O‘zbekiston Respublikasi “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, sudlar tomonidan qonun normalarini bir xilda va to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash, fuqarolik ishlari bo‘yicha sud xarajatlarini undirish amaliyotida mavjud kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida, “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunning 22-moddasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, fuqarolik ishlari bo‘yicha sud xarajatlari davlat boji va ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlardan iborat.

2. O‘zbekiston Respublikasi “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunining (bundan buyon matnda “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun deb yuritiladi) 3-moddasiga muvofiq, davlat boji yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun olinadigan majburiy to‘lov hisoblanadi.

Davlat boji boshqa turdagi majburiy to‘lovlar qatori O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning tarkibiy qismini tashkil etishi bois, sudlar fuqarolik ishlari bo‘yicha davlat bojini undirish to‘g‘risidagi qonun talablariga qat’i rioya etishlari shart.

3. Fuqarolik ishlari bo‘yicha davlat bojini undirish bilan bog‘liq masalalar “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun, ushbu Qonun bilan tasdiqlangan “Davlat boji stavkalarining miqdorlari” va O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 13-bobiga muvofiq tartibga solinadi.

4. Tushuntirilsinki, fuqarolik ishlari bo‘yicha davlat boji quyidagilardan undiriladi:

1) sudlarga beriladigan da’vo arizalardan, alohida tartibda yuritiladigan ishlarga doir arizalardan, sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizalardan;

2) hakamlik sudining hal qiluv qarorlari yuzasidan nizolashish haqidagi arizalardan;

3) hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish to‘g‘risidagi arizalardan;

4) chet davlat sudining hamda chet davlat hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish haqidagi arizalardan;

5) korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalarining ma’muriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan yuzaga kelmaydigan qarorlari hamda ular mansabdor shaxslarining shunday harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan da’vo arizalaridan;

6) apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibidagi shikoyatlaridan:

a) sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan;

b) ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi, da’voni ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risidagi, sud jarimalarini solish to‘g‘risidagi ajrimlar ustidan;

v) hakamlik sudining hal qiluv qarorlari yuzasidan nizolashish haqidagi ishlar bo‘yicha ajrimlar ustidan;

g) hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish to‘g‘risidagi arizalar bo‘yicha ajrimlar ustidan;

d) chet davlat sudining hamda chet davlat hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish to‘g‘risidagi arizalar bo‘yicha ajrimlar ustidan;

7) hujjatlarning dublikatlarini va ko‘chirma nusxalarini (shu jumladan, takroriy ravishda beriladigan sud hujjatlarining ko‘chirma nusxalarini) berganlik uchun.

Sudlarga tushuntirilsinki, FPKning 396, 416 va 419²⁷-moddalariga asosan apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudlari sud hujjatlarini to‘liq hajmda tekshirib chiqishi shartligidan kelib chiqib, sud qarorlarining sud xarajatlari qismidan norozi bo‘lib berilgan apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlari bo‘yicha davlat boji umumiy asoslarda to‘lanadi, davlat boji bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha chiqarilgan ajrimlarga nisbatan berilgan xususiy shikoyatlar bundan mustasno.

5. Davlat boji va pochta xarajati ariza, da’vo arizasi, shikoyat (bundan buyon — ariza) sudga berilgunga qadar to‘lanadi, qonun bilan davlat boji to‘lovi bo‘yicha boshqacha tartib belgilangan hollar bundan mustasno (masalan, arizachi qonun bilan davlat bojini to‘lashdan ozod qilingan, sud tomonidan davlat boji to‘lovi kechiktirilgan yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash belgilangan hollar).

Bunda, sudlarning e’tibori pochta xarajatlari to‘lovidan ozod qilish, uni kechiktirish, kamaytirish yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash qonunda nazarda tutilmaganligiga qaratilsin.

Davlat boji to‘langanligi fakti:

bank tomonidan to‘lovchiga berilgan belgilangan shakldagi to‘lov hujjati (kvitansiya, to‘lov topshiriqnomasi va boshqalar);

belgilangan shaklda to‘lovni amalga oshirgan mansabdor shaxs yoki davlat organi va tashkilotning kassasi tomonidan to‘lovchiga berilgan to‘lov hujjati;

elektron to‘lov tizimidan olingan ma’lumotlar bilan tasdiqlanadi.

Da’vo bahosi chet el valyutasida belgilangan mulkiy nizo bo‘yicha sudga ariza berilganda, davlat bojining miqdori ariza taqdim etilgan sanada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan kurs bo‘yicha milliy valyutada belgilanadi.

Agar muayyan sudda alohida ko‘rilishi kerak bo‘lgan bir nechta arizalar bo‘yicha davlat boji bir to‘lov hujjati bilan to‘langan bo‘lsa, to‘lov hujjati ishlardan biriga ilova qilinadi. Qolgan ishlarga to‘lov hujjatining nusxasi qo‘shilib, uning asli qo‘shib qo‘yilgan ishga havola qilingan holda sudya tomonidan davlat boji to‘langanligi to‘g‘risida belgi qo‘yiladi yoki ma’lumotnoma tuziladi.

Mazkur qoida pochta xarajatlari to‘lov hujjatlariga nisbatan ham qo‘llaniladi.

6. Shuni nazarda tutish kerakki, to‘lanishi lozim bo‘lgan davlat boji miqdori arz qilingan talabning xususiyatiga (mulkiy yoki nomulkiy) bog‘liq bo‘ladi va “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun bilan belgilangan stavkalar bo‘yicha aniqlanadi.

Da’vo talabi mulkiy xususiyatga ega bo‘lgan hollarda davlat boji miqdorini da’vogar tomonidan ko‘rsatilgan da’vo bahosidan kelib chiqib, FPKning 129 va 130-moddalariga muvofiq sudya belgilaydi.

Mulkiy xususiyatga ega bo‘lgan bir nechta mustaqil talablardan iborat da’vo arizalardan davlat boji umumiy da’vo summasidan kelib chiqqan holda undiriladi.

Bir nechta mustaqil talablarni o‘z ichiga olgan nomulkiy xususiyatga ega bo‘lgan da’vo arizalardan har bir talab uchun alohida davlat boji undiriladi.

Bir vaqtning o‘zida mulkiy va nomulkiy xususiyatga ega bo‘lgan mustaqil talablardan iborat bo‘lgan arizalardan davlat boji har bir talab uchun alohida, mulkiy va nomulkiy xususiyatdagi arizalar uchun belgilangan stavkalar bo‘yicha undiriladi. Masalan, nikohdan ajratish va mol-mulkni bo‘lish haqidagi da’vo talablari bitta arizada berilganda yoki uydan ko‘chirish va uyga kiritish haqidagi talablar bitta ishga birlashtirilganda, davlat boji har bir talab bo‘yicha alohida undiriladi.

Shu bilan birga, sudlarning e’tibori, bir vaqtning o‘zida biri ikkinchisidan kelib chiqqan talablardan iborat bo‘lgan arizalardan davlat boji faqat asosiy talab bo‘yicha undirilishiga qaratilsin (masalan, qurilmani buzdirish va yerni o‘z holiga qaytarish; kredit shartnomasini muddatidan oldin bekor qilish, kredit qarzdorligini undirish va undiruvni garov mulkiga qaratish; merosxo‘r deb topish, merosni taqsimlash va meros ulushlarini belgilash; uy-joyga kiritish va undan foydalanish huquqini belgilash; foydalanish huquqini yo‘qotgan deb topish va turar joydan ko‘chirish haqidagi talablar va hokazo).

7. Agar sud tomonidan ish ko‘rilishi jarayonida da’vo bahosi ko‘paytirilgan bo‘lsa, davlat boji da’voning ko‘paytirilgan summasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining sakkizinchi qismi).

Bunda, kelib chiqqan davlat bojidagi farq da’vo rad qilinganda davlat foydasiga da’vogardan, da’vo to‘liq yoki qisman qanoatlantirilganda esa, javobgardan qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda undiriladi.

Sud qonunda belgilangan hollarda arz qilingan talablar doirasidan chetga chiqqanida ham davlat boji shunday tartibda hisoblanib, da’voning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda javobgardan undiriladi.

Ish ko‘rilishi jarayonida da’vogar tomonidan da’vo talablari kamaytirilgan hollarda, to‘langan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining yettinchi qismi).

Sudlarning e’tibori, dastlab davlat boji to‘lanmasdan (kechiktirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash, kamaytirish yoki ozod qilish hollarda) ish yuritishga qabul qilingan da’vo ariza bo‘yicha keyinchalik da’voning bahosi kamaytirilgan hollarda, davlat bojini undirish masalasi sudya tomonidan ish yakuni bo‘yicha qaror qabul qilishda umumiy asoslarda hal qilinishi lozimligiga qaratilsin.

8. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunning 19-moddasiga ko‘ra, davlat boji quyidagi hollarda umumiy asoslarda undiriladi:

qarshi da’vo arizalardan;

uchinchi shaxslarning ishga mustaqil da’vo talablar bilan kirishganligi to‘g‘risidagi arizalardan.

Ishga kirishgan da’vogarning huquqiy vorisidan davlat boji, agar u da’vogar tomonidan to‘lanmagan bo‘lsa, umumiy asoslarda undiriladi.

Bunda “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 7-moddasining ikkinchi qismi va 8-moddasi qoidalari inobatga olinishi lozim.

9. Da’vo bir nechta da’vogar tomonidan birgalikda bir yoki bir nechta javobgarga nisbatan taqdim etilganda davlat boji da’voning umumiy summasidan kelib chiqib hisoblanadi va da’vogarlar tomonidan ular qo‘ygan talablar ulushiga mutanosib tarzda to‘lanadi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining o‘ninchi qismi).

Bir da’vogar tomonidan bir nechta javobgarga nisbatan da’vo taqdim etilganda ham, shuningdek sudya tomonidan bir turdagi bir nechta talab bir ish yuritishga birlashtirilganda ham davlat boji da’voning umumiy summasidan kelib chiqqan holda undiriladi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining o‘n birinchi qismi).

Birlashtirilgan bir yoki bir nechta da’vo talablari sudya tomonidan alohida ish yuritishga ajratilganda, qonunchilik talablariga muvofiq to‘langan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi. U alohida ajratilgan ish yuritish bo‘yicha hisobga olinadi va bu haqda sudya tomonidan tegishli ma’lumotnoma tuzilib, to‘lov hujjatining nusxasi bilan birga ish materiallariga qo‘shib qo‘yiladi.

10. Sudga ariza davlat boji to‘lovisiz kelib tushganda, sudya arizachi qonun bilan uni to‘lashdan ozod qilingan-qilinmaganligini tekshirishi shart.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha davlat boji to‘lashdan ozod qilingan jismoniy va yuridik shaxslar ro‘yxati “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 8-moddasining birinchi qismida belgilangan.

Bunda “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunning 7-moddasiga ko‘ra, 2020-yil 1-yanvarga qadar qabul qilingan boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan va ushbu Qonunda nazarda tutilmagan davlat bojini to‘lashdan ozod qilish ushbu hujjatlarning amal qilish muddati tugaguniga qadar kuchda qolishi inobatga olinishi lozim.

Agar arizachi qonun yoki boshqa qonunchilik hujjatlariga ko‘ra davlat bojini to‘lashdan ozod qilinmagan va arizada uni to‘lashni kechiktirish, kamaytirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash haqida iltimosnoma mavjud bo‘lmasa, shuningdek pochta xarajatlari to‘lanmagan bo‘lsa, sudya arizani qaytarish haqida ajrim chiqaradi (FPK 195-moddasi birinchi qismining 7-bandi). Ajrimda to‘lanishi lozim bo‘lgan davlat boji, pochta xarajatlari summasi ko‘rsatilishi va ushbu kamchilik bartaraf qilinganidan so‘ng takroran murojaat qilish imkoniyati mavjudligi tushuntirilishi lozim.

FPK 133-moddasining ikkinchi qismi va 193-moddasiga muvofiq, sudya fuqarolik ishini qo‘zg‘atish bosqichida arizachining iltimosnomasi bo‘yicha uning mulkiy ahvoliga qarab davlat bojini to‘lashni kechiktirishga, bo‘lib-bo‘lib to‘lashga yoki miqdorini kamaytirishga haqli bo‘lib, bu haqda arizani ish yuritishga qabul qilish va ish qo‘zg‘atish haqidagi ajrimida yoxud arizachining iltimosnomasini qanoatlantirish haqidagi alohida ajrimda ko‘rsatadi.

Iltimosnoma rad qilinganda, ariza va unga ilova qilingan hujjatlar sudyaning ajrimi bilan arizachiga qaytariladi.

11. “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 8-moddasining ikkinchi qismida, ushbu modda birinchi qismining 10, 13², 14, 33-36 va 37¹-bandlarida ko‘rsatilgan shaxslarning talablari qanoatlantirish to‘liq yoki qisman rad etilgan taqdirda, davlat boji shu shaxslardan talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan miqdoriga mutanosib ravishda undirilishi nazarda tutilgan.

Shu bilan birga, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining yigirma uchinchi qismida davlat boji to‘lashdan ozod qilingan davlat organlari hamda boshqa shaxslar tomonidan yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab bildirilgan talablarni qanoatlantirish rad etilgan yoki ular qisman qanoatlantirilgan taqdirda, davlat boji ariza qaysi shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab taqdim etilgan bo‘lsa, shu shaxslardan da’vo talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirilishi ko‘rsatilgan.

Shundan kelib chiqib, sudlarga tushuntirilsinki, bunday talab FPK 138-moddasining beshinchi qismida ham belgilanganligidan kelib chiqib, davlat bojini to‘lashdan ozod etilgan davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek tashkilotlarning yuridik shaxslar va fuqarolarning manfaatlarini ko‘zlab taqdim etilgan da’vo talablarini qanoatlantirish rad etilgan yoki ular qisman qanoatlantirilgan taqdirda, davlat boji manfaatlari ko‘zlanib da’vo taqdim etilgan shaxslardan (agar ular qonunga muvofiq davlat boji to‘lashdan ozod qilinmagan bo‘lsa) da’vo talablarining qanoatlantirilishi rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirilishi lozim.

Shu bilan birga, ko‘rsatilgan davlat organlari hamda boshqa tashkilotlar tomonidan topshirilgan ariza, apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyatlarini qabul qilishda, sudlar manfaatlari ko‘zlangan yuridik va jismoniy shaxslarning bunday murojaat qilishga roziligi mavjudligini tekshirishlari lozim.

12. FPK 133-moddasiga asosan ham jismoniy, ham yuridik shaxsdan davlat foydasiga undiriladigan sud xarajatlarini kechiktirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash yoki miqdorini kamaytirish masalasini hal qilishda, sud ularning bu xarajatlarni bir yo‘la yoki qisman to‘lashga qurbi yetmasligini tasdiqlovchi dalillar mavjudligini (masalan, ish haqi (daromadi), bankda mablag‘lari mavjud emasligi, arizachining oilasi kam ta’minlangan deb tan olinganligi to‘g‘risidagi vakolatli organning ma’lumoti (ma’lumotnomasi) va hokazo) tekshirishi lozim.

Yuridik shaxslar, shuningdek, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi jismoniy shaxslar davlat boji to‘lovini kechiktirish, kamaytirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash haqida iltimosnoma bilan murojaat qilib, unga bankning hisob raqamida pul mablag‘i mavjud emasligi yoki yetarli emasligi haqidagi ma’lumotnomani ilova qilganda, ushbu ma’lumotnoma sudga murojaat qilingan kundan ko‘pi bilan uch kun oldingi sana bilan qayd etilgan bo‘lishi lozimligi, bu muddatdan avvalgi sanadagi ma’lumotnoma inobatga olinmasligiga sudlarning e’tibori qaratilsin.

13. Davlat bojini qaytarish “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 18-moddasining birinchi qismida ko‘rsatilgan asoslarga muvofiq amalga oshiriladi. Davlat boji qonunda talab qilinganidan ortiqcha miqdorda to‘langan bo‘lsa, shu ortiqcha to‘langan qismi qaytariladi. Qonunning ushbu moddasida qayd etilgan boshqa hollarda boj to‘liq miqdorda qaytarilishi lozim.

Sudlarning e’tibori davlat boji summalarining qaytarilishi “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 18-moddasining ikkinchi qismida belgilangan tartibda sud hujjatiga asosan amalga oshirilishiga qaratilsin.

Agar da’vogar davlat bojini to‘lab, sudga ariza bilan murojaat qilmagan bo‘lsa, sudning ushbu holatni tasdiqlovchi ma’lumotnomasi uni qaytarish uchun asos bo‘ladi.

Bunda sudlar pochta xarajatlarini qaytarish qonunda nazarda tutilmaganligini inobatga olishlari lozim.

14. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, FPK 123-moddasining ikkinchi qismi talablariga muvofiq, sud FPK 122-moddasining 1, 3, 4 va 10³-bandlarida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha arizani ko‘rmasdan qoldirganda, davlat bojini qaytarish masalasini hal qilishi va bu haqda ajrimda ko‘rsatishi lozim.

Bundan tashqari, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 18-moddasi birinchi qismining 5, 10, 11, 13 va 14-bandlari talablariga muvofiq, quyidagi hollarda ham davlat boji to‘liq yoki qisman qaytariladi:

agar ish sudga taalluqli bo‘lmasa, ishni yuritish tugatilganda, bundan ish taalluqliligiga ko‘ra boshqa sudga ko‘rib chiqish uchun o‘tkazilgan hollar mustasno;

ishda ishtirok etgan shaxs vafot etganida, agar nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yo‘l qo‘ymasa;

agar ishda ishtirok etayotgan yuridik shaxs tugatilgan bo‘lsa;

da’vogar nizoni sudga qadar hal etish (e’tiroz bildirish) tartibiga rioya etmaganda, agar bu hol qonunda ushbu toifadagi nizolar uchun yoki taraflarning shartnomasida nazarda tutilgan hamda bunday hal etish imkoniyati boy berilgan bo‘lsa;

sud buyrug‘ini chiqarish to‘g‘risidagi arizani qabul qilish rad etilganda.

Sud, FPKning tegishli moddalarida ko‘rsatilgan asoslar bo‘yicha arizani ko‘rmasdan qoldirganda yoki ish yuritishni tugatganda, davlat bojini qaytarish haqida ham o‘z ajrimida ko‘rsatishi lozim.

Shu bilan birga, ariza FPK 122-moddasi birinchi qismining 5, 6, 9 va 9¹-bandlariga asosan ko‘rmasdan qoldirilganda, da’vo ariza berilganda kechiktirilgan yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash belgilangan davlat boji taraflardan undirilmasligi inobatga olinishi lozim.

15. Sud tomonidan ilgari ko‘rmasdan qoldirilgan takroran berilgan ariza bo‘yicha davlat boji qaytadan umumiy asoslarda to‘lanadi.

Shu bilan birga, agar ariza ko‘rmasdan qoldirilganligi munosabati bilan to‘langan davlat boji qaytarilishi belgilangan bo‘lib, amalda qaytarilmagan bo‘lsa, u budjetga o‘tkazilgan kundan e’tiboran O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) 150-moddasida belgilangan umumiy da’vo muddati davrida, davlat boji to‘langanligi to‘g‘risidagi dastlabki hujjat takroran berilgan arizaga ilova qilinishi mumkin (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining to‘rtinchi qismi).

Ushbu qoida ariza, apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyati qaytarilgan va takroran berilgan hollarga ham tatbiq etiladi.

16. Sud buyrug‘i bekor qilingan taqdirda undiruvchi tomonidan to‘langan davlat boji qaytarilmaydi, biroq, u budjetga o‘tkazilgan kundan e’tiboran FKning 150-moddasida belgilangan umumiy da’vo muddati davrida, undiruvchi tomonidan qarzdorga nisbatan da’vo ishi yuritish tartibida da’vo qo‘zg‘atilgan taqdirda, to‘langan davlat boji to‘lanishi lozim bo‘lgan bojga qo‘shib hisoblanadi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining to‘rtinchi va yigirma beshinchi qismi).

Sudlar inobatga olishlari kerakki, sud buyrug‘ini berish to‘g‘risidagi arizani FPK 175-moddasida ko‘rsatilgan asoslar bilan qabul qilish rad etilganda to‘langan davlat boji qaytarilishi belgilangan bo‘lib, amalda qaytarilmagan bo‘lsa ham, davlat boji to‘langanligi to‘g‘risidagi dastlabki hujjat davlat boji budjetga o‘tkazilgan kundan e’tiboran umumiy da’vo muddati doirasida berilgan da’vo arizaga ilova qilinishi mumkin.

17. Sudlarning e’tibori qaratilsinki, fuqarolik ishlarini ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlarga:

guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga to‘lanishi lozim bo‘lgan summalar;

joyga borib ko‘zdan kechirish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar;

FPK 165-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;

sud xabarnomalarini va sud hujjatlarini yuborish bilan bog‘liq pochta xarajatlari;

sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazish bilan bog‘liq xarajatlar;

sud tomonidan tan olingan boshqa zarur xarajatlar kiradi.

Boshqa sud xarajatlariga (FPK 132-moddasi birinchi qismining 5-bandi) sud tomonidan oqilona miqdorlarda belgilanadigan, amalda yo‘qotilgan vaqt uchun undiriladigan kompensatsiya, vakilning yordami uchun to‘lanadigan xarajatlar va hokazolar kiradi.

18. FPK 135-moddasida ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlarni to‘lash taraflar zimmasiga yuklatilganligi sababli, ishni sud muhokamasiga tayyorlashda yoki sud muhokamasi davomida taraflar tomonidan ushbu mablag‘larni sudning depozit hisobvarag‘iga oldindan kiritish choralarini ko‘rish lozimligiga sudlarning e’tibori qaratilsin.

Sud chiqimlarining taraflar tomonidan oldindan kiritilmaganligi guvohni, ekspertni, mutaxassisni chaqirish, joyiga borib ko‘zdan kechirish haqidagi iltimosnomani, agar bu tomonlarning huquq va majburiyatlarini, ishning haqiqiy holatlarini har tomonlama, to‘la va xolisona aniqlash uchun zarur bo‘lsa, qanoatlantirishni rad etish uchun asos bo‘lmaydi.

Bunday holda ishni ko‘rish bilan bog‘liq sarf qilingan chiqimlar, FPK 141-moddasida belgilangan qoidalar bo‘yicha sud hujjati qabul qilinayotganda undiriladi.

Shu bilan birga, FPK 132-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazish bilan bog‘liq xarajatlar summasi sud tomonidan belgilanishi va ishda ishtirok etuvchi shaxslardan ishni ko‘rish natijalariga ko‘ra undirilishi lozimligi inobatga olinsin.

19. Tushuntirilsinki, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga to‘lanishi lozim bo‘lgan summalar va ularni to‘lash tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 28-oktabrdagi 570-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Jabrlanuvchilar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va xolislarga to‘lanishi lozim bo‘lgan mablag‘larni hisoblash va to‘lash tartibi to‘g‘risida”gi Nizom bilan belgilangan.

20. Nazarda tutish lozimki, sud qarorini ijro qilish bilan bog‘liq xarajatlar deganda, O‘zbekiston Respublikasi “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida”gi Qonunining 75-moddasida nazarda tutilgan xarajatlar tushuniladi. Ularni qoplash mazkur Qonunning 77-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi.

21. Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, FPK 137-moddasida nazarda tutilgan amalda yo‘qotilgan vaqt uchun haq sud tomonidan ishda mavjud hujjatlar asosida:

da’vogardan — insofsizlik bilan asossiz da’vo taqdim etilganda yoxud ishning to‘g‘ri va o‘z vaqtida ko‘rib chiqilishiga muntazam qarshilik qilganda;

javobgardan — insofsizlik bilan da’voga qarshi nizolashganda yoxud ishning to‘g‘ri va o‘z vaqtida ko‘rib chiqilishiga muntazam qarshilik qilganda undirilishi mumkin.

22. Umumiy qoidaga ko‘ra, ish bo‘yicha sud xarajatlari nizoda nohaq bo‘lib chiqqan tarafdan undiriladi.

Sud xarajatlarini taraflar o‘rtasida taqsimlash va ularni davlat foydasiga undirish FPK 136 — 141-moddalari bilan tartibga solinadi.

Shu sababli, sud (sudya) sud xarajatlarini undirish masalasini muhokama qilib, sud hujjatining asoslantiruvchi qismida tegishli xulosalar qilishi va nafaqat undiruvga bo‘lgan huquqni, balki ish bo‘yicha taraflardan undirilishi kerak bo‘lgan aniq summani belgilab, uni sud hujjatining xulosa qismida ko‘rsatishi lozim.

23. Davlat bojini to‘lashdan ozod qilingan da’vogar tomonidan taqdim etilgan da’vo to‘liq yoki qisman qanoatlantirilganda, davlat boji javobgardan, agar u qonunga muvofiq davlat boji to‘lashdan ozod qilinmagan bo‘lsa, arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Davlat bojini to‘lashdan ozod qilingan bir nechta da’vogarlar tomonidan bir nechta javobgarlarga nisbatan taqdim etilgan da’vo to‘liq yoki qisman qanoatlantirilganda, qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat boji har bir javobgardan alohida, undan undirilgan summadan kelib chiqqan holda davlat foydasiga undiriladi.

Tushuntirilsinki, da’vogar arz qilgan talablaridan voz kechsa yoki da’vo arizani ko‘rmasdan qoldirish haqida ariza bersa, u tomonidan qilingan xarajatlar javobgar tomonidan qoplanmaydi, javobgar da’vogarning talablarini ixtiyoriy qanoatlantirganligi holatlari bundan mustasno.

Davlat bojini to‘lashdan ozod qilingan da’vogar o‘z da’vo talablaridan ular javobgar tomonidan ixtiyoriy ravishda to‘liq yoki qisman qanoatlantirilganligi oqibatida voz kechganligi sababli ish yuritish tugatilgan yoxud shu asos bilan da’vogarning arizasiga binoan da’vo ariza ko‘rmasdan qoldirilgan hollarda, davlat boji javobgardan davlat budjetiga undirilishi lozim (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining o‘n to‘rtinchi qismi).

Sudlarning e’tibori, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining oltinchi qismiga muvofiq ishni sud muhokamasiga tayyorlash muddati tugagunga qadar da’vogar da’vodan voz kechganligi, taraflar o‘rtasida kelishuv bitimi tuzilganligi munosabati bilan alimentlarni undirish to‘g‘risidagi ish bo‘yicha ish yuritish tugatilgan holda, javobgardan davlat boji undirilmasligiga qaratilsin.

24. Da’vo qanoatlantirilib, javobgarlar zimmasiga solidar javobgarlik yuklatilganda, sud javobgarlardan davlat bojini ham solidar tartibda undiradi.

Bu qoida fuqarolik ishini ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlarni undirishga ham tatbiq etiladi, bundan protsessual sherik ishtirokchining talabi bilan va faqat uning manfaatida amalga oshirilgan protsessual harakatlar uchun qilingan va boshqa protsessual sherik ishtirokchilar tomonidan qoplanmaydigan xarajatlar mustasno.

25. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, fuqarolik ishlarining alohida toifalari bo‘yicha da’vo bahosini belgilashning xususiyatlari FPKning 129-moddasida nazarda tutilgan.

Jumladan:

aliment undirish haqidagi barcha da’volardan (bola, ota-ona, er-xotin va boshqalar ta’minoti uchun) davlat boji bir yil uchun aliment to‘lovlarining jami summasidan, agar aliment undirilgan muddat bir yildan oshmasa, shu davr uchun aliment to‘lovlari jami summasidan hisoblab chiqiladi. To‘lovlar summasi javobgarning oxirgi ish joyidagi o‘rtacha oylik ish haqi (daromadi)dan kelib chiqib aniqlanadi. Javobgar ishlamagan taqdirda, davlat bojini hisoblash uchun to‘lovlar summasi O‘zbekiston Respublikasida amalda bo‘lgan mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdoridan kelib chiqqan holda aniqlanadi;

aliment qarzini to‘lashdan ozod qilish, aliment miqdorini o‘zgartirish (kamaytirish yoki ko‘paytirish) haqidagi da’volar bo‘yicha davlat boji to‘lovlar kamaygan, ko‘paygan yoki bekor qilingan, ammo bir yildan ortiq bo‘lmagan davr uchun belgilangan summadan kelib chiqqan holda belgilanadi va da’vogardan undiriladi.

26. “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshiga muvofiq, shartnomalarni haqiqiy emas deb e’tirof etish to‘g‘risidagi, shartnomalarni bekor qilish to‘g‘risidagi yoki ularning shartlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqidagi da’vo arizalariga shartnoma to‘laligicha yoki uning biron-bir qismi nizolashilayotganligidan qat’i nazar, shartnoma oldi nizolari bo‘yicha arizalar uchun belgilangan stavkalar bo‘yicha davlat boji to‘lanadi.

Sudlarning e’tibori, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun bilan belgilangan davlat boji stavkalarining fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlariga oid qismida shartnoma oldi nizolari bo‘yicha to‘lanishi lozim bo‘lgan davlat boji stavkalari belgilanmaganligi hamda FPK 129-moddasining 2-bandida mol-mulkni talab qilib olish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha da’voning bahosi talab qilinayotgan mol-mulkning qiymatiga qarab belgilanishi nazarda tutilganligi sababli, shartnomani haqiqiy emas deb topish yoki bekor qilish haqidagi talablar yuzasidan nizolashilayotgan shartnomada ko‘rsatilgan pul qiymati (shartnoma bahosi) da’vo bahosi hisoblanishi va davlat boji mulkiy xususiyatga ega da’vo arizalar uchun qonunda belgilangan stavka bo‘yicha to‘lanishi lozimligiga qaratilsin.

Shu bilan birga, shartnoma shartlarini o‘zgartirish yoki unga qo‘shimcha kiritish haqidagi talablar bo‘yicha so‘ralayotgan qo‘shimcha yoxud o‘zgartirish shartnoma qiymatiga ta’sir qiladigan miqdoridan, qiymat jihatidan baholanmaydigan talablar arz qilingan holda esa nomulkiy xususiyatga ega talab uchun belgilangan stavkalardan kelib chiqib davlat boji belgilanishi lozimligi tushuntirilsin.

Shuningdek, sudlarning e’tibori bitta nizo predmeti bo‘yicha bir nechta bitimlar nizolashilganda, da’voning bahosi nizo predmetining qiymatidan kelib chiqib belgilanishiga qaratilsin.

27. Mol-mulkka nisbatan meros qilib olish huquqi to‘g‘risida hal qiluv qarori qabul qilinganda, davlat boji sud tomonidan mol-mulkning umumiy qiymatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi va vorislarning har biridan uning ulushiga mutanosib ravishda undiriladi (“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining o‘n oltinchi qismi).

Bunda davlat bojini hisoblash uchun mol-mulkning umumiy qiymatiga quyidagilar kirmaydi:

shaxsiy va mulkiy sug‘urta shartnomalari bo‘yicha sug‘urta summasi;

banklarda saqlanayotgan omonat summalari va obligatsiyalar qiymati;

daromad summalari (mehnat haqlari), shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘idagi pul mablag‘lari;

asar muallifining mulkiy huquqlari, asarni yaratish hamda undan foydalanish mualliflik haqi summalari;

vasiyatnoma va hadya shartnomalari bo‘yicha davlat va yuridik shaxslarga o‘tayotgan mol-mulk qiymati;

Vatanni himoya qilish, davlat yoki jamiyat oldidagi boshqa majburiyatlarni bajarish munosabati bilan yoki inson hayotini qutqarish, davlat mulkini va huquq tartibotni muhofaza qilish bo‘yicha fuqarolik burchini bajarish paytida vafot etgan shaxslarning mol-mulki;

uy-joy (kvartira) yoki uy-joy qurilish shirkatidagi pay, basharti vorislar shu uy-joy (kvartira)da meros qoldiruvchi bilan birga yashab kelishgan, u vafot etgan kunga qadar ro‘yxatdan (propiskadan) o‘tishgan va meros qoldiruvchi vafotidan so‘ng ham yashashni davom ettirishayotgan bo‘lsalar.

28. FPK 262-moddasi birinchi qismining 3-bandi talablariga ko‘ra, sud xarajatlarini undirish masalasiga doir qo‘shimcha hal qiluv qarori faqat hal qiluv qarorining xulosa qismida sud xarajatlarini taqsimlash nazarda tutilmagan holda chiqarilishi mumkin.

29. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 8-moddasining birinchi qismida ko‘rsatilgan shaxslar sud hujjatlari ustidan apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyati bilan murojaat qilganda davlat bojini to‘lashdan ozod etilgan.

Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati, taftish tartibidagi shikoyatni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda, sud “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 8-moddasining ikkinchi qismi talablaridan kelib chiqib, davlat boji masalasini hal qilishi lozim.

Apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyatidan voz kechilganligi sababli shikoyat bo‘yicha ish yuritish tugatilganda, to‘langan davlat boji qaytarilmaydi, agar shikoyat berishda davlat boji to‘lanmagan bo‘lsa, davlat boji shikoyat bergan shaxsdan undiriladi.

30. Apellyatsiya, kassatsiya va taftish sud instansiyalari fuqarolik ishlarini ko‘rishda quyi sudlar tomonidan sud xarajatlarini undirishda yo‘l qo‘yilgan xatolarni tuzatish choralarini ko‘rishi lozim.

31. Yuqori instansiya sudi tomonidan sud hujjati bekor qilinib, ish yangidan ko‘rish uchun yuborilganda, sud xarajatlarini taqsimlash masalasi ishni yangidan ko‘rayotgan sud tomonidan, dastlab to‘langan (undirilgan) davlat boji va da’vo talablarining qanoatlantirilgan miqdori hisobga olingan holda, hal etiladi.

32. Sud xarajatlari noto‘g‘ri undirilgan holatlar aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyalari sudlari protsessual qonunda ko‘rsatilgan hollarda va tartibda sud xarajatlarini undirishga, undirilgan summa miqdorini kamaytirishga yoki ularni qayta taqsimlashga, shuningdek, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunda va boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda ularni to‘lashdan ozod qilishga haqli.

33. FPK 419¹⁵-moddasida Oliy sudning sudyasi taftish tartibidagi shikoyatni o‘rganish davomida yuridik ahamiyatga molik bo‘lgan bir qator harakatlarni amalga oshirishi, shu jumladan, taftish tartibidagi shikoyatni zarur bo‘lgan hollarda ishni talab qilib olgan holda o‘rganishi, o‘rganish natijalari bo‘yicha sud hujjatlarini taftish tartibida tekshirish uchun asoslar mavjud bo‘lmasa, shikoyatni sudlov hay’atiga ko‘rib chiqish uchun o‘tkazishni rad etish to‘g‘risida ustidan shikoyat qilinishi mumkin bo‘lgan protsessual hujjat (ajrim) chiqarishi nazarda tutilgan.

Shunga ko‘ra, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonun 3-moddasining birinchi qismi va 5-moddasining 1-bandiga asosan, davlat boji oldindan to‘lanmagan yoki kam miqdorda (to‘lovni kechiktirish, kamaytirish yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash belgilangan bo‘lsa) to‘langan holda topshirilgan taftish tartibidagi shikoyat sudlov hay’atiga ko‘rib chiqish uchun o‘tkazish rad etilganda ham davlat bojini undirish masalasi sudya tomonidan umumiy asoslarda hal qilinishi lozim.

34. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari davlat soliq xizmati organlari bilan birgalikda davlat boji tushumlari hisobga olinishi yuzasidan muntazam ravishda taqqoslash o‘tkazishlari, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini ko‘rishlari lozim.

35. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2009-yil 24-noyabrdagi “Fuqarolik ishlari bo‘yicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti to‘g‘risida”gi 14-sonli qarori o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.