“Elektron toʻlovlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinishi munosabati bilan “Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklari avtomatlashtirilgan bank tizimlarida axborotni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi nizom loyihasini koʻrib chiqib va muhokama qilib, Boshqaruv qaror qiladi:

1. “Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklari avtomatlashtirilgan bank tizimlarida axborotni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Markaziy bank Boshqaruvining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining ayrim meʼyoriy hujjatlarini tasdiqlash va bekor qilish haqida”gi 1998-yil 25-iyuldagi 13/13-sonli qarori va u bilan tasdiqlangan 412-sonli “Avtomatlashtirilgan bank texnologiyasi tizimidagi axborotni muhofaza qilish va ushbu qoidalarning bajarilishida tijorat banklaridagi mansabdor shaxslarning javobgarligi toʻgʻrisida”gi (1998-yil 30-oktabr, roʻyxat raqami 515), 413-sonli “Avtomatlashtirilgan bank texnologiyasi tizimidagi axborotni muhofaza qilish va ushbu qoidalarning bajarilishida Hisob-kitob kassa markazlaridagi mansabdor shaxslarning javobgarligi toʻgʻrisida”gi (1998-yil 30-oktabr, roʻyxat raqami 516) nizomlar hamda Markaziy bank Boshqaruvining “Axborot muhofazasiga tegishli meʼyoriy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 1999-yil 25-dekabrdagi 22/16-sonli qarori va u bilan tasdiqlangan 412-1-sonli qoʻshimcha kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan soʻng 10 kundan keyin kuchga kiritilsin.

Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Arxivlar toʻgʻrisida”gi, “Elektron toʻlovlar toʻgʻrisida”gi, “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi, “Elektron hisoblash mashinalari dasturlari va maʼlumotlar bazasini huquqiy muhofazalash toʻgʻrisida”gi, “Bank siri toʻgʻrisida”gi, “Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida”gi va “Avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan.

1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi tijorat banklarining avtomatlashtirilgan bank tizimlarida ishlov beriladigan hujjatlardagi maʼlumotlarni muhofaza qilishning umumiy tartibi va tijorat banklari faoliyatida avtomatlashtirilgan bank tizimlarining uzluksiz ishlashini taʼminlash chora-tadbirlari hamda masʼul xodimlarning javobgarligini belgilaydi.

2. Tijorat banklari mazkur Nizom talablari asosida, oʻz xususiyatlaridan kelib chiqib, ichki tartiblarini ishlab chiqishi mumkin. Ushbu ichki tartiblarda mazkur Nizomda belgilangan meʼyorlarga zid qoidalar belgilanishi mumkin emas.

3. Tijorat banklarida avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi.

Avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish Oʻzbekiston Respublikasining “Avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.

4. Tijorat banklarining rahbarlari, bosh buxgalteri bank balansida va elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarida aks ettirilgan maʼlumotlarning but saqlanishi, shuningdek maʼlumotlarning oʻzgartirishsiz, toʻgʻri uzatilishi uchun shaxsan javob beradilar.

5. Tijorat banklari rahbarlari oʻz bank filiallarida bank sirini himoyalash boʻyicha, Lokal tarmoq administratori, Axborot muhofazasi, shuningdek antivirus ishlarini yuritish uchun javobgar xodimlarni tayinlaydilar.

6. Tijorat banklarining rahbarlari elektron toʻlovlarni tayyorlovchi xodim (keyingi oʻrinlarda masʼul xodim) bilan amaldagi mehnat qonunchiligiga muvofiq toʻliq moddiy javobgarlik toʻgʻrisida yozma shartnoma tuzishlari lozim.

Masʼul xodim toʻlov tizimiga kiritayotgan maʼlumotlarning toʻgʻri, aniq va qonuniy kiritganligi uchun javobgardir.

7. Har bir masʼul xodim, boʻlim boshliqlari, bosh buxgalter oʻrinbosarlarining xonalariga oʻrnatilgan ishchi stansiyalarga kirish parollar orqali amalga oshirilib, bank telekommunikatsiya tarmogʻida ishlash vakolatiga ega boʻlgan xodimlarning ishchi stansiyalari mazkur tarmoqqa ulanishga ruxsat beruvchi apparat — dasturiy qurilmalar bilan jihozlanishi lozim.

Bosh banklarning Toʻlov markazidagi kompyuter va serverlariga bankning umumiy lokal tarmogʻiga ulangan ishchi stansiyalarning kirish (koʻrish) imkoniyati boʻlmasligi lozim.

8. Barcha toʻlov hujjatlari alohida xonada joylashgan va lokal tarmoq orqali ulangan printerda qogʻozga chop etilishi va belgilangan tartibda imzolar bilan rasmiylashtirilishi lozim.

9. Har bir Bosh bank va elektron toʻlovlar bazasi bor filiallar bank amaliyot kunini tashkil etish hamda elektron toʻlovlar tizimi orqali filiallararo va banklararo hisob-kitoblarni amalga oshirish boʻyicha tuzilma tashkil etishi shart.

10. Elektron toʻlov tizimida ishlayotgan Bosh banklar har bir filialdan oʻtadigan toʻlov hujjatlarini elektron imzo bilan tasdiqlanishini apparat-dasturiy qurilmalar yordamida amalga oshiradilar.

11. Elektron toʻlovlar tijorat banklarida quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:

a) fayl koʻrinishida (off-line). Bank filialining bosh buxgalteri masʼul xodimlar kiritgan maʼlumotlarni tekshirib va uni oʻziga biriktirilgan elektron raqamli imzoning yopiq kaliti bilan tasdiqlaydi va Bosh bank Toʻlov markaziga joʻnatadi.

Toʻlov markaziga kelib tushgan elektron hujjatning elektron raqamli imzosi haqiqiyligini tasdiqlash uchun tekshiriladi, elektron raqamli imzo tasdiqlansa, elektron hujjat ishlov berish uchun qabul qilinadi. Agar elektron raqamli imzo tasdiqlanmasa, elektron hujjat ishlov berishga qabul qilinmaydi. Elektron hujjatni hosil qilgan filialga elektron hujjatni qabul qilinmaganligi toʻgʻrisida maʼlumot yuboriladi. Qabul qilingan maʼlumot ishlov berilib, Toʻlov markazining tegishli elektron raqamli imzosining yopiq kaliti bilan tasdiqlanib, filialga joʻnatiladi. Agar elektron hujjat banklararo toʻlov boʻlsa, Bosh bankning Toʻlov markazi oʻz elektron raqamli imzosining yopiq kaliti bilan tasdiqlab, Markaziy bank Axborotlashtirish Bosh Markazi “Hisob-kitoblar markazi” (keyingi oʻrinlarda ABM HKM)ga joʻnatadi. Uzatilgan elektron hujjatning elektron raqamli imzosi haqiqiyligini tasdiqlash uchun tekshiriladi, Bosh bankning elektron raqamli imzosi tasdiqlansa, ABM HKM tomonidan elektron hujjat qayta ishlanishiga ruxsat beriladi. Agar Bosh bankning elektron raqamli imzosi tasdiqlanmasa, tasdiqlanmaganligi toʻgʻrisidagi maʼlumot Bosh bankka yuboriladi.

Axborot Bank amaliyot kuni dasturida avtomat tarzda shifratsiya jarayonidan oʻtishi va mazkur bankning Toʻlov markaziga joʻnatilishi lozim.

b) aniq vaqtda (on-line). Tijorat banki filialining har bir masʼul xodimi hujjatning asl nusxasidan maket asosida maʼlumotlarni Toʻlov markazi serveriga kiritadi va oʻziga biriktirilgan elektron raqamli imzoning yopiq kaliti bilan tasdiqlaydi, soʻng kiritilgan jadvaldagi elektron toʻlov maʼlumotlarini bosh buxgalter tekshirib, toʻlovni amalga oshirishga ruxsat beradi. Elektron hujjatning elektron raqamli imzosi haqiqiyligi tekshirilib, ishlov berishga olinadi. Ishlov berish natijasida toʻlov maʼlumoti shu bankka tegishli boʻlsa, oʻsha filialga tegishli hisobvaraqda aks ettiriladi. Agar elektron raqamli imzo tasdiqlanmasa, elektron hujjat qayta ishlanishga qabul qilinmaydi. Elektron hujjatni hosil qilgan filialga elektron hujjatni qabul qilinmaganligi toʻgʻrisida maʼlumot yuboriladi. Banklararo toʻlov maʼlumoti esa ABM HKMga Bosh bank Toʻlov markazining elektron raqamli imzosining yopiq kaliti bilan tasdiqlanib, uzatiladi.

12. Tijorat banklari filiallari bilan Bosh bank Toʻlov markazi orasidagi, Bosh bank bilan Markaziy bank Axborotlashtirish Bosh Markazi orasidagi aloqa tarmoqlari buzilganda axborot quyidagi usullarda uzatilishi va qabul qilinishi mumkin:

Kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali:

a) tijorat banki filiali Bosh bankning Toʻlov markazini yozma ravishda kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlashi haqida ogohlantiradi, soʻngra kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali axborot almashinuvini amalga oshiradi;

b) kommutatsiyali telefon tarmogʻi orqali ishlash imkoni boʻlmaganda tijorat bank filiali oʻzining viloyat boshqarmasidan, yoki bank tizimiga tegishli boʻlgan boshqa bank boʻlimi orqali tegishli sozlash ishlarini amalga oshirgan holda oʻz identifikatori bilan axborot almashinuvini amalga oshirishi mumkin;

v) Bosh bank bilan ABM orasidagi aloqa tarmoqlari buzilganda Bosh bank Xavfsizlik va axborotni muhofaza qilish departamentidan yozma ravishda ruxsat soʻraydi, soʻngra oʻz tizimiga tegishli boʻlgan bank boʻlimi orqali kerakli sozlash ishlarini amalga oshirib, ABM bilan axborot almashinuvini amalga oshiradi.

13. Bosh bank bilan uning filiallari orasidagi, Bosh bank bilan ABM orasidagi aloqa tarmoqlari yoki elektr manbai buzilganda, axborot almashinuvini tijorat banklari tashqi saqlovchi vositalar yordamida quyidagicha uzatishi va qabul qilishi mumkin:

a) Bosh bank Toʻlov markazi bilan uning filiallari yoki ABM bilan Bosh bank elektron hujjatlarni tashqi saqlovchi vositalar yordamida almashuvini amalga oshirish uchun, almashuv tashabbuskori (uzatuvchi bank yoki filial) boʻlgan filial yoki Bosh bank tomonidan elektron hujjatni qabul qiluvchi Bosh bank toʻlov markazi yoki ABM boshligʻi nomiga tashabbuskor bank rahbari va bosh buxgalteri tomonidan imzolangan xat yuboriladi. Xatda sana, elektron hujjatlarni tashqi saqlovchi vosita orqali oʻtkazilishining sababi, elektron hujjatlarni tashqi saqlovchi vosita orqali uzatuvchi xodimning ismi, sharifi va lavozimini koʻrsatish lozim.

b) Elektron hujjatlarni tashqi saqlovchi vosita orqali uzatishga tayyorlashda, kamida ikkita tashqi saqlovchi vosita — asosiy va qoʻshimcha tashqi saqlovchi vositalar tayyorlanishi zarur va quyidagilarga rioya qilish lozim:

tashqi saqlovchi vositani formatlashtirish;

uzatishga moʻljallangan fayllarning nomi 8.3 formatda (8 bayt — fayl nomining uzunligi, 3 bayt — fayl kengaytmasining uzunligi) boʻlishi kerak;

elektron hujjat tashqi saqlovchi vositaga Bank amaliyoti dasturi orqali koʻchiriladi;

tashqi saqlovchi vositada, uzatishga moʻljallanmagan elektron hujjatlar boʻlmasligi kerak;

tashqi saqlovchi vositadagi elektron hujjat “virus” yoʻqligiga eng soʻnggi bazaga ega Antivirus dasturi orqali tekshirilgan boʻlishi lozim.

v) har bir tashqi saqlovchi vositaga ikkitadan maʼlumotnoma ilova qilinishi kerak boʻlib, ularda: tashqi saqlovchi vositaning taqqoslash raqami, yaʼni muvofiq tashqi saqlovchi vositaga qoʻyilgan raqam bilan mos tushadigan raqam, uzatishga moʻljallangan barcha fayllarning nomi, hajmi, fayllar yaratilgan sana va vaqti, maʼlumotnomaning olingan vaqti va kunini, ijro etuvchining, yaʼni maʼlumotnoma olgan xodimning ismi sharifi va lavozimi koʻrsatilgan boʻlishi kerak (maʼlumotning shakli ilovada keltirilgan);

g) maʼlumotnomalarga javobgar shaxs va ijro etuvchi tomonidan imzo qoʻyilgan boʻlishi kerak;

d) Tijorat banki filiali tomonidan Bosh bank Toʻlov markaziga, Bosh bank Toʻlov markazi tomonidan ABM ga elektron hujjatni tashqi saqlovchi vositada bosh buxgalter, bosh buxgalter yordamchisi yoki vakolatli boshqa xodim yetkazuvchi boʻlishi mumkin.

14. Elektron hujjatni tashqi saqlovchi vositada qabul qilib oluvchi Bosh bank yoki ABM xodimi quyidagilarni bajarishi shart:

xatning mavjudligini va uning toʻgʻri tuzilganligini tekshirishi;

maʼlumotnomalarning mavjudligini va ularda zarur boʻlgan rekvizitlarning qayd qilinganligini tekshirishi;

tashqi saqlovchi vositani “virus” yoʻqligiga eng soʻnggi bazaga ega Antivirus dasturi orqali tekshirishi;

tashqi saqlovchi vositadan oʻz dasturi orqali ikki nusxada maʼlumotnoma olishi;

oʻzi olgan maʼlumotnomalarni tashqi saqlovchi vosita bilan birga keltirgan maʼlumotnomalarga solishtirib koʻrishi lozim;

Maʼlumotnomalar bir-biriga mos kelishi zarur.

Yuqorida keltirilgan shartlar toʻliq bajarilmasa, tashqi saqlovchi vositadagi elektron hujjat qabul qilinmaydi.

15. Bosh bank yoki ABMning elektron hujjatni tashqi saqlovchi vositada qabul qilib oluvchi xodimi quyidagilarni bajaradi:

tashqi saqlovchi vositadan elektron hujjatni kompyuterga oʻtkazadi;

ikkita maʼlumotnomaga imzo qoʻyadi;

tashqi saqlovchi vosita bilan birga taqdim etilgan maʼlumotnomalarning birini tashqi saqlovchi vosita bilan qoʻshib qaytarib beradi;

tashqi saqlovchi vosita orqali qabul qilib olingan elektron hujjatni belgilangan tartibda joʻnatadi;

tashqi saqlovchi vosita bilan keltirilgan maʼlumotnomani maxsus papkaga tikib qoʻyadi;

maxsus daftarga, elektron hujjatning tashqi saqlovchi vosita orqali qabul qilinganligini yozib qoʻyadi. Shu bilan birga daftarga elektron hujjatning qabul qilingan sanasi, vaqti, qabul qilingan fayllarning nomi va hajmi, elektron hujjat uzatuvchisining rekvizitlarini kiritib boradi. Tashqi saqlovchi vosita orqali elektron hujjatni qabul qilgan xodim maxsus daftarga oʻz imzosini qoʻyadi;

tashqi saqlovchi vosita orqali qabul qilingan elektron hujjatlarni belgilangan joyga toʻgʻri uzatilishini nazorat qilib boradi.

Elektron hujjatni tashqi saqlovchi vositada qabul qilib oluvchi Bosh bank yoki ABM xodimi, oʻrnatilgan qoidalarga asosan qabul qilingan elektron hujjatning xatoligiga javobgar boʻlmaydi.

Bosh bank yoki ABM ning elektron hujjatni tashqi saqlovchi vositalar orqali uzatuvchi xodimi, uzatish qoidalarining barchasiga rioya qilgani holda, tashqi saqlovchi vositaning holatiga va vujudga kelgan yaroqsiz joylariga javobgar boʻlmaydi.

16. Elektron toʻlov tizimi orqali elektron toʻlovga tegishli boʻlmagan maʼlumotlarni yuborish taqiqlanadi.

17. Yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarliklar natijasida tijorat banki moddiy zarar koʻrgan taqdirda, aybdor shaxslar qonunchilikda koʻzda tutilgan tartibda javobgar boʻladilar.

18. Xodim elektron toʻlov tizimi orqali mijozlarning hisobvaraqlaridan yoki bankning ichki xisobvaraqlaridan mablagʻlarni hisobdan chiqarmasdan elektron toʻlov hujjatlari orqali joʻnatganligi natijasida tijorat bankiga yetkazilgan zarar belgilangan tartibda undirib olinadi.

19. Etkazilgan zararni aniqlash maqsadida zarur hollarda hayʼat tuziladi va tijorat banklarining elektron arxiv hujjatlari batafsil tekshirib chiqiladi.

20. Hayʼat tarkibiga Markaziy bankning vakolatli xodimlari, tijorat banki bosh buxgalteri va boshqa tegishli xodimlari kiritilishi lozim.

21. Bank tomonidan “Bank siri”ni tashkil etuvchi maʼlumotlar elektron pochta orqali yuborilganda, maʼlumotlar shifrlanishi va elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanishi shart. Bank faoliyatiga tegishli boʻlmagan maʼlumotlarning elektron pochta orqali uzatilishi qatʼiyan man etiladi. Bunga yoʻl qoʻygan shaxslar qonunda koʻzda tutilgan tartibda javobgarlikka tortiladi.

22. Bank tomonidan elektron pochta orqali joʻnatilayotgan har bir elektron maʼlumot “virus” yoʻqligiga eng soʻnggi bazaga ega Antivirus dasturi orqali tekshirilishi shart.

23. Internet tarmogʻiga ega boʻlgan Bosh banklar va filiallari oʻzlarining toʻlov tizimiga bogʻlangan ishchi stansiyalari, serverlari, xavfsizlik majmualarini internet tarmogʻiga ulashlari man etiladi. Internet provayderlari bilan bankning ajratilgan ishchi stansiyalari alohida kanal orqali ulanishini amalga oshiradilar.

Bank internetdan foydalanish ichki tartib qoidalarini ishlab chiqishi va ruxsat berilgan foydalanuvchilarning internetdan foydalanishini taʼminlashi lozim.

24. Bank elektron toʻlov tizimiga tegishli boʻlgan barcha maʼlumotlarni arxivga olish Markaziy bankning meʼyoriy hujjatlariga asosan amalga oshiriladi. Toʻlov tizimi kompyuter va jihozlarining ishdan chiqishi holatlari yuz berganda, toʻlov tizimining betoʻxtov ishlashini taʼminlash uchun tijorat banklari Zaxira tiklanish rejasi, dastur va uskunalarga ega boʻlishlari shart.

25. Bosh bank Toʻlov markazidagi tizimning ishonchliligini oshirish uchun RAID texnologiyalari asosida disklardagi maʼlumotlar takrorlanadi.

26. Bosh bank Toʻlov markazidagi tizimni favqulotda holat (yongʻin, zilzila, suv toshqini va boshqa) lardan himoya qilish uchun 5 km dan kam boʻlmagan masofada Toʻlov markazining zaxira markazlarini tashkil etish tavsiya etiladi. Zaxira markazi bankning filiallarida, boshqa bankda, tashkilotda yoki alohida ajratilgan binoda tashkil etilishi mumkin. Zaxira markazi xisoblash texnikasi majmuasi bilan toʻliq taʼminlanishi lozim. Asosiy tarmoqda ishlatilayotgan dastur va maʼlumotlarning zaxira nusxalari zaxira markazda saqlanishi lozim. Bu esa tizimning tez qayta tiklanishini taʼminlaydi. Zaxira markazida maʼlumotlarni tiklab turish davriyligi kuniga bir martadan kam boʻlmasligi kerak.

27. Har bir bankda favqulotda holatlarga moʻljallangan chora-tadbirlar rejasi boʻlishi shart. Chora-tadbirlar rejasi bir necha turli darajalar, shu jumladan oxirgi foydalanuvchi, tarmoq va bank (filiallar, boʻlinmalar yoki bankning oʻzini toʻliqligicha olingan holda) uchun ishlab chiqiladi.

a) oxirgi foydalanuvchi uchun reja. Favqulotda holatlarga moʻljallangan chora-tadbirlar rejasida oxirgi foydalanuvchi uchun hujjatlarni qayta tiklash va himoya qilish, foydalanuvchi javobgar boʻlgan majmualarni himoya qilish, shuningdek tarmoqning normal tarzda ishlashi toʻxtab qolgan yoki buzilgan hollarda oʻtkaziladigan chora-tadbirlarga doir yoʻriqnomalar.

b) tarmoq uchun reja. Favqulotda holatlar rejasida tarmoq qurilmalarida boʻladigan buzilishlar va oxirgi foydalanuvchining imkoniyatiga qarab tarmoqdagi buzilishlarga xizmat koʻrsatish. Bu rejaga bir qancha xodimlarning lavozim majburiyatlari, tizim ishlashini qayta tiklash boʻyicha chora-tadbirlar kiradi.

v) bank uchun reja. Bankning Favqulotda holatlarga moʻljallangan chora-tadbirlar rejasiga korporativ maʼlumotlar boʻyicha xizmat koʻrsatish va ularni himoyalash chora-tadbirlari kiradi.

28. Elektr bilan taʼminlash buzilganda ish uzluksizligini taʼminlash uchun banklar serverlarini va zarur boʻlgan ishchi stansiyalarini energiya bilan taʼminlovchi vosita — UPS bilan taʼminlanishi lozim. Bundan tashqari, bank uzluksiz ishlashi uchun kamida bir sutkaga yetadigan yoqilgʻi zapasiga ega boʻlgan dizelgeneratorlar bilan ham taʼminlanishi lozim. Bankda elektr bilan taʼminlash boʻlmaganda 10 minutdan soʻng dizelgeneratorlar avtomat ravishda ishga tushishi lozim.

29. Bosh bank Axborotni muhofaza qilish boʻlimi xodimlari (shuʼba, javobgar xodim) oʻz banklarida mazkur Nizom talablarining bajarilishi ustidan doimiy nazorat olib borishlari lozim. Davriy oʻtkazilgan tekshiruvlar natijasi dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

30. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Xavfsizlik va axborotlarni muhofaza qilish departamenti tomonidan muvofiqlashtirilgan reja-jadvallar asosida, tijorat banklarida ushbu Nizom talablarini bajarilishi ustidan tekshiruvlar oʻtkaziladi.