Ўзбекистон Республикасининг Шаҳарсозлик кодексига мувофиқ буюраман:

1. ШНҚ 2.03.16-23 «Совуқ ҳолда букилган рух қопламали профиллар ва гофрали листлардан юпқа деворли пўлат конструкциялар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси ҳамда «Ўзсаноатқурилишматериаллари» уюшмаси билан келишилган.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари (бундан буён матнда ШНҚ деб юритилади) юпқа деворли совуқ ҳолда букилиб рухланган профиллар ва гофрали листлардан қурилган ШНК 2.03.05-13га мувофиқ 2 — 4-гуруҳларнинг бино ва иншоотларининг конструкцияларини ҳисоблаш ва лойиҳалашга оид бўлган талабларни белгилайди.

Ушбу ШНҚ талаблари оралиғи 24 m дан металл конструкцияларининг юқори қисмигача бўлган баландлиги 15 m дан ошмайдиган ҳамда минус 40°C дан плюс 100°C гача ҳароратли ноагрессив ёки кам агрессив муҳитда фойдаланиладиган (сейсмиклик даражаси 6 ва ундан паст бўлган ҳудудлар учун қаватлари сони тўрттадан ортиқ бўлмаган, сейсмиклик даражаси 7 дан 9 гача бўлган ҳудудлар учун қаватлари сони учтадан ортиқ бўлмаган), шунингдек фойдаланиш мақсадига кўра бино ва иншоотлар синч (каркас)ларнинг конструкцияларига нисбатан қўлланилади.

Мазкур ШНҚда белгиланган талаблар кўприк ҳамда осма кранли бино ва иншоотларнинг конструкцияларига, ускунадан динамик юкларни сезадиган ёки толиқиш таъсирлари тушадиган конструкцияларга, шунингдек айлана ёки тўртбурчакли ёпиқ кесимнинг совуқ ҳолда букилган профилларидан қурилган конструкцияларга нисбатан татбиқ этилмайди.

1. Мазкур ШНҚда қуйидаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга ҳаволалар келтирилган:

ШНҚ 2.01.02-04 «Бинолар ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги»;

ШНҚ 2.03.05-13 «Пўлат конструкциялар. Лойиҳалаш меъёрлари»;

ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар»;

ҚМҚ 2.01.07-96 «Юклар ва таъсирлар»;

ҚМҚ 2.03.11-96 «Қурилиш конструкцияларини коррозиядан ҳимоя қилиш»;

ҚМҚ 2.01.03-19 «Сейсмик ҳудудларда қурилиш»;

ГОСТ 9.401-2018 «Коррозия ва эскиришдан ҳимоялашнинг ягона тизими. Лок-бўёқ қопламалар. Иқлим омилларининг таъсирига бардошлилик бўйича умумий талаблар ва тезлаштирилган синов усуллари» (расмий манба: Единая система защиты от коррозии и старения. Покрытия лакокрасочные. Общие требования и методы ускоренных испытаний на стойкость к воздействию климатических факторов);

ГОСТ 9454-78 «Металлар. Паст, хона ва юқори ҳароратларда зарб эгилишга синов усули» (расмий манба: Металлы. Метод испытания на ударный изгиб при пониженных, комнатной и повышенных температурах);

ГОСТ 7796-70 «Олтибурчак қисқартирилган бошли аниқлик синфи В бўлган болтлар. Конструкция ва ўлчамлар» (расмий манба: Болты с шестигранной уменьшенной головкой класса точности В. Конструкция и размеры);

ГОСТ 7798-70 «Олтибурчаки қисқартирилган бошли аниқлик синфи В бўлган болтлар. Конструкция ва ўлчамлар» (расмий манба: Болты с шестигранной головкой класса точности В. Конструкция и размеры);

ГОСТ 7805-70 «Олтибурчак қисқартирилган бошли аниқлик синфи А бўлган болтлар. Конструкция ва ўлчамлар» (расмий манба: Болты с шестигранной головкой класса точности А. Конструкция и размеры);

ГОСТ 5915-70 «Олтибурчак аниқлик синфи В бўлган гайкалар. Конструкция ва ўлчамлар» (расмий манба: Гайки шестигранные класса точности В. Конструкция и размеры);

ГОСТ 5927-70 «Олтибурчак аниқлик синфи А бўлган гайкалар. Конструкция ва ўлчамлар» (расмий манба: Гайки шестигранные класса точности А. Конструкция и размеры);

ГОСТ ISO 4032-2014 «Нормал олтибурчак гайкалар (1-тур). Аниқлик синфи А ва В» (расмий манба: Гаики шестигранные нормальные (ТИП 1) Классы точности А и В);

ГОСТ ISO 898-1-2014 «Лигерланган ва углеродли пўлатдан қилинган маҳкамлаш буюмларининг механик хусусиятлари. 1-қисм. Мустаҳкамлик синфи ўрнатилган майда ва йирик қадам резбали болтлар, винтлар ва шпилькалар» (расмий манба: Механические свойства крепежных изделий из углеродистых и легированных сталей. Часть 1. Болты, винты и шпильки установленных классов прочности с крупным и мелким шагом резьбы);

ISO 15977-2002 «Тортқи ўзакли ва бўртиб чиққан бошчали учи очиқ парчин мих (алюминий қотишмасидан қилинган тана ва пўлатдан қилинган ўзак)» (расмий манба: Заклепки «слепые» с открытым концом, разрывающимся вытяжным сердечником и выступающей головкой (корпус из алюминиевого сплава и стальной сердечник);

ISO 15979-2002 «Тортқи ўзакли ва бўртиб чиққан бошчали учи очиқ парчин мих (танаси ва ўзаги пўлатдан қилинган)» (расмий манба: Заклепки «слепые» с открытым концом, разрывающимся вытяжным сердечником и выступающей головкой (корпус и сердечник из стали);

ISO 15980-2002 «Тортқи ўзакли ва яширин бошчали учи очиқ парчин мих (танаси ва ўзаги пўлатдан қилинган)» (расмий манба: Заклепки «слепые» с открытым концом, разрывающимся вытяжным сердечником и потайной головкой (корпус и сердечник из стали);

ГОСТ 14918-2020 «Иссиқлайин рухланган листли прокат. Техник шартлар» (расмий манба: Прокат листовой горячеоцинкованный. Технические условия);

ГОСТ 16523-97 «Умумий мақсадларга мўлжалланган оддий ва юқори сифатли углеродли юпқа пўлатли листлардан ясалган прокат. Техник шартлар» (расмий манба: Прокат тонколистовой из углеродистой стали качественной и обыкновенного качества общего назначения. Технические условия);

ГОСТ 21779-82 «Қурилишда геометрик кўрсаткичлар аниқлигини таъминлаш тизими. Технологик четлашишлар» (расмий манба: Система обеспечения точности геометрических кўрсаткичов в строительстве. Технологические допуски);

ГОСТ 21780-2006 «Қурилишда геометрик аниқликни таъминлаш тизими. Ҳисоб аниқлиги» (расмий манба: Система обеспечения точности геометрических параметров в строительстве. Расчет точности);

ГОСТ 23118-2019 «Қурилиш пўлат конструкциялари. Умумий техник шартлар» (расмий манба: Конструкции стальные строительные. Общие технические условия);

ГОСТ 27751-2014 «Қурилиш конструкциялари ва асослар ишончлилиги. Умумий қоидалар» (расмий манба: Надежность строительных конструкций и оснований. Основные положения);

ГОСТ 27772-2021 «Пўлат қурилиш конструкциялари учун прокатлар. Умумий техник шартлар» (расмий манба: Прокат для строительных стальных конструкций. Общие технические условия);

ГОСТ 34180-2017 «Узлуксиз линияли полимерли иссиқ рух аралашмаси ёрдамида қопланган ва юпқа листли совуқ ҳолда чўзилган прокатлар. Техник шартлар» (расмий манба: Прокат стальной тонколистовой холоднокатаный и холоднокатаный горячеоцинкованный с полимерным покрытием с непрерывных линий. Технические условия).

2. Ушбу ШНҚда қуйидаги атамалар ва уларнинг таърифлари қўлланилган:

енгил юпқа деворли пўлат конструкциялар — қалинлиги 4 mm дан ошмайдиган совуқ ҳолда букилиб рухланган профиллар ва гофрали листлардан тайёрланган ҳамда ишлаб чиқарилган конструкциялар;

итерация — охирги икки ҳисоблаш босқичининг натижалари тўлиқ ёки деярли бирлашмагунча, олдинги ҳисоблаш босқичининг натижаларидан фойдаланишга асосланган профил кесими кўрсаткичларини кетма-кет ҳисоблаш;

кассетали профил — профилларни бир-бирига улаш учун мўлжалланган оралиқ бўйлаб таянч қовурғаларни ҳосил қилувчи ва оралиқ қовурғаларни ушлаб турадиган, оралиққа перпендикуляр йўналишда жойлашган катта чекка эгилишлари мавжуд бўлган профилли лист;

ишончлилик — фойдаланиш даврида қурилиш конструкцияларининг белгиланган функцияларни бажариш ва талаб қилинган сифат таъминлаш қобилияти;

таянч — элемент кучларини пойдеворга ёки бошқа таркибий элементга ўтказишга мўлжалланган конструкция тугуни;

самарали кенглик — нормал ва уринма кучланишлар ёки уларнинг биргаликдаги таъсирлардан маҳаллий устуворлигини йўқотиши натижасида камаядиган элемент кесим юзасининг кенглиги;

самарали юза — элемент кесимининг кенглиги ёки қалинлиги билан аниқланадиган, нормал ва уринма кучланишлар ёки уларнинг биргаликдаги таъсирлардан маҳаллий устуворлигини йўқотиши натижасида камаядиган элемент кесим юзаси.

3. Совуқ ҳолда букилган рух қопламали профиллар ва гофрали листлардан юпқа деворли пўлат конструкцияларни лойиҳалаш ГОСТ 27751-2014 ва ШНҚ 2.03.05-13да белгиланган талабларга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

4. Техник-иқтисодий асослантирилган ҳолларда бинолар ва иншоотларнинг оралиқлари, баландлиги, қаватларини ва мазкур ШНК талаблари қийматлардан юқори бўлган синч (каркас) конструкцияларини совуқ ҳолда букилган рух қопламали юпқа деворли пўлат профиллардан фойдаланиб лойиҳалашга йўл қўйилади.

5. Совуқ ҳолда букилган рух қопламали профиллар ва гофрали листлардан юпқа деворли пўлат конструкцияларни лойиҳалашда ШНҚ 2.01.02-04га мувофиқ қурилиш конструкциялари ёнғин таъсиридан ҳимояланган бўлиши лозим.

6. Конструкцияларнинг юк кўтариш қобилияти (мустаҳкамлиги) ва деформацияланиши конструкциянинг геометрик кўрсаткичларига, конструктив элементларига, пайвандлаш, болтли ва бошқа уланишларга қўйилган талабларга, шунингдек уларнинг иш хусусияти ва шароитларига асосан конструкциянинг бошқа элементлари ва деталлари ШНҚ 2.03.05-13, ҚМҚ 2.01.07-96 ларга мувофиқ таъминланган бўлиши керак.

7. Бино ва иншоотлар ва конструктив элементларнинг геометрик кўрсаткичлари аниқлигини ҳисоблаш ГОСТ 21780-2006га мувофиқ амалга оширилиши лозим.

8. Конструкцияларнинг бўт йиғилишини таъминлаш бўйича лойиҳалаш ечимлари геометрик кўрсаткичларнинг аниқлигини ҳисоблашдан олинган маълумотларга асосланган бўлиши керак.

9. Лойиҳалаш жараёнида аниқликни ҳисоб китоблар асосида ГОСТ 21779-82га мувофиқ технологик қўйимлар танланиши лозим.

10. Каркасларда пўлатдан ясалган юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллар билан бир қаторда иссиқ прокатка қилинган ва улама пайвандланган элементларни қўллашга йўл қўйилади.

11. Енгил юпқа деворли пўлат конструкцияларни лойиҳалашда буралиш ҳосил бўлишини олдини олиш мақсадида элементлар бўшатилиши керак.

Сиқилган буралишларга йўл қўймаслик ва бурилишга мойиллиги бўлган кўндаланг кесимларнинг депланацияланиш эркинлигини чеклайдиган тугунлардан фойдаланмаслик лозим.

12. Енгил юпқа деворли пўлат конструкциялардан тайёрланган синч (каркас)ларни лойиҳалашда уларнинг уланиш тизимларида ШНҚ 2.03.05-13 талабларига риоя қилиниши зарур.

Уланиш тизимларнинг симметриклиги таъминланиши, бунда симметрик бўлмаган кесмали ёки битта симметрия ўқли кесмали бўшатиладиган элементларнинг юқори ва пастки қирраларини бўшатишга йўл қўйилади.

13. Қоплама таянчларини тасмалар билан бўшатиш, икки нишабли томнинг тепа элементи (конка)да уларни ўзаро бириктирувчи элементлар билан бирлаштириш лозим.

14. Сейсмиклик даражаси 7 балл ва ундан юқори бўлган ҳудудларда ишлатиладиган синч (каркас)лар учун ҚМҚ 2.01.03-19да белгиланган талабларга амал қилиш керак.

15. Пўлатдан ясалган юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллардан ясалган конструкцияларни ШНҚ 2.03.05-13га мувофиқ ҳисоблаш керак.

Ҳисоб китобларда ушбу ШНҚнинг 14-иловасида келтирилган асосий белгилардан фойдаланишга йўл қўйилади.

16. Пўлатдан ясалган конструкцияларни ҳисоблашни чегаравий ҳолат усули ҳамда экспериментал тадқиқотлар маълумотлари асосида амалга ошириш лозим.

17. Конструкцияларнинг кўтариб туриш имкониятини ҳисоблашда профиллар кўндаланг кесимларининг ташқи кучларга қаршилигини тафсивловчи ва уларнинг кучланган-деформацияланган ҳолатига боғлиқ бўлган кўрсаткичларни ҳисобга олиш керак.

18. Енгил юпқа деворли пўлат конструкциялар элементларини кучланган-деформацияланган ҳолатига кўра эластик пўлатда кесманинг сиқилган қисмларида маҳаллий устуворликни йўқотилиши кузатиладиган махсус синфларга ажратиш, кесимнинг барча қисмларида кучлар |σ| < Ry оралиғида қолиши, бунда барча кесимлар эластик муҳитда ишлаши лозим.

19. Профилнинг кўтариб туриш қобилиятининг пасайиши кесмаларнинг камайиши орқали ҳисобга олиниши керак.

20. Пўлатдан ясалган юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллардан ясалган конструкцияларни ҳисоблашда, профилларнинг ўзига хос хусусиятлари ва қуйидаги юкламаларни ҳисобга олиш керак:

маҳаллий устуворликнинг олдиндан йўқотилиши;

юклама таъсирида кўндаланг кесим шаклининг бузилиши;

эгилиш бурчагининг кўндаланг кесимларнинг геометрик хусусиятларига таъсири;

устуворликнинг йўқотишларини бурама ёки эгилган-буралган шакли;

кўндаланг юкламалар таъсирида токчаларнинг эзилиши ва қийшайиши.

21. Сиқилган буралишларда элементларда B бимоментнинг пайдо бўлиши туфайли нормал кучланишларнинг сезиларли даражада ошиши билан боғлиқлигини пўлатдан ясалган юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллардан ясалган конструкцияларни лойиҳалашда уларни буралиш, сиқилган буралишларга қаршилигининг кучсизлиги ҳисобга олиниши керак.

22. Енгил юпқа деворли пўлат конструкция элементларида сиқилган буралишларнинг пайдо бўлишига йўл қўймаслик лозим.

23. Буралиш деформацияси вужудга келганда енгил юпқа деворли пўлат конструкция элементлари ШНҚ 2.03.05-13 га мувофиқ ҳисобланиши керак.

24. Енгил юпқа деворли пўлат конструкциянинг тугунларида бирлаштирувчи элементларини (қўшимчалар, планкалар, қабул қилувчи бурчаклар ва бошқалар) конструкциялаш ва ҳисоблаш лозим.

25. Тугунларда таъсир қилувчи кучланишга уларнинг кўтариб туриш қобилиятини (мустаҳкамлик) таъминлаш, шунингдек ҳисоблаш схемаларини тузишда уларнинг аниқ иш хусусиятни ҳисобга олиш керак.

26. Резбали винтлардаги ва уйғунлашган (комбинация) тортувчи парчинлардаги фасонкасиз тугунларни конструкциялашда тугунлар ва бириктиришдаги мумкин бўлган эксцентриситетларни таъсирини ҳисобга олиш лозим.

27. Енгил юпқа деворли пўлат конструкцияларни эгилувчи элементларининг кўтариш қобилиятини (мустаҳкамлик) ҳисоблашда силжишнинг кечикиш таъсири ҳисобга олинмаслигига йўл қўйилади.

28. Пўлатдан ясалган юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллардан ясалган конструкциялар ва бирикмаларни ҳисоблашда юклар γ_f ва материал γ_m бўйича ишончлилик коэффициентлари, шунингдек ишлаш шароити γ_c коэффициентлари ҳамда иншоот ва унинг элементининг вазифасига кўра γ_n ишончлилик коэффициенти ҳисобга олиниши керак.

29. Кўтариб турувчи конструкцияларнинг ишончлилигини таъминлаш учун юк ва қаршиликларнинг меъёрий ҳамда ҳисобий қийматларидан фойдаланиш лозим.

30. Пўлатнинг ҳисобланган юки P ва ҳисобланган қаршилиги R юкламалар γ_f ва материал γ_m бўйича ишончлилик коэффициентларини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:

P = P_n ∙ γ_f, (1)

R = R_n / γ_m, (2)

бу ерда:

P_n ва R_n — ГОСТ 27751-2014, ГОСТ 14918-2020, ГОСТ 16523-1997, ҚМҚ 2.01.07-96 ҳамда ШНҚ 2.03.05-13 бўйича аниқланадиган меъёрий юк ва қаршилик.

31. Конструктив элементнинг иш хусусиятларини ҳисобга олиш учун пўлатнинг ҳисобланган қаршилиги кўпайтириладиган ишлаш шароити γ_c коэффициенти қўлланиши керак.

32. Ишлаш шароити γ_c коэффициенти ГОСТ 27751-2014, ШНҚ 2.03.05-13 талабларига мувофиқ аниқланиши лозим.

33. Енгил юпқа деворли пўлат конструкция элементлари учун γ_c мазкур ШНҚнинг 1-иловасининг 1-жадвалида келтирилган.

34. Қурилаётган қурилиш объектининг жавобгарлик синфини ҳисобга олишда, шунингдек пўлатдан бўлган юпқа деворли конструкциялардан фойдаланган ҳолда бино ва иншоотларга нисбатан жавобгарлик даражаси (юқори, нормал ва паст бўлган минимал) қийматлари ГОСТ 27751-2014га мувофиқ ҳолда вазифасига кўра ишончлилик коэффициенти γ_n ни қўллаш лозим.

35. Иссиқ прокат қилинган конструкциялар учун қиймат ШНҚ 2.03.05-13 бўйича ҳисобланиши керак.

36. Конструкцияларни тайёрлаш технологияларини ишлаб чиқиш ва монтаж қилишда аниқлик синфи лойиҳада кўрсатилиши лозим.

37. Конструкциянинг ГОСТ 23118-2019нинг 9-иловаси 1-жадвали бўйича аниқлик синфи ва яхлитланган (номинал) ўлчамига боғлиқ ҳолда конструкциянинг максимал бошланғич қийшайиш қиймати танланиши керак.

38. Элементларнинг маҳаллий қийшайиш оғишлари элементларни устуворлик бўйича кўтариб туриш қобилиятини (мустаҳкамлик) аниқлаш формулаларида ҳисобга олинган бўлиши керак.

Элементларнинг устуворликни йўқотишнинг текис формасида e₀/L нисбий бошланғич маҳаллий қийшайиш камчиликлари мазкур ШНҚнинг 1-иловаси 2-жадвалида келтирилган.

Бошланғич маҳаллий қийшайиш камчиликларининг ҳисоблаш қийматлари e₀/L.

39. Мазкур ШНҚнинг талабларига мувофиқ пўлатдан юпқа деворли рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профилларнинг кўндаланг кесимлари шакли қуйидагиларга бўлинади:

ушбу ШНҚнинг 2-иловаси 1-расмига мувофиқ энг кўп қўлланиладиган профилларга;

мазкур ШНҚнинг 2-иловаси 2-расмига асосан очиқ ва ёпиқ кесмали улама профилларга;

ушбу ШНҚнинг 2-иловаси 3-расмига кўра тўсувчи конструкциялар ва тўшамалар учун келтирилган профилларга.

40. Профилларнинг пластинасимон элементлари бикрликнинг бўйлама элементлари билан мустаҳкамланиши лозим.

41. Четки ёки оралиқдаги бўлиши мумкин бўлган совуқ ҳолда букилган профилларнинг ва профилланган листларнинг бикрлиги бўйлама элементларининг бир турдаги шакллари мазкур ШНҚнинг 2-иловаси 4-расмида келтирилган.

42. Иссиқ прокатка қилинган элементларни қўллаб енгил юпқа деворли пўлат конструкциялардан тайёрланган синчларни (каркас) лойиҳалашда ШНҚ 2.03.05-13 талабларига риоя қилиниши керак.

43. Пўлатдан рух билан қопланган совуқ ҳолда букилган профиллар ГОСТ 14918-20 бўйича қалинлиги 1 дан 4 mm гача, прокатнинг қалинлиги ва кенглиги бўйича юқори аниқликда, кесилган қиррали ва рух қопламаси 275-синфидан паст бўлмаган нормал текисликдан, пўлатнинг маркаси 220, 250, 280, 320, 350, 390, 420 ва 450 бўлган углеродли пўлатдан ясалган совуқ ҳолда прокат қилинган, узлуксиз рух билан қопловчи агрегатларда рухланган листлардан тайёрланиши лозим.

44. Кассетали профилларни ишлаб чиқариш учун қалинлиги 0,75 mm дан гофрали профиллар учун — 0,6 mm бошлаб пўлатдан фойдаланишга йўл қўйилади.

45. Қоплама синфи бўйича коррозияга зарур чидамлиликни таъминлайдиган алюмин-рухли, рух-алюминли, рух-алюмин-магний қопламали, пўлатдан ясалган юпқа листли прокатлардан фойдаланишга йўл қўйилади.

46. Букилган профилларнинг ҳисобий қаршиликлари ушбу ШНҚнинг 3-иловаси 1-жадвалида келтирилган формулалар бўйича аниқланиши керак.

47. Оқувчанлик чегараси 350 Н/mm² гача бўлган прокатлар учун 𝛾_m = 1,025, ва оқувчанлик чегараси 350 Н/mm² ва ундан юқори бўлган прокатлар учун 𝛾_m = 1,05 га тенг қабул қилиниши лозим.

48. Совуқ ҳолда прокатка қилинган листли прокатларни чўзилиш, сиқилиш ва букилишдаги меъёрий ва ҳисобий қаршиликлари мазкур ШНҚнинг 3-иловасидаги 2-жадвалда келтирилган.

49. Коррозияга қарши ҳимояни кучайтириш зарур бўлганда ГОСТ 34180-2017га мувофиқ полимер қопламали совуқ ҳолда прокатка қилинган иссиқ рухланган прокатдан совуқ ҳолда букилган тури ва гофрали профиллардан фойдаланиш керак.

50. Ёрдамчи қисмлар (фасонка, маҳкамловчи элементлар, таянч плиталар ва бошқалар) учун ГОСТ 27772-2021 бўйича мустаҳкамлик синфи С255 дан кичик бўлмаган пўлатлардан фойдаланиш лозим.

51. Пўлатдан ясалган юпқа деворли профиллардан конструкциялар элементларининг асосий уланишлари ўзи резбаланадиган ва пармаланадиган винтли болтларда, тортувчи михпарчин ва дюбелларда амалга оширилиши керак.

52. Металлар мазкур ШНҚ ва қуйидаги стандартлар талабларига жавоб бериши зарур:

ISO 15977-2022, ISO 15979-2002, ISO 15980-2002га мувофиқ тортувчи михпарчинлар;

ГОСТ 7796-70, ГОСТ 7798-70, ГОСТ 7805-70, ГОСТ ISO 898-1-2014га асосан болтлар ва шпилькалар;

ГОСТ 5915-70, ГОСТ 5927-70, ГОСТ ISO 4032-2014 га кўра гайкалар.

53. Иситилмайдиган бино ва иншоотлар, шунингдек иситиладиган бино ва иншоотлар учун ГОСТ 14918-2020 бўйича 220÷450 маркали пўлатдан фойдаланган ҳолда юпқа деворли профилдан, ҳисобий ҳарорати минус 45°С дан паст бўлган ҳудудлардаги ташқи муҳит билан алоқада бўладиган конструкциялардан фойдаланиш, бунда ушбу ШНҚнинг 3-иловаси 3-жадвалига мувофиқ жойлашиш ҳудуди ва синовларнинг ҳисобий ҳарорати билан чекланиши лозим.

54. Ҳисобий ҳарорат учун берилган жойнинг ШНҚ 2.01.01-22 бўйича ташқи ҳаво ҳарорати жадвалига мувофиқ 0,98 таъминланганлиги билан ўрнатилган энг совуқ кунларнинг ўртача ҳарорати қабул қилиниши зарур.

55. Очиқ омборхоналарда ёки иссиқлик таъминотисиз йиғилган ҳолда манфий ҳароратларда сақланадиган иситиладиган бино ва иншоотлар учун конструкция пўлатлари ушбу ШНҚнинг 3-иловасининг 3-жадвалига мувофиқ бўлиши керак.

56. Бузилишнинг аралаш механизми шароитида (мўрт ва ёпишқоқ), намуналарнинг визуал кузатувда кам фарқланадиган синиқ юзаларини ҳисобга олган ҳолда ёпишқоқ ташкил этувчининг улушини аниқлашда 10 марта ва ундан ортиқ катталаштиришга эга бўлган ёритгичли катталаштирувчи асбоблар (лупа)лардан фойдаланиш зарур.

57. Букилиш зоналарида маҳкамлаш (бириктириш) катталигини намуналарни танлаш ва намуналарни синовдан ўтказиш усуллари ушбу ШНҚнинг 13-иловасида келтирилган талабларга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

58. Пайванд уланишлар ва пайвандлаш материалларига қўйилган талаблар ШНҚ 2.03.05-13га мувофиқ бўлиши керак.

59. Минус 45°C дан паст бўлган ҳисобланган ҳароратда электр ёйли ва контактли пайвандлаб уланишли юпқа деворли пўлат профиллардан ясалган конструкциялардан иситилмайдиган хоналарда фойдаланишга йўл қўйилмайди.

60. Айрим турдаги конструкцияларни ҳисоблаш бўйича махсус талаблар ушбу ШНҚнинг 8-иловасига мувофиқ амалга оширилиши керак.

61. Керакли бикрликни таъминлаш ва бикрлик элементларининг устуворлигини олдиндан йўқотилишига йўл қўймаслик учун унинг ўлчамлари қуйидаги чегараларда бўлиши керак:

0,2 ≤ c/b ≤ 0,5; (3)

0,1 ≤ d/b ≤ 0,25, (4)

бу ерда:

ушбу ШНҚнинг 4-иловаси 1-жадвалига мувофиқ ўлчамлар — b, c, d;

Агар с/b < 0,2 ёки d/b < 0,1 бўлганда, қайрилиш (букилиш) ҳисобга олинмайди (с = 0 ёки d = 0).

Самарали кўндаланг кесимнинг геометрик хусусиятлари синовлар ҳисоблашлар билан аниқланганда бу чекловлар ҳисобга олинмайди.

Қайрилишнинг ўлчами с токчага перпендикуляр ўлчаниши лозим.

62. Совуқ ҳолда қолипланган элементларнинг умумий ўлчамларини (кенглиги b, баландлиги h, букилишнинг ички радиуси r ва бошқа ўлчамлари) профил юзаси бўйлаб ушбу ШНҚнинг 4-иловаси 1-жадвали ва 1-расмига мувофиқ ўлчаниши керак.

63. Бино ва иншоотларнинг кўтариб турувчи конструкцияларини юпқа деворли пўлат профилли конструкциялардан фойдаланган ҳолда лойиҳалаш мазкур ШНҚнинг 5-бобига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

64. Ҳисоблашларда профил элементлари кесимидаги ўқларнинг белгилашларини мазкур ШНҚнинг 4-иловасидаги 2-расмида келтирилганларга мувофиқ ҳисобланиши керак.

65. Профилли листлар ва кассетали профиллар учун ўқларнинг қуйидаги белгилашлари қўлланилади:

х — х — лист текислигига параллель ўқ;

у — у — лист текислигига перпендикуляр ўқ.

66. Ҳисобланган қалинлик t пўлатнинг тузатиш (корректировка) қилинган t_cor қалинлигини ҳисобга олган ҳолда олиниши керак.

бу ерда:

t = t_cor — лист қалинлигининг белгиланган этилган tg ≤ 5 % чегарасида; (5)

— лист қалинлигининг белгиланган t_g>5 % чегарасида; (6)

бу ерда:

t_cor = t_nom — t_m.p; (7)

t_g — лист тайёрлашда қалинликнинг манфий чегараси, фоиз;

t_m.p — металл қопламанинг қалинлиги;

275-синф рухли қоплама учун tm.p — 0,04 mm.

67. Тузатилган (корректировка) қилинган t_cor лист қалинлигининг тавсия этилган қийматлари:

0,6 mm ≤ t_cor ≤ 4 mm — профиллар ва профилланган листларни тайёрлаш учун;

0,6 mm ≤ t_cor ≤ 4 mm — қоплама ва уланиш жойлари учун.

Элементларнинг юк кўтариш қобилияти (мустаҳкамлиги) тажриба синовларига асосланган ҳолда ҳисоблаш йўли билан аниқлаш орқали қалинроқ ёки юпқароқ материалдан фойдаланишга йўл қўйилади.

68. Элементнинг маҳаллий устуворлигини йўқотиш кўндаланг кесимнинг геометрик хусусиятларини қисқартириш (редуцирование) йўли билан ҳисоб китобларда назарда тутилиши лозим:

кўндаланг кесим юзасини (А_ef, b_ef, t_ef), қаршилик моментини (W_ef) ва инерция моментини (I_ef);

қисқартирилган хусусиятларни аниқлаш услуби мазкур ШНҚнинг 5-боби учинчи параграфида келтирилган.

69. Конструктив элементларнинг ҳар бир тури учун биринчи ва иккинчи чегаравий ҳолатлар бўйича қисқартирилган хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда кўтариб туриш қобилиятини (мустаҳкамлигини) текшириш ишларини бажариш лозим.

70. Кўтариб туриш қобилиятини (мустаҳкамлигини) марказий сиқилган кесим мисолида қуйидаги формула бўйича амалга ошириш керак:

бу ерда:

F — юклама ва таъсирларнинг фойдасиз кесимларидан элементдаги максимал ҳисобланган куч омили;

G_ef — юклама ва таъсирнинг бу уйғунлашган (комбинация) стерженнинг кўндаланг кесимининг қисқартирилган геометрик кўрсаткичи;

R_n — пўлатнинг меъёрий қаршилиги, вақтинчалик қаршилик ёки оқувчанлик чегараси;

γ_m — материал бўйича ишончлилик коэффициенти;

γ_c — иш шароити коэффициенти;

F — куч факторини ҳисоблашда бино ва иншоотларни вазифасига кўра γ_n — ишончлилик коэффициенти ҳисобга олиниши лозим.

Иккинчи чегаравий ҳолат бўйича текширишни қуйидаги формула бўйича кесимни қисқартиришни ҳисобга олган ҳолда конструкцияга меъёрий юкламаларни таъсири орқали амалга ошириш керак:

бу ерда:

f — конструкция элементини эгилиши (букилиши) ёки силжиши;

f_u — ҚМҚ 2.01.07-96га мувофиқ конструкция элементининг чегаравий эгилиши.

71. Профиллар кесимларининг геометрик хусусиятларини аниқлашда профил бурчакларидаги яхлитлаш радиусларини ҳисобга олмасдан яқинлашиш усулини қўллаш керак.

ички радиус r ≤ 5t ва r ≤ 0,10b_p бўлганда, эгиш бурчаги радиусининг кесимнинг кўтариб туриш қобилиятига (мустаҳкамлиги) таъсири ҳисобга олинмаслигига йўл қўйилади.

Кўндаланг кесим бурчак остида уланган b_p ни ушбу ШНҚнинг4-иловасидаги 3-расмга мувофиқ барча текис элементлар деб ҳисоблашга йўл қўйилади.

Кўндаланг кесим бикрлигининг хусусиятини аниқлашда эгилиш бурчагининг таъсири ҳисобга олиниши керак.

72. Эгилиш бурчакларини ҳисобга олган ҳолда профил кўндаланг кесимлари текис жойларининг назарий кенглиги b_p ва баландлиги h_w ўлчамлари ушбу ШНҚнинг 4-иловасидаги 3-расмда келтирилгандек қўшни бурчак элементларининг ўрта нуқталаридан ўлчаниши керак.

бу ерда:

73. Эгилган зоналарнинг кесманинг геометрик хусусиятларига таъсири қуйидаги яқинлашиш формулалари ёрдамида бурчак остида бирлаштиришларга эга бўлиши, ушбу ШНҚнинг 4-иловасидаги 4-расмга мувофиқ ўхшаш кесмалар учун ҳисобланган қийматларни камайтириш орқали ҳисобга олиниши мумкин.

бу ерда:

A_g — кўндаланг кесимнинг тўлиқ юзасини;

A_{g,sh —} ўткир бурчакли кесимлар учун A_g нинг қиймати;

b_{p,i —} ўткир бурчакли кесимлардаги i-чи текис элементнинг назарий кенглиги;

𝐼_g — тўлиқ кўндаланг кесимнинг инерция моменти;

𝐼_{g,sh —} ўткир бурчакли кесимлар учун 𝐼_g нинг қиймати;

𝐼 — тўлиқ кўндаланг кесимнинг секториал инерция моменти;

𝐼_ω,sh — ўткир бурчакли кесимлар учун 𝐼 нинг қиймати;

φ — икки текис элементлар орасидаги бурчак;

m — текис элементлар (пластиналар) сони;

n — эгри чизиқли элементлар сони (эгилиш бурчаклари);

r_j — эгри чизиқли j элементнинг ички радиуси.

74. Ушбу ШНҚнинг 10 — 13-формулалари бўйича аниқланадиган кичрайтирилган қийматлар текис элементларнинг назарий кенглиги уларнинг ўрта чизиқларини кесишиш нуқтасидан ўлчанишини ҳисобга олган ҳолда Аef, Ief,x, Ief,y кўндаланг кесимнинг самарали хусусиятларини ҳисоблаш учун ҳам ишлатилишига йўл қўйилади.

75. Ички радиус r>0,04tE/R_yn, бўлганда, профил кесимининг юк кўтариш қобилияти (мустаҳкамлиги) синовлар орқали аниқланиши лозим.

76. Совуқ ҳолда букилган элементларнинг кўтариб туриш имконияти ва бикрлигини аниқлашда маҳаллий устуворликни ва кўндаланг кесимнинг сиқилган қисми шаклининг устуворлигини йўқотиш таъсирини ҳисобга олиш керак.

77. Юпқа деворли конструктив элементнинг кўндаланг кесимининг қисқартирилган юзани маҳаллий устуворликни йўқотганидан сўнг қуйидаги формула бўйича аниқланади:

78. Максимал қийшайиш профилнинг кўндаланг кесими баландлигининг 5 фоизидан кам бўлганда кенг сиқилган токча қийшайишининг кўтариб туриш қобилиятига (мустаҳкамлик) таъсири ҳисобга олинмайди.

Қийшайиш каттароқ бўлганда, кўтариб туриш қобилиятининг пасайиши (масалан, кенг токчаларнинг оғирлигини камайтириш ёки деворларнинг мумкин бўлган эгилишини ҳисоблаш йўли орқали) инобатга олиниши керак.

Кўндаланг кесим элементлари ва гофрали листлар учун, b/t ≤ 250 h/b шарт бажарилганда, кенг токча қийшайишининг таъсири b мазкур ШНҚнинг 4-иловасидаги 5-расмга мувофиқ ҳисобга олинмайди.

Кенг токчанинг қийшайиши нейтрал ўқ йўналишидаги ички қийшайиш билан тавсифланишига (масалан, токча кўндаланг кесимнинг сиқилган зонасида жойлашган эгилишга учраган элементнинг кенг токчаларида ёки аркали тўсинларда рўй бериши) йўл қўйилади.

79. Кассетали профиллар учун кенг токчаларнинг қийшайишининг таъсирини ҳисобга олиш ушбу ШНҚнинг 7-боби иккинчи параграфида келтирилган.

80. Юклама қўйилишидан олдин тўғри чизиқли бўлган бикрлик элементли ва бикрлик элементисиз профилнинг сиқилган ва чўзилган токчасининг қийшайишига мисол мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 5-расмида келтирилган.

81. Сиқилган токчанинг қийшиқлиги v (токчанинг нейтрал ўққа қараб ичкарига қийшайишининг деформацияси) қуйида келтирилган формула ёрдамида ҳисобланади. Ҳисоблаш бикрликнинг бўйлама элементлари бўлган ва бўлмаган, сиқилган ва чўзилган токчалар учун қўлланилади.

аркали тўсинлар учун қуйидаги формула,

бу ерда:

b_қийш — қути ва каллакли кесим деворлари ёки токча свеси орасидаги масофанинг ярми;

E — эластиклик модули (Юнг модули);

r — аркали тўсин қийшиқлигининг радиуси;

t — токча қалинлиги;

y — қаралаётган токчадан нейтрал ўққача бўлган масофа;

σa — тўлиқ кўндаланг кесимда ҳисобланган токчадаги кучланиш.

Агар кучланиш самарали кўндаланг кесим учун ҳисобланганда σ_a самарали кўндаланг кесимдаги кучланишни токчанинг самарали юзаси токчанинг тўлиқ юза нисбатига кўпайтириш йўли билан аниқланади.

82. Совуқ ҳолда букилган профилларнинг кўтариб туриш қобилияти ва бикрлигини аниқлашда, маҳаллий устуворлик ва кесим формаси устуворлигининг йўқотилиши таъсирини ҳисобга олиш керак.

83. Кесим шакли устуворлигининг йўқотилиши таъсири ушбу ШНҚнинг 4-иловаси 6 а) — д) расмларида кўрсатилган ҳолатлар учун ҳисобга олиниши, бунда кесим шакл устуворлигининг йўқотилиши таъсири сонли усуллар ёки қисқа устунларни синаш билан устуворликка чизиқли ва чизиқсиз ҳисоблаш орқали баҳоланиши лозим.

84. Қисқартириладиган элементнинг доимий қалинлигида қисқартириш пластинканинг қалинлигини ўзгартириш b_ef = ρb ҳисобига олиб борилади, шунингдек қисқартиришни қалинликни t_ef = ρt ўзгартириш орқали амалга ошириш мумкин.

Бўйлама рамкаларга маҳкамлагичлари бўлган силлиқ сиқилган пластиналар учун (масалан, иккита Т шаклидаги кесимнинг девори ёки токча ва С шаклидаги кесим девор) қисқартириш коэффициенти қуйидагича аниқланади:

ρ = 1,0 бўлганда;

бу ерда (3 + ψ) ≥ 0.

Бўйлама қирранинг биттаси бўйича маҳкамлагичлар бўлган силлиқ пластиналар учун қисқартириш коэффициенти қуйидагича аниқланади:

ρ = 1,0 бўлганда,

бу ерда:

85. Бўйлама қирранинг иккитаси бўйича маҳкамлагичлари (С шаклидаги кесимнинг деворлари ва токчалари) ёки битта томондан маҳкамланган (швеллер ёки бурчак токчалари) силлиқ сиқилган пластиналар учун қисқартириш коэффициенти пластинанинг устуворлигини йўқотишининг критик кучланишига σcr боғлиқ ҳолда аниқланади:

Бу ерда:

— ушбу ШНҚнинг 4-иловасининг 2 ва 3-жадвалида чегаравий шартларга ва пластинадаги кучланишларнинг хусусиятига боғлиқ коэффициенти келтирилган;

b — мос келадиган назарий кенгликка тенг келадиган пластинка кенглиги (bp, bp,c, bp,d — ушбу ШНҚнинг 4-иловасининг 3-расмида келтирилган);

t — пластинканинг ҳисобланган қалинлиги;

ν — Пуассон коэффициенти (пўлат учун ν = 0,3).

Пўлат пластинкалар учун қуйидаги формула орқали ҳисобланади:

Бу ерда:

86. Мазкур ШНҚнинг 85-бандига мувофиқ усулга альтернатив сифатида, сиқилиш кучланишлари даражасида ҳисобланган қаршиликдан паст бўлган самарали юзаларни аниқлаш учун қуйидаги формулалардан фойдаланиш мумкин:

битта томондан маҳкамланадиган силлиқ сиқилган туртиб чиққан пластиналар учун (лист осилиши):

Бу ерда:

σ_com — юкланиш таъсиридаги пластинанинг қисқартирилган кесимидаги сиқишнинг аниқ кучланишлари (пластинадаги сиқиш кучланишининг максимал қиймати олинади);

ψ — кичик кучланишнинг каттароғига нисбати, мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 2 ва 3-жадвалларига мувофиқ сиқилиш мусбат (ижобий) ҳисобланади.

87. Қисқартирилган кесимнинг геометрик хусусиятларини аниқлаш учун ушбу ШНқнинг 4-иловасининг 2 ва 3-жадвалларида келтирилган формулалар билан аниқланган самарали b_ef, кенглиги ва k_σ, коэффициентини аниқлаш керак.

88. Профилларнинг кўндаланг кесимини ташкил этувчи пластиналарнинг бикрлиги ва кўтариб туриш қобилиятини ошириш учун уларни оралик ва чекка бикрлик элементлари билан кучайтирилади.

89. Бикрлик элементлари томонидан пластинага қўйилган эластикликка мойил боғланишларнинг бикрлиги мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 7-расмида келтирилган узунлик бўйича битта юкламани u қўйилиши билан ҳисобга олиниши лозим.

90. Узунлик бирлиги учун боғланишларнинг бикрлиги K қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

δ — бикрллик элементи кўндаланг кесимининг самарали кўндаланг кесимни оғирлик марказида b₁ профилнинг узунлик бирлигига таъсир қиладиган бикр элементининг битта юклама u таъсирида силжиши.

Бикрликнинг четки элементлари учун силжиш δ қуйидаги формула билан аниқланади:

91. Четки қайрилишнинг кўндаланг кесими мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 8-расмида кўрсатилган с ва d вертикал ва горизонтал бикрлик элементидан ҳамда маҳкамланадиган пластинка текис жойининг b_p туташган самарали қисмидан b_e2 иборат бўлиши керак.

92. Девор, устки ва пастки токчалардан ташкил топган профилларнинг С ва Z шаклидаги ва ўхшаш кесимлар токчаларининг четки қайрилишларини ҳисоблаш, қайрилишлар кўринишидаги бикрлик элементлари бўлган сиқилган токчаларнинг самарали кенглигини аниқлаш билан бошланиши, бунда с ва d кўрсаткичлари мазкур ШНҚнинг 5-боби 3-параграфи бўйича аниқланиши лозим.

Сиқилган токчанинг бошланғич самарали кесими четки қайрилиш томонидан токчага қўйиладиган бикрлик K = ∞ ва кучланиш R_y га тенг деб аниқланади.

93. Мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 7 ва 8-расмларида келтирилган b_е1 ва b_е2 самарали кенгликларнинг бошланғич қийматлари, ясси элемент (bp) икки томондан тиралганлиги ушбу ШНҚнинг 84 ёки 85-бандлар бўйича аниқланиши лозим.

94. Мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 8-расмида келтирилган самарали кенгликнинг с_ef бошланғич қийматлари қуйидагича аниқланиши керак:

бир қаватли четки қайрилишлар учун:

бу ерда:

ρ устуворликни йўқотиш коэффициенти k_σ ни ҳисобга олиш билан аниқланади:

икки қаватли четки қайрилишлар учун: c_ef = ρb_{p,c ,}

бунда, ρ устуворликни йўқотиш коэффициенти k_σ ни ҳисобга олиш орқали иккита қиррасида маҳкамлигичи бўлган пластиналардагидек мазкур ШНҚнинг 84 ёки 85-бандлари бўйича аниқланади:

d_ef = ρb_p,d, (33)

Четки қайрилишнинг бошланғич ҳисобланган кўндаланг кесимининг юзаси Аs қуйидаги формула билан аниқланади:

Зарурат туғилганида яхлитлаш ҳисобга олишга йўл қўйилади.

95. Кесма шаклининг устуворликни йўқотиши натижасидаги (бикрликнинг чекка элементининг устуворлигини йўқотишнинг текис шакли) кўтариб туриш қобилиятининг χ_d пасайиш коэффициенти σ_cr,s қийматига боғлиқ ҳолда аниқланади.

Эластик босқичдаги четки қайрилишнинг устуворлигини йўқотишдаги критик кучланиш σ_cr,s қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

K_{1 —} эластикликка мойил боғланишнинг бикрлиги;

I_s — a-a ўқига нисбатан бикрликнинг четки элементини бошланғич ҳисобланган кесимининг инерция моменти (пластинанинг унга ёндош устувор жойлари билан бирга);

A_s — бикрликнинг четки элементини бошланғич ҳисобланган кесимининг юзаси (пластинанинг унга ёндош устувор жойлари билан бирга) мазкур ШНҚнинг 4-иловасидаги 8-расмда келтирилган.

96. Сиқилган токчалар учун бикрликнинг четки элементлари учун боғланишнинг бикрлик формуласи қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

бу ерда:

b₁ — деворнинг марказий ўқидан 1-токчадаги четки қайрилишнинг бошланғич ҳисобланган кесимининг оғирлик марказигача бўлган масофа (токчанинг устувор қисми b_e2 билан бирга) мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 8-расмда келтирилган;

b_{2 —} деворнинг марказий ўқидан 1-токчадаги четки қайрилишнинг бошланғич ҳисобланган кесимининг оғирлик марказигача бўлган масофа (токчанинг устувор қисми билан бирга);

h_w — токчанинг ўрта чизиқлари ўртасидаги девор баландлиги;

k_f = 0 агар 2-токча чўзилган бўлса (х-х ўқига нисбатан эгилувчан элемент);

k_f = 1 — сиқилган симметрик кесимларга;

k_f = A_s2⁄A_s1 — агар 2-токча сиқилган бўлса (сиқилган симметрик бўлмаган кесимларга);

A_s1 ва A_s2 — мос равишда 1 ва 2-токчалар учун чегаравий қайрилишларнинг бошланғич ҳисобланган кесимлари юзаси мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 8-расмда келтирилган.

Эластикликка мойил боғланишнинг бикрлиги аниқланаётган K₁ токча 1-чи токча деб қабул қилинади.

Оралиқ бикр элементи учун кўчиш δ қуйидаги формула бўйича аниқланади:

97. Бикр элементининг устуворлигини йўқотишнинг текис шакли туфайли кўтариб туриш қобилиятининг пасайиш коэффициенти шартли эгилувчанликни ҳисобга олган ҳолда қуйидагича аниқланади:

= 1,0, бўлганда ≤ 0,65; (39)

= 1,47 — 0,723 , бўлганда 0,65 < < 1,38; (40)

, бўлганда ≥ 1,38 (41)

Бу ерда:

σ_{cr,s —} эластиқ босқичдаги четки ва оралиқ бикр элементлари учун ушбу ШНҚнинг 95 ёки 106-бандлари билан аниқланадиган устуворликни йўқотишнинг критик кучланиши.

Бикр элементининг критик кучланиши сонли ҳисоблашлардан фойдаланган ҳолда, эластиклик босқичидаги биринчи даражали устуворликни ҳисоблаш асосида аниқланиши мумкин.

98. Бикр элементининг кичрайтирилган (самарали) юзаси А_s,red устуворликни йўқотишнинг текис шаклини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

σ_{com,s —} самарали кўндаланг кесим учун ҳисобланган бикр элементининг марказий ўқи бўйлаб сиқувчи кучланиш.

99. Самарали кўндаланг кесимнинг геометрик хусусиятларини аниқлашда А_s,red кичрайтирилган (самарали) юза A_s таркибига киритилган барча элементлар учун кичрайтирилган қалинликни ҳисобга олган ҳолда аниқланган бўлиши керак:

100. Четки қайрилишлар кўринишида бикр элементли юпқа деворли профилларнинг токчаларини ҳисоблашнинг кетма-кетлиги мазкур ШНҚнинг 9-иловасида келтирилган.

101. Оралиқ бикр элементлари иккала бўйлама томонлардан маҳкамланган пластиналарга ўрнатилади. Бикр оралиқ элементи кўндаланг кесими мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 9-расмида келтирилган бикр элементининг ўзини ҳамда b_p,1 ва b_p,2 пластиналарнинг унга ёндош самарали жойларини (b_1,e2 и b_2,e1) ўз ичига олади.

102. Бикр оралиқ элементини ҳисоблашда қаттиқлик элементининг ҳисобланган бошланғич кесими бикр элементи K = ∞ тўлиқ сиқилишини таъминлашини ва ундаги кучланиш Ry га тенг бўлишини ҳисобга олган ҳолда аниқланиб, унга ёндош бўлган пластинанинг самарали кенглигидан фойдаланган ҳолда аниқланади.

103. Мазкур ШНҚнинг 4-иловасидаги 9-расмда келтирилган b_1,е2 ва b_2,е1 нинг самарали кенглигининг бошланғич қийматларини b_p,1 ва b_p,2 текис элементлар икки томондан тиралган деган фараз асосида ушбу ШНҚнинг 4-иловасидаги 2-жадвалга мувофиқ аниқланиши керак.

104. Бикр оралиқ элементининг бошланғич ҳисобланган кўндаланг кесими юзаси қуйидаги формула бўйича аниқланади:

A_s = t х (b_1,e2 + b_2,e1 + b_s), (47)

Бу ерда:

bs — бикр элементининг периметри бўйича ўлчанган кенглиги мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 9-расмида келтирилган.

Зарурат бўлганида яхлитлаш ҳисобга олинади.

105. Бикр оралиқ элементининг устуворлигини йўқотишининг критик кучланиши қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

K — эластикликка мойил боғланишнинг бикрлиги;

Is — оралиқ бикр элементнинг бошланғич ҳисобланган кесимининг a—a ўқига нисбатан инерция моменти (унга ёндош пластинанинг устувор жойлари) мазкур ШНҚнинг 4-иловасидаги 9-расмда келтирилган;

As — оралиқ бикр элементнинг бошланғич ҳисобланган кесими юзаси (унга ёндош пластинанинг устувор жойлари) мазкур ШНҚнинг 4-иловасининг 9-расмида келтирилган;

Оралиқ бикр элемент учун К коэффициентнинг қиймати қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

106. Кесим формасининг устуворлигини йўқотиши натижасида келиб чиққан χd кўтариб туриш қобилиятини пасайиш коэффициенти (оралиқ бикр элементи устуворлигини йўқотишнинг текис шакли) σcr,s нинг қийматига боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚнинг 97-бандига мувофиқ аниқланади.

107. Кесим формасининг устуворлигини йўқотиши натижасида келиб чиққан бикр элементининг кичрайган (самарали) юзаси Аs,red мазкур ШНҚнинг79-банди ва 43-формуласи бўйича аниқланади.

108. Оралиқ бикр элементнинг самарали кўндаланг кесимини геометрик хусусиятларини аниқлашда Аs,red кичрайган (самарали) юзаси мазкур ШНҚнинг 99-банди ва 44 — 46-формулаларга мувофиқ As киритилган барча элементлари учун кичрайтирилган қалинликни tred ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

109. Юпқа деворли профилларнинг оралиқ бикр элементларини ҳисоблаш кетма-кетлиги мазкур ШНҚнинг 9-иловасида келтирилган.

110. Трапеция кўринишидаги оралиқ бикр элементларига эга токча ва деворлари бўлган гофрали листлари ушбу ШНҚнинг 5-бобига мувофиқ амалга оширилиши керак.

111. Ярим думалоқ ёки учбурчак кўринишдаги ариқчалар бикр элементлари мазкур ШНҚнинг 5-иловасининг 1-жадвали ва 1-расмида келтирилган бикр элементининг ўзини ҳамда b_p (b_p,1, b_p,2) токчанинг текис жойларининг унга ёндош самарали жойларини (b_1,e2 ва b_2,e1) ўз ичига олади.

112. Гофрали профил токчаси бикрлиги битта марказий элементида эластиклик босқичидаги устуворликнинг йўқотишнинг критик кучланиши қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

b_p — 1-расмда кўрсатилган текис элементнинг назарий кенглиги;

b_s — бикр элементининг унинг периметри бўйича ўлчанган кенглиги мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 1-расмида келтирилган;

A_s, 𝐼_s — 1-жадвалга мувофиқ кўндаланг кесим юзаси ва бикр элементи кесимининг инерция моменти.

113. Токчанинг иккита симметрик жойлашган бикр элементида эластиклик чегарасидаги устуворликни йўқотишнинг критик кучланиши қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

bp,₁ — четки текис элементнинг назарий кенглиги, bp,₂ — ўртадаги текис элементнинг назарий кенглиги, br — бикр элементининг умумий кенглиги, As, 𝐼s мазкур ШНҚнинг 5-иловасидаги 1-расмда келтирилган ҳамда 1-жадвалга мувофиқ кўндаланг кесим юзаси ва бикр элементи кесимининг инерция моменти.

114. Токчадаги бир нечта бикр элементлари учун (учта ёки ундан кўп бир хил бўлган) бутун токчанинг самарали юзаси A_ef қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

ρ — эластиклик даражасидаги устуворликни йўқотишнинг критик кучланишига асосланган шартли эгилувчанликка , мос келадиган, қуйидаги формула бўйича аниқланадиган камайтирувчи коэффициент;

Бу ерда:

𝐼_s — бикр элементларининг а-а марказий ўққа нисбатан bt.3/12 қўшилувчи ҳисобга олинмаган жамланган инерция моменти;

b₀ — токчанинг проекциядаги кенглиги мазкур ШНҚнинг 5-иловасининг 1-расмда келтирилган;

b_e — токчанинг очилган кенглиги (мазкур ШНҚнинг5-иловасининг 1-расмда келтирилган).

ρ коэффициентнинг қиймати ψ = 1 бўлганида мазкур ШНҚнинг 84-банди ва (17) — (20) формулалар ёки 85-банд ва (25)-(26) формулалар бўйича аниқланади.

шартли эгилувчанликнинг қиймати 21 ёки 27-формула бўйича аниқланади, бунда σ_cr ўрнига 50, 51 ёки 55-формулалар билан аниқланадиган σ_cr,s олинади.

115. Шартли эгилувчанлик ва бикр элементининг устуворлигини йўқотишнинг текис шакли туфайли кўтариб туриш қобилиятининг пасайиш коэффициенти мазкур ШНҚнинг 39 — 42-формулалари бўйича аниқланиши керак.

116. Кўндаланг кесим деворининг сиқилган қисмлари бикр элементлари билан кучайтирилган (маҳкамланган) бўлмаса, у ҳолда сиқилган токчаларнинг бикр элементлари учун камайтирувчи коэффициентнинг қиймати мазкур ШНҚнинг 112, 114 ва 97-бандларида келтирилган усули бўйича аниқланадиган σ_cr,s, дан фойдаланган ҳолда аниқланиши керак.

117. Деворларнинг сиқилган қисмларини бикрлик элементлари билан кучайтирилганда токчалар учун пасайтирувчи коэффициентнинг қиймати , мазкур ШНҚнинг 113-банди бўйича аниқланадиган модификацияланган критик кучланишни ҳисобга олган ҳолда ушбу ШНҚнинг 97-бандида келтирилган усул бўйича аниқланиши лозим.

А_s,red токчанинг бикр элементларининг самарали юзаси ушбу ШНҚнинг 43-формуласи бўйича аниқланади.

А_s,red токчанинг бикр элементларининг самарали юзаси самарали кесимнинг геометрик хусусияти A_s киритилган барча элементлар учун t_red камайтирилган қалинликни ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

Бикр элементининг t_red камайтирилган қалинлиги ушбу ШНҚнинг 44 — 46-формулалари бўйича аниқланади.

118. Бикр элементининг самарали кўндаланг кесимининг геометрик хусусиятларини иккинчи гуруҳ бўйича ҳисобланганда t ҳисобланган қалинлик орқали аниқлашга йўл қўйилади.

119. Мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 2-расмида келтирилган деворнинг самарали кўндаланг кесими қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

сиқилган токчага ёндош бўлган s_ef,1 кенгликдаги полоса;

девордаги сони иккитадан кўп бўлмаган ҳар бир бикр элементнинг A_s,red кичрайтирилган (самарали) юзасини;

самарали кесимнинг марказий ўққа ёндош бўлган s_ef,n кенгликдаги полоса;

деворнинг чўзилган қисми.деворнинг чўзилган қисми.

120. Бикр элементининг бошланғич ҳисобланган кесимининг юзаси қуйидагича аниқланиши керак:

битта бикр элемент ёки токчага сиқилган энг яқин бикр элементи учун:

иккита бикр элементи учун:

Бу ерда:

s_{ef, 1}, ..., s_{ef, n}, s_sa ва s_sb ўлчамлар мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 2-расмида келтирилган.

121. Самарали нейтрал ўқнинг бошланғич ҳолати горизонтал сиқилган токчаларнинг самарали кесимидан ва деворларнинг тўлиқ кўндаланг кесимидан фойдаланган ҳолда аниқланиши керак.

122. Текис ва гофрали деворларнинг жойларининг базавий кенглигини аниқлашни мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 3-расми ва 5-иловаси 2-расмига мувофиқ текис элементларнинг назарий кенгликларини s_w (b_p), s_a, s_b, s_n аниқлашдан бошлаш керак.

s_ef,₀ деворнинг базавий самарали кенглиги қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

σ_com — самарали кўндаланг кесим учун ҳисобланган сиқилган токчадаги кучланиш Ry тенг деб олинишига йўл қўйилади.

s_ef,1 дан s_ef,n гача бўлган ўлчамлар қуйидаги формулалардан аниқланади:

s_ef,5 = [1 + 0,5(h_b + h_sb)/h_c]s_ef,0; (63)

s_ef,n = 1,5s_ef,0, (64)

бу ерда:

h_с — самарали нейтрал ўқдан сиқилган токчанинг марказий чизиғигача бўлган масофа мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 2-расмида келтирилган.

h_a, h_b, h_sa ва h_sb — мазкур ШНҚнинг 5-иловасининг 2-расмида келтирилган ўлчамлар.

s_ef,1, …, s_ef,n ўлчамлар бошидан мазкур ШНҚнинг 59 — 64-формулалари бўйича аниқланиши, агар қаралаётган текис элемент устувор бўлса, қуйидаги ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда тузатиш киритиш керак:

бикр элементисиз деворлар учун, агар s_ef,1+s_ef,n≥s_n ва барча девор устувор бўлганда деворнинг самарали юзасига қуйидагилар киритилади:

бикр элементи билан маҳкамланган деворлар учун, агар s_ef,1 +s_ef,2≥s_a ва деворнинг s_a қисми устувор бўлганда деворнинг самарали юзасига қуйидагилар киритилади:

битта бикр элементли деворлар учун, агар s_ef,3 + s_ef,n ≥ s_n ва деворнинг s_n қисми устувор бўлганда деворнинг самарали юзасига қуйидагилар киритилади:

иккита бикр элементли деворлар учун:

агар s_ef,3 + s_ef,4 ≥ s_b ва деворнинг s_b қисми устувор бўлса, деворнинг самарали юзасига қуйидагилар киритилади:

агар s_ef,5 + s_ef,n ≥ s_n ва деворнинг sn қисми устувор бўлса, деворнинг самарали юзасига қуйидагилар киритилади:

123. Битта бикр элемент ёки иккита бикр элементли девордаги сиқилган токчага яқин бикр элементи учун эластиклик ҳолатидаги устуворликни йўқотишнинг критик кучланиши қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

Бу ерда:

s₁ ва s₂ қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланади:

битта бикр элемент учун

иккита бикр элементли девордаги сиқилган токчага яқин бикр элементи учун

бу ерда s_c — мазкур ШНҚнинг5-иловаси 2-расмида келтирилган ўлчам;

124. Девор бикр элементининг A_sa кўндаланг кесим юзаси ва I_sa инерция моменти ушбу ШНҚнинг 5-иловаси 3-расмига мувофиқ аниқланади.

125. Шартли эгилувчанлик ва бикр элементининг устуворлигини йўқотишнинг текис шакли туфайли кўтариб туриш қобилиятининг (мустаҳкамлиги) пасайиш коэффициенти мазкур ШНҚнинг 39 — 42-формулалари бўйича аниқланиши керак.

126. Кўндаланг кесим деворининг сиқилган токчалари бикр элементлари билан кучайтирилган (маҳкамланган) бўлганда деворнинг бикр элементлари учун камайтирувчи коэффициентнинг қиймати мазкур ШНҚнинг 78 ва 93 — 95-бандларида келтирилган усул бўйича аниқланадиган σ_cr, s_а дан фойдаланган ҳолда ҳисобланиши лозим.

127. Сиқилган токчаларни бикр элементлари билан кучайтирилганда пасайтирувчи коэффициентнинг қиймати мазкур ШНҚнинг 114-банди бўйича аниқланадиган модификацияланган критик кучланишни ҳисобга олган ҳолда ушбу ШНҚнинг 78-бандида келтирилган усул бўйича аниқланиши керак.

128. Деворнинг битталик бикр элементи ёки А_sa,red сиқилган токчага яқин бўлган бикр элементи самарали юзасининг самарали кесимининг геометрик хусусияти қуйидаги формула бўйича аниқланади:

129. А_sa,red самарали юза самарали кесимининг геометрик тавсиф (хусусият)лари А_sa га кирган барча элементлар учун t_red камайтирилган қалинликни ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

130. Камайтирилган қалинлик t_red қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Бу ерда:

σ_com — самарали кўндаланг кесим учун ҳисобланган сиқилган токчадаги кучланиш (R_y тенг деб олиниши мумкин).

131. Иккита бикр элементли деворларда иккинчи бикр элементи учун A_sb,red самарали юза А_sb тенг деб олиниши керак.

132. Бикр элементининг самарали кўндаланг кесимининг геометрик хусусиятларини иккинчи гуруҳнинг чегаравий ҳолати бўйича ҳисоблашда t қалинликни ҳисобга олган ҳолда аниқлашга йўл қўйилади.

133. Токча ва деворларда оралиқ бикр элементлари бўлган гофрировка қилинган листлар учун мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 4-расмида келтирилган кесим формасининг (шаклининг) устуворлигини йўқотиши ўртасидаги ўзаро таъсир (токча ва девор бикр элементларининг устуворлигини йўқотишининг текис формаси) ишнинг эластиклик босқичида иккала турдаги бикр элементлари учун қуйидаги формула бўйича аниқланадиган критик кучланишнинг аниқлаштирилган қийматидан σ_cr,mod фойдаланган ҳолда ҳисобга олиниши керак:

Бу ерда:

σ_cr,s — токчанинг оралиқ бикр элементлари учун мазкур ШНҚнинг 93-бандига мувофиқ битта бикр элементи бўлган токча ҳамда иккита бикр элементи бўлган токча учун қабул қилинган эластиклик босқичидаги критик кучланиш;

σ_cr,sa — иккита бикр элементи бўлган деворнинг битталик бикр элементи ёки сиқилган токчага яқин бўлган бикр элементи учун эластиклик босқичидаги критик кучланиш ушбу ШНҚнинг 106-бандида келтирилган;

β = 1 — марказий сиқилган профил учун.

Букиладиган профиллар учун β қуйидаги формула бўйича аниқланади:

134. Гофрали профилларни ҳисоблашда токча ва деворларнинг бикр элементлари χd коэффициентларини σ_cr,sa ўрнига σ_cr,mod дан фойдаланган ҳолда ҳисоблашга йўл қўйилади.

Токча ва деворларда бикр элементлари бўлган букилишга ишлайдиган бошқа гофрали профиллар учун χd коэффициентларини σ_cr,sa ўрнига σcr,mod дан фойдаланган ҳолда ҳисоблашга йўл қўйилади.

Бу ерда қуйидаги шарт бажарилиши лозим:

135. Мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 5-расмида келтирилган тенг ёнли учбурчак шаклида жойлашган думалоқ тешиклари бўлган перфорацияланган листларни киритиш орқали перфорацияланмагандек ҳисоблаб чиқишга йўл қўйилади.

Муқобил сифатида перфорацияланган пластиналарнинг кўтариб туриш қобилиятини синов натижаларидан аниқлашга йўл қўйилади.

136. 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 шарти бажарилса, тўлиқ кўндаланг кесимнинг геометрик хусусиятлари t ни қуйида келтирилган формула билан ҳисобланадиган t_a,ef га алмаштириш билан ҳисобланади:

Бу ерда:

a — перфорация тешиклари маркази орасидаги масофа мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 5-расмида келтирилган;

d — перфорация тешиги диаметри.

137. Агар 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 шарти бажарилса, самарали кўндаланг кесимнинг геометрик хусусиятлари мазкур ШНҚнинг 5-боби учинчи параграфи бўйича t ни қуйида келтирилган формула билан ҳисобланадиган t_b,ef га алмаштириш билан ҳисобланади:

138. Маҳаллий кўндаланг куч таъсиридаги битта деворнинг кўтариб туриш қобилияти t ни қуйида келтирилган формула билан ҳисобланадиган t_c,ef га алмаштириш билан ҳисобланади:

Бу ерда:

s_per — деворнинг перфорацияланган қисмининг эгилиш баландлиги;

s_w — деворнинг умумий эгилиш баландлиги.

139. Термопрофиллар деб аталадиган тирқишли перфорацияли сортли профиллар (швеллер, Σ, С ва Z-шаклидаги) перфорацияланган пластиналарнинг устуворлигини йўқотишининг критик кучланишига σcr тирқишларнинг таъсирини ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

Ўлчамлари ва тирқишларининг жойлашиши қуйидаги шартни қаноатлантирувчи пластиналар учун ишлатилиши мумкин:

Бу ерда:

a, c, d, h, h₀ — мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 6-расмида келтирилган ўлчамлар.

140. Тирқишли перфорацияли ва кенглик бўйлаб нотекис тақсимланган кучланишли девор ва токчаларнинг пластинаси учун эластик босқичидаги устуворликни йўқотишнинг критик кучланиши қуйидаги формула билан аниқланиши мумкин:

Бу ерда:

D — пластинканинг цилиндрик бикрлиги;

a — пластинканинг узунлиги бўйлаб тирқишли тешикларнинг оралиғи;

c — тирқишли тешик узунлиги;

d — пластинка кенглиги йўналиши бўйича тирқишли тешиклар оралиғи;

h — мазкур ШНҚнинг 72-банди бўйича аниқланадиган пластинканинг назарий кенглиги;

h₀ — тирқишли жойлар кенглиги;

h₁ — пластинанинг тирқишсиз жойларининг умумий кенглиги; h₁ = h — h₀;

ν — Пуассон коэффициенти (ν = 0,3);

ψ — кичик кучланишнинг каттасига нисбати (ишораларни инобатга олган ҳолда, бунда сиқилиш мусбат (ижобий) деб ҳисобланади;

β — мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 2-жадвали бўйича аниқланадиган коэффициент.

критик кучланиш бўйича пластинанинг шартли букилувчанлиги бўйича аниқланади, бунда мазкур ШНҚнинг 84 ёки 85-бандига мувофиқ редукция коэффициенти топилади ва мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 2 ва 3-жадваллари орқали самарали кенглик аниқланади.

141. Деворда тешиклари бўлган термопрофилларнинг четки бикр элементларининг самарали кўндаланг кесими (агар улар мавжуд бўлса) K₁ ни қуйида келтирилган формула билан аниқланадиган K_1,t га алмаштириш билан мазкур ШНҚнинг 5-боби учинчи параграфига мувофиқ бажарилиши керак.

Бу ерда:

K₁ — мазкур ШНҚнинг 37-формуласи бўйича аниқланадиган эластикликка мойил боғланишнинг бикрлиги;

k₂ — мазкур ШНҚнинг 90-формуласи бўйича аниқланадиган коэффициент.

142. Термопрофилнинг кўндаланг кесимининг кўндаланг кучлар ва бўйлама, кўндаланг кучларни ҳамда эгувчи моментларнинг биргаликда таъсиридаги кўтариб туриш қобилияти Q_w ни қуйида келтирилган формула бўйича аниқланадиган Q_w,term га алмаштириш билан мазкур ШНҚнинг 6-боби еттинчи ва саккизинчи параграфига мувофиқ амалга оширилиши керак:

Бу ерда:

Qw — яхлит кўндаланг кесимнинг (тирқишларсиз) мазкур ШНҚнинг 177-бандига ва 43-формуласига мувофиқ аниқланадиган кўндаланг кучлар таъсиридаги кўтариб туриш қобилияти.

143. Перфорацияланган термопрофилли деворнинг токчага қўйилган таянч реакцияси ёки бошқа маҳаллий кўндаланг куч таъсирида эгилиши ва устуворлигини йўқотишини ҳисоблаш, t ни қуйида келтирилган формула билан аниқланадиган tef га алмаштириш билан мазкур ШНҚнинг 6-боби тўққизинчи параграфига мувофиқ амалга оширилиши керак:

Бу ерда:

k₂ — мазкур ШНҚнинг 90-формуласи бўйича аниқланадиган коэффициент;

t — деворнинг ҳисобланган қалинлиги.

144. Кўндаланг кесимнинг кўтариб туриш қобилиятини аниқлашда чегаравий ҳолат бўйича мустаҳкамликка ҳисоблашнинг ўрнига лойиҳалашда экспериментал тадқиқотлар натижаларидан фойдаланиш мумкин.

Экспериментал тадқиқотлар натижаларига асосланган лойиҳалаш, деворларни қийшайиши ёки силжиш таъсирини ҳисобга олган ҳолда b_p/t нисбати юқори бўлган кесимларнинг кўтариб туриш қобилиятини (мустаҳкамлигини) баҳолашда қўлланилиши керак.

145. Элементларнинг маҳаллий устуворлигини йўқотиш таъсирини ҳисоблашларни амалга оширишда мазкур ШНҚнинг 6-боби учинчи параграфига мувофиқ аниқланадиган самарали кесимнинг геометрик хусусиятлари ҳисобга олиниши керак.

146. Кўндаланг кесимнинг мустаҳкамлик бўйича N ўқ бўйлаб чўзилишдаги ҳисобланган кўтариб туриш қобилияти қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

147. Нетто Aef,n профилнинг самарали юзаси кўндаланг кесимнинг тўлиқ юзаси Ag,n неттодан кичик бўлганда стерженларнинг марказий сиқилишидаги мустаҳкамлик қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

148. Самарали кўндаланг кесимнинг оғирлик маркази тўлиқ кесимнинг оғирлик маркази билан устма-уст тушмаса, х-х ва у-у марказий ўқларининг кучнинг таъсир ўқи ҳолатига нисбатан силжиш моментида мазкур ШНҚнинг 5-иловасидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим.

Марказий ўқларнинг силжишидан ҳосил бўлган Мх ва Му қўшимча моментлар қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:

Бу ерда:

Δy ва Δx — x-x ва y-y марказий ўқларининг ўқдаги кучланишларга нисбатан силжиши.

Қуйидаги ҳолларда эксцентриситетни ҳисобга олмасликка йўл қўйилади:

агар эксцентриситет йўналиши бўйича кесим ўлчамидан 1,5 фоизга камроқ бўлганда;

агар кучланишни аниқлашда эксцентриситетни ҳисобга олиш анча яхши натижаларга олиб келганда.

149. Болтлар ёки металл михлар ва оқувчанлик чегараси 380 Н/mm² бўлган битталик чўзилган бурчак билан битта токчага маҳкамланган, бурчак четидан камида 0,5b (b — бурчак токчасининг кенглиги) ва бурчак курагидан камида 1,2d (d — болт учун яхши жойлашишини ҳисобга олган ҳолдаги тешик диаметри) масофада жойлашган ўқ бўйлаб бир қатор қилиб қўйилган болтлар билан битта токчага маҳкамланадиган битталик бурчаклардан ташкил топган чўзилган элементларни маҳкамлаш жойларидаги кесимларни мустаҳкамликка ҳисоблашни қуйидаги формула билан амалга ошириш керак:

Бу ерда:

A_{ef,n —} нетто бурчагининг самарали юзаси;

A_n1 — тешик чети ва кураги орасидаги маҳкамланадиган бурчак токчаси кесимининг қисми;

α₁, α₂, β — мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 3-жадвали орқали ҳисобланади;

γ_u — вақтинчалик қаршилик бўйича ҳисоблашлардаги ишончлилик коэффициенти γ_u = 1,3.

150. Планкалар орасидаги масофага тенг бўлган ҳисобланадиган узунликдаги улама стерженларнинг тармоқлари устуворликни йўқотишнинг текис (бўйлама буралиш), буралма ва эгилган-буралма шаклларига текширилган бўлиши керак.

151. Зич қилиб ёки таглик (прокладка)лар орқали уланган бурчаклар, швеллерлар, С ва Σ шакллардаги профилларнинг уланган кесимларини ҳисоблашни, бирлаштирувчи пайванд чоклари ёки четки болтларнинг марказлари орасидаги жойлар сиқилган элементлар учун — 30i дан ва чўзилган элементлар учун — 70i дан ошмаслиги шарти билан яхлит девор сифатида бажарилиши, бунда сиқилган уланган кесимларнинг қўшимча тармоқларини марказий сиқилишда устуворликни йўқотишнинг текис, буралма ва эгилган-буралма шаклларига текшириш керак.

152. Кесимда редукция вақтида кесимнинг оғирлик марказини силжишидан келиб чиқадиган ∆Mx(y) қўшимча моментлар тармоқлари мавжуд бўлса, тармоқларни эгилган сиқилишдаги устуворликни йўқотишга текшириш мазкур ШНҚнинг 192 ва 193-бандларига мувофиқ бажарилиши лозим.

153. Тармоқнинг ҳисобланган узунлигини планкалар ёки панжара тугунлари орасидаги масофага тенг деб қабул қилиш керак.

154. Сиқилган элементларнинг ҳисобланган узунлигини камайтирувчи распоркаларни ҳисоблаш асосий сиқилган элементдаги шартли кўндаланг кучга тенг бўлган кучланиш учун қуйидаги формула бўйича бажарилиши лозим:

Бу ерда:

N — сиқилган элементдаги тўлиқ бўйлама кучланиш;

φ — марказий сиқилишдаги устуворлик коэффициенти.

155. Яхлит кесимнинг марказий сиқилган стерженларини устуворликка ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича амалга оширилиши керак:

Бу ерда:

φ — сиқилган енгил юпқа деворли пўлат конструкция профилнинг шартли эгилувчанлигига боғлиқ бўлган устуворликни йўқотишнинг мос шакли учун марказий сиқилишдаги устуворлик коэффициенти.

Доимий кўндаланг кесимнинг сиқилган элементлари учун φ ≤ 1,0 қийматга мос келувчи λ шартли эгилувчанликда қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

бу ерда:

бу ерда:

α — бошланғич камчиликларни ҳисобга олувчи мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 4-жадвали бўйича олинадиган коэффициент.

Марказий сиқилиш остидаги эгри чизиқли устуворликни йўқотишнинг бошланғич камчиликларни ҳисобга олувчи коэффициентнинг тавсия этиладиган қийматлари.

Марказий сиқилиш остидаги (бўйлама эгилишда) устуворликни йўқотишнинг текис шаклида λ шартли эгилувчанлик қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

Бу ерда:

l_ef — стержннинг ҳисобланган узунлиги;

i — яхлит кесимнинг инерция радиуси (брутто);

A_ef — кўндаланг кесимнинг самарали юзаси;

A_g — яхлит кўндаланг кесимнинг юзаси.

Устуворликни йўқотишнинг текис шаклида (бўйлама эгилиш) φ марказий сиқилиш остидаги устуворлик коэффициентининг мос келувчи қийматини λ∙π га боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚнинг 10-иловаси 1-жадвалидан аниқлашга йўл қўйилади.

λ ушбу ШНҚнинг 105-формуласи бўйича аниқланиши, бунда кесим тури мазкур ШНҚнинг 5-жадвалига мувофиқ олиниши керак.

Симметрик бўлмаган кесим элементлари учун самарали кесим марказий ўқининг эксцентриситетидан келиб чиққан ∆Mx(y) мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 7-расмида келтирилган қўшимча моментни ҳисобга олиш, бунда ўқдаги куч ва моментнинг биргаликдаги таъсири ушбу ШНҚнинг 166 ва 167-бандлари бўйича олиниши керак.

156. Очиқ қийшайган (қиялаган) симметрик кўндаланг кесимларнинг элементлари учун (масалан, Z шаклидаги) бўйлама эгилишнинг устуворлигини текширишдан ташқари устуворликни йўқотишнинг буралма шакли учун битта симметрия ўқли очиқ кесимларни устуворликни йўқотишнинг эгилувчан-буралма шаклига ҳамда кўндаланг кесими симметрик бўлмаган шаклли очиқ кесимларни устуворликни йўқотишнинг буралма шакли шартлари ёки устуворликни йўқотишнинг текис шакли шартидан элементнинг кўтариб туриш қобилиятидан кичик бўлиши мумкин бўлган устуворликни йўқотишнинг эгилувчан-буралма шакли шартларига текшириш лозим.

157. Устуворликни йўқотишнинг буралма шакли ёки устуворликни йўқотишнинг эгилиш-буралиш шакли шартларидан ҳисобланган юк кўтариб туриш қобилияти мазкур ШНҚнинг 155 ва 158 — 162-бандларига мувофиқ ҳамда 102-формуласи, бунда φ марказий сиқилиш остидаги устуворлик коэффициенти ушбу ШНҚнинг 106-формуласидан аниқланадиган устуворликни йўқотишнинг буралма ёки эгилувчан-буралма шаклидаги шартли эгилувчанликка боғлиқ ҳолда аниқланиши керак.

158. Устуворликни йўқотишнинг буралма ёки эгилувчан-буралма шакли учун шартли эгилувчанлик қуйидаги формуладан аниқланади:

Бу ерда:

Ncr = Ncr,T — буралиш шакли учун устуворликнинг йўқолиши;

Ncr = Ncr,TF — эгилиш-буралиш шакли учун устуворликнинг йўқолиши.

Устуворликни йўқотишнинг буралма ёки эгилувчан-буралма шаклида φ марказий сиқилиш остидаги устуворлик коэффициентининг мос келувчи қийматини πλT га боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚнинг 10-иловаси 1-жадвали орқали аниқлашга йўл қўйилади.

λT — ушбу ШНҚнинг 106-формуласи бўйича аниқланади.

Кесим тури ушбу ШНҚнинг 5-иловаси 5-жадвалига мувофиқ олинади.

159. Эластиклик босқичидаги эркин тиралган стерженнинг устуворликни йўқотишнинг буралма шакли учун Ncr,Т критик куч қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

Бу ерда:

G — силжиш модули;

𝐼_t — яхлит кесимнинг эркин буралишидаги инерция моменти;

𝐼 — яхлит кесимнинг секториал инерция моменти;

i_y — яхлит кесимнинг у-у ўқига нисбатан инерция раидиуси;

i_x — яхлит кесимнинг x-x ўқига нисбатан инерция раидиуси;

l_Т — мазкур ШНҚнинг 162-бандида келтирилган буралма шакл бўйича устуворлигини йўқотаётган элементнинг ҳисобланган узунлиги;

х₀, у₀ — яхлит кўндаланг кесимнинг оғирлик марказига нисбатан силжиш марказининг координаталари.

160. x-x (y₀=0) ўқига нисбатан симметрик бўлган кўндаланг кесимлар учун эластиклик даражасида устуворликни йўқотишнинг эгилувчан-буралма шакли учун N_cr, _TF критик куч қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

Бу ерда:

N_{cr, x} — яхлит кесимнинг Эйлер бўйича х-х ўқига нисбатан қуйида келтирилган формула бўйича аниқланадиган устуворликни йўқотишнинг текис шаклининг критик кучи (бўйлама эгилиш);

Бу ерда:

𝐼_{g, x} — яхлит кесимнинг брутто x-x ўқига нисбатан инерция моменти;

l_ef — стержннинг ҳисобланган узунлиги.

161. Иккита ўқига нисбатан симметрик бўлган (y₀= x₀= 0) кесимлар учун эластиклик даражасида устуворликни йўқотишнинг эгилувчан-буралма шакли учун N_{cr, TF} критик куч қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

162. Буралма ёки эгилувчан-буралма шаклида устуворликни йўқотувчи элементларнинг l_Т ҳисобланган узунлиги L_Т узунликдаги элементнинг ҳар бир учидаги буралиш ва депланациядан қисилиш даражасини ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

Уланиш турига қараб элемент учларида l_T /.L_T нинг қуйидаги қийматлари қабул қилиниши мумкин:

1,0 — буралиш ва депланациядан қисман маҳкамланишни (ҳимояланиш) таъминлайдиган уланишлар учун мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 9-а расмида келтирилган;

0,7 — буралиш ва депланациядан сезиларли маҳкамланишни (ҳимояланиш) таъминлайдиган уланишлар учун мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 9-б расмида келтирилган.

163. Панжаралар билан ажратилган (маҳкамланган) тугунлар орасидаги жойлардаги тармоқларнинг шартли эгилувчанлиги мазкур ШНҚнинг 144-бандига мувофиқ 0,73 дан катта бўлмаслиги ва стерженнинг шартли келтирилган эгилувчанлигидан ошиб кетмаслиги керак.

164. Марказий чўзилиш ва сиқилишдаги икки томони очиқ кесим элементларини мустаҳкамлик ва устуворликка ҳисоблаш мазкур ШНҚнинг 95,96-формулалари ҳамда 5-иловаси 10-расмида келтирилган талаблар бўйича бажарилиши керак.

165. Бирлаштирувчи планкали ёки панжарали икки томони очиқ кесимнинг марказий сиқилган стерженларини устуворликка текширишда бутун стерженни ва унинг алоҳида тармоқларини ҳисоблаш каби амалга оширилиши керак.

166. Тармоқлари планка ёки панжаралар билан бирлаштирилган икки томони очиқ кесимнинг сиқилган стерженларининг устуворликка ҳисоблаш мазкур ШНҚнинг 102-формуласи бўйича бажарилиши, бунда нисбатан эркин бўлган ўқнинг φ коэффициенти b эгри чизиқли устуворликни йўқотиш мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 6-жадвалидан олиниши, шунингдек ушбу ШНҚнинг 135-бандига мувофиқ аниқланиши керак.

167. Мазкур ШНҚнинг 105-формуласи бўйича аниқланадиган шартли эгилувчанликнинг ўрнига 149-бандига мувофиқ аниқланадиган _ef келтирилган шартли эгилувчанликнинг қиймати олиниши, бунда икки томони очиқ (сквозной) стерженларда панеллар сони олтитадан кам бўлмаслиги керак.

168. Алоҳида тармоқларнинг устуворлиги мазкур ШНҚнинг 135-бандига мувофиқ устуворликни йўқотишнинг текис шакли учун ҳам ва ушбу ШНҚнинг 138-бандига мувофиқ устуворликни йўқотишнинг буралма ва эгилма-буралма шакли учун ҳам текширилган бўлиши керак.

169. Мазкур ШНҚнинг 136-бандига мувофиқ х-х ва y-y марказий ўқларининг кучланишига нисбатан силжишидан юзага келган ∆Mx,(y) қўшимча моментларни пайдо бўлишини ҳамда панжараларни нотўғри жойлашиши (марказининг бузилиши) натижасида юзага келадиган маҳаллий эгилиш моментларини ҳисобга олиш керак.

170. Иккита тармоқли икки томони очиқ (сквозной) кесимлар учун _ef келтирилган шартли эгилувчанлик мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 11-а расмида келтирилган қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланади:

планкалар билан улашда,

Бу ерда:

панжаралар билан улашда,

Бу ерда:

Тўртта тармоқли икки томони очиқ (сквозной) кесимлар учун _ef келтирилган шартли эгилувчанлик мазкур ШНҚнинг 5-иловаси 11-б расмида келтирилган қуйидаги формулалардан ҳисобланади:

планкалар билан улашда,

Бу ерда:

панжаралар билан улашда,

Бу ерда:

Бу ерда:

A_{ef —} икки томони очиқ (сквозной) стержень кесимининг самарали юзаси;

A_d1, A_d2 — мос равишда x — x ва y — y ўқларига параллель текисликда жойлашган панжара тиргакларининг яхлит кесимлари юзаси (иккита тиргакнинг крестсимон панжарасида);

𝐼_b1 — тармоқнинг яхлит кесимининг у — у га параллель бўлган ўз ўқига нисбатан инерция моменти;