«Ахборотлаштириш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига мувофиқ, шунингдек, бутунжаҳон Интернет тармоғида (кейинги ўринларда Интернет тармоғи деб аталади) ахборот хавфсизлигини таъминлаш тизимини янада такомиллаштириш, ахборот соҳасида шахс, жамият ва давлат манфаатларини муҳофаза қилиш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 12¹-моддасига мувофиқ веб-сайтдан ва (ёки) веб-сайтлардан ва (ёки) саҳифаларидан фойдаланиш махсус ваколатли орган — Ўзбекистон Республикаси Ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги томонидан қуйидаги ҳолларда чекланиши мумкинлиги маълумот учун қабул қилинсин:

Ўзбекистон Республикасининг мавжуд конституциявий тузумини, ҳудудий яхлитлигини зўрлик билан ўзгартиришга даъват этиш;

уруш, зўравонлик ва терроризмни, шунингдек, диний экстремизм, сепаратизм ва фундаментализм ғояларини тарғиб қилиш;

давлат сири бўлган маълумотларни ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирни ошкор этиш;

миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатувчи, шунингдек, фуқароларнинг шаъни ва қадр-қимматига ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи, уларнинг шахсий ҳаётига аралашишга йўл қўювчи ахборотни тарқатиш;

гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари психотроп моддалар ва прекурсорларни тарғиб қилиш;

порнографияни тарғиб қилиш;

қонунга мувофиқ жиноий ва бошқа жавобгарликка сабаб бўладиган бошқа ҳаракатларни содир этиш.

2. Қуйидагилар:

Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи веб-сайтидан ва (ёки) веб-сайт саҳифаларидан фойдаланишни чеклаш тартиби тўғрисида низом 1-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи веб-сайтидан ва (ёки) веб-сайт саҳифаларидан фойдаланишни чеклаш схемаси 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

3. Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлигининг Оммавий коммуникациялар масалалари бўйича маркази Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи Реестрини (кейинги ўринларда Реестр деб аталади) шакллантирувчи ва юритувчи ваколатли орган этиб белгилансин.

4. Ўзбекистон Республикаси Ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги:

Реестрга киритилган Интернет тармоғи ресурсларидан фойдаланишни чеклаш бўйича ташкилий ва техник чора-тадбирлар кўрсин;

Реестрни юритиш бўйича идоралараро ахборот алмашиниш ва Реестрга киритилган Интернет тармоғи ресурсларидан фойдаланишни чеклаш бўйича тезкор чоралар кўришни таъминловчи ахборот тизимини уч ой муддатда ишлаб чиқсин ва жорий этсин.

4^1. Белгилансинки, ушбу қарорнинг 1-бандида келтирилган ҳолатлар веб-сайт ва (ёки) веб-сайт саҳифасида жойлаштирилган ахборотга ушбу веб-сайт фойдаланувчилари томонидан қолдирилган шарҳлар матнида, шунингдек ижтимоий тармоқлар ёки мессенжерларда аниқланса, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлигининг Оммавий коммуникациялар масалалари бўйича маркази томонидан веб-сайт, веб-сайт ва (ёки) мессенжер саҳифаси эгаси, шунингдек блогерга Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотларни олиб ташлаш тўғрисида хабарнома юборилади.

4^2. Веб-сайт, веб-сайт ва (ёки) мессенжер саҳифаси эгаси, шунингдек блогерга Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотларни олиб ташлаш тўғрисида хабарнома юбориш тартиби 2¹-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

5. Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг 3-иловага мувофиқ айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилсин.

6. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазири Ш.М. Садиков ҳамда Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги бош директори Л.Х. Тангриев зиммасига юклансин.

1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотга (кейинги ўринларда тақиқланган ахборот деб аталади) эга бутунжаҳон Интернет тармоғи веб-сайтидан ва (ёки) веб-сайт саҳифаларидан (кейинги ўринларда Интернет тармоғи ахборот ресурслари деб аталади) фойдаланишни чеклаш тартибини белгилайди.

2. Ушбу Низомнинг амал қилиши Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдаланиш мумкин бўлган барча Интернет тармоғи ахборот ресурсларига татбиқ этилади.

3. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

Интернет тармоғи барча ахборот ресурслари идентификация маълумотлари — ноёб домен номлари, Интернет ахборот тармоғида идентификациялашга имкон берадиган веб-сайт саҳифалари кўрсаткичлари ва тармоқ манзиллари;

фойдаланишни чеклаш — фойдаланувчининг Ўзбекистон Республикаси ҳудудида муайян Интернет тармоғи ахборот ресурсидан фойдаланишини тўхтатишга доир ташкилий ва дастурий-техник чора-тадбирлар мажмуаси;

тақиқланган ахборот мавжуд бўлган бутунжаҳон Интернет тармоғи ахборот ресурслари Реестри (кейинги ўринларда Реестр деб аталади) — тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурслари рўйхати.

4. Интернет тармоғи ахборот ресурсларидан фойдаланишни чеклаш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурсларини аниқлаш;

тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларини Реестрга киритиш;

Интернет тармоғи ахборот ресурсидан фойдаланишни чеклаш.

5. Тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурсларини аниқлаш мақсадида Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлигининг Оммавий коммуникациялар масалалари бўйича маркази томонидан қонунчиликда белгиланган тартибда Интернет тармоғи ресурсларининг мониторинги юритилади.

6. Интернет тармоғи ресурсларининг мониторинги, шунингдек, Марказга белгиланган тартибда келиб тушган юридик ва жисмоний шахсларнинг мурожаатлари асосида ҳам олиб борилади.

7. Мониторинг натижасида тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси аниқланган тақдирда Марказ томонидан бир иш куни мобайнида Интернет тармоғи ахборот ресурсида тақиқланган ахборот мавжудлиги юзасидан хулоса тайёрланади.

8. Марказ хулосасида қуйидагилар акс этган бўлиши керак:

хулоса қабул қилинган сана;

мониторинг ўтказиш учун асос;

ўрганиш предмети (тақиқланган ахборот аниқланган ахборот ресурслари рўйхати);

ўтказилган мониторинг натижалари.

9. Мониторинг натижаларини экспертизадан ўтказиш учун Марказ Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 5 августдаги 228-сон қарори билан ташкил этилган Оммавий коммуникациялар соҳасидаги эксперт комиссиясига (кейинги ўринларда Эксперт комиссияси деб аталади) мурожаат қилишга ҳақли.

10. Интернет тармоғи ахборот ресурсининг идентификация маълумотлари Реестрга киритилишига асос бўлган Марказ хулосаси ёки Эксперт комиссияси қарори юзасидан судга мурожаат қилиниши мумкин.

11. Реестрни шакллантириш ва юритиш Марказ томонидан электрон шаклда амалга оширилади.

12. Тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларини Реестрга киритиш учун қуйидагилар асос бўлади:

Интернет тармоғи ахборот ресурсида тақиқланган ахборот мавжудлиги юзасидан Марказ хулосаси;

бутунжаҳон Интернет тармоғида тарқатилаётган ахборотни тақиқланган деб эътироф этиш тўғрисида Эксперт комиссиясининг қарори.

13. Хулоса тайёрлангандан кейин ёки Эксперт комиссиясининг тегишли қарорини олгандан кейин Марказ кечиктирмай тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларини Реестрга киритади. Бунда тегишли асос — хулоса (қарор) кўрсатилиши шарт.

14. Реестрга киритилган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотлари ўзгарган тақдирда, Марказнинг олдинги хулосаси ёки Эксперт комиссияси қарори янги аниқланган ўзгарган маълумотларни Реестрга киритиш учун асос бўлади.

15. Ўзбекистон Республикаси Ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги Интернет тармоғи ахборот ресурсларидан фойдаланишни чеклаш бўйича махсус ваколатли орган (кейинги ўринларда махсус ваколатли орган деб аталади) ҳисобланади.

16. Махсус ваколатли орган Реестрга киритилган Интернет тармоғи ахборот ресурсларидан фойдаланишни чеклашга доир ташкилий ва дастурий-техник чора-тадбирлар кўради.

17. Фойдаланишни чеклаш фақат идентификация маълумотлари Реестрга киритилган Интернет тармоғи ахборот ресурсларига нисбатан татбиқ этилади.

18. Фойдаланишни чеклаш чораларини кўриш Интернет тармоғи ахборот ресурслари идентификация маълумотлари Реестрга киритилгандан кейин ўн икки соат мобайнида амалга оширилади.

19. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдаланилиши чекланган Интернет тармоғи ахборот ресурслари Ўзбекистон Республикаси фойдаланувчилари мурожаатларига жавобан махсус ваколатли орган қуйидаги маълумотлар берилишини таъминлайди:

тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларининг Реестрга киритилгани ҳақида хабар;

мурожаат учун боғланиш маълумотлари.

20. Қуйидагилар Марказ томонидан тақиқланган ахборот мавжуд Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларининг бир сутка давомида Реестрдан чиқарилиши учун асос бўлади:

Интернет тармоғи ахборот ресурси эгасининг тақиқланган ахборотни Интернет тармоғи ресурсидан ўчирилгани тўғрисида ёзма (электрон) мурожаати;

тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотларининг Реестрга киритилиши учун асос бўлган Марказ хулосаси ёки Эксперт комиссияси қарорини асоссиз деб ҳисоблаш ёки бекор қилиш тўғрисида суд қарорининг қонуний кучга кириши.

Шу билан бирга Реестрда тегишли маълумотлар ва уларнинг ўзгариши тарихи сақланади.

21. Интернет тармоғи ахборот ресурси эгасининг тақиқланган ахборотнинг Интернет тармоғи ресурсидан ўчирилгани тўғрисида ёзма (электрон) мурожаати олингач Марказ бир сутка мобайнида ҳолатни текширади ва Интернет тармоғи ахборот ресурси тегишли идентификация маълумотларини Реестрдан чиқаради.

22. Интернет тармоғи ахборот ресурси идентификация маълумотлари Реестрдан чиқарилгач, махсус ваколатли орган фойдаланишни чекловчи тўсиқларни бир сутка мобайнида олади.

23. Давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларига уларнинг ваколатлари доирасида, шунингдек, Интернет тармоғи ахборот ресурси эгаси бўлган юридик ва жисмоний шахсларга уларнинг мурожаатларига кўра Реестр маълумотларидан фойдаланишга рухсат этилади.

24. Реестр маълумотларидан фойдаланишга рухсат бериш тартиби Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги томонидан белгиланади.

25. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

1. Мазкур Тартиб веб-сайт ва (ёки) веб-сайт саҳифасида жойлаштирилган ахборотга ушбу веб-сайт фойдаланувчилари томонидан қолдирилган шарҳлар матнида, шунингдек ижтимоий тармоқлар ёки мессенжерларда (кейинги ўринларда ахборот ресурслари деб аталади) Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотлар аниқланган ҳолатда веб-сайт, веб-сайт ва (ёки) мессенжер саҳифаси эгаси, шунингдек блогерга ушбу ахборотларни олиб ташлаш тўғрисида хабарнома юбориш тартибини белгилайди.

2. Ушбу Тартибнинг амал қилиши Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдаланиш имкони мавжуд бўлган ахборот ресурсларига нисбатан татбиқ этилади.

3. Ушбу Тартибда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

мессенжер — фойдаланувчиларнинг онлайн режимда Интернет жаҳон ахборот тармоғи орқали матн, аудио, аудиовизуал ва бошқа хабарлар ва материаллар, бошқа маълумотлар орқали дарҳол алмашиш, тарқатиш ва узатиш, шунингдек улар ўртасидаги масофадан мулоқот учун мўлжалланган дастур, мобил илова ёки веб-хизмат;

веб-сайт ва (ёки) мессенжернинг саҳифаси — веб-сайт ва (ёки) мессенжернинг Интернет жаҳон ахборот тармоғидаги бир қисми (гуруҳлар, каналлар ва бошқалар), унга кириш домен номи ва белгиларидан ташкил топган кўрсаткич бўйича, шунингдек номи орқали амалга оширилади.

4. Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлигининг Оммавий коммуникациялар масалалари бўйича маркази (кейинги ўринларда — Марказ) томонидан ахборот ресурсларида Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотлар аниқланганда Марказ томонидан 24 соатдан кечиктирмасдан ахборот ресурслари эгаси, шунингдек блогерга Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотларни олиб ташлаш тўғрисида хабарнома (кейинги ўринларда хабарнома деб аталади) юборилади.

5. Хабарнома Марказнинг расмий ахборот ресурслари (электрон почта, ижтимоий тармоқлар ёки мессенжерлардаги расмий саҳифа) орқали электрон шаклда юборилади.

6. Хабарномада Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот жойлаштирилган ахборот ресурсининг номи, ахборот жойлаштирилган сана кўрсатилади, тақиқланган ахборотга ҳавола ва унинг экрандаги тасвири нусхаси илова қилинади, шунингдек қўшимча равишда ушбу ахборотни тарқатиш учун қонунчиликда белгиланган жавобгарлик тўғрисида маълумотлар келтирилиши мумкин.

7. Ахборот ресурси эгаси, шунингдек блогер хабарномани олган вақтдан бошлаб 24 соатдан кечиктирмасдан Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборотни олиб ташлаши, шунингдек бу тўғрида Марказни унинг расмий ахборот ресурслари орқали электрон шаклда ёки қоғоз шаклида хабардор қилиши лозим.

8. Агар Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот ушбу Тартибнинг 6-бандида кўрсатилган муддатда ахборот ресурси эгаси, шунингдек блогер томонидан олиб ташланмаса, у ҳолда Ўзбекистон Республикаси Президент Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги ёки Марказ томонидан ушбу ахборотни олиб ташлаш бўйича Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот жойлаштирилган ижтимоий тармоқ ёки мессенжер маъмурига ёки даъво аризаси билан судга мурожаат қилиниши мумкин.

1. Вазирлар Маҳкамасининг «Оммавий коммуникациялар соҳасида бошқарув тузилмасини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2004 йил 24 ноябрдаги 555-сон қарорида:

а) 1-бандга қуйидаги мазмундаги хатбошилар қўшилсин:

«Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд Интернет тармоғи Реестрини юритиш;

Қонунчиликка мувофиқ, ишчи орган сифатида ахборот ва оммавий коммуникациялар соҳасида комплекс экспертиза ўтказилишини ташкил этиш»;

б) 2-банддаги иккинчи хатбоши қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«Белгилаб қўйилсинки, Марказ юридик шахс ҳисобланади ва ўзининг ваколатига кирувчи масалалар бўйича давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари, ахборот хизматлари бозори субъектлари билан белгиланган тартибда ўзаро ҳамкорлик қилади, Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи Реестрини юритади, шунингдек, Ахборот ва коммуникациялар соҳасидаги эксперт комиссиясининг ишчи органи функцияларини бажаради»;

в) 2-иловада:

6-бандга қуйидаги мазмундаги хатбошилар қўшилсин:

«Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи Реестрини юритиш;

Қонунчиликка мувофиқ, ишчи орган сифатида ахборот ва оммавий коммуникациялар соҳасида комплекс экспертиза ўтказилишини ташкил этиш»;

7-бандда:

қуйидаги мазмундаги тўртинчи ва бешинчи хатбошилар қўшилсин:

«Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тақиқланган ахборот тарқатувчи Интернет тармоғи ресурсларини Реестрга киритиш ва ундан чиқаришни амалга ошириш;

оммавий коммуникация воситаларида тарқатиладиган ахборот материалларининг ахборот соҳасида шахс, жамият ва давлатнинг манфаатларини ҳимоя қилишни таъминлашга, миллий-маданий қадриятлар, анъаналар ва меросни сақлаб қолишга йўналтирилган республика қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқлиги юзасидан комплекс экспертизага материалларни тайёрлаш ва уни ўтказишни ташкил этиш»;

тўртинчи — ўн олтинчи хатбошилар тегишли равишда олтинчи — ўн саккизинчи хатбошилар деб ҳисоблансин;

2. Вазирлар Маҳкамасининг «Оммавий коммуникациялар соҳасида мониторинг тизимини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2011 йил 5 августдаги 228-сон қарорида (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2011 й., 8-сон, 70-модда):

а) 1-иловадан ўнинчи хатбоши чиқариб ташлансин;

б) 2-иловада:

5-бандда:

қуйидаги мазмундаги саккизинчи хатбоши қўшилсин:

«эксперт хулосаларини ўрганади ҳамда халқаро Интернет тармоғи ахборот ресурсларининг идентификация маълумотларини Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи Реестрига киритиш юзасидан қарор қабул қилади»

саккизинчи хатбоши тўққизинчи хатбоши деб ҳисоблансин;

6-бандга қуйидаги мазмундаги хатбоши қўшилсин:

«материалларни кўриб чиқиш ҳамда халқаро Интернет тармоғи ахборот ресурсларининг идентификация маълумотларини Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан тарқатилиши тақиқланган ахборот мавжуд бўлган Интернет тармоғи Реестрига киритиш юзасидан қарор қабул қилиш»;

9-банднинг бешинчи хатбоши қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«материалларни экспертизадан ўтказиш ва зарур ҳолларда экспертиза хулосаларини судда ҳимоя қилиш учун эксперт (экспертлар) белгилаш»;

11-бандда:

учинчи хатбошига «Комиссия томонидан белгиланган тартибда, шу жумладан электрон кўринишда мажлис натижаларини рўйхатга олиш ва ўтказиш» сўзлари қўшилсин;

бешинчи ва олтинчи хатбошилар чиқариб ташлансин;

12-бандда:

учинчи хатбошига «шу жумладан, Комиссия томонидан белгиланган тартибда электрон ҳужжат айланиши тартибида» сўзлари қўшилсин;

қуйидаги мазмундаги хатбоши қўшилсин:

«зарур материалларни ўз вақтида тайёрлашни таъминлайди ҳамда материаллар Ишчи органга тушган санадан бошлаб 15 кун муддатда экспертиза ўтказади»;

13-банднинг саккизинчи хатбошига «шу жумладан, Комиссия томонидан белгиланган тартибда электрон ҳужжат айланиши йўли билан» сўзлари қўшилсин;

14 — 16-бандлар қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«14. Комиссия раиси жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳар бир аниқ мурожаати юзасидан материаллар олинган санадан бошлаб уч иш куни мобайнида Комиссия ишчи органи таклифи билан жалб этилган экспертлардан экспертни (экспертларни) тасдиқлайди.

15. Экспертиза материаллар олинган санадан бошлаб 15 кун мобайнида ўтказилади.

16. Эксперт (экспертлар) тақдим этилган материалларни беш кун муддатда ўрганиб чиқади ва эксперт хулосаси беради»;

18 ва 19-бандлар қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«18. Зарурат бўлганда Комиссия бажарилган ишлар юзасидан Ишчи органнинг амалга оширилган ишлар тўғрисидаги ҳисоботини кўриб чиқади.

19. Комиссия қарори мажлисда иштирок этган барча Комиссия аъзолари томонидан имзоланган баённома асосида, шу жумладан Комиссия томонидан белгиланган тартибда электрон ҳужжат алмашинуви воситасида расмийлаштирилади»;

20-банддаги «Комиссия» сўзи «эксперт (экспертлар)» сўзлари билан алмаштирилсин;

21-банддаги «материаллар экспертизага тушишига» сўзлари «заруратга» сўзи билан алмаштирилсин;

30-банд қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«30. Комиссия фаолиятини таъминлаш бўйича ташкилий масалаларни ҳал этиш ҳамда экспертизалар ўтказиш Комиссиянинг ишчи органи томонидан, шу жумладан Комиссия томонидан белгиланган тартибда электрон ҳужжат алмашинуви йўли билан амалга оширилади».