmagan boʻylama armaturaning, yoki zoʻriqtirilgan armaturaning alohida oʻzaklari orasidagi hamda qoʻshni yassi payvandlangan karkaslar boʻylama oʻzaklari orasidagi yorugʻlik oʻta olish masofasi oʻzaklarning eng katta diametridan kam boʻlmagan holda qabul qilinishi kerak.
Shuningdek, agar betonlashda oʻzaklar gorizontal yoki qiya holatda boʻlsa, kamida pastki oʻzakga — 25 mm, yuqorigisiga — 30 mm hamda pastki armatura ikki qatordan ortiq balandlikda joylashganda gorizontal yoʻnalishdagi oʻzaklar orasidagi masofa (ikki pastki qator oʻzaklaridan) kamida 50 mm boʻlishi lozim.
Agar betonlashda oʻzaklar vertikal holatda boʻlsa, kamida 50 mm, beton toʻldiruvchilarining fraksiyalanishi muntazam nazorat qilinganda, bu masofa 35 mm gacha kamaytirilishi mumkin, biroq, u yirik toʻldiruvchining eng katta oʻlchamidan kamida bir yarim marta katta boʻlishi kerak.
388. Siqilgan sharoitlarda armatura oʻzaklarini juft-juft joylashtirishga (ular orasida tirqish qoldirmasdan) yoʻl qoʻyiladi.
389. Betonga tortiladigan zoʻriqtiriluvchi armaturali elementlarda (uzluksiz armaturalangan konstruksiyalar bundan mustasno) armatura uchun kanallar orasidagi yorugʻlik oʻta olish masofasi kanal diametridan kam boʻlmasligi va har qanday holatda 50 mm dan kam boʻlmasligi kerak.
390. Davriy profilli oʻzaklar orasidagi yorugʻlik oʻta olish masofasi boʻrtiklarni va qovurgʻalarni hisobga olmagan holda nominal diametr boʻyicha qabul qilinishi lozim.
4-§. Zoʻriqtirilmaydigan armaturani ankerlash
391. Davriy profilli oʻzaklar hamda payvandlangan karkas va toʻrlarda qoʻllaniladigan silliq oʻzak ilgaklarsiz tayyorlanishi, toʻqilgan karkas va toʻrlarning choʻzilgan silliq oʻzak ilgaklari, panja yoki halqalar bilan tugashi kerak.
392. Choʻzilgan va siqilgan armatura elementining boʻylama oʻzaklari boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimdan tashqariga kiritilib, bunda koʻrsatilgan oʻzaklar ushbu kesimda quyidagi formula boʻyicha hisoblanuvchi, kamida uzunlikka nisbatan toʻliq hisobiy qarshilik bilan hisobga olinadi:
(197)
biroq, dan kam emas;
bunda, qiymatlari hamda ning yoʻl qoʻyiladigan minimal kattaliklari mazkur SHNQning 36-jadvali boʻyicha aniqlanishi, silliq armatura oʻzaklari ilgaklar bilan tugashi yoki zadelka uzunligi boʻyicha payvandlangan koʻndalang armaturaga ega boʻlishi hamda kattalik tarkibiga, dan tashqari betonning ish sharoiti koeffitsiyentlarini kiritishga yoʻl qoʻyiladi.
393. B guruhdagi mayda donador betondan tayyorlangan elementlar uchun ushbu SHNQning186-formulasidan aniqlanadigan qiymatlari choʻzilgan beton uchun 10 d ga, va siqilgan beton uchun 5d ga oshirilishi kerak.
394. Ankerlanuvchi oʻzaklar mustahkamlik boʻyicha toʻliq hisobiy qarshilikni hisoblash talab qiladigan kesim yuzasiga nisbatan zaxira bilan oʻrnatilgan hollarda, mazkur SHNQning 186-formulasi boʻyicha hisoblangan ankerlash uzunligini armaturaning hisob boʻyicha zaruriy va amaldagi kesim yuzasi nisbatiga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.
36-jadval

Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning ish sharoitlari

Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning ankerlanishini aniqlash uchun koeffitsiyentlar

davriy profilli

silliq

kamida

kamida

1. Armaturani zadelka qilish:

a)  choʻzilgan betonda choʻzilgan

0,70

11

20

250

1,20

11

20

250

b)  siqilgan betonda siqilgan yoki choʻzilgan

0,50

8

12

200

0,80

8

15

200

2. Armaturaning ustma-ust birikuvlari (vnaxlestku):

a) choʻzilgan betonda

0,90

11

20

250

1,55

11

20

250

b) siqilgan betonda

0,65

8

15

200

1,00

8

15

200

395. Ankerlanuvchi oʻzaklar boʻylab betonning choʻzilishi hisob boʻyicha darzlar hosil boʻlsa, u holda siqilgan betondagi oʻzaklar zonasi mazkur SHNQning 197-formulasi boʻyicha aniqlanadigan uzunlikda zadelka qilinishi kerak.
Mazkur talablarni bajarishning iloji boʻlmasa, oʻzaklarning qaralayotgan kesimda toʻliq hisobiy qarshilik bilan ishlashini taʼminlash uchun boʻylama oʻzaklarni ankerlash boʻyicha choralar koʻrilishi, (bilvosita armatura qoʻyish, oʻzaklar uchiga ankerlovchi plastinka yoki oʻrnatma detallarni payvandlash, ankerlovchi oʻzaklarni qayiltirish), bunda kattaligi kamida 10d boʻlishi lozim.
396. Oʻrnatma detallar uchun choʻzilgan yoki siqilgan betonga zadelka qilingan oʻrnatma detallar choʻzilgan ankerli oʻzaklarining uzunligi boʻlganda, ushbu SHNQning 36-jadvalning 1a bandi boʻyicha qiymatlardan foydalangan holda mazkur SHNQning 197-formulasi boʻyicha aniqlash lozim.
Qolgan hollarda koʻrsatilgan qiymatlarni mazkur SHNQning 36-jadvalining 16-bandi boʻyicha qabul qilinishi, bunda ankerli oʻzakka perpendikulyar taʼsir qiluvchi betondagi siquvchi zoʻriqtirish boʻlib, uni yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentida doimiy taʼsir qiluvchi yuklardan keltirilgan kesim boʻyicha elastik materiallardegidek aniqlanishi kerak.
397. Oʻrnatma detalning ankerli oʻzaklariga choʻzuvchi va siljituvchi zoʻriqtirishlar taʼsir qilganda mazkur SHNQning 197-formulaning oʻng qismi quyidagi formuladan aniqlanuvchi koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi lozim:
(198)
bu yerda:
— anker oʻzagi mos ravishda choʻzuvchi va siljituvchi zoʻriqtirish. Bunda, ankerli oʻzaklarning uzunligi ushbu band talablariga muvofiq, ning eng kichik qiymatlaridan kichik boʻlmasligi kerak.
398. A240 sinfga mansub silliq armaturadan yasalgan ankerlarni faqat ularning uchlarida plastinka, uchi yoʻgʻonlashtirilgan kallakchalar va koʻndalang kalta ulanmalar koʻrinishidagi kuchaytirish mavjudligidagina qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
399. Tayanch qirrasidan orqaga chiqarib oʻrnatiladigan armaturaning barcha boʻylama oʻzaklarining ankerlanishini taʼminlash uchun egiluvchi elementlarning eng chekka erkin tayanchlarida quyidagi talablar bajarilishi kerak:
agar mazkur SHNQning 224-bandi talablari bajarilsa, u holda choʻzilgan oʻzaklarning erkin tayanch ichki qirrasidan orqaga oʻtkazish uzunligi kamida 5d mm ni tashkil qilishi kerak;
agar mazkur SHNQning 209-bandi talablari bajarilmasa, u holda choʻzilgan oʻzaklarning erkin tayanch ichki qirrasidan orqaga oʻtkazish uzunligi kamida mm boʻlishi kerak.
400. Armaturaning eng chekka erkin tayanchdagi ankerlash zonasi uzunligini hisobiy qarshiligi pasayishi mazkur SHNQning 134, 366-bandlari, 23-jadval hamda
36-jadvalning 16-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.
401. Bilvosita armatura mavjudligida ankerlash zonasi uzunligi koeffitsiyentini kattalikka boʻlish hamda koeffitsiyentini kattalikka kamaytirish orqali pasaytirilishi, bunda – armaturalashning hajmiy koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanishi kerak:
mazkur SHNQning 65-bandiga asosan payvandlangan toʻrlarda 49-formula boʻyicha oʻrovchi xomutlarda quyidagi formula boʻyicha:
bu yerda:
— element qirralarida joylashgan oʻrovchi xomutning kesim yuzasi, barcha hollarda qiymati 0,06 dan katta emas deb qabul qilinishi lozim.
402. Beton tayanchida elementning siqilib zoʻriqtirishi tayanch reaksiyasini tayanish yuzasiga boʻlish orqali aniqlanadi va koʻpi bilan qabul qilinishi kerak.
403. Bilvosita armaturani ankerlash zona uzunligi boʻyicha element qirrasidan tayanchga eng yakin normal darzgacha taqsimlanishi lozim.
404. Oʻzaklarni tayanch ichki qirrasidan orqaga oʻtkazish uzunligi agar kattalik boʻlsa va ga teng, biroq kamida deb qabul qilinsa unda ushbu bandda talab qilinganiga nisbatan kamaytiriladi.
Bunda, oʻzaklarning uchlari ishonchli ankerlangan oʻrnatma poʻlat detallarga payvandlanganda tayanch maydonda boʻylama armaturaning hisobiy qarshiligi pasaytirilmasligi kerak.
5-§. Elementlarni boʻylama armaturalash
405. Temir-beton elementlarda boʻylama armaturaning kesim yuzasi mazkur SHNQning 37-jadvalida keltirilganidan kam boʻlmasligi lozim.
406. Boʻylama armaturani kesim konturi boʻylab bir tekis joylashgan elementlarda hamda markaziy-choʻzilgan elementlarda butun boʻylama armaturaning eng kichik kesim yuzasi mazkur SHNQning 37-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan ikki marta kattaroq qilib qabul qilinishi lozim.
37-jadval

Armaturaning ishlash sharoitlari

Temir-beton elementlarda boʻylama armaturaning eng kichik kesim yuzasi uning beton kesim yuzasiga nisbati, foiz

1. Egiluvchi hamda markaz tashqarisida choʻzilgan elementlardagi S armatura boʻylama kuchning kesim ishchi balandligining tashqarisida joylashgan holda

0,05

2. Markaz tashqarisida choʻzilgan elementlardagi  armatura boʻylama kuch  armatura oraligʻida joylashgan holda

0,05

3. Markaz tashqarisida siqilgan elementlardagi  armatura quyidagi hollarda:

 

0,05

 

0,10

 

0,20

 

0,25

Izoh: armatura kesimining ushbu jadvalda keltirilgan eng kichik yuzasi betonning toʻgʻri burchakli kesim kengligining yoki tavr (koʻshtavr) kesimi qovurgʻasi kengligining kesim  ishchi balandligiga koʻpaytmasiga teng boʻlgan kesim yuzasiga taalluqlidir.

Boʻylama armaturali, kesim konturi boʻylab bir tekis joylashgan hamda markaziy choʻzilgan elementlarda eng kam oʻzaklashning koʻrsatilgan kattaligi beton kesimining toʻliq yuzasiga taalluqlidir.

407. Hisobiy ekssentrisitetda koʻtarish qobiliyatining 50 foizdan kamrogʻi ishlatiladigan markaz tashqarisida siqilgan elementlar tarkibida armaturaning eng kichik foiz miqdori, elementlarning elastikligidan qatʼi nazar, 0,05 ga teng deb qabul qilinishi lozim.
408. Mazkur SHNQning 37-jadvali talablari elementni tashish va qurish bosqichi uchun hisoblash bilan belgilanuvchi armaturalashga tatbiq etilmaydi.
Bunda, armaturaning kesim yuzasi faqat mustahkamlikka hisoblash bilan aniqlanishi, agar hisoblash yoʻli bilan elementning koʻtarish qobiliyati choʻzilgan zona betonida darzlar hosil boʻlishi bilan bir vaqtda tugashi oʻrnatilgan boʻlsa, u holda zaif armaturalangan elementlarga mazkur SHNQning 21-bandi talablari hisobga olinishi lozim.
Ushbu bandning talablari plita tekisligida egiklikka hisob asosida plita yoki panellar konturi boʻyicha oʻrnatiladigan armatura kesimi maydonini belgilashda hisobga olinmaydi.
409. Siqilgan elementlarni boʻylama oʻzaklarining diametri turlicha betonlar uchun quyidagilardan oshmasligi kerak:
V25dan pastroq ogʻir va mayda donali — 40 mm;
a) yengil va gʻovaklangan:
V12,5 va undan pastroq — 16 mm;
V15-V25 — 25 mm;
V30 va undan yuqori — 40 mm;
b) sergʻovakli:
V10 va undan pastroq — 16 mm;
V12,5-V15 — 20 mm.
Shuningdek, A600 va undan pastroq armaturali yengil betondan tayyorlangan egiluvchi elementlarda turli sinflardagi betonlar uchun boʻylama oʻzaklar diametri quyidagilardan ortiq boʻlmasligi kerak:
V12,5 va undan pastroq — 16 mm;
V15-B25 — 25 mm;
V30 va undan yuqori — 32 mm.
410. V10 va pastroq boʻlgan sergʻovakli betondan yasalgan egiluvchi elementlarda boʻylama armatura diametri 16 mm dan ortiq boʻlmasligi lozim.
411. Monolit konstruksiya elementlarining markaz tashqarisida siqilgan boʻylama oʻzaklarining diametri kamida 12 mm boʻlishi kerak.
412. Chiziqli elementlarda markaz tashqarisida siqilgan boʻylama armatura oʻzaklarining oʻqlari orasidagi masofalar egiklik tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda koʻpi bilan 400 mm, egiklik tekisligi yoʻnalishida esa koʻpi bilan 500 mm qabul qilinishi kerak.
413. Boʻylama kuchning berilgan ekssentrisitetida koʻtarish qobiliyatining 50 foizidan kami ishlatiladigan markaz tashqarisida siqilgan elementlarda hamda hisob boʻyicha siqilgan armatura talab qilinmaydigan, choʻzilgan armatura miqdori 0,3 foizdan oshmaydigan, elastikligi boʻlgan elementlarda (masalan, ustunlar ostida) egiklik tekisligiga parallel qirralar boʻyicha mazkur SHNQning 404, 376 va 380-bandlariga asosan talab qilinadigan boʻylama va koʻndalang armaturalarni oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, egiklik tekisligiga perpendikulyar qirralar boʻyicha armaturalash, qalinligi kamida 50 mm hamda boʻylama armaturaning kamida ikkita diametriga teng boʻlgan betondan himoya qatlamiga ega payvandlangan karkas va toʻrlar vositasida amalga oshirilishi zarur.
414. Kengligi 150 mm dan ortiq boʻlgan balkalarda tayanch qirrasidan orqaga chiqariladigan boʻylama ishchi armaturalar soni ikkitadan kam boʻlmasligi, kengligi 150 mm va undan kichik yigʻma panel, toʻshama, koʻp qovurgʻali orayopma qovurgʻalarida bitta boʻylama ishchi oʻzakni tayanchgacha yetkazishga yoʻl qoʻyiladi.
415. Plitalarda tayanch qirrasidan orqaga chiqariladigan oʻzaklar orasidagi masofalar 400 mm dan oshmasligi kerak.
Shuningdek, taxtaning 1 m kengligiga toʻgʻri keladigan ushbu oʻzaklar kesimining yuzasi eng katta eguvchi moment boʻyicha hisoblash yoʻli bilan aniqlangan oraliqdagi oʻzaklar kesim sathining 1/3 qismidan kichik boʻlmasligi lozim.
416. Plitaning boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimlar uchun mazkur SHNQning 136-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi darz hosil boʻlish momenti qiymati yuklar boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti bilan birga qabul qilinadigan tashqi yuklar moment qiymatining kamida 80 foizni tashkil qilsa, ogʻir betondan tayyorlangan, balandligi 300 mm va kam boʻlgan, oldindan zoʻriqtirilgan koʻp boʻshliqli (dumaloq boʻshliqlar bilan) plitalarda tayanch qirrasidan orqaga chiqariladigan zoʻriqtirilgan armaturalar orasidagi masofani 600 mm gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
417. Kesilmaydigan plitalarni payvandlangan rulonli toʻrlar bilan armaturalashda oraliq tayanchlar yaqinidagi barcha pastki oʻzaklarni yuqori zonaga oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi.
418. Plita oraligʻinining oʻrta qismi va tayanch ustidagi (yuqoridagi) ishchi oʻzaklar oʻqlari orasidagi masofa plita qalinligi 150 mm gacha boʻlganda 200 mm dan ortiq boʻlmasligi va plita qalinligi 150 mm dan ortiq boʻlganda 1,5h (h — taxta qalinligi) oshmasligi kerak.
419. Egiluvchi elementlarda kesim balandligi 700 mm dan ortiq boʻlganda yon qirralar yonida bir-birlari orasidagi balandlik boʻyicha 400 mm dan ortiq boʻlmagan masofaga va beton kesim yuzasining kamida 0,1 foiz ga teng kesim yuzasiga ega boʻlgan konstruktiv boʻylama oʻzaklar oʻrnatilishi, bunda beton elementining balandligi boʻyicha ushbu oʻzaklar orasidagi masofa kengligi boʻyicha element qirrasi kengligining yarmiga teng, biroq 200 mm dan ortiq boʻlmagan oʻlchamga ega boʻlishi zarur.
6-§. Elementlarni koʻndalang armaturalash
420. Temir-beton elementlarning yaqinida boʻylama armatura oʻrnatiladigan barcha yuzalarida eng chekka boʻylama oʻzaklarni qamrab oluvchi koʻndalang armatura oʻrnatilishi, bunda elementning har bir sirtidagi koʻndalang oʻzaklar orasidagi masofalar koʻpi bilan 600 mm boʻlishi hamda element qirrasining ikkilangan kengligidan ortiq boʻlmasligi kerak.
421. Koʻndalang kuchlarning taʼsiriga qarshilik betonning oʻzi bilan taʼminlangan boʻlsa, bunda markaziy joylashgan zoʻriqtiriluvchi boʻylama armaturali markaz tashqarisidan siqilgan elementlarda (masalan, qoziqlarda) koʻndalang armatura oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
422. Kengligi boʻyicha faqat bitta boʻylama oʻzak yoki payvandlangan karkas joylashgan egiluvchi elementlarning (kengligi 150 mm va undan kam) ingichka qovurgʻalari qirralariga koʻndalang armatura oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
423. Chiziqli elementlarda markaz tashqarisida siqilgan hamda egiluvchi elementlarning siqilgan zonasida hisoblashda siqilgan boʻylama armatura mavjudligida xomutlar quyidagi masofalarda qoʻyilishi kerak:
ogʻir, mayda donador, yengil va gʻovaklangan betonlardan yasalgan konstruksiyalarda:
MPa boʻlganda — koʻpi bilan 500 mm va koʻpi bilan:
toʻqilgan karkaslarda — , payvandlanganlarida —​​​​​​​ ;
MPa boʻlganda — koʻpi bilan 400 mm va koʻpi bilan:
toʻqilgan karkaslarda — , payvandlanganlarida — ;
payvandlangan karkaslar boʻlganda, sergʻovakli betonlardan yasalgan konstruksiyalarda — koʻpi bilan 500 mm hamda koʻpi bilan 40d (bunda d — siqilgan boʻylama oʻzaklarning eng kichik diametri, mm).
424. Koʻndalang armatura konstruksiyasi siqilgan oʻzaklarni ularning istalgan yoʻnalishda yonga egilishidan mahkamlashni taʼminlashi kerak.
425. Xomut elementlarning markaz tashqarisida siqilgan orasidagi masofalar ishchi armaturani payvandsiz ustma-ust oʻtkazib tutashtirish joyida koʻpi bilan 10d ni tashkil qilishi kerak.
426. Elementning hisobga koʻra talab qilinadigan siqilgan boʻylama armatura bilan toʻyinishi 1,5 foiz dan ortiq boʻlsa hamda elementning butun kesimi siqilgan, shuningdek armatura bilan umumiy toʻyinishi 3 foizdan ortiq boʻlsa, bunda xomutlar orasidagi masofa koʻpi bilan 10d hamda koʻpi bilan 300 mm boʻlishi kerak.
427. Hisoblarda hisobga olinmaydigan boʻylama siqilgan oʻzaklar diametri 12 mm dan hamda betonning himoya qatlami qalinligining yarmidan ortiq boʻlmasa, bunda ushbu oʻzaklar eʼtiborga olinmasligi lozim.
428. Toʻqilgan xomutning element konstruksiyasilari markaz tashqarisida siqilganda, bunda boʻylama oʻzaklar (kamida bittadan oralatib) xomutlarning egilish joylarida, bu egikliklarda esa element qirrasi kengligi boʻyicha koʻpi bilan 400 mm masofada joylashishi kerak.
Qirra kengligi 400 mmdan hamda shu qirradagi boʻylama oʻzaklar soni toʻrttadan ortiq boʻlmaganda, barcha boʻylama oʻzaklarni bitta xomut bilan oʻrab olishga yoʻl qoʻyiladi.
429. Payvandlangan yassi karkas elementlarni markaz tashqarisida siqilgan bilan armaturalashda ikkita chekka (qarama-qarshi qirralarda joylashgan) karkas bir-biri bilan fazoviy karkas hosil qilish uchun biriktirilishi kerak.
Bunda, karkas elementning tekisligiga nisbatan normal qirralarida kontakt payvandlash usulida karkaslarning burchak boʻylama oʻzaklariga payvandlanadigan koʻndalang oʻzaklar yoki shu yassi karkaslarning oʻzaklarni koʻndalang oʻzaklardagidek masofalarda bogʻlovchi shpilkalar qoʻyilishi kerak.
430. Yassi karkaslar oraliq chetki boʻylama oʻzaklarga ega boʻlsa, bunda ular qarama-qarshi qirralarda joylashgan boʻylama oʻzaklar bilan kamida bittaga oralatib
va elementni qirra kengligi boʻyicha kamida har 400 mm masofadan keyin shpilkalar vositasida bogʻlanishi kerak.
Element ushbu qirrasining kengligi 500 mmdan ortiq va shu qirradagi boʻylama oʻzaklar soni toʻrttadan ortiq boʻlmaganda, shpilkalarni qoʻymaslikka yoʻl qoʻyiladi.
431. Hisoblashda hisobga olinadigan bilvosita armaturalash bilan payvandlangan toʻrlar shaklidagi (diametri 14 mm dan ortiq boʻlmagan A240, A300 va A400 sinflarga mansub va Vr-I armaturadan yasalgan) yoki zoʻriqtirilmaydigan yoki halqali armatura koʻrinishidagi elementlarni markaz tashqarisida siqilganda quyidagilar qabul qilinishi kerak:
toʻr yacheykalar oʻlchamlari — kamida 45 mm, biroq element kesimi kichik tomonining 1/4 qismidan va 100 mm dan ortiq boʻlmagan;
spiral oʻrami diametri yoki halqalar diametri — kamida 200 mm;
toʻrlar qadami — kamida 60 mm, biroq element kesimi kichik tomonining 1/3 qismidan koʻp emas va koʻpi bilan 150 mm;
spiral oʻrami qadami yoki halqalar qadami — kamida 40 mm, biroq element kesimi diametrining 1/5 qismidan koʻp emas va koʻpi bilan 100 mm.
432. Toʻr va spirallar (halqalar) butun boʻylama ishchi armaturani qamrab olishi kerak.
433. Elementlarni markaz tashqarisida siqilgan uch qismlarini kuchaytirishda bilvosita armaturalashning payvand toʻrlari chetki qirra oldida toʻrttadan kam boʻlmagan miqdorda agar boʻylama armatura silliq oʻzaklardan bajarilgan boʻlsa, kamida 20d uzunlikda (element uchidan boshlab hisoblanganda) davriy profilli oʻzaklardan bajarilgan boʻlsa, kamida uzunlikda oʻrnatilishi lozim.
434. Toʻqilgan karkaslaridagi chiziqli elementlarning markaz tashqarisida siqilgan xomutlar diametri kamida 0,25d va kamida 5 mm qilib qabul qilinishi, bunda d — boʻylama oʻzaklarning eng katta diametri hisoblanadi.
435. Toʻqilgan karkasni egiluvchi xomut elementlarning diametri quyidagilardan kam boʻlmaligi kerak:
element kesimi balandligi 800 mm ga teng yoki undan kichik boʻlganda — 5 mm;
element kesimi balandligi 800 mm dan koʻp boʻlganda — 8 mm.
436. Payvandlangan karkaslar va payvandlangan toʻrlardagi koʻndalang va boʻylama oʻzaklar diametrlar nisbati payvandlash sharoitidan kelib chiqqan holda belgilanishi lozim.
437. Balkali konstruksiyalarni balandligi 150 mm dan ortiq hamda sergʻovak plitada (serqirra konstruksiyalarda) balandligi 300 mm dan ortiq boʻlganda koʻndalang armatura oʻrnatilishi kerak.
438. Yaxlit plita balandliklardan qatʼi nazar, balandligi 300 mm dan kichik boʻlgan serkovak plitalarda (serqovurgʻa konstruksiyalarda) hamda 150 mm dan kichik balandlikdagi balka konstruksiyalarda koʻndalang armaturani oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, mazkur SHNQning 186-bandiga muvofiq hisoblash talablari bajarilishi kerak.
439. Mazkur SHNQning 399-bandida keltirilgan balka va plita konstruksiyalarda koʻndalang armatura quyidagi hollarda oʻrnatilishi lozim:
yuklar tekis taqsimlangan holda tayanch yaqinidagi maydonlarda oraliqning 1/4 qismida jamlangan yuklar boʻlganda tayanchdan eng yaqin yukkacha, biroq oraligʻining kamida 1/4 qismida, quyidagicha qadamlar bilan:
element kesimi balandligida:
450 mm ga teng yoki undan kam koʻpi bilan va koʻpi bilan 150 mm;
450 mm dan yuqori koʻpi bilan va 500 mm dan ortiq emas.
oraliqning qolgan qismida, element kesimi balandligi 300 mm dan ortiq boʻlganda, qadami koʻpi bilan boʻlgan va 500 mm dan koʻp boʻlmagan koʻndalang armatura.
440. Plitani bosib ezish zonasidagi koʻndalang armatura koʻpi bilan qadam hamda 200 mm qilib oʻrnatilishi, bunda koʻndalang armaturani qoʻyish zonasining kengligi kamida 1,5 h boʻlishi kerak (bunda h — plita qalinligi).
Mazkur armaturani ankerlash ushbu SHNQning 385-bandi talablariga javob berishi lozim.
441. Ustunlar qisqa konsollarni koʻndalang gorizontal armaturalash yoki 45º burchak ostidagi qiya xomutlar bilan bajarilishi, ularning qadami koʻpi bilan va 150 mm boʻlishi kerak (bu yerda — konsol balandligi).
442. Buralish bilan egilishga ishlaydigan elementlarda toʻqilgan xomutlar uchlari boʻyicha ishonchli ankerlanish bilan yopiq boʻlishi, payvandlangan karkaslarda esa har ikkala yoʻnalishlarning barcha koʻndalang oʻzaklari yopiq kontur hosil qilib burchak boʻylama oʻzaklariga payvandlanishi kerak.
7-§. Armatura va oʻrnatma detallarning payvand birikmalari
443. A-4000v choʻzib mustahkamlangan armaturaning tutashma birikmalari uni mustahkamlashdan oldin payvandlanishi kerak.
444. A-600 (20XG2S markali poʻlatdan), A800 va A1000 issiq prokatka qilingan oʻzakli armatura, At400C, At600C, At600K (10GS2 va 08G2S markali poʻlatdan), At800 (20GS markali poʻlatdan) va At800SK termomexanik mustahkamlangan armaturaning payvand birikmalaridan faqat RST Uz 865 da belgilangan turlarini qoʻllash lozim.
445. A600 (80S markali poʻlatdan) issiq prokatka qilingan oʻzakli armaturaning va At600, At600K (25S2R markali poʻlatdan), At800 (20GS markali poʻlatdan tashqari), At800K, At1000, At1000K va At1200 termomexanik mustahkamlangan armaturaning, yuqori mustahkam armatura simi va kanatlarining payvand birikmalarga yoʻl qoʻyilmaydi.
446. Payvand birikmalarning turlari va armatura hamda oʻrnatma detallarning payvandlash usullari RST Uz 865-98ga muvofiq konstruksiyani foydalanish, poʻlatning payvandlanuvchanligi, birikmalarning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlari hamda tayyorlovchi korxonaning texnologik imkoniyatlarini hisobga olgan holda belgilanishi lozim.
447. Armatura buyumlarni va yigʻma beton konstruksiyalarni montaj qilishda, birikmalar sifatini nazorat qilish imkonini beruvchi yarimavtomatik payvandlash usullaridan foydalanish kerak.
448. Kerakli payvandlash uskunalari mavjud boʻlmagan taqdirda zavod va montaj qilish sharoitlarida RST Uz 865-98 da payvandlangan oʻzaklar va oʻrnatma detallar uchun koʻrsatilgan yoyli, qoʻlda payvandlash usullaridan foydalanilishi hamda armatura va oʻrnatma detallarning xochga oʻxshash, tutashtiruv, ustma-ust va tavrli birikmalarini bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
A400 sinfga mansub 35GS markali ishchi armatura oʻzaklarining xochga oʻxshash birikmalarida ushlab qoʻyuvchi payvand choklar bilan yoy payvanddan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
449. Toʻr va karkaslarda mustahkamlik boʻyicha hisoblanadigan payvand birikmalarini qoʻlda yoy payvandlashni qoʻllab bajarishda, boʻylama va koʻndalang armatura oʻzaklarining birikish joylarida qoʻshimcha konstruktiv elementlarni (qistirma, qiyiq, ilgak) oʻrnatish lozim.
8-§. Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning ustma-ust tutashuvlari (payvandlashsiz)
450. Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning ustma-ust tutashuvlari payvandlangan va toʻqilgan karkas va toʻrlarni uchma-uch tutashtirishlarda qoʻllaniladi, bunda ishchi armatura diametri 36 mm dan koʻp boʻlmasligi kerak.
451. Choʻzilgan yoki siqilgan ishchi armaturaning hamda payvandlangan toʻrlar va karkaslarning ishchi yoʻnalishidagi tutashuvlarining bir-birini ustiga chiqish uzunligi (ustma-ust chiqqan joyi) mazkur SHNQning 197-formulasidan hamda 36-jadvalidan aniqlanuvchi qiymatdan kichik boʻlmasligi lozim.
452. Payvandlangan toʻr va karkaslarning hamda toʻqilgan karkas va toʻrlarning choʻzilgan armaturasining payvandsiz ustma-ust tutashuvlari bir-biridan maʼlum oraliqda joylashgan boʻlishi, bunda bir joyda yoki bir-birini ustiga chiqish uzunligidan kichikroq masofada tutashtiriladigan ishchi oʻzaklarning kesim yuzasi choʻzilgan armatura umumiy kesim yuzasining davriy profilli oʻzaklarda koʻpi bilan 50 foizini, silliq oʻzaklarda koʻpi bilan 25 foizini tashkil qilishi lozim.
453. Konstruktiv armaturalashda (hisoblashsiz) hamda armaturani koʻpi bilan 50 foiz ishlatiladigan maydonlarda ayrim oʻzaklar, payvandlangan toʻr va karkaslarni oraliqlarini ochmasdan tutashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
454. Payvandlangan toʻrlarning silliq issiq prokatka qilingan A240 poʻlatdan yasalgan ishchi armatura yoʻnalishidagi tutashuvlari choʻzilgan zonada tutashtiriluvchi har bir toʻrda ustma-ust chiqish uzunligida, toʻrning barcha boʻylama oʻzaklariga payvandlangan koʻndalang oʻzaklardan mazkur SHNQning 27-rasmiga muvofiq kamida ikkitasi joylashgan boʻlishi lozim.
455. Payvandlangan toʻrlarning A300 va A400 ishchi armatura yoʻnalishidagi tutashuvlari mazkur SHNQning 28-rasmiga muvofiq bitta yoki ikkita tutashtiriluvchi toʻrlarning tutashuv chegarasida koʻndalang oʻzaklarsiz bajarilishi lozim.
456. Payvandlangan toʻrlarning ishlamaydigan yoʻnalishdagi tutashuvlari bir-birining ustiga quyidagicha oʻtkazib bajarilishi lozim (toʻrning eng chekka ishchi oʻzaklari orasida hisoblaganda):
taqsimlovchi (koʻndalang) armaturaning quyidagi diametrida:
4 mm gacha 50 mm ga (ushbu SHNQning 29a- va 29 b-rasmi)
4 mm dan ortiq 100 mm ga (ushbu SHNQning 29a- va 29 b-rasmi)
27-rasm. Payvandlangan toʻrlarning silliq oʻzaklardan bajarilgan ishchi armatura yoʻnalishidagi ustma-ust tutashuvlari (payvandsiz)
a — bitta tekislikda joylashgan koʻndalang oʻzaklarda, b — turli tekisliklarda joylashgan koʻndalang oʻzaklarda
28-rasm. Payvandlangan toʻrlarning davriy profilli oʻzaklardan bajarilgan ishchi armatura yoʻnalishidagi ustma-ust tutashuvlari (payvandsiz)
a — tutashtiriluvchi toʻrlardan birining tutashuvi chegaralarida koʻndalang oʻzaklarsiz, b — tutashtiriluvchi toʻrlardan birining tutashuvi chegaralarida koʻndalang oʻzaklarsiz, ikkala — tutashtiriluvchi toʻrlarda
457. Ishchi armatura diametri 16 mm va undan ortiq boʻlganda, payvandlangan toʻrlarni ishlamaydigan yoʻnalishda bir-biriga birlashtirib (taqab), tutashuvni taqsimlovchi armaturaning har bir tomoniga 15d dan kam boʻlmagan qismiga va kamida 100 mm ga ustma-ust chiqargan holda yotqiziladigan maxsus tutashtiruvchi toʻrlar bilan yopib yotqizishga yoʻl qoʻyilishi lozim.
458. Payvandlangan toʻrlarni ishlamaydigan yoʻnalishda quyidagi hollarda ustma-ust chiqarmasdan qoʻshimcha tutashtiruvchi toʻrlarsiz bir-biriga birlashtirib (taqab) yotqizishga yoʻl qoʻyiladi:
payvandlangan tasma toʻrlarni ikkita bir-biriga perpendikulyar yoʻnalishlarda yotqizishda;
tutashuv joylarida taqsimlovchi armatura yoʻnalishida qoʻshimcha konstruktiv armaturalash mavjudligida.
29-rasm. Taqsimlovchi armatura yoʻnalishida toʻrlar tutashuvlari
a — ishchi oʻzaklarni bir tekislikda joylashtirish bilan ustma-ust tutashuv; b — ishchi oʻzaklarni bir tekislikda joylashtirish bilan ustma-ust tutashuv,ishchi oʻzaklarni turli tekisliklarda joylashtirish bilan, v — qoʻshimcha tutashtiruvchi toʻr yopilgan bir-biriga taqalgan tutashuv (stik vpritik).
9-§. Yigʻma konstruksiya elementlarning tutashuvlari
459. Elementlarni tayyorlashda yuzalarning bir-biriga zich moslab joylashini taʼminlansa (masalan, tutashtiriluvchi elementlaridan birining yon qirrasidan boshqasining yon qirrasi uchun qolip sifatida foydalanilsa) tutashuvlar orqali faqat siquvchi zoʻriqtirish uzatilgandagina tutashuvlarni quruq qilib bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
460. Elementlarning choʻzuvchi zoʻriqtirishlarni qabul qiluvchi tutashuvlari quyidagicha bajarilishi kerak:
poʻlat oʻrnatma detallarni payvandlash bilan;
armatura chiqiqlarini payvandlash bilan;
tutashtiriluvchi elementlarning kanal yoki pazlari orqali armatura kanat yoki boltlar oʻzaklarini oʻtkazish va keyinchalik ularni taranglash va chok hamda kanallarni sement qorishma yoki mayda donador beton bilan toʻldirish orqali;
oʻzakli armaturadan qilingan biriktiruvchi detallardan foydalangan holda elementlarni konstruksion polimer eritmalar vositasida yelimlash orqali.
461. Yigʻma konstruksiya elementlarining tutashuvlarini loyihalashda oʻrnatma detallarning qismlari yozilib ketishi hamda betonning sanchilib oʻyilishlari sodir boʻlmaydigan birikmalari nazarda tutilishi kerak.
462. Ankerli oʻrnatma detallarni oʻzaklar yordamida betonda ankerlanish yoki elementlarning ishchi armaturasiga payvandlanishi lozim.
463. Ankerli oʻrnatma detallar alohida plastinkalardan (burchak yoki shakldor poʻlat) va ularga tavr shaklda yoki ustma-ust payvandlangan A300, A400 armaturadan tayyorlangan ankerli oʻzaklardan tashkil topgan boʻlishi kerak.
Oʻrnatma detallarni ankerli oʻzaklarning uzunligi ularga choʻziluvchi kuchlar taʼsirida ushbu SHNQning 107-bandiga muvofiq aniqlanuvchi qiymatidan kichik boʻlmasligi lozim.
464. Ankerli oʻzaklarning uzunligi oʻzaklarlarning uchlariga ankerli plastinkalarni payvandlash yoki diametrlari A240 va A300 armatura uchun kamida 2d
va A400 armatura uchun kamida 3d boʻlgan issiq usul bilan uchi yoʻgʻonlashtirilgan ankerli kallakchalar oʻrnatish sharti bilan kamaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, ankerli oʻzak uzunligi betonni sanchib oʻyish va ezishga hisoblash orqali aniqlanib kamida 10d (bunda d — anker diametri, mm) qabul qilinishi kerak.
465. Qoliplangan oʻrnatma detallarni kuchaytirishga ega boʻlgan tasma ankerlardan (masalan, sferik boʻrtiklar koʻrinishida) hamda plastinka vazifani bajaruvchi (payvandlangan detallarga aynan oʻxshash) maydonlardan iborat boʻlishi lozim.
Qoliplangan oʻrnatma detallarni qalinligi 4 — 8 mm boʻlgan tasma poʻlatdan tasmani bichishdagi chiqindilar eng kam boʻladigan qilib loyihalanishi, ankerli detal tasma va plastinkalarning mustahkamligi boʻyicha hisoblanishi, detalni ankerlash mustahkamligi betonni parchalashga, sanchib oʻyishga va ezilishga hisoblab tekshirilishi lozim.
466. Oʻrnatma detallar plastinkalarining qalinligi mazkur SHNQning 289-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.
Payvandlash texnologiyasiga bogʻliq ravishda plastinka qalinligining anker oʻzagi diametriga nisbati RST Uz 865-98 talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.
467. Elementlarni markaz tashqarisida siqilgan tutashtiriluvchi uch qismlarida (masalan, yigʻma ustunlar uchlarida) mazkur SHNQning 431-bandiga muvofiq armatura oʻrnatilishi kerak.
10-§. Alohida konstruktiv talablar
468. Choʻkish imkoniyatini beradigan choklarni bino (inshoot)ni bir turda boʻlmagan asos gruntlarida (choʻkuvchi va boshqalar), yuklar keskin oʻzgaradigan joy qurishda loyihalash kerak.
Choʻkish imkoniyatini beradigan choklar boʻlsamasa, unda poydevorlar yuqorida joylashgan konstruksiyalarning shikastlanishini oldini olishga yetarli boʻlgan mustahkamlik va qattiqlikka ega boʻlishi yoki aynan shu maqsadga erishish uchun xizmat qiluvchi maxsus konstruksiyaga ega boʻlishi lozim.
469. Yaxlit beton va temir-beton konstruksiyalarda choʻkish imkoniyatini beradigan choklarni hamda poydevor konstruksiyasida harorat choʻkish chokni tagigacha kesish bilan ikki yoqlama qilib amalga oshirish lozim.
Temir-beton karkaslarda harorat choʻkish choklari qoʻsh kolonnalarni qoʻllab chokni poydevor ustigacha yetkazish bilan amalga oshirilishi zarur.
470. Beton poydevorlardagi va yertoʻlalar devorlaridagi harorat-choʻkish choklari orasidagi masofalarni yuqorida joylashgan konstruksiyalar uchun qabul qilingan choklar orasidagi masofalarga muvofiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
471. Beton konstruksiyalarda konstruktiv armaturalash quyidagi hollarda loyihalash kerak:
elementlar kesimlarining oʻlchamlari keskin oʻzgargan joylarda;
devor balandligi oʻzgargan joylarda (kamida 1 m hududda);
beton devorlarda har bir qavat oraliqlarining osti va ustida;
dinamik yuk taʼsiriga uchraydigan konstruksiyalarda;
elementlarning markaz tashqarisida siqilgan kamroq zoʻriqtirgan qirrasida agar elastik jismdagidek aniqlanadigan kesimdagi eng katta zoʻriqtirish dan ortiq boʻlsa, eng kichigi kamida 1 MPa ni tashkil qilsa, yoki choʻziluvchi boʻlib chiqsa, bunda armaturalash koeffitsiyenti kamida 0,025 foiz qabul qilinishi lozim.
Ushbu band talablari tashish va yigʻish bosqichlarida tekshiriladigan yigʻma konstruksiya elementlariga tatbiq etilmaydi, bunda zaruriy armaturalash mustahkamlik boʻyicha hisoblash orqali aniqlanishi kerak.
472. Elementning mustahkamligi choʻzilgan zona betonida darzlar hosil boʻlishi bilan bir vaqtda tugashi hisoblash bilan belgilangan boʻlsa, bunda mazkur SHNQning 30-bandining zaif armaturalangan elementlar uchun (choʻzilgan betonning ishlashini hisobga olmagan holda) talablarini hisobga olish lozim.
473. Yigʻma orayopmalar elementlarini loyihalashda ular oralarida beton bilan toʻldiriladigan choklar bajarilishi, bunda choklar kengligi ularni sifatli toʻldirish sharti bilan belgilanishi hamda kesimi balandligi 250 mm gacha boʻlgan elementlar uchun 20 mm va kattaroq balandlikdagi elementlar uchun kamida 30 mm ni tashkil qilishi kerak.
474. Yigʻma konstruksiyalar elementlarida ularni koʻtarishda tutib qolish uchun moslamalar boʻlishi kerak.
Koʻtarish uchun ilmoqlar mazkur SHNQning 124-bandi talablariga muvofiq issiq prokatka qilingan poʻlatdan bajarilishi lozim.
11-§. Oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton elementlarni konstruktiv loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
475. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarda davriy profilli poʻlatni qoʻllash kanall, paz va oʻyiqlarni sement qorishma yoki mayda donador beton bilan toʻldirish orqali armaturaning beton bilan ishonchli ilashishini taʼminlash kerak.
476. Yigʻma-monolit, temirbeton konstruksiyalarda oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiya elementlaridan foydalanish joyida yotqizilgan beton bilan ilashishi hamda ular uch qismlarini ankerlanishini taʼminlanishi kerak.
Shuningdek, elementlarning koʻndalang yoʻnalishda birgalikda ishlashi tegishli tadbirlar (koʻndalang armatura oʻrnatish yoki elementlarni koʻndalang yoʻnalishda oldindan zoʻriqtirilgan) bilan taʼminlanishi lozim.
477. Elementni boʻylama oʻzakli armaturasining bir qismini agar darzga bardoshlilik va deformatsiyalar boʻyicha hisoblash talablari bajarilgan boʻlsa, oldindan zoʻriqtirishsiz qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
478. Dasta koʻrinishida joylashgan simli armatura alohida sim yoki guruhlari orasida kanallarni toʻldirishda dasta simlari orasidan sement qorishma yoki mayda donador beton oʻtishi uchun yetarli boʻlgan oʻlchamlarga ega tirqishlar koʻzda tutilishi (dasta ichida spiral, ankerlarda kalta ulanma va boshqa oʻrnatishlar bilan) lozim.
479. Boʻshliqli va qirrali elementlarda zoʻriqtiriluvchi armatura (oʻzakli yoki kanatlar) element har bir qirrasining oʻqi boʻyicha joylashishi kerak.
480. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning uchlarida kamida uzunlikda V7,5-V12,5 yengil betondan yasalgan elementlarda uzunligi kamida boʻlgan maydonlarda 5 sm li qadam bilan mazkur SHNQning 138-bandiga muvofiq hamda ankerlari boʻlmagan armaturali elementlar uchun kamida 20 sm da, ankerli qurilmalar mavjudligida esa ushbu qurilmalarning ikkita uzunligiga teng boʻlgan qoʻshimcha koʻndalang yoki armatura (armaturaning barcha boʻylama oʻzaklarini hamda xomutlarini 5-10 sm li qadam bilan qamrab oluvchi payvandlangan toʻrlar) oʻrnatilishi kerak.
Betonga tortiladigan armatura uchlarida ankerlarni oʻrnatish hamda betonni ilashishi yetarlicha boʻlmaganda, (silliq, sim, koʻptoʻqima kanatlar) tayanchlarga tortiladigan armatura oʻrnatilishi, bunda anker qurilmalar, armatura ishlashining barcha bosqichlarida armaturaning betonga ishonchli zadelka qilinishini taʼminlashi kerak.
481. Zoʻriqtirilgan ishchi armatura sifatida yuqori mustahkamlikka ega davriy profilli armatura sim, bir martalik oʻramli armatura kanat, issiq prokatka qilingan yoki termik mustahkamlangan davriy profilli tayanchlarga tortiladigan oʻzakli armatura qoʻllanilganda zoʻriqtiruvchi oʻzaklar uchlariga ankerlarni oʻrnatish talab qilinmaydi.
12-§. Asosiy yuk koʻtaruvchi temir-beton konstruksiyalarni konstruktiv loyihalash
482. Mazkur SHNQning 7-ilovasiga koʻra konstruktiv tizimning asosiy yuk koʻtaruvchi elementlarini ustunlar, devorlar, orayopma va 480-bandlari, shuningdek ushbu paragraf talablariga rioya qilish lozim.
483. Ustunlarni koʻndalang kesim konturi boʻyicha hisobi hamda konstruktiv xususiyatlardan kelib chiqqan hollarda koʻndalang kesimning ichida boʻylama armaturani joylashgani hamda barcha boʻylama oʻzaklarni qamrab oluvchi va kontur boʻyicha koʻndalang kesim ichida joylashgan koʻndalang armaturani ustun bilan balandligi boʻyicha armaturalanishi kerak.
484. Koʻndalang kesim doirasidagi koʻndalang armatura konstruksiyasi va ustun balandligi boʻyicha xomutlar hamda bogʻlanishlar orasidagi maksimal masofalar siqilgan boʻylama oʻzaklar yonga egilishining oldini olishi va ustun balandligi boʻyicha koʻndalang kuchlarning bir tekis qabul qilinishi taʼminlanishi kerak.
485. Devorlar yon tomonida simmetrik joylashgan vertikal va gorizontal armatura hamda devorning qarama-qarshi yon tomonlarida joylashgan vertikal va gorizontal armaturani birlashtiruvchi koʻndalang bogʻlanish bilan armaturalanishi lozim.
486. Devorning chetki yon tomon maydonlarida uning balandligi boʻyicha gorizontal oʻzaklarning oxirgi maydonlarida zarur ankerlashni hosil qiluvchi hamda devorning oxirgi siqilgan vertikal oʻzaklarini yonga egilishidan himoyalovchi mazkur SHNQning 30,b-rasmiga koʻra P-simon yoki yopiq xomutlar koʻrinishidagi koʻndalang armaturani oʻrnatish zarur.
487. Devorni tugun birikmalarida kesishish joylaridagi devorlarni gorizontal armaturasini ushbu tutashuv orqali ikki yoqlama oʻtkazishning iloji boʻlmasa, devorlarning butun uzunligi boʻyicha kesishgan P-simon xomutlar bilan mazkur SHNQning 30,v-g-rasmga muvofiq armaturalash lozim.
Bunda, ushbu devorlarning tugunli birikmalarida xomutlar konsentratsiyalangan gorizontal zoʻriqtirishlarni qabul qilishni taʼminlashi hamda tugunli birikmalardagi vertikal siqilgan oʻzaklarni yonga egilishidan himoya qiladi hamda gorizontal oʻzaklar oxirgi maydonlarining ankerlanishini taʼminlashi lozim.
30-rasm. P-simon detallar yordamida ankerlash
a — plitaning eng chetki (torsevoy) uchastkasi, b — devorning eng chetki (torsevoy) uchastkasi, v — T-simon tutashuv (stik), g — burchak tutashuvi
488. Pilonni armaturalashda geometrik xususiyatlariga koʻra devor va ustunlar oʻrtasida oraliq pilonlar koʻndalang kesimning uzunligi va kengligining nisbatiga bogʻliq holda ustun yoki devorlardagidek amalga oshirilishi kerak.
489. Devordagi vertikal yoki gorizontal armaturaning soni devorda taʼsir koʻrsatuvchi zoʻriqtirishlarga muvofiq belgilanishi, bunda devorning yon qirra tomon va proyomlarda armaturalashni koʻpaytirish bilan, shuningdek devor yuzasi boʻyicha bir maromda armaturalash lozim.
490. Yassi plitalarni armaturalashda plitaning pastki va yuqori qirralarida joylashgan boʻylama armatura bilan ikki yoʻnalishda va hisob bilan bogʻliq hollarda esa, ustun, devorlar oldida hamda plita yuzasi boʻylab joylashgan koʻndalang armatura bilan amalga oshirilishi zarur.
491. Yassi plitalarning oxirgi maydonlarida plitaning cheti boʻylab joylashgan, plita chetida burovchi momentlarni qabul qilishni va boʻylama armatura oxirgi maydonlarining zarur ankerlanishini taʼminlovchi P-simon xomutlar mazkur SHNQning 30,a-rasm koʻrinishidagi koʻndalang armaturani oʻrnatish lozim.
492. Orayopmalar (qoplamalar) plitasida yuqori va pastki boʻylama armatura soniga taʼsir koʻrsatuvchi zoʻriqtirishlarga muvofiq belgilanishi, bunda muntazam boʻlmagan konstruktiv tizimlar uchun armaturalashni soddalashtirish uchun quyidagini oʻrnatishga (plita oraligʻidagi zoʻriqtirishlarning maksimal qiymatlariga muvofiq koʻrilayotgan konstruksiyaning butun yuzasi boʻylab bir xil boʻlgan pastki armaturani, asosiy yuqori armaturani pastkisidagidek qabul qilish, ustun va devorlarda esa asosiy armatura bilan yigʻindisi plitadagi tayanch zoʻriqtirishlarni qabul qilishi) yoʻl qoʻyiladi.
Muntazam konstruktiv tizimlar uchun ustun ustidagi boʻylama armatura va ustunlararo tasmalar boʻyicha ikkita oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlarda ushbu tasmalarda taʼsir koʻrsatuvchi zoʻriqtirishlarga muvofiq oʻrnatilishi lozim.
493. Plitalar armaturasining bir qismini payvandlangan uzluksiz karkaslar koʻrinishida plitalarning ustunlar tepasidagi tasmalarda ikki yoʻnalishda (yashirin balkalar) oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi, bunda ustun karkaslar tanasi orasidan oʻtkazilishi kerak.
494. Balka ustunlar bilan birikish tugunlarini konstruktiv loyihalash mazkur SHNQning 31-rasmiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bunda, balka ishchi armaturasini ankerlash zonasida yopiq xomutlar yoki P-simon detallar koʻrinishidagi koʻndalang armatura boʻlishi kerak.
31-rasm. Balkalarni ustunlar bilan birikish tugunlari
a — choʻzilgan zona balkaning yuqori qirrasida joylashganida, b — choʻzilgan zona balkaning pastki qirrasida joylashganida,
1 — yopiq xomutlar, 2 — P-simon detallar
495. Balkani kesishish tugunlarida mazkur SHNQning 32-rasmiga koʻra ikkinchi darajali balkadan taʼsirlanishni qabul qilish uchun qoʻshimcha koʻndalang armatura oʻrnatish lozim.
Asosiy balkada ushbu armaturani kenglikda, ikkinchi darajali balkada esa kenglikdagi maydonda oʻrnatish kerak.
Bu yerda va ikkinchi darajali balkaning kengligi va balandligi.
Armaturani boʻylama armaturani qamrab oluvchi xomutlar koʻrinishida qiya yoki fazoviy kesimlarni hisoblash uchun talab qilinadigan armaturaga qoʻshimcha ravishda oʻrnatish lozim.
32-rasm. Ikkita balkalar kesishish zonasida tayanch armaturani joylashishi
1 — asosiy balka, 2 — ikkinchi darajali balka, 3 — qoʻshimcha xomutlar
496. Egiluvchi balkali konstruksiya kesimida koʻpi bilan 700 mm boʻlganda, yon qirralarda konstruktiv boʻylama oʻzaklarni orasida balandlik boʻyicha 400 mm masofa va beton kesimi yuzasining kamida 0,1 foizga teng kesim yuzasi bilan lozim.
Bunda, beton kesimining oʻlchami element balandligi boʻyicha ushbu oʻzaklar orasidagi masofaga kengligi boʻyicha element qovurgʻasi kengligining yarmiga, biroq koʻpi bilan 200 mm ga teng boʻlishi kerak.
497. Yassi poydevor va orayopmaplitalar kesimning balandligi 700 mm va undan koʻp boʻlganda, kesim yuzasi beton kesmi yuzasining kamida 0,05 foiz boʻlgan armatura oʻzaklardan qilingan toʻrlar koʻrinishidagi konstruktiv boʻylama armaturalash lozim.
Bunda, beton kesim yuzasi balandligi boʻyicha toʻrlar orasidagi masofani rejadagi mos plita oʻlchamiga koʻpaytmasiga teng qabul qilinishi, konstruktiv armaturalashning balandligi boʻyicha qadamini koʻpi bilan 1000 mm va plita qalinligining 1/3 qismidan ortiq emas deb qabul qilinishi kerak.
Bunday konstruksiyalarda ishchi armatura oʻzaklar orasidagi kesim kengligi boʻyicha yorugʻlik oʻta olish masofasi beton toʻldiruvchining yirikligi bilan, biroq kamida 2,5d deb aniqlanishi kerak.
Bu yerda:
d — ishchi armatura diametri.
Bunday plitalarning perimetri boʻyicha va erkin chekkalarida plita chetida burovchi momentlarni qabul qilishni hamda boʻylama armatura oxirgi maydonlarining zarur ankerlanishini taʼminlovchi P-simon detallar koʻrinishidagi koʻndalang armaturani oʻrnatish lozim.
Bunday plitalarning toʻqilgan karkaslarida koʻndalang armatura diametri kamida 8 mm deb qabul qilinishi lozim.
Payvandlangan karkaslarda koʻndalang armatura diametri boʻylama armaturaning eng katta diametri bilan payvandlash shartidan kelib chiqib belgilanadigan diametrdan kam emas deb qabul qilinishi kerak.
Bunday plitalarda bosib ezish zonasida koʻndalang armaturani konstruktiv loyihalash mazkur SHNQning 399-bandiga muvofiq bajariladi, bunda hisobiy kontur tomonlariga perpendikulyar boʻlgan yoʻnalishda bosib ezish zonasidagi koʻndalang armatura qadami 1/3 dan ortiq boʻlmagan va 500 mm dan ortiq boʻlmagan qadam bilan belgilanishi lozim.
9-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalarni ishlab chiqarish, qurish va foydalanishlarga talablar
1-§. Beton
498. Betonning talab qilinadigan mustahkamligi boʻyicha beton tarkibini loyihalash va tanlash GOST 26633-2015 hamda GOST 27006-2019 ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
499. Beton tarkibini tanlashda beton aralashma sifatini talab qilinadigan texnologik koʻrsatkichlarni (yotqizish qulayligi, saqlanganlik darajasi, qatlamlanmasligi, tarkibidagi havo miqdori va boshqa koʻrsatkichlar)ni taʼminlash kerak.
500. Tanlangan beton tarkibidagi xossalarni qotish muddati va shartlarini beton aralashmasini tayyorlash va tashish usullari, rejimlarini hamda texnologik jarayonning boshqa xossalarini olgan betonni ishlab chiqarish texnologiyasi GOST 7473-2010 hamda GOST 10181-2014 talablariga mos kelishi kerak.
501. Beton tarkibini tanlash uni tayyorlash uchun qoʻllaniladigan bogʻlovchilar, toʻldiruvchilar, suv va samarali qoʻshimchalar (modifikatori)ni olgan materiallarning xususiyatlari GOST 8267-93, GOST 8736-2014, GOST 23732-2011, GOST 24211-2008 hamda GOST 31108-2020 talablari asosida amalga oshirilishi lozim.
502. Beton tarkibini tanlashda materiallarni ularning ekologik sofligini hisobga olgan holda (tarkibida radionuklidlar, radon miqdori, toksikligi va boshqalar boʻyicha cheklash) qoʻllash lozim.
503. Beton tarkibini tanlashda uni hisoblash eksperimental ravishda olingan belgilangan bogʻlanishlar asosida amalga oshirilishi lozim.
504. Qoʻllaniladigan qoliplash usul va rejimlari belgilangan turdoshlik va zichlikni taʼminlashi hamda beton qorishmasining sifat koʻrsatkichlari, konstruksiya va mahsulotning turi va aniq muhandislik-geologiya va ishlab chiqarish sharoitlarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.
505. Inshootlarni qurish texnologiyasida betonlash tartibi va uning konstruktiv hususiyatlarini hisobga olgan holda betonlashtirish choklarining joylashishi belgilanishi lozim.
Bunda, beton yuzalarining betonlashtirish chokida zarur kontakt mustahkamligi hamda betonlashtirish choklari mavjudligini hisobga olgan holda konstruksiya mustahkamligi taʼminlanishi kerak.
506. Beton konstruksiya beton aralashamalarni past musbat va manfiy yoki yuqori musbat haroratlarida yotqizishda harorat taʼsiridan himoya qilish uchun maxsus choralar bajarilishi kerak.
507. Beton qotishini tezlashtiruvchi texnologik taʼsirlarni qoʻllamasdan yoki qoʻllagan holda (meʼyordagi yoki yuqori bosimda issiqlik va namlik bilan ishlov berish yordamida) taʼminlash lozim.
508. Betonda qotish jarayonida hisobiy harorat-namlik rejimini ushlab turish lozim.
509. Vazmin monolit konstruksiyalarda beton qotishida ekzotermiya bilan bogʻliq boʻlgan harorat-namlik zoʻriqtirigan maydonlarning konstruksiya ishiga taʼsirini kamaytirish boʻyicha choralarni qoʻllash lozim.
2-§. Armatura
510. Toʻqilgan armaturani qolipli shaklga oʻrnatish loyihaga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bunda, armaturani oʻrnatish va konstruksiyani betonlash jarayonida armaturaning oʻrnidan qoʻzgʻalmasligini taʼminlovchi chora-tadbirlar yordamida armatura oʻzaklar holatini ishonchli fiksatsiya qilingan boʻlishi kerak.
511. Payvandlangan armatura mahsulotlari (toʻr, karkaslar) payvand birikmasining talab qilingan mustahkamligini taʼminlovchi va biriktirilayotgan armatura elementlarni mustahkamligining pasayishiga yoʻl qoʻymaydigan kontakt-nuqta payvandlash yoki boshqa usullar yordamida GOST 10922-2012ga muvofiq tayyorlanishi lozim.
512. Payvandlangan armatura mahsulotlarini qolipli shaklga oʻrnatish loyihaga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Bunda, oʻrnatish va betonlash jarayonida armatura mahsulotlarining oʻrnidan qoʻzgʻalmasligini taʼminlovchi chora-tadbirlar yordamida armatura mahsulotlari holatini ishonchli fiksatsiya qilinishi kerak.
513. Armatura mahsulotlarini oʻrnatishda ularning loyihaviy holatdan chetlanishlari QMQ 3.03.01-98 da belgilangan qiymatlardan oshmasligi kerak.
514. Armatura oʻzaklarining bukikligi egrilik radiusining kerakli qiymatlarini taʼminlovchi maxsus gardishchalar yordamida amalga oshirilishi lozim.
515. Armaturaning payvand tutashuvlari kontakt, yoyli yoki vanna usulidagi payvandlash yordamida bajarilishi lozim.
516. Armaturaning mexanik bogʻlanish (tutashuv)larini presslangan va rezbali muftalar yordamida bajarilishi lozim.
517. Armaturani mexanik bogʻlanishlarini tayyorlash va konstruksiya qilish hamda armaturaning mexanik bogʻlanishlari boʻlgan temir-beton konstruksiyalarni loyihalash lozim.
518. Seysmik hududlardagi binolar uchun moʻljallangan barcha turdagi armaturaning mexanik bogʻlanishlari qoʻllanilgan temir-beton konstruksiyalarni konstruktiv loyihalash QMQ 2.01.03-19 talablarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi zarur.
3-§. Qolip
519. Qolip (qolipli shakllar) quyidagi asosiy vazifalarni bajarishi kerak:
beton konstruksiyasining loyihaviy shaklini berish;
betonning tashqi yuzasini kerakli koʻrinishini taʼminlash;
konstruksiyani qolipdan yechgandan tayanch vazifasini bajarish.
520. Konstruksiyalarni tayyorlashda GOST 34329-2017 hamda GOST 25781-2018 talablariga muvofiq inventarli, maxsus, oʻrin almashadigan va surma qoliplar qoʻllanilishi lozim.
521. Qolip va uning mahkamlagichlari beton aralashmasini yotqizish va zichlashning qabul qilingan usullariga, oldindan zoʻriqtirilgan, betonni qotirish va issiqlik bilan ishlov berish shartlariga mos kelishi kerak.
522. Konstruksiyalarni qolipdan boʻshatishni beton qolipdan boʻshatish mustahkamligiga ega boʻlgandan keyingina amalga oshirish lozim.
523. Olib qoʻyilmaydigan qolipni konstruksiyaning tarkibiy qismi sifatida loyihalash lozim.
4-§. Beton va temir-beton konstruksiyalar
524. Tayyor konstruksiyalar loyiha va GOST 13015-2012 ga muvofiq kelishi kerak.
525. Beton va temir-beton konstruksiyalarda foydalanishni boshlanishida betonning haqiqiy mustahkamligi loyihada talab qilingan mustahkamligidan past boʻlmasligi lozim.
526. Konstruksiyalarni loyiha bilan koʻtarish maxsus qurilmalar (montaj sirtmoq moslamalar) yordamida amalga oshirilishi lozim.
Bunda, konstruksiyaning buzilishi, ustuvorligini yoʻqotishi, agʻdarilishi, tebranishi va aylanishini oldini oluvchi sharoitlar taʼminlanishi kerak.
527. Bino va inshootlarning tegishli konstruksiyalar (ustun, balka, plita)ning loyiha holatidan chetlanishlari QMQ 3.03.01-98da belgilangan qiymatlardan oshmasligi kerak.
5-§. Sifat nazorati
528. Konstruksiyalarning tayyorlash, qurish va foydalanishdagi texnik koʻrsatkichlarning sifat nazorati ularni (geometrik oʻlchamlari, beton va armaturaning mustahkamlik koʻrsatkichlari, konstruksiyalar mustahkamligi, darzbardoshliligi va deformatsiyalanishi) hamda ishlab chiqarish texnologik rejim parametrlarning loyihada, SHNQ 3.01.01-22 hamda GOST 13015-2012 da koʻrsatilgan koʻrsatkichlarga muvofiqligini belgilashi kerak.
529. Beton mustahkamligining nazorati sinov natijalari yoki GOST 10180-2012, GOST 28570-2019 boʻyicha maxsus tayyorlangan yoki konstruksiyadan tanlangan nazorat namunalari yoki GOST 17624-2012 hamda GOST 22690-2015 boʻyicha nazorat usullari bilan amalga oshirilishi lozim.
530. Beton mustahkamligini baholash statistik usullar bilan GOST 18105-2018 ga muvofiq betonning mustahkamligi boʻyicha haqiqiy bir xilligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
531. Monolit konstruksiyalardagi beton mustahkamligini GOST 18105-2018 ga muvofiq qurilish maydonchasida tayyorlangan nazorat namunalari boʻyicha nazorat qilishda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
532. Betonning sovuqqa chidamliligi, suv oʻtkazmasligi va zichligini nazorat qilish GOST 10060-2012, GOST 12730.0-2020, GOST 12730.1-78, GOST 12730.5-2018 hamda GOST 27005-2014 boʻyicha amalga oshirilishi lozim.
533. Payvand ishlar sifatining nazorati QMQ 3.03.01-98, GOST 10922-2012 hamda GOST 23858-2019 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
534. Yigʻma konstruksiyalarning mustahkamlik, darzbardoshlilik va deformatsiyaga chidamliligi boʻyicha yaroqliligini (foydalanish yaroqliligi) GOST 8829-2018 talablariga muvofiq konstruksiyani nazorat yuklari bilan yuklash orqali sinovdan oʻtkazish yoki bir turdagi konstruksiyalar partiyasidan olingan alohida yigʻma mahsulotlarni ishdan chiqqunga qadar yuklash bilan selektiv sinov orqali baholash lozim.
535. Beton va temir-beton konstruksiyalarni ular qurilgandan keyin qabul qilish QMQ 3.03.01-98ga muvofiq bajarilgan konstruksiyani loyihaga muvofiqligini aniqlash yoʻli bilan amalga oshirilishi kerak.
536. Yigʻma beton va temir-beton mahsulot va konstruksiyalarini qabul qilish GOST 13015-2012 muvofiq amalga oshirilishi lozim.
10-bob. Bino va inshootlarni temir-beton konstruksiyalarni rekonstruksiya qilishda hisobi va konstruktiv loyihalash boʻyicha talablar
1-§. Asosiy talablar
537. Mavjud konstruksiyalarning tekshiruv hisoblarini oʻzgargan ish sharoitlarida yuk koʻtarish qobiliyati taʼminlanganligi va normativ foydalanishga qodirligi hamda yaroqliligini aniqlash maqsadida ularga taʼsir qiluvchi yuklar, hajmiy-rejaviy yechimlar va foydalanish sharoitlari oʻzgarganda hamda konstruksiyalarda nuqson va shikastlanishlar aniqlanganda bajarish kerak.
538. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarni loyihalashda ishlab chiqarishni toʻxtatmasdan yoki qisqa muddatga toʻxtatish bilan ishlarni bajarish zaruratidan kelib chiqish kerak.
539. Mavjud konstruksiyalarning tekshiruv hisoblarini hamda zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarni hisobi va loyiha materiallari, ushbu konstruksiyalarni tayyorlash va qurish hamda tabiiy sharoitlarda tekshirish boʻyicha maʼlumotlar asosida bajarish lozim.
540. Konstruksiyalarda ularning yuk koʻtarish qobiliyatini pasaytiruvchi nuqson va shikastlar yoʻqligida hamda konstruksiyalarning yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan egilishlari hamda ularda darzlar ochilishining mavjud emasligida, tekshiruv hisoblarini konstruksiya kesimlarining geometrik oʻlchamlari, betonning mustahkamlik boʻyicha sinfi (markasi), armatura poʻlatining sinfi, konstruksiyaning armaturalanishi va hisobiy sxemasiga oid loyiha maʼlumotlaridan kelib chiqib bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
541. Tabiiy sharoitlarda tekshirishlar asosida quyidagilar belgilanishi kerak:
kesimning geometrik oʻlchamlari;
konstruksiyani armaturalash;
beton mustahkamligi va armatura turi;
konstruksiyaning egikliklari;
darzlar ochilish kengligi;
nuqson, shikast, yuklar, konstruksiyalarning statik sxemasi.
542. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarni hisobi mazkur SHNQning 634-bandida koʻrsatilgan tabiiy sharoitlarda maʼlumotlarni tekshirish hisoblarda olgan holda bajarilishi lozim.
2-§. Tekshiruv hisoblari
543. Beton va temir-beton konstruksiyalarning tekshiruv hisoblari mazkur SHNQning 3 — 6-boblar va ushbu paragraf talablariga muvofiq bajarilishi lozim.
544. Mavjud konstruksiyalarda koʻchishlar va darzlarning ochilish kengligi chegaraviy yoʻl qoʻyilgan qiymatlardan kichik boʻlsa, elementlar kesimlaridagi yangi yuklamalardan zoʻriqishlar haqiqiy taʼsir qilayotgan yuklamalar tufayli zoʻriqishlar qiymatlaridan ortiq boʻlmasa, ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblar bajarilmacligi kerak.
545. Konstruksiyalardagi nuqson va shikastlarga ega boʻlgan kesimlarni hisobi hamda tabiiy sharoitlardagi tekshirishlarda mustahkamligi oʻrtacha nisbati koʻpi bilan 20 foizga kam boʻlgan betonni kesim zonalari tekshirilishi lozim.
546. Mavjud konstruksiyada betonni siqilishga mustahkamlik boʻyicha shartli sinf qiymatining hisobiy tavsiflari bogʻliq ravishda mazkur SHNQning 4-bobiga muvofiq aniqlanishi kerak.
547. Loyiha materiallari boʻyicha tekshiruv hisoblari bajarilayotganda agar mavjud konstruksiya loyihasida betonning normativ tavsifi uning markasidan iborat boʻlsa, betonni siqilishga mustahkamliligi boʻyicha shartli sinfi qiymati quyidagiga teng qabul qilinishi lozim:
mustahkamligi boʻyicha ogʻir, mayda donador va yengil betonlar markasiga mos keluvchi betonning 80 foizli kub mustahkamligiga;
sergʻovakli beton uchun — 70 foizli.
548. Mazkur SHNQning 70-bandiga koʻra parametrik qator qiymatlaridan farq qiluvchi siqilishga mustahkamlik boʻyicha betonni shartli sinfining oraliq qiymatlari uchun betonni hisobiy qarshiliklari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.
549. Betonning holati, konstruksiyaning turi va ularning ishlash sharoitlariga hamda foydalanilayotgan beton mustahkamligini aniqlash uslublariga bogʻliq ravishda maxsus asoslashda beton sinfini aniqlashning boshqa usullaridan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Statistik uslublardan foydalanilganda beton mustahkamligining variatsiya koeffitsiyenti GOST 18105-2018 talablariga muvofiq aniqlash lozim.
Mavjud temir-beton konstruksiyalarning armatura poʻlati sinfiga bogʻliq ravishda armaturaning hisobiy tavsiflari mazkur SHNQning 4-bob boʻyicha, 200-band talablarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.
550. Mavjud konstruksiyalarning loyihalashda maʼlumotlarni tekshiruv hisoblarini bajarishda, armaturaning normativ qarshiliklari mazkur SHNQning 4-bobga muvofiq aniqlanishi, bunda V500 armatura simning normativ qarshiligi 390 MPa (4000 kgf/sm2) ga teng qabul qilinishi kerak.
551. Armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiligini quyidagi formula boʻycha aniqlash lozim:
bu yerda:
— armaturaning birinchi guruh chegaraviy holatlari boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti hisobi quyidagiga teng qabul qilinishi kerak:
turli sinflardagi oʻzakli armatura uchun:
A240, A300 va A400 1,15;
A600, A800 va A1000 1,25.
turli sinflardagi simli armatura uchun:
B500, Bp1200 dan Vr1600 gacha, K1400 dan K1900 gacha 1,25;
Vr500 1,15.
552. Ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblarida armatura boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti 1,0 ga teng qabul qilinishi lozim.
553. Koʻndalang armaturaning (xomut va qayrilgan oʻzaklar) choʻzilishga hisobiy qarshiliklari armaturaning hisoblab topilgan hisobiy qarshiliklarini 3-bobda keltirilgan tegishli ish sharoiti koeffitsiyentlariga koʻpaytirish orqali aniqlash kerak.
554. Armaturaning siqilishga hisobiy qarshiligini (A400 armaturadan tashqari) armaturaning hisoblab topilgan choʻzilishga hisobiy qarshiligiga teng, lekin mazkur SHNQning 2-bobida koʻrsatilgan qiymatlardan ortiq emas, deb qabul qilish lozim. A400v armatura uchun armaturaning siqilishga hisobiy qarshiliklarni mazkur SHNQning 3-bob talablariga muvofiq qabul qilish lozim.
555. Mazkur SHNQning 96-bandiga muvofiq armaturani ish sharoitining qoʻshimcha koeffitsiyentlarini kiritish lozim.
556. Armaturaning hisobiy qarshilik qiymatlari uchta butun songacha yaxlitib qabul qilinishi kerak.
557. Tekshirilgan konstruksiyalardan ajratib olingan armatura namunalarini sinash maʼlumotlari boʻyicha tekshiruv hisoblarni bajarishda, armaturani normativ qarshiliklari armatura namunalarini sinashda olingan oquvchanlik chegarasi oʻrtacha qiymatining (yoki oquvchanlikning shartli chegarasiga) quyidagi koeffitsiyentlarga boʻlinmasiga teng deb qabul qilinishi kerak:
1,1 — A240, A300, A400, A400v, A600 armatura uchun;
1,2 — boshqa armatura uchun.
558. Armaturaning hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQning 524-bandi talablariga muvofiq qabul qilish zarur.
559. Sinov uchun tanlangan namunalar soni va armatura holatiga bogʻliq holda, maxsus asoslash bilan armaturani hisobiy qarshiligini aniqlashda boshqa usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
560. Loyihaviy maʼlumotlar yoʻqligida va namunalarni tanlab olish imkoni boʻlmaganda, armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiliklarini armatura profili boʻyicha belgilashga yoʻl qoʻyiladi, bunda:
silliq armatura uchun (1600 kgf/sm2);
chiqiqlarga ega davriy profilli armatura uchun:
profilning har ikki tomonida bir xil kirish bilan ("vint") (2500 kgf/sm2);
bir tomondan oʻng kirish, boshqasidan — chap ("archa") (3000 kgf /sm2). Bunda siqilgan armaturaning hisobiy qarshilik qiymati ga, koʻndalang armaturaning hisobiy qarshilik ga teng qabul qilinishi lozim.
3-§. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarni hisobi va konstruktiv loyihalash
561. Zoʻriqtiriladigan temir-beton konstruksiyalar mazkur SHNQning 3 — 7-boblari, SHNQ 2.03.05-23 (poʻlat prokat bilan zoʻriqtirilganda) hamda ushbu paragraf talablariga muvofiq loyihalashi lozim.
562. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalar ishlashining hisobi ikki bosqichida amalga oshirish lozim:
kuchaytirish ishga tushirilgunga qadar — kuchaytirish elementlaridan yuklarni oʻz ichiga olgan yukga (faqat birinchi guruh chegaraviy holatlar uchun);
kuchaytirish elementlari ishga tushirilgandan keyin — toʻliq foydalanish yuklarga (birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha).
Foydalanish yuklari oshmasa, konstruksiyalarning qattiqligi va darzga bardoshliligi foydalanish talablariga javob bersa, kuchaytirish esa nuqson va shikastlarning mavjudligi natijasi boʻlsa, ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblash amalga oshirilmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
563. Jiddiy shikastlangan konstruksiyalar uchun (beton kesimining 50 foiz va undan ortigʻi hamda ishchi armatura kesim yuzasining 50 foiz va undan ortigʻi buzilgan holda) zoʻriqtirilgan elementlarni toʻliq taʼsir qiluvchi yuklar uchun hisoblash lozim. Bunda, hisoblashda zoʻriqtiriladigan konstruksiya hisobga olinmasligi kerak.
564. Zoʻriqtirilgan poʻlat elementlarning normativ va hisobiy qarshiliklari SHNQ 2.03.05-23 talablariga muvofiq belgilanishi lozim.
565. Zoʻriqtiriladigan temir-beton konstruksiyalar hamda zoʻriqtirilgan beton element va armaturalarning normativ va hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 4-bobi va 546 — 560-bandlariga muvofiq belgilanishi lozim.
566. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarni loyihalashda zoʻriqtirish vaqtida yuklarning hisobiy qiymatini 65 foiz dan oshmasligi lozim.
Talab qilingan yukdan boʻshatish darajasiga erishish murakkab boʻlganida, zoʻriqtirishni kattaroq yuklama ostida bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, kuchaytirish betoni va armaturasining hisobiy tavsiflari betonning ish sharoiti koeffitsiyenti ga, armatura ish sharoiti koeffitsiyenti ga koʻpaytirilishi kerak.
567. Zoʻriqtirilgan konstruksiya statik aniq boʻlmagan hollarda mazkur SHNQning 15-bandida keltirilgan talablar hisobga olish kerak.
568. Kuchaytirishlarning va zoʻriqtirilgan armaturasidagi va oldindan zoʻriqish qiymatini mazkur SHNQning 26 va 28-bandlariga muvofiq belgilash lozim.
Bunda, oldindan zoʻriqtirilgan armatura eng katta qiymati quyidagilardan oshmasligi kerak:
oʻzakli armatura uchun dan;
sim armatura uchun — dan.
569. Oldindan zoʻriqtirilgan armaturani eng kichik qiymati kamida qabul qilish lozim.
570. Oldindan zoʻriqtirilgan oʻzaklar bilan zoʻriqtirilgan elementlarni hisoblashda, oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni aniqlash kerak.
571. Koeffitsiyentni taranglanish aniqligini konstruksiyalarni kuchaytirish xususiyatlariga bogʻliq holda quyidagi qoʻshimcha koeffitsiyentlarni kiritish bilan aniqlanishi kerak:
— gorizontal va shprengel zatyajkalar uchun;
— xomutlar va qiya uzatma (tyaj)lar uchun.
572. Beton yoki temir-beton zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda turli sinflardagi beton va armatura mavjudligida, kesimda joylashgan har bir sinfdagi beton va armatura mustahkamliligi boʻyicha hisoblashda hisobiy qarshiligi bilan kiritilishi lozim.
573. Beton, armatura va temir-beton bilan zoʻriqtirilgan elementlar hisobini mustahkamliligi boʻyicha elementning boʻylama oʻqiga normal, qiya va fazoviy (burovchi momentlar taʼsirida) kesimlar uchun hamda yuklarning mahalliy taʼsiriga (siqilish, bosib ezish, uzilish) mazkur SHNQning 3-bobi talablariga muvofiq, shuningdek zoʻriqtirilgan elementda turlicha sinflarga mansub beton va armaturaning mavjudligini hisobga olgan holda amalga oshirish lozim.
574. Beton bilan ilashishga ega boʻlmagan zoʻriqtiriluvchi armatura bilan zoʻriqtiriladigan temir-beton elementlar hisobini birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun mazkur SHNQning 6 va 7-boblari talablari hamda armatura va beton orasida ilashish yoʻqligi bilan bogʻliq qoʻshimcha talablarga muvofiq amalga oshirish lozim.
575. Siqilishga mustahkamlik boʻyicha kuchaytirish betonining sinfi kuchaytiriladigan konstruksiyalar betoni sinfiga teng qilib qabul qilinishi, yerusti konstruksiyalari uchun V15 dan hamda poydevorlar uchun V12,5 dan kam boʻlmasligi lozim.
576. Zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda zoʻriqtirishni yukdan boʻshatilgandan keyin bajarilishi, zoʻriqtirilgan betonni loyihaviy mustahkamlikka yuklanishga erishganidan keyingina amalga oshirilishi lozim.
577. Monolit beton va temir-beton bilan zoʻriqtirishda kontakt zonasining mustahkamligini hamda zoʻriqtirilayotgan konstruksiyani zoʻriqtirish bilan birgalikda ishlashini taʼminlovchi tadbirlarni (tozalash, kertiklash (nasechka) hamda zoʻriqtirilayotgan konstruksiya yuzasida shponkalar oʻrnatish mazkur SHNQning 9-ilova talablarini bajarilshi kerak.
578. Faqat uzunligi boʻyicha shikastlangan maydonni mahalliy zoʻriqtirishni oʻrnatishda shikastlanmagan qismlarga ham zoʻriqtirishni ham uzaytirilishi quyidagi 500 mm dan kam boʻlmagan uzunlikka va kamida:
betoni qalinligining besh karrasiga zoʻriqtirish;
boʻylama armaturasining ankerlanish uzunligiga zoʻriqtirish;
zoʻriqtirilayotgan element katta qirrasining ikki karra kengligiga ega boʻlishi kerak(oʻzakli konstruksiyalar uchun).
579. Zoʻriqtirilmaydigan armaturali elementlarni yuklar ostidagi zoʻriqtirish, agar zoʻriqtirish vaqtida ushbu kesimda taʼsir qilib turgan yuklarda zoʻriqtirilayotgan elementning mustahkamligi, qoʻshimcha armaturaning ishini hisobga olmagan holda taʼminlangan boʻlsa, mavjud armaturaga qoʻshimcha armaturani payvandlash orqali amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
580. Tutashtiruvchi payvand birikmalari bir-biridan maʼlum oraliqda oʻzaklar boʻylab 20d dan kam boʻlmagan masofa bilan joylashishi lozim.
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA
Armatura poʻlatining asosiy turlari va ularni temir-beton konstruksiyalarda (taʼsir qiluvchi yuklar va hisobiy harorat xususiyatiga bogʻliq ravishda) qoʻllash sohasi

Armatura turi va uning sifatini tartibga soluvchi hujjatlar

Armatura sinfi

Poʻlat markasi

Armatura diametri, mm

Turli yuklarda konstruksiyalarni ekspluatatsiya qilish  sharoitlari

statik

dinamik va koʻp marotaba takrorlanuvchi

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

minus 30°  gacha

minus 30°dan past

 minus 40° gacha

minus 30°  gacha

minus 30° dan past

 minus 40° gacha

Oʻzakli issiq prokatka qilingan silliq, GOST 5781-82 va GOST 380-2005

A240

St3sp3

6-40

+

+

+

+

+

–

St3ps3

6-40

+

+

+

+

+

–

St3kp3

6-40

+

+

–

+

+

–

VSt3sp2

6-40

+

+

+

+

+

+

VSt3ps2

6-40

+

+

+

+

+

+

VSt3kp2

6-40

+

+

–

+

+

–

VSt3Gps2

6-18

+

+

+

+

+

+

Oʻzakli issiq prokatka qilingan silliq, GOST 5781-82 va GOST 380-2005

St3sp

5,5

+

+

+

+

+

+

Oʻzakli issiq prokatka qilingan davriy profilli, GOST 5781-82

A300

VSt5sp2

10-40

+

+

+

+

+

+1

VSt5ps2

10-16

+

+

+

+

+

+1

18-40

+

+

–

+

+1

–

18G2S

40-80

+

+

+

+

+

+

Ac300

10GT

10-32

+

+

+

+

+

+

A400

35GS

6-40

+

+

+

+

+

+1

25G2S

6-8

+

+

+

+

+

+

10-40

+

+

+

+

+

+

32G2Rps

6-22

+

+

+

+

+

+1

Armatura turi va uning sifatini tartibga soluvchi hujjatlar

Armatura sinfi

Poʻlat markasi

Armatura diametri, mm

Turli yuklarda konstruksiyalarni ekspluatatsiya qilish  sharoitlari

statik

dinamik va koʻp marotaba takrorlanuvchi

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

minus 30° gacha

minus 30° dan past

 minus 40° gacha

minus 30° gacha

minus 30° dan past

 minus 40° gacha

Oʻzakli issiq prokatka qilingan davriy profilli, GOST 5781-82

A600

80S

10-18

+

+

–

+

–

–

20XG2S

10-32

+

+

+

+

+

+

A800

23X2G2T

10-32

+

+

+

+

+

+

A1000

20X2G2SR

10-22

+

+

+

+

+

+

22X2G2TAYU

10-22

+

+

+

+

+

+

22X2G2R

10-22

+

+

+

+

+

+

Oʻzakli issiq prokatka qilingan davriy profilli, GOST 5781-82

22X2G2S

10-40

+

+

+

+

+

+

Oʻzakli termomexanik mustahkamlangan davriy profilli,

At400C

BSt5ps

10-32

+

+

+

+

+

+1

BSt5sp

VSt5ps

VSt5sp

At600

20GS

10-32

+

+

+

+

+

+

At600C

25G2S

10-32

+

+

+

+

+

+

28S, 35GS

12-32

At600K

10GS2, 08G2S, 25S2R

10-32

+

+

+

+

+

+

At800

20GS, 20GS2, 10GS2, 08G2S, 28S, 25G2S

10-32

+

+

+

+

+

+

25S2R, 35GS

18-32

At800K

20GS, 25S2R, 35GS

18-32

+

+

+

+

+

+

At800CK

20XGS2

10-28

+

+

+

+

+

+

At1000

20GS2, 20GS, 25S2R

10-32

+

+

+

+

+

+

At1000K

20XGS2

10-16

+

+

+

+

+

+

At1200

30XS2

10-28

+

+

+

+

+

+

Armatura turi va uning sifatini tartibga soluvchi hujjatlar

Armatura sinfi

Poʻlat markasi

Armatura diametri, mm

Turli yuklarda konstruksiyalarni ekspluatatsiya qilish  sharoitlari

statik

dinamik va koʻp marotaba takrorlanuvchi

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

isitiladigan binolarda

ochiq havoda va isitilmaydigan binolarda hisobiy haroratda, °S.

minus 30° gacha

minus 30° dan past

 minus 40° gacha

minus 30° gacha

minus 30° dan past

 minus 40° gacha

Davriy profilli oddiy armatura simi, GOST 6727-80

Bp500

–

3-5

+

+

+

+

+

+

Yuqori mustahkamlikka ega armatura simi, GOST 7348-81

Bp1200, Bp1300, Bp1400, Bp1500, Vr1600

–

3-8

+

+

+

+

+

+

Armatura kanatlari 7-simli, GOST 13840-68

ot K1400 do K1900

–

6-15

+

+

+

+

+

+

Armatura kanatlari, 19-simli,

K1500

–

14

+

+

+

+

+

+

Oʻzakli, tortib mustahkamlangan, davriy profilli

A400v

25G2S

6-40

+

+

+

+

+

–

35GS

6-40

+

+

–

+

–

–

1 Faqat toʻqilgan karkaslar va toʻrlarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

2 Faqat oʻlchov uzunlikdagi butun oʻzaklar koʻrinishida qoʻllash lozim.

Izohlar:

1. Jadvalda "+" belgisi “yoʻl qoʻyiladi”ni, "–" belgisi “yoʻl qoʻyilmaydi”ni bildiradi.

2. Hisobiy harorat 8-band koʻrsatmalariga muvofiq qabul qilinadi.

3.  Agar konstruksiyalarni yuklar hissasi mustahkamlik boʻyicha hisoblashda statik yuklarning 0,1 hissasidan ortiq boʻlsa, ushbu jadvaldagi yuklar dinamik turga oʻtkaziladi; oʻzakning ish sharoiti doimiysi  boʻlgandagi yuklar (ushbu SHNQning 24-jadvali) koʻpkarra takrorlanuvchi yuklar turiga oʻtkaziladi.

4. Jadvalda koʻrsatilganidan kattaroq diametrli issiq prokatka qilingan hamda termomexanik mustahkamlangan armaturaning qoʻllash sohasi aynan ushbu jadvalda tegishli sinf va markalarga oid armatura uchun belgilangan tartibda asoslash orqali qabul qilinishi lozim.

5. Armaturaning payvand birikmalari – 159-band koʻrsatmalariga muvofiq.

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA
Temir-beton va beton konstruksiyalar oʻrnatma detallari uchun uglerodli poʻlatni qoʻllash

Oʻrnatma detallar tavsifi

Hisobiy harorat, °S

minus 30° gacha

 minus 30° dan past minus 40° gacha

GOST 380-2005 boʻyicha poʻlat markasi

prokat qalinligi, mm

GOST 380-2005 boʻyicha poʻlat markasi

prokat qalinligi, mm

1. Yuklardan zoʻriqtirishga hisoblash:

a)  statik

St3kp2

4 — 30

St3ps6

4 — 25

b)  dinamik va koʻpkarra takrorlanuvchi

St3ps6

4 — 10

St3ps6

4 — 10

St3Gps5

11 — 30

St3Gps5

11 — 30

St3sp5

11 — 25

St3sp5

11 — 25

2. Konstruktiv (kuch taʼsiriga hisoblanmaydigan)

BSt3kp2

4 — 10

BSt3kp2

4 — 10

St3kp2

4 — 30

St3kp2

4 — 30

Izohlar: 1. Past legirlangan, masalan 10G2S1, 09G2S, 15xSND markali poʻlatlardan foydalanilganda, oʻrnatma detallar  uchun poʻlat markasi va elektrodlarni tanlash SHNQ 2.03.05-23 talablariga muvofiq poʻlat konstruksiyalar uchun belgilanganidek amalga oshirilishi lozim.

2. Koʻrsatilgan markali poʻlatning hisobiy qarshiliklari SHNQ 2.03.05-23 ga muvofiq qabul qilinadi.

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA
Temir-beton konstruksiyalarda oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan yasalgan armatura va prokatni qoʻllash boʻyicha koʻrsatmalar
1-jadval

Armatura poʻlatining turi va uning sifatini belgilovchi hujjatlar

Uglerodli poʻlat markalari

 GOST 380-2005 boʻyicha

GOST 380-2005 boʻyicha qabul qilingan

GOST 5781-82 boʻyicha A240 armatura poʻlati

St3kp

St3kp3

St3kp2

St3ps

St3ps3

St3ps2

St3Gps2

St3sp

St3sp3

St3sp2

GOST 5781-82 boʻyicha A240 armatura poʻlati

St3ps

St3ps

St3sp

St3sp

GOST 5781-82 boʻyicha A300 armatura poʻlati

St5ps

St5ps2

St5sp

St5sp2

At400S armatura poʻlati

St5ps

BSt5ps

St5ps

St5sp

BSt5sp

St5sp

2-jadval

Oʻrnatma mahsulotlar uchun prokat

GOST 380-2005 boʻyicha qabul qilingan uglerodli poʻlat markalari

Prokat turi va uning sifatini belgilovchi hujjatlar

 Prokat markasi

GOST 535-2005 boʻyicha navli va shakldor prokat

St3kp3-1

St3kp2

BSt3kp2

St3ps3-1

St3ps2

St3ps5-1

St3ps6

St3sp5-1

St3sp5

St3Gps5

GOST 27772 boʻyicha qurilish poʻlat konstruksiyalari uchun shakldor va varaqli prokat

S235

St3kp2

S245

St3ps6

S255

St3sp5,
St3Gps5

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA
Tashqi havo hisobiy harorati 40 °C va yuqori boʻlganda, hisoblashsiz aniqlanuvchi harorat-kirishish choklar orasidagi masofa

Konstruksiyalar

Turlicha holatda boʻlgan konstruksiyalar uchun hisoblashsiz yoʻl qoʻyiladigan harorat-kirishish choklar orasidagi eng katta masofalar, m

isitiladigan binolar ichida yoki gruntda

isitilmaydigan binolar ichida

ochiq havoda

1. Beton:

a) yigʻma

40

35

30

b) monolit

konstruktiv armaturalashda

30

25

20

konstruktiv armaturalashsiz

20

15

10

2. Temir-beton:

a) yigʻma-karkas

bir qavatli

72

60

48

koʻp qavatli

60

50

40

b) yigʻma-monolit va monolit

karkasli

50

40

30

yaxlit

40

30

25

Izoh: Temir-beton karkasli binolar uchun harorat-kirishish choklar orasidagi qiymatlar bogʻlanishlar boʻlmaganda yoki harorat blokining bogʻlanishlar oʻrtasida joylashgan hollar uchun belgilangan.

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA
Tegishli sinflardagi poʻlat markalarning belgilanishi

Mazkur SHNQ boʻyicha armatura poʻlati sinfi

Ushbu SHNQ boʻyicha tegishli poʻlat sinfi

Armaturaning nominal diametri, mm

A - I

A240

6 — 40

A - II

A300

6 — 40

A - III

A400

6 — 40

A - IV

A600

6 — 40

A - V

A800

10 — 40

A - VI

A1000

10 — 40

At - IIIS

At400S

6 — 40

At - IV

At600

6 — 40

At - IVS

At600S

6 — 40

At - IVK

At600K

6 — 40

At - V

At800

10 — 40

At - VK

At800K

10 — 40

At - VI

At1000

10 — 40

At - VIK

At1000K

10 — 40

At - VII

At1200

10 — 40

V - I

V500

3 — 16

Vr - I

Vr500

3 — 5

Vr - II

Vr1200

8

Vr1300

7

Vr1400

4; 5; 6

Vr1500

3

Vr1600

3 5

K-7

K1400

1 — 5

K1500

6 — 18

K1600

6 — 16

K1700

6 — 9

K1800

6,9

K1900

6,9

K-19

K1500

14

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA
Koʻrsatkichlarning asosiy harfiy belgilari

Elementning koʻndalang kesimida tashqi yuklar va zoʻriqtirilgan taʼsirlardan

—

eguvchi moment;

—

boʻylama kuch;

—

koʻndalang kuch;

—

burovchi moment.

Oldindan zoʻriqtirilgan element tavsiflari

—

oldindan siqib zoʻriqtirishi mazkur SHNQning 8-formulasi boʻyicha elementning koʻrilayotgan ishlash bosqichiga toʻgʻri keladigan armaturadagi oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni hisobga olgan holda aniqlanadi

mos ravishda S va S΄ zoʻriqtiriluvchi armaturadagi oldindan zoʻriqtirilgan, betonni siqishga qadar (armaturani tayanchlarga tortishda) yoki elementga tashqi haqiqiy yoki shartli kuchlar taʼsirida betondagi oldindan zoʻriqtirish nolgacha kamaygan momentda, elementning koʻrilayotgan ishlash bosqichiga toʻgʻri keladigan armaturadagi oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarni hisobga olgan holda mazkur SHNQning 15 va 19-bandlari talablariga muvofiq aniqlanadi 

—

oldindan siqish bosqichida betondagi siqilib zoʻriqtirilgan, elementning koʻrilayotgan ishlash bosqichiga toʻgʻri keladigan armaturadagi oldindan zoʻriqtirilgan yoʻqotishlarini hisobga olgan holda aniqlanadi

—

armaturani taranglash aniqligi koeffitsiyenti mazkur SHNQning 17-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi

Materiallar tavsiflari

—

betonning oʻq boʻyicha siqilishga normativ qarshiligi

—

mos ravishda birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun oʻq boʻyicha siqilishga betonning hisobiy qarshiliklari

—

betonning oʻq boʻyicha choʻzilishga normativ qarshiligi

—

mos ravishda birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun oʻq boʻyicha choʻzilishga betonning hisobiy qarshiliklari

—

betonning mazkur SHNQning 102-formulasi boʻyicha aniqlanadigan ezilishga hisobiy qarshiligi

—

betonning uzatma mustahkamligi, mazkur SHNQning 31-bandi talablariga muvofiq belgilanadi

—

mos ravishda birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiliklari

—

koʻndalang armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 49-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi

—

birinchi guruh chegaraviy holatlar uchun armaturaning siqilishga xisobiy qarshiligi

—

siqilish va choʻzilishda betonning boshlangʻich elastiklik moduli

—

armaturaning elastiklik moduli

—

tegishli  armatura va  beton elastiklik modullarining nisbati

Element koʻndalang kesimida boʻylama armatura holatining tavsiflari

—

boʻylama armatura belgisi:

a) kesimning tashqi yuklar taʼsirida siqilgan va choʻzilgan zonalari mavjudligida — choʻzilgan zonada joylashgan

b) tashqi yuklar taʼsirida toʻliq siqilgan kesimda — kesimning kamroq siqilgan qirrasida joylashgan

v) tashqi yuklar taʼsirida toʻliq choʻzilgan kesimda:

— markaz tashqarisida choʻzilgai elementlar uchun — kesimning koʻproq choʻzilgan qirrasida joylashgan;

— markaziy choʻzilgan elementlar uchun — elementning toʻliq koʻndalang kesimida;

—

boʻylama armatura belgisi:

a) kesimning tashqi yuklar taʼsirida siqilgan va choʻzilgan zonalari mavjudligida — siqilgan zonada joylashgan;

b) tashqi yuklar taʼsirida toʻliq siqilgan kesimda — kesimning koʻproq siqilgan qirrasida joylashgan;

v) markaz tashqarisida choʻzilgan elementlarning tashqi yuklar taʼsirida toʻliq choʻzilgan kesimida — kesimning kamroq choʻzilgan qirrasi yaqinida joylashgan.

Geometrik tavsiflar

—

toʻgʻriburchakli kesim kengligi tavr va qoʻshtavr kesimlar qirrasi kengligi;

—

mos ravishda tavr va qoʻshtavr kesimlar tokchasining choʻzilgan va siqilgan zonalardagi kengligi

—

toʻgʻriburchakli, tavr va qoʻshtavr kesimlar balandligi

—

mos ravishda tavr va qoʻshtavr kesimlar tokchasining choʻzilgan va siqilgan zonalarda balandligi

—

mos ravishda S va S' armaturadagi zoʻriqishlar teng taʼsir qiluvchisidan kesimning eng yaqin qirrasigacha masofalar

—

kesimning ishchi balandligi, mos ravishda   va  ga teng

—

 beton siqilgan zonasi balandligi

—

 ga teng beton siqilgan zonasi balandligi

—

element uzunligi boʻyicha oʻlchangan xomutlar orasidagi masofa

—

N boʻylama kuchning keltirilgan kesim ogʻirlik markaziga nisbatan ekssentrisiteti mazkur SHNQning 13-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;

—

R oldindan siqib zoʻriqtirilgan keltirilgan kesim ogʻirlik markaziga nisbatan ekssentrisiteti, 10-band talablariga muvofiq aniqlanadi;

—

N boʻylama kuch va R oldindan siqib zoʻriqtirilgan teng taʼsir qiluvchisining keltirilgan kesim ogʻirlik markaziga nisbatan ekssentrisiteti;

—

N boʻylama kuch qoʻyilish nuqtasidan mos ravishda  va  armaturadagi zoʻriqtirishlar teng taʼsir qiluvchisigacha masofalar;

—

mos ravishda N boʻylama kuch va R oldindan siqib zoʻriqtirishi qoʻyilish nuqtasidan S armatura kesim yuzasi ogʻirlik markazigacha masofalar;

—

element oraligʻi (prolyot);

—

ankerlash zonasi uzunligi;

—

armaturadan betonga oldindan zoʻriqtirishni uzatish zonasining uzunligi;

—

siqilish boʻylama kuchi taʼsiriga uchraydigan elementning hisobiy uzunligi;  qiymati mazkur SHNQning 31-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

—

element koʻndalang kesimining kesim ogʻirlik markaziga nisbatan inersiya radiusi;

—

armatura poʻlati oʻzaklarining nominal diametri;

—

mos ravishda  va  zoʻraqtiriladigan va zoʻraqtirilmaydigan armatura kesim yuzalari; R oldindan siqib zoʻriqtirishini aniqlashda — mos ravishda  va  armatura zoʻraqtirilmaydigan qismining kesim yuzalari;

—

mos ravishda  va  armatura zuraqtiriladigan qismining kesim yuzalari;

—

elementning boʻylama oʻqiga nisbatan normal bitta tekislikda joylashgan xomutlarning qiya kesimni kesib oʻtuvchi kesim yuzasi;

—

elementniig boʻylama oʻqiga qiya boʻlgan bitta tekislikda joylashgan qayrilgan oʻzaklarning qiya kesimni kesib oʻtuvchi kesim yuzasi;

—

armaturalash koeffitsiyenti, S armatura kesim yuzasining siqilgan
va choʻzilgan tokchalar osilmalarini hisobga olmagan holda elementning  koʻndalang kesim yuzasiga nisbati sifatida aniqlanadi;

—

koʻndalang kesimdagi butun betonning yuzasi;

—

beton siqilgan zonasining kesim yuzasi;

—

beton choʻzilgan zonasining kesim yuzasi;

—

elementning keltirilgan kesimi yuzasi, mazkur SHNQning 10-bandi koʻrsatmalariga binoan aniqlanadi;

—

betonning ezilish yuzasi;

—

betonning kesim yuzalarining mos ravishda siqilgan va choʻzilgan zonalari nolinchi chiziqqa nisbatan statik momentlari;

—

mos ravishda  va  armatura kesim yuzalarining nolinchi chiziqqa nisbatan statik momentlari;

—

beton kesimining element kesimi ogʻirlik markaziga nisbatan inersiya momenti;

—

elementni keltirilgan kesimining uning ogʻirlik markaziga nisbatan inersiya momenti, mazkur SHNQning 10-bandi koʻrsatmalariga muvofiq aniqlanadi;

—

armatura kesimi yuzasining element kesimi ogʻirlik markaziga nisbatan inersiya momenti;

—

betonning siqilgan zonasi kesim yuzasining nolinchi chiziqqa nisbatan inersiya momenti;

—

mos ravishda  va  armatura kesim yuzalarining nolinchi chiziqqa nisbatan inersiya momentlari;

—

element keltirilgan kesimining eng chetki choʻzilgan tola uchun qarshilik momenti, mazkur SHNQning 10-bandi koʻrsatmalariga muvofiq, elastik material uchun qanday boʻlsa, shunday aniqlanadi.

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA
Konstruktiv tizimlar hisobi
1. Konstruktiv tizimlarning yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:
konstruktiv tizim elementlarida (ustun, orayopma va qoplama plitalar, poydevor plitalar, devor, yadrolar) zoʻriqishlarni va poydevor asoslariga taʼsir koʻrsatuvchi zoʻriqishlarni aniqlashni;
butun konstruktiv tizim va uning alohida elementlari koʻchishlarini hamda yuqori qavatlar orayopmalarni tebranishining tezlanishlarini aniqlashni;
konstruktiv tizimni ustuvorlikka (shakl va holat ustuvorligi) hisoblashni;
asosiy yuk koʻtarish qobiliyati va deformatsiyasini baholashni;
konstruktiv tizimning kuchayib boruvchi buzilishga qarshilik koʻrsata olish qobiliyatini baholashni.
2. Yerusti va yerosti konstruksiyalarni hamda poydevorni olgan konstruktiv tizimning yuk koʻtarish qobiliyatining hisoblarida foydalanish bosqichi uchun amalga oshirilishi lozim.
Qurilish jarayonida hisobiy holat jiddiy oʻzgartirilganda, konstruktiv tizimning yuk koʻtarish qobiliyati koʻrilayotgan bosqichlarda hisoblashga mos keladigan hisobiy sxemalarni qabul qilgan holda qurilishning barcha keyingi bosqichlari uchun amalga oshirilishi zarur.
3. Umumiy holatda konstruktiv tizimning yerusti va yerosti konstruksiyalarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash, poydevor va uning ostidagi asosning birgalikda ishlashini hisobga olgan holda fazoviy qoʻyilishda amalga oshirilishi kerak.
4. Yigʻma elementlardan tashkil topgan konstruktiv tizimni yuk koʻtarishini hisoblashda, ular birikishlarining moslanuvchanligini hisobga olish zarur.
5. Yuk koʻtaruvchi konstruktiv tizimlarni hisoblash temir-beton elementlarning chiziqli yoki chiziqsizli deformatsiya (bikrlik) tavsiflarini qoʻllash bilan amalga oshirilishi kerak.
Temir-beton elementlarning armaturalashda chiziqsizli deformatsiya tavsiflari koʻndalang kesimlarda darzlar hosil boʻlish ehtimolini hisobga olgan holda, shuningdek beton va armaturada yuklarning qisqa va uzoq muddatli taʼsiriga mos keluvchi elastiksiz deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.
6. Konstruktiv tizimning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash natijasida quyidagilar belgilanishi kerak:
ustunlarda — boʻylama va koʻndalang kuchlar, burovchi momentlar qiymatlari;
orayopma, qoplama va poydevor yassi plitalarida — egiluvchi momentlar, burovchi momentlar, koʻndalang va boʻylama kuchlar qiymatlari;
devorlarda — boʻylama va siljuvchi kuchlar, egiluvchi momentlar, burovchi momentlar va koʻndalang kuchlar qiymatlari.
Konstruktiv tizim elementlaridagi zoʻriqishlarni aniqlash doimiy, uzoq va qisqa muddatli hisobiy yuklar taʼsiridan amalga oshirilishi lozim.
7. Konstruktiv tizimning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash natijasida orayopmalar va qoplamalar vertikal koʻchishlari (egilishlari) qiymatlari, konstruktiv tizimning gorizontal koʻchishlari, koʻp qavatli binolar uchun, shuningdek yuqori qavatlar orayopmalari tebranishlarining tezlanishlari belgilanishi kerak.
Konstruktiv tizimning gorizontal koʻchishlari hisobiy (ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun) doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatli gorizontal hamda vertikal yuklar taʼsiridan aniqlanishi lozim.
Orayopmava qoplamalarning vertikal koʻchishlari (egilishlari) normativ doimiy va uzoq muddatli vertikal yuklar taʼsiridan aniqlanishi kerak.
Konstruktiv tizim elementlarining bikrlik tavsiflari beton va armaturadagi armaturalash, darzlar va elastiksiz deformatsiyalar mavjudligini hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.
Binoning yuqori qavat orayopmalar tebranishlarining tezlanishlari shamol yuklarning pulsatsiyalovchi komponenti taʼsirida aniqlanishi lozim.
8. Konstruktiv tizimning ustuvorlikka hisoblashni doimiy, uzoq va qisqa muddatli gorizontal hamda vertikal hisobiy yuklar taʼsiriga amalga oshirish lozim.
Konstruktiv tizim shaklining ustuvorligini hisoblashda konstruktiv tizim elementlarining bikrlik tavsiflari beton va armaturadagi aramaturalash, darzlar va elastiksiz deformatsiyalar mavjudligini hisobga olgan holda qabul qilinadi.
Shakl ustuvorligi boʻyicha zaxira ikki barobar va undan koʻp boʻlishi kerak.
Holat ustuvorligini hisoblashda konstruktiv tizim qattiq deformatsiyalangan jism sifatida koʻrib chiqilishi lozim.
Agʻdarishga hisoblashda vertikal yuklardan ushlab qolish momenti 1,5 zaxira koeffitsiyenti bilan gorizontal yuklardan agʻdarilish momentidan ortiq boʻlishi kerak.
Siljishga hisoblashda ushlab qoluvchi gorizontal kuch 1,2 zaxira koeffitsiyenti bilan taʼsir koʻrsatuvchi siljituvchi kuchdan ortiq boʻlishi kerak. Bunda, yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarining eng noqulay qiymatlarini hisobga olish lozim.
10. Kuchayib boruvchi buzilishga qarshi ustuvorlikka hisoblash beton va armatura qarshiligining meʼyoriy qiymatlari bilan vertikal yuklamalar taʼsirida amalga oshirilishi lozim.
11. Orayopmalar yuk koʻtarish qobiliyatini baholash uchun chegaraviy muvozanat usulini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
12. Konstruktiv tizimni chekli elementlar usuli bilan hisoblash fazoviy statik noaniq tizim sifatida amalga oshiriladi.
13. Konstruktiv tizimlarni modellashtirish qobiqli, hajmiy chegaraviy elementlarni qoʻllash bilan amalga oshiriladi.
14. Konstruktiv tizimni hisoblashning birinchi bosqichida asosning deformatsiyalanishini gruntlarning oʻrtacha tavsiflari boʻyicha qabul qilinadigan toʻshak koeffitsiyenti yordamida hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
15. Qoziqli yoki qoziqli-plitali poydevorlardan foydalanishda, qoziqlarni temir-beton konstruksiyalar kabi modellashtirilishi yoki ularning grunt bilan birgalikdagi ishini umumlashtirilgan holda, asosni keltirilgan toʻshak koeffitsiyenti bilan bir butun deb qabul qilib, hisobga olish lozim.
16. Elementlarning qattiqlik tavsiflarini konstruktiv tizimni hisoblashning konstruksiyalarni armaturalash hali maʼlum boʻlmagan dastlabki bosqichida chekli chiziqli deformatsiya tavsiflari boʻyicha aniqlash kerak.
17. Orayopmalar va qoplamalar plitalarida talab qilingan armatura tarkibi aniqlangandan keyin ikki yoʻnalishda armaturalashni hisobga olgan holda plitalar egilish qattiqligining aniqlashtirilgan qiymatlarini qabul qilishi, ushbu konstruksiyalar egikliklarini qoʻshimcha hisoblash lozim.
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA
Dumaloq va halqali kesimlarga ega kolonnalar hisobi
1. Kolonnalar halqali kesimlarining hisobi (ushbu SHNQning 1-rasmi) tashqi va ichki radiuslar nisbatida va aylana boʻyicha bir tekis taqsimlangan armaturada (eng kamida yettita boʻylama oʻzaklarda) quyidagi beton siqilgan zonasi nisbiy yuzasiga bogʻliq holda amalga oshiriladi:
(1)
a) boʻlganda — quyidagi shartdan:
; (2)
b) boʻlganda — quyidagi shartdan:
(3)
bu yerda (4)
v) boʻlganda — quyidagi shartdan:
(5)
bu yerda
(1) — ( 6) formulalarda:
— barcha boʻylama armaturaning kesim yuzasi;
— boʻylama armatura oʻzaklari ogʻirlik markazlaridan oʻtadigan aylana radiusi
M momenti element egilish taʼsirini hisobga olib aniqlanadi.
1-rasm. Siqilgan element halqali kesimi hisobida qabul qilinadigan sxema
2. Aylana boʻyicha bir tekis taqsimlangan armaturaga (eng kamida yettita boʻylama oʻzaklarda) ega kolonnalar dumaloq kesimlarining hisobi (ushbu SHNQning 2-rasmi) armatura sinfi A400 dan yuqori boʻlmaganda, quyidagi shartdan kelib chiqib tekshiriladi:
(7)
bu yerda:
r — koʻndalang kesim radiusi;
— beton siqilgan zonasining nisbiy yuzasi, quyidagicha aniqlanadi:
shart bajarilsa:
(8)
formula yechimidan kelib chiqib:
(9)
(P10.8) sharti bajarilmasa — formula yechimidan kelib chiqib:
(10)
— choʻzilgan armatura ishini hisobga oluvchi va quyidagiga teng deb qabul qilinadigan koeffitsiyent:
— (P10.8) shart bajarilsa lekin 1,0 dan ortiq emas;
— (P10.8) sharti bajarilmasa ;
— butun boʻylama armatura kesimi yuzasi;
— boʻylama armatura oʻzaklarining ogʻirlik markazlaridan oʻtadigan aylana radiusi.
M momenti element egilish taʼsirini hisobga olib aniqlanadi.
2-rasm. Nomarkaziy siqilgan element dumaloq kesimini hisoblashda qabul qilinadigan sxema
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
9-ILOVA
Beton shponkalar hisobi
1. Yigʻma element va qoʻshimcha yotqizilgan beton yoki qorishma orasida siljituvchi zoʻriqishlarni uzatadigan beton shponkalar oʻlchamlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:
; (1)
, (2)
bu yerda — shponkalar orqali uzatiladigan siljituvchi kuch;
— shponka chuqurligi, balandligi va uzunligi;
— hisobga kiritiladigan va uchdan ortiq boʻlmagan deb qabul qilinadigan shponkalar soni.
siqilish kuchi mavjudligida shponkalar balandligini quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
, (3)
Toʻshama elementlarini shponkalar bilan biriktirishda hisobga kiritiladigan shponka uzunligi element oraligʻining koʻpi bilan yarmini tashkil qilishi kerak. Bunda, qiymati element butun uzunligi boʻyicha siljituvchi zoʻriqishlar yigʻindisiga teng deb qabul qilinadi.
(1) — (3) formulalar boʻyicha yigʻma element shponkalarini va qoʻshimcha yotqizilgan betondan shponkalarni, ularning betonining va hisobiy qarshiliklarini beton konstruksiyalar uchun qanday boʻlsa, shunday qabul qilgan holda tekshirish lozim.
Ikki shoxli kolonna choʻzilgan shoxini poydevor stakanidan sugʻurib olishga hisoblashda beshta shponka ishini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi (mazkur ilovaning 1-rasmi).
1-rasm. Siljituvchi zoʻriqishlarni yigʻma elementdan monolit betonga uzatuvchi shponkalarni hisoblash uchun sxema
1 — yigʻma element, 2 — monolit beton
SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
10-ILOVA
Armaturaning mexanik birikishlariga ega temir-beton konstruksiyalarni loyihalashtirish va konstruktirlash talablari
1. Armatura mexanik birikishlaridan foydalanishda quyidagi turdagi birikishlar qoʻllanilishi lozim:
opressovkalangan (poʻlat muftalarni isitmasdan plastik deformatsiyalash yoʻli bilan armaturalar birikishi);
rezbali (biriktirilayotgan armaturalangan (kesilgan) rezba profiliga mos boʻlgan ichki rezbali (kesilgan yoki bosilgan silindrik va konussimon) zavodda tayyorlangan rezbali muftalar bilan armaturalarni birikishi);
uygʻunlashgan (kombinatsiyalangan) (uchlari oldindan presslangan armaturaning zavodda ishlab chiqarilgan rezbali muftalari bilan armaturaga birikishi;
boltli (armaturaning tanasiga oʻyib kirgan uchli boltlar yordamida armatura mahkamlanadigan uzun muftalar yordamida armaturaga birikishi);
2. Mexanik birikish turi va biriktiruvchi muftalar turi (standart, oʻtuvchan, boltli) konstruksiyani foydalanish, armatura ishlarini ishlab chiqish texnologiyasi va texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni hisobga olgan holda belgilanishi kerak.
3. Armatura mexanik birikishlarining qoʻllanish sohasi hisobiy manfiy harorat boʻyicha minus 70 °S dan past boʻlmagan holda qabul qilinishi, armaturaning uchlarida kesilgan rezbali birikishlarning qoʻllanish sohasi minus 60 °S bilan cheklanishi zarur.
4. Tutashtirish uchun mexanik birikishlar qoʻllanilganda, qabul qilingan mexanik birikish mustahkamligining (vaqtinchalik qarshiligi) meʼyoriy qiymati biriktirilayotgan armatura mustahkamligining (vaqtinchalik qarshiligi) meʼyoriy qiymatidan kam boʻlmasligi kerak.
Mexanik birikishning mustahkamlik va deformatsiyalanishi quyidagi 1-jadval talablariga muvofiq boʻlishi lozim.
1-jadval

  Rv uzilish zoʻriqishi kn, kam emas

Choʻzilishdagi  deformatsiyalanuvchanlik, mm,

Birikish buzilishidan keyin  armaturaning nisbiy uzunlashishi, foiz,

0,1

2

Belgilanishlar:

 — armaturaning koʻndalang kesimining nominal yuzasi;

 — armaturaning vaqtinchalik qarshiligining brakovka qiymati.

Izohlar:

1. Birikishning deformatsiyalanuvchanligi — armaturadagi kuchlanish ga teng boʻlganda, tutashish plastik deformatsiyasining qiymati, bu yerda   — armatura oquvchanligi jismoniy yoki shartli chegarasining brakovka qiymati.

2. Birikishni choʻzilishga sinashdan keyin biriktirilgan armaturaning bir tekisda nisbiy uzunlashishi  har bir oʻzakda aniqlangan qiymatlarining eng kattasi.

5. Rezbali birikishlar uchun muftalar GOST 1050-2013 boʻyicha 40, 45, 45X, 45G2 markali poʻlatdandan tayyorlanadi.
Presslangan birikishlar uchun muftalar 10, 15 va 20 markali poʻlatdan GOST 1050-2013 boʻyicha va GOST 380-2005 boʻyicha tayyorlanadi.
6. Biriktiruvchi muftalarning geometrik oʻlchamlari teng mustahkamlik shartidan biriktirilayotgan armatura va muftaning choʻzilishga meʼyoriy vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha belgilanadi, bunda biriktiruvchi muftalarning asosiy geometrik oʻlchamlari quyidagi 2-jadval boʻyicha qabul qilinishi kerak.
2-jadval

Birikish tipi

Muftalar geometrik oʻlchamlari, mm

Armatura oʻzaklari uchlarida rezba uzunligi, mm

Uzunlik  L

Tashqi diametr D

Silindrik zichlangan rezbali birikishlar  

2,5 d

1,6 d

d

Silindrik kesilgan rezbali birikishlar  

2,3 d

1,5 d

d

Konus shaklidagi rezbali birikishlar

3,3 d

1,4 d

1,4 d

Presslangan birikishlar

8 d

1,7 d

4 d

Belgilanishlar:

d – mufta biriktiriladigan armaturaning diametri

7. Rezbali birikishlar rezbasi parametlari GOST 24705-2004ga muvofiq boʻlishi, bunda mexanik birikish ushbu ilovaning 1-jadvali talablariga muvofiq kelishi sharti bilan nostandart oʻlchamdagi rezbani qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
8. Armaturaning mexanik birikishlarini vertikal temir-beton elementlarda orayopma tepasidan qavat balandligining 1/4-1/5 zonasida, egiluvchi elementlarda esa maksimal momentlar yoki armaturada taʼsir koʻrsatuvchi maksimal zoʻriqishlar zonasidan tashqarida joylashtirish zarur.
Element bitta kesimida mexanik birikishlar bilan tutashtiriluvchi ishchi choʻzilgan yoki davriy profilli siqilgan armatura sonini boʻylama armaturani armaturalashning foiz protsentida 100 foiz gacha va qolgan hollarda 50 foiz dan ortiq emas deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
Tutashtiriluvchi armatura kesimlari orasidagi masofa biriktirilayotgan armaturani ustma-ust chiqarilish uzunligiga teng deb qabul qilinadi.
1-rasm. Ustma-ust va mexanik birikishlar yordamida tutashtiriluvchi oʻzaklarning joylashishi
9. Mexanik birikishlarni tortib bogʻlash uchun qoʻllaniladigan kalit uzunligi quyidagidan kam boʻlmasligi kerak:
12 — 18 mm diametrli armatura uchun — 0,3 m;
20 — 28 mm diametrli armatura uchun — 0,5 m;
32 — 40 mm diametrli armatura uchun — 0,7 m.
Rezbali birikishlar bogʻichining qiymati quyidagi 3-jadvaldagi qiymatlardan kam boʻlmasligi kerak.
3-jadval

Koʻrsatkich nomlanishi

Qiymat koʻrsatkichi

Armatura oʻzagi diametri, mm

12

14

16

18

20

22

25

28

32

36

40

Bogʻich minimal momenti, N·m

30

65

95

120

145

175

200

215

240

265

280

Koʻrsatkich nomlanishi

Qiymat koʻrsatkichi

Armatura oʻzagi diametri, mm

12

14

16

18

20

22

25

28

32

36

40

Bogʻich minimal momenti, N·m

30

65

95

120

145

175

200

215

240

265

280

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
11-ILOVA
Opressovka qilingan mexanik birikishlarning biriktiruvchi muftalarini hisoblash
1. Armaturaning opressovka qilingan mexanik birikishlari bilan har qanday davriy profilli A400÷A800 sinflarga mansub armatura prokatini biriktirishga yoʻl qoʻyiladi.
Opressovka qilingan birikishlarni silliq profilli armatura uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
2. Opressovkalangan birikishlar ular mustahkamligi va buzilish xususiyatini belgilovchi parametrlarga muvofiq boʻlishi kerak.
3. Opressovkalashgacha biriktiruvchi mufta koʻndalang kesimi yuzasi biriktiriluvchi armatura va muftaning choʻzilishida meʼyoriy vaqtinchalik qarshilik qiymati boʻyicha teng mustahkamlik shartidan kelib chiqib belgilanadi:
, (1)
bu yerda - mos ravishda biriktiruvchi mufta va armatura materiali vaqtinchalik qarshiligining meʼyoriy qiymatlari.
4. Muftalar materialining meʼyoriy qiymatlari oʻrniga ularning tajriba yoʻli bilan aniqlanadigan haqiqiy qiymatlarini qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
5. Vaqt oraligʻisiz siqishda mufta uzunligi quyidagi formula boʻyicha tanlanadi:
(2)
bu yerda — sm larda.
1-rasm. Biriktiruvchi muftani koʻp marotaba koʻndalang deformatsiyalab mobil uskunada ishlab chiqarilgan opressovkalangan qurilishda (postroyechnogo) tayyorlangan tutashuv
1 — vaqt oraligʻi bilan, 2 — vaqt oraligʻisiz.
6. Vaqt oraligʻi bilan siqishda mufta uzunligi quyidagi formula boʻyicha tanlanadi:
(3)
bu yerda :
p — press jimlari (pressning siqish moslamasi) soni;
— press bitta jimi (pressning siqish moslamasi) bosma izining kengligi, sm, puansonlar ishchi qismining kengligi boʻyicha qoʻllanilayotgan uskunaga bogʻliq holda aniqlanadi;
a — jimlar (pressning siqish moslamasi) orasidagi qabul qilinadigan oraliq qiymati, sm.
jimlar (pressning siqish moslamasi) umumiy soni quyidagi shartdan hisoblanadi:
(4)
7. Opressovkalangan armatura birikishlari muftalarining ichki diametri quyidagi shartdan kelib chiqib tanlanadi: mufta va biriktirilayotgan armatura orasidagi jami tirqish biriktirilayotgan armatura diametridan qatʼi nazar, 4 mm dan koʻp boʻlmasligi kerak, bu yerda — muftaning ichki diametri, — qobirgʻalar boʻyicha armatura koʻndalang kesimining haqiqiy maksimal gabaritli oʻlchami.
8. Muftalarning tanlangan geometrik oʻlchamlari majburiy tartibda har bir tur oʻlchami boʻyicha kamida 3 donadan iborat boʻlgan sinov namunalarini choʻzilishga sinash bilan eksperimental ravishda tekshirilishi kerak.
Birikishlarning sinalgan namunalari 1-jadval talablariga muvofiq boʻlishi lozim.
Opressovkalangan birikishlarning buzilishida armatura oʻzagini muftadan sugʻurib olishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Mufta siqilgan qismining jami oʻlchamini qiymatlaridan pastga tushirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
9. Hisoblashda olingan muftalar oʻlchamlari yoki parametrlar qiymatlarini muayyan uskuna va biriktiruvchi muftalardan foydalanib qilingan tutashuvlarni sinash natijalari boʻyicha muftaning qalinligi va muftaning umumiy uzunligi qismida toʻgʻrilashga yoʻl qoʻyiladi.
10. A800 va undan ortiq sinfga mansub armatura uchun opressovkalangan birikishlar muftalarining geometrik oʻlchamlari opressovkalash uskunalarining imkoniyatlarini hisobga olgan holda eksperimental ravishda asoslanishi kerak.
11. A400 va A600 sinflarga mansub armatura uchun opressovkalangan birikishlarning poʻlat 10 dan qilingan muftalari oʻlchamlari quyidagi 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval

iluvchi armatura sinfi

Biriktirilayotgan armatura diametri dh, mm

Biriktiruvchi muftalar geometrik oʻlchamlari

uzunligi l0, mm

devor qalinligi t, mm

tashqi diametr d+2/M, mm

kamida

A400

16

8dh vaqt oraligʻi bilan koʻp martalab opressovkalashda

4,5

28,5

18

5

32

20

5,5

35

22

6

39

25

8

43,5

28

9

49

32

10

55,5

36

11

62

40

12

69,5

A600

16

9dh vaqt oraligʻi bilan koʻp martalab opressovkalashda

6

32

18

6,5

36

20

7,5

40

22

8,5

45

25

10

48

28

11

56

32

12

63

36

13

68

40

14

75