Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Valyuta siyosatini liberallashtirish boʻyicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoni, avvalo, amaldagi valyutani tartibga solish tizimini tubdan isloh qilish, valyuta siyosatini liberallashtirish, barcha tadbirkorlik subyektlariga tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda teng sharoitlar yaratishga qaratilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining mazkur Farmoni qabul qilinishiga mamlakatimiz eksport salohiyatini oshirish, ishbilarmonlik va investitsiya muhitini yaxshilash, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga toʻsqinlik qilayotgan qator muammo va kamchiliklar mavjudligi asosiy sabab boʻldi.

Jumladan, valyutani tartibga solishga haddan ziyod maʼmuriy aralashuv, tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda iqtisodiyotning ayrim tarmoqlari va xoʻjalik yurituvchi subyektlari uchun alohida imtiyoz va preferensiyalar mavjudligi oqibatida tadbirkorlik subyektlari oʻrtasida biznesni yuritishga doir teng boʻlmagan shart-sharoitlar paydo boʻldi hamda parallel chet el valyutasi bozori va ayirboshlash kursi vujudga keldi.

Valyuta kursi siyosatining tashqi savdoni ragʻbatlantirishdagi rolining susayishi mahalliy ishlab chiqaruvchilar tovar va xizmatlari narxlarining tashqi va ichki bozordagi raqobatdoshligini pasaytirdi.

Mamlakatimizda faqatgina bozor mexanizmlari asosida faoliyat koʻrsatadigan valyuta bozorini shakllantirish barcha banklarning mijozlar (yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan, yakka tartibdagi tadbirkorlar) ehtiyojlarini qondirish maqsadida chet el valyutasini sotib olish va sotish uchun valyuta birjasi savdolarida erkin ishtirok etishini, shuningdek, mijozlarning chet el valyutasini sotib olish boʻyicha amaldagi tartib va texnik reglamentlariga rioya etgan holda oʻz valyuta mablagʻlarini hech qanday cheklovsiz tasarruf etishini taqozo etadi.

Mazkur Farmon bilan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan chet el valyutasi joriy xalqaro valyuta operatsiyalarini amalga oshirish uchun banklarda erkin sotib olinishi va sotilishi kafolatlanadi.

Xususan, yuridik shaxslar oʻz mablagʻlarini banklarda joriy xalqaro valyuta operatsiyalarini, shu jumladan, tovar, ish va xizmatlar importi, foydani repatriatsiya qilish, kreditlarni qaytarish, xizmat safari xarajatlarini toʻlash va boshqa savdo xarakteriga ega boʻlmagan operatsiyalarni amalga oshirish uchun chet el valyutasiga cheklovlarsiz erkin konvertatsiya qilishlari mumkin.

Taʼkidlash joizki, joriy xalqaro operatsiyalar boʻyicha toʻlovlarni banklardagi hisobvaraqlar orqali amalga oshirishda xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan bozor kursida chet el valyutasini sotib olish imkoniyatining yaratilishi “yashirin” iqtisodiyotning qisqarishiga va pul mablagʻlarini bank aylanmasiga jalb qilishga xizmat qiladi.

Jismoniy shaxslar ham tijorat banklarining konversion boʻlimlarida chet el valyutasini erkin sotib olishi, sotib olingan mablagʻlarni xalqaro toʻlov kartalariga oʻtkazib, ulardan xorijda hech qanday cheklovlarsiz, shu jumladan, bank hisobvaraqlari orqali xorijda oʻqish, davolanish va boshqa maqsadlardagi toʻlovlar uchun foydalanishi mumkin.

Xalq isteʼmol tovarlarini import qilish bilan shugʻullanuvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar banklardagi hisobvaraqlarida savdo tushumini va boshqa daromadlarini jamgʻarib borgan holda keyinchalik uni jismoniy shaxslar uchun oʻrnatilgan tartibda, yaʼni sotib olingan valyuta mablagʻlarini xalqaro toʻlov kartalariga oʻtkazish va chet elda cheklovlarsiz, shu jumladan, tovarlarni import qilish uchun ishlatishi mumkin.

Aholidan naqd chet el valyutasini sotib olish tijorat banklarining barcha filial va minibanklari tomonidan cheklanmagan miqdorda va sarsongarchiliksiz amalga oshiriladi.

Bundan tashqari, banklar tomonidan aholi bilan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini sifatli amalga oshirilishini taʼminlash maqsadida:

jismoniy shaxslar tomonidan chet el valyutasini sotib olish va sotish tartibini soddalashtirish;

bayram va dam olish kunlarida valyuta ayirboshlash shoxobchalarining uzaytirilgan ish tartibini joriy qilish;

tijorat banklarining filiallari va minibanklarida, ayniqsa, yirik savdo markazlari va bozorlarda qoʻshimcha valyuta ayirboshlash shoxobchalarini ochish;

konversion boʻlimlar orqali chet el valyutasini sotishda olinadigan vositachilik haqi miqdorini imkon darajasida pasaytirish choralarini koʻrish;

xalqaro toʻlov kartalaridan xorijda foydalanishda mavjud barcha cheklovlarni bekor qilish nazarda tutilgan.

Shu bilan birga, mahsulot ishlab chiqaruvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xoʻjaliklarining eksport faoliyatini ragʻbatlantirish maqsadida ularga chet el valyutasidagi daromadlarini oʻz xohishiga koʻra erkin tasarruf etish, bunda bank hisobvaraqlaridan naqd chet el valyutasini yechib olishgacha boʻlgan huquq beriladi.

Keyingi yillarda eksportchilarni ragʻbatlantirish uchun koʻplab ishlar amalga oshirildi, ularga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha koʻplab imtiyozlar berildi, eksport faoliyatini tashkil etish boʻyicha qator tartibotlar bekor qilindi. Eksport borasida mavjud imtiyozlarga qaramasdan valyuta tushumini majburiy sotish talabi eksportni yanada ragʻbatlantirish yoʻlida asosiy toʻsiq boʻlib, eksportchilar oʻz valyuta tushumini toʻliq tasarruf etish imkoniyatiga ega emas edi, bu esa eksportni qoʻllab-quvvatlash borasida amalga oshirilayotgan siyosatga mos kelmaydi.

Shu sababli mazkur Farmon bilan tovarlar (ish, xizmatlar) eksportidan tushgan valyuta tushumini majburiy sotish tartibi mulkchilik shakli yoki eksport qilinayotgan mahsulot turidan qatʼiy nazar, barcha eksportchi tashkilotlar uchun butunlay bekor qilindi.

Bozor tamoyillari asosida valyuta resurslari oqimining samaradorligini oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay investitsiya va ishbilarmonlik muhitini shakllantirish, shuningdek, tashqi savdoda valyuta siyosatining ragʻbatlantiruvchi rolini oshirish maqsadida milliy valyutaning xorijiy valyutaga nisbatan ayirboshlash kursi faqatgina valyuta birjasining banklararo elektron savdolarida valyutaga boʻlgan talab va taklifdan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Bunda ayirboshlash kursini bozor mexanizmlari asosida shakllantirish maqsadida banklararo savdolarda Markaziy bankning ishtiroki kamaytiriladi. Alohida hollarda Markaziy bank ayirboshlash kursining haddan ortiq tebranishini bartaraf etish uchun xorijiy valyutani sotish yoki sotib olish operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin.

Ayirboshlash kursini egiluvchan holda tartibga solish respublikaga keladigan barcha valyuta resurslari (eksport tushumi, transchegaraviy pul oʻtkazmalari va boshqalar) oqimining rasmiy bozorga kelib tushishi orqali chet el valyutasiga boʻlgan jami talab va taklif mutanosibligini taʼminlash va oltin-valyuta zaxiralari hajmlarini avvalgidek yuqori darajada saqlab qolish imkonini beradi.

Taʼkidlash joizki, xorijiy valyutani erkin sotib olish va sotish imkoniyati va milliy valyuta ayirboshlash kursini bozor mexanizmlaridan foydalangan holda belgilash mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning ichki va tashqi bozordagi raqobatdoshligi va rentabelligini oshirish bilan bir qatorda mamlakatimizda investitsiya va ishbilarmonlik muhitini yaxshilash, toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarni koʻpaytirish, xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan yangi texnologiyalar va bilimlarni jalb qilish, eksport imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.

Bundan tashqari, ayirboshlash kursining liberallashtirilishi eksport imkoniyatlarini oshirishda kuchli ragʻbatlantiruvchi omil boʻlib, bu noanʼanaviy soha va tarmoqlarda eksport hajmining ortishiga koʻmaklashadi va ayirboshlash kursiga taʼsirchan tovar eksportchilarining moliyaviy holatini nafaqat eksport hajmining oshishi, balki olingan daromadlarni milliy valyutaga qayta hisoblaganda vujudga keladigan foyda hisobidan ham tubdan yaxshilaydi.

Valyuta siyosatini isloh qilishga Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar strategiyasini amalga oshirishdagi birinchi zaruriy qadam sifatida qaralmoqda va islohotlarning muvaffaqiyati koʻp jihatdan pul-kredit, soliq-budjet va iqtisodiy siyosatning boshqa sohalarida amalga oshirilayotgan saʼy-harakatlarning samarali muvofiqlashtirilishiga bogʻliq..

Ayirboshlash kursi barqarorligini taʼminlashda pul-kredit koʻrsatkichlarining oʻzgarishi hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini inobatga olgan holda, Markaziy bankka monetar instrumentlardan faol va keng ravishda foydalanish orqali milliy valyutaning barqarorligini va inflyatsiyaning past darajada boʻlishini taʼminlash, pul massasi haddan ziyod va asoslanmagan holda oʻsishining oldini olish, davlat xarajatlari va daromadlarining mutanosibligini taʼminlashga qaratilgan qatʼiy monetar siyosat yuritish vazifasi yuklatilgan.

Farmonda koʻzda tutilgan fiskal chora-tadbirlarni koʻrish, yaʼni budjet xarajatlarini qatʼiy ravishda Davlat budjetiga kelib tushgan daromadlar doirasida amalga oshirish, 2017-2018-yillarda Davlat budjetini profitsit bilan ijro etish imkonini beradi.

Bunda iqtisodiyotda narxlar oʻzgarishi ustidan samarali nazoratni taʼminlash hamda monetar va fiskal siyosatni muvofiqlashtirish amaliyotini takomillashtirishga qaratilgan pul-kredit siyosatining yangi tamoyil va mexanizmlarini joriy qilish muhim oʻrin tutadi.

Valyuta siyosatini liberallashtirish sharoitida bank tizimi barqarorligini taʼminlash borasida vujudga kelishi mumkin boʻlgan xatarlarni nazorat qilish alohida ahamiyat kasb etadi.

Bank tizimining barqarorligi nafaqat mijozlarning xorijiy valyutaga boʻlgan talabini qondirish nuqtai nazaridan, balki kredit portfeli, depozit bazasi va koʻrsatilayotgan xizmatlar tarkibida kutilayotgan sifatli oʻzgarishlar nuqtai nazaridan ham muhimdir.

Shu munosabat bilan bank tizimining barqarorligi tijorat banklarining kapitallashuv darajasini saqlash, prudensial nazoratni kuchaytirish, shuningdek, valyuta siyosatini liberallashtirishning sodir boʻlishi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali taʼminlanadi.

Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashning dastlabki bosqichi sifatida davlat banklarining ustav kapitaliga 655 million AQSH dollari miqdorida mablagʻ kiritilganini taʼkidlash joiz. Banklarning likvidligini taʼminlash uchun ularga qayta moliyalashtirish kreditlarini berish mexanizmi joriy qilindi.

Prezident Farmonida ilgʻor xalqaro standartlarni hisobga olgan holda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan bank xatarlari toʻgʻrisida barvaqt ogohlantirish, ularni baholashni takomillashtirishni oʻz ichiga olgan qator bank nazorati va monitoringi instrumentlarini joriy qilish chora-tadbirlari nazarda tutilgan.

Shuningdek, mazkur Farmonda:

xoʻjalik yurituvchi subyektlarning hisobvaraqlaridagi chet el valyutasidagi mablagʻlarini qayta baholash natijasida vujudga keladigan moliyaviy natija soliqqa tortish bazasiga kiritilmasligini koʻzda tutuvchi vaqtinchalik tartib joriy etish;

iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini moliyaviy qoʻllab-quvvatlash, ularni soliqqa tortish mexanizmini takomillashtirish, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi hamda banklarning kreditlarini restrukturizatsiya qilish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlarni ishlab chiqish belgilangan.

Xalqaro valyuta fondining baholariga koʻra, valyuta siyosatini liberallashtirish oʻrta va uzoq muddatli istiqbolda ish oʻrinlari yaratish va iqtisodiyotning oʻsish surʼatlariga sezilarli ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Amalga oshirilayotgan islohotlarning qisqa muddatli istiqbolda aholining ijtimoiy koʻmakka muhtoj qatlamlariga nisbatan vujudga kelishi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarini yumshatish maqsadida aniq manzilli va shaffof ijtimoiy nafaqa va subsidiyalar joriy etish, kasanachilikka, tomorqa yer maydonlaridan samarali foydalanishga keng jalb qilish orqali ularning bandligini taʼminlash, shuningdek, kam taʼminlangan oilalarning turmush sharoitlarini imtiyozli mikrokreditlar ajratish orqali yaxshilash kabi chora-tadbirlarni amalga oshirish koʻzda tutilgan.

Band boʻlmagan aholini ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashning ularni haq toʻlanadigan jamoat ishlariga jalb qilish, jumladan, uy-joy fondi obyektlari va uy-joy kommunal infratuzilmasi, koʻchalar, yoʻllar, mahallalar hududlari, ijtimoiy-madaniy ahamiyatdagi obyektlar, irrigatsiya tarmoqlarini obodonlashtirish va taʼmirlash, shuningdek, mavsumiy qishloq xoʻjaligi ishlari va imkoniyati cheklangan shaxslarga yordam berishga jalb qilish koʻzda tutilgan yangi mexanizmi joriy qilinayotganini qayd etish lozim.

Valyuta ayirboshlash kursini liberallashtirishning tovar va xizmatlar, ayniqsa, xalq isteʼmoli tovarlariga ichki narx-navoning shakllanishiga taʼsirini kamaytirish maqsadida amaldagi bojxona meʼyorlari va toʻlovlari stavkalarini tubdan qayta koʻrib chiqish vazifasi belgilandi.

Bundan tashqari, ijtimoiy ahamiyatga ega oziq-ovqat tovarlarining asosiy turlariga narx-navoni monitoring va nazorat qilish Respublika va doimiy faoliyat yuritadigan hududiy komissiyalarga narxlarning barqarorligini va bozorlarning isteʼmol tovarlari bilan tezkor toʻldirilishini taʼminlash vazifasi topshirildi.

Mazkur Farmon bilan milliy valyutaga boʻlgan ishonchni kuchaytirishga qaratilgan qator normalar belgilandi. Keyingi yillarda ayrim tovar va xizmatlarni (avtomobillar, aviachiptalar va boshqalar) respublika hududida chet el valyutasiga sotish amaliyoti tadbirkorlar va aholiga noqulayliklar yaratib, ularning eʼtiroziga sabab boʻlayotgan edi.

Bundan tashqari, tovar va xizmatlar narxini chet el valyutasida oʻrnatish holatlari ham Markaziy bank rasmiy kursi oʻzgarishi oqibatida narxlarning milliy valyutaga hisoblanganda asossiz ravishda oshishiga olib kelayotgan edi.

Bundan buyon respublika hududida barcha tovarlar va xizmatlar uchun hisob-kitoblar va toʻlovlar, davlat bojlarining undirilishi, tovar va xizmatlar narxlarining belgilanishi faqat milliy valyutada amalga oshiriladi.

Tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga qulay sharoitlar yaratish maqsadida mazkur Farmon bilan chet el valyutasida ajratilgan kreditlarni bankning kredit siyosati va tomonlarning kelishuvi asosida milliy yoki chet el valyutasida qaytarilishiga ruxsat berildi.

Valyuta bozorini liberallashtirish jarayonida davlat iqtisodiy siyosatining mazkur Farmonda belgilangan ustuvor yoʻnalishlarining toʻliq ijrosi taʼminlanishi barcha tashqi savdo faoliyati qatnashchilariga teng sharoit yaratadi hamda Oʻzbekiston Respublikasi milliy valyutasining mavqeyini kuchaytiradi, mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini jadallashtirishga, aholi bandligini taʼminlash va turmush darajasini oshirishga xizmat qiladi.