Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga asosan ishlab chiqilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish tizimining elementi hisoblanadi.

1. Mazkur standartning maqsadi mulk, xoʻjalik yuritish yoki tezkor boshqaruv huquqlari asosida xoʻjalik yurituvchi subyektga (bundan buyon matnda korxona deb yuritiladi) tegishli boʻlgan asosiy vositalar hisobi uslubiyotini aniqlash hisoblanadi.

2. Asosiy vositalarni hisobga olishdagi asosiy qoidalar asosiy vositalarning aktiv sifatida tan olish paytini aniqlash, ularning mazkur aktivlarga nisbatan qoʻllanilishi shart boʻlgan balans qiymatini va amortizatsiya hisoblash usullarini belgilash, shuningdek asosiy vositalarning balans qiymatidagi boshqa oʻzgarishlarni va ularning chiqib ketishidan moliyaviy natijalarni aniqlash va hisobga olish hisoblanadi.

3. Mazkur standartda qoʻllaniladigan atamalar:

a) asosiy vositalar — korxona tomonidan uzoq muddat davomida xoʻjalik faoliyatini yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish jarayonida yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish maqsadida foydalanish uchun tutib turiladigan moddiy aktivlar;

b) amortizatsiyalanadigan qiymat — kutilayotgan (baholangan) tugatish qiymatini chegirgan holda moliyaviy hisobotlarda koʻrsatilgan aktivning boshlangʻich (tiklash) qiymati summasi. Boshlangʻich qiymati qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta qurollantirish ishlari boʻyicha xarajatlar summasiga oshirilgan asosiy vositalar uchun amortizatsiyalanadigan qiymat boʻlib, ushbu ishlar tugatilganidan soʻng kutilayotgan (baholangan) tugatish qiymatini chiqarib tashlagan holda mazkur asosiy vositalar ekspluatatsiyaga kiritilgan paytda aniqlangan ularning qoldiq (balans) qiymati hisoblanadi;

v) amortizatsiya — foydali xizmat muddati mobaynida aktivning amortizatsiyalanadigan qiymatini asosiy vositalarning vazifasidan kelib chiqqan holda mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga yoki davr xarajatlariga tizimli taqsimlash va oʻtkazish koʻrinishida eskirishning qiymat ifodasi;

g) foydali xizmat muddati — korxona aktivdan foydalanadigan vaqt davri yoki korxona ushbu aktivdan foydalanishdan olishni moʻljallayotgan mahsulot (ishlar va xizmatlar) miqdori. Qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish va texnik qayta qurollantirish boʻyicha ishlar tugatilganidan soʻng foydalanishga kiritilgan asosiy vositalar uchun foydali xizmat muddati boʻlib ushbu ishlar tugatilganidan soʻng mazkur asosiy vositalar foydalanishga kiritilgan paytdan boshlab korxona tomonidan asosiy vositalardan foydalaniladigan vaqt davri yoki korxona ushbu asosiy vositalardan foydalanishdan olishni kutayotgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) miqdori hisoblanadi;

d) boshlangʻich qiymat — asosiy vositalarni yaratish (qurish va qurib bitkazish) yoki xarid qilish boʻyicha qilingan xarajatlarning qiymati, shu jumladan toʻlangan va qoplanmaydigan soliqlar (yigʻimlar), shuningdek aktivni undan maqsadga muvofiq foydalanish uchun ishchi holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan yetkazib berish va montaj qilish, oʻrnatish, ishga tushirish va istalgan boshqa xarajatlar;

e) joriy qiymat — maʼlum sanadagi amal qilayotgan bozor narxlari boʻyicha asosiy vositalarning qiymati yoki xabardor qilingan, bitimni amalga oshirishni xohlovchi, mustaqil taraflar oʻrtasida bitimni amalga oshirishda aktivni sotib olish yoki majburiyatlarni bajarish uchun yetarli boʻlgan summa;

j) qoldiq (balans) qiymat — jamlangan amortizatsiya summasini chegirgan holda asosiy vositalarning boshlangʻich (tiklash) qiymati;

z) tugatish qiymati — asosiy vositalarning chiqib ketishi boʻyicha kutilayotgan xarajatlarni chegirgan holda kutilayotgan foydali xizmat muddati oxirida asosiy vositalarni tugatish chogʻida olinadigan aktivlarning kutilayotgan summasi.

4. Asosiy vositalar tarkibiga quyidagi mezonlarga bir vaqtning oʻzida javob beradigan moddiy aktivlar kiritiladi:

a) bir yildan ortiq xizmat muddati;

b) bir birlik (toʻplam) uchun qiymati Oʻzbekiston Respublikasida (xarid paytida) belgilangan eng kam oylik ish haqi miqdorining ellik baravaridan ortiq boʻlgan buyumlar.

Korxona rahbari hisobot yilida buyumlarni asosiy vositalar tarkibida hisobga olish uchun ular qiymatining eng kam chegarasini belgilash huquqiga ega.

Xizmat muddati va qiymatidan qatʼiy nazar, quyidagilar asosiy vositalar tarkibiga kiritilmaydi:

a) maxsus asboblar va moslamalar (muayyan buyumlarni seriyalab va ommaviy ishlab chiqarish yoki yakka tartibdagi buyurtmani tayyorlash uchun moʻljallangan maqsadli vazifadagi asboblar va moslamalar);

b) maxsus va sanitariya kiyimlari, maxsus poyabzal;

v) koʻrpa-toʻshaklar;

g) kanselyariya ashyolari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va hokazo);

d) oshxona inventari, shuningdek oshxona choyshablari;

e) barpo etish xarajatlari qurilish-montaj ishlarining tannarxiga kiritiladigan vaqtinchalik (notitul) inshooatlar, moslamalar va qurilmalar;

j) foydalanish muddati bir yildan kam boʻlgan almashtiriladigan uskunalar;

z) ovlash qurollari (trallar, yoyma toʻrlar, toʻrlar, jihozlar, merejlar va hokazo).

Asosiy vositalar tarkibida qonunchilik hujjatlariga muvofiq korxona mulkiga topshirilgan yer uchastkalari ham hisobga olinadi.

Koʻp yillik koʻchatlarga, yerni tubdan yaxshilashga, ijaraga olingan asosiy vositalar obyektlariga kapital qoʻyilmalar har yili butun ishlar majmui yakunlangan sanadan qatʼiy nazar, hisobot yilida foydalanishga qabul qilingan asosiy vositalarga tegishli xarajatlar summasida asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi.

5. Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi birligi boʻlib inventar obyekti hisoblanadi. Asosiy vositalarning inventar obyekti sifatida barcha qurilmalari va jihozlariga ega boʻlgan obyekt yoki muayyan mustaqil vazifalarni bajarish uchun moʻljallangan alohida konstruktiv asosdagi buyum yoxud butun bir yaxlitlikni ifodalovchi va muayyan ishlarni bajarish uchun moʻljallangan konstruktiv jamlangan buyumlarning alohida majmui tan olinadi. Konstruktiv jamlangan buyumlarning majmui — umumiy moslamalarga va jihozlarga, umumiy boshqaruvga ega, bir poydevorda qurilgan, natijada majmuaga kiruvchi har bir buyum oʻz vazifasini mustaqil ravishda emas, balki faqatgina majmua tarkibida bajara oladigan bir yoki turli maqsadlarga moʻljallangan bitta yoki bir nechta buyumlardir.

Bitta asosiy vositada turlicha foydali foydalanish muddatiga ega bir nechta mustaqil obyektlar mavjud boʻlganda, har bir bunday obyekt buxgalteriya hisobida alohida mustaqil inventar obyekt sifatida tan olinadi.

Ikki yoki undan ortiq korxona mulki boʻlgan asosiy vositalar har bir korxona tomonidan asosiy vositalar tarkibida uning umumiy mulkdagi ulushiga mutanosib tarzda aks ettiriladi.

6. Asosiy vositalar aktiv sifatida tan olinadi, agar:

a) korxonaga kelgusida aktiv bilan bogʻliq iqtisodiy naf kelib tushishiga ishonch boʻlsa;

b) aktiv qiymatini aniq baholash mumkin boʻlsa.

7. Mulkka egalik, xoʻjalik yurituvi yoki tezkor boshqaruv huquqi asosida xoʻjalik yurituvchi subyektga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning qiymati korxona balansiga kiritilishi lozim.

8. Asosiy vositalar qiymati korxona balansiga:

a) kapital qoʻyilmalar tugaganidan soʻng qurilgan obyektni qabul qilish-topshirish;

b) obyektni oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha xarid qilish;

v) taʼsischilarning ustav kapitaliga hissalari;

g) tekinga kelib tushish (hadya shartnomasi boʻyicha);

d) ayirboshlash;

e) tovar-moddiy zaxiralar tarkibidan oʻtkazish;

j) moliyaviy ijara (lizing) shartnomasi boʻyicha olish;

z) qiymati aniqlab boʻlingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar;

i) ortiqcha (hisobga olinmagan) asosiy vositalarni aniqlash;

k) xoʻjalik jamiyatining taʼsischilari tarkibidan chiqayotganda yoki tugatilayotgan xoʻjalik jamiyatining mulki taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanayotganda asosiy vositalarni olish;

l) asosiy vositalarga mulkka egalik, xoʻjalik yurituvi yoki tezkor boshqaruv huquqini qoʻlga kiritishga olib keladigan boshqa operatsiyalar yoki hodisalar natijasida kiritiladi.

9. Asosiy vositalar aktiv sifatida tan olinganda ular boshlangʻich qiymat boʻyicha baholanadi.

10. Asosiy vositalar boshlangʻich qiymat boʻyicha hisobga olinadi.

11. Asosiy vositalar korxona balansiga boshlangʻich qiymati boʻyicha kiritilishi lozim va u xarid qilish qiymati (yetkazib beruvchiga toʻlangan summa) hamda asosiy vositalarni xarid qilish bilan bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi.

Asosiy vositalarni xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlarga quyidagilar kiradi:

roʻyxatga olish yigʻimlari, davlat bojlari va asosiy vositalarga boʻlgan huquqni xarid qilish (olish) boʻyicha amalga oshirilgan boshqa shunga oʻxshash toʻlovlar;

bojxona bojlari va yigʻimlari;

asosiy vositalar obyektlarini xarid qilish (barpo etish) munosabati bilan soliqlar va yigʻimlar summalari (agar ular qoplanmasa);

asosiy vositalar obyektlarini xarid qilish (barpo etish) bilan bogʻliq axborot va maslahat xizmatlari uchun toʻlanadigan summalar;

asosiy vositalar obyektlarini yetkazib berish (barpo qilish) xatarini sugʻurtalash boʻyicha xarajatlar;

asosiy vositalar obyekti vositachilar orqali olinganda ularga toʻlanadigan mukofotlar;

asosiy vositalarni oʻrnatish, montaj qilish, sozlash va ishga tushirish xarajatlari;

aktivdan maqsadga muvofiq foydalanish uchun uni ishchi holatga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlar.

Kreditdan foydalanganlik uchun foizlarni toʻlashga doir xarajatlar qarz kapitali hisobidan toʻliq yoki qisman sotib olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi.

Xarid qilingan asosiy vositalar haqini toʻlash bilan bogʻliq bank xizmatlari, shu jumladan akkreditiv ochish, xorijiy valyutani oʻtkazganligi va konvertatsiya qilganligi uchun bankka vositachilik haqi toʻlash boʻyicha xarajatlar, shuningdek shartnomani tayyorlash va roʻyxatga olish xarajatlari asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi, balki ular yuzaga kelgan hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olinadi.

Agar shartnoma shartlarida xarid qilingan asosiy vositalar haqini kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan boʻlsa, unda mazkur asosiy vositalar buxgalteriya hisobiga kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlashni hisobga olmagan holdagi sotib olish qiymati boʻyicha qabul qilinadi. Bunda sotib olish qiymati va toʻlovning umumiy summasi oʻrtasida yuzaga keladigan farq kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash davri davomida joriy toʻlovning kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash boʻyicha toʻlovlarning umumiy summasidagi solishtirma ogʻirligiga bogʻliq holda moliyaviy xarajatlarga (foizlar boʻyicha xarajatlarga) olib boriladi.

12. Korxonaning oʻzida tayyorlangan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb mazkur asosiy vositalarni barpo etish (qurish, qurib bitkazish) boʻyicha haqiqiy xarajatlar summasi tan olinadi.

Qurilish davrida qurilish uchun olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar barpo etilgan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritiladi.

12¹. Aktivdan maqsadga muvofiq foydalanish uchun uning tegishli ishini tekshirish jarayonida olingan mahsulot realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha kirim qilinadi va asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati shakllantirishda kapital qoʻyilmalar summasidan ayriladi.

13. Chet el valyutasida xarid qilingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati, ularning xarid qilinganligini tasdiqlovchi boshlangʻich hisob hujjatlarida (tovarning kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasida) koʻrsatilgan qiymatidan kelib chiqib, ularni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta hisoblab, shuningdek mazkur standartning 11-bandida nazarda tutilgan tegishli xarajatlarni hisobga olgan holda, aniqlanadi.

14. Korxona ustav kapitaliga ulush hisobidan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb, agar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, korxona taʼsischilari (ishtirokchilari) tomonidan kelishilgan ularning puldagi bahosi tan olinadi.

14¹. Xoʻjalik jamiyati taʼsischilari tarkibidan chiqqanda yoki tugatilayotgan xoʻjalik jamiyatining mulki taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanganda kelib tushgan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati boʻlib asosiy vositalarning qabul qilingan qabul qilish-topshirish hujjatlarida mazkur standartning 11-bandida koʻzda tutilgan xarajatlarni hisobga olgan holda koʻrsatilgan qiymat tan olinadi.

15. Korxona tomonidan tekinga (hadya shartnomasi boʻyicha) olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb mazkur standartning 11-bandida nazarda tutilgan xarajatlarni hisobga olgan holda buxgalteriya hisobiga qabul qilingan sanadagi ularning joriy qiymati tan olinadi.

16. Tayyor mahsulot tarkibidan asosiy vositalarga oʻtkazilgan obyektlarning boshlangʻich qiymati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish va sotish boʻyicha xarajatlar tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari toʻplami, 1999-y., 2-son, 9-modda) muvofiq belgilanadigan ularning ishlab chiqarish tannarxiga teng boʻladi.

17. Tovar-moddiy zaxiralar tarkibidan (tayyor mahsulotdan tashqari) asosiy vositalarga oʻtkazilgan obyektlarning boshlangʻich qiymati Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-son BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 1595, 2006-yil 17-iyul) muvofiq belgilanadigan ularning balans qiymatiga teng boʻladi.

18. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ayirboshlash yoʻli bilan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati berilgan asosiy vositalarning qoldiq qiymatiga teng.

Asosiy vositalar qoʻshimcha toʻlov bilan ayirboshlangan holatlarda almashtirish yoʻli bilan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati berilgan asosiy vositalarning ayirboshlashda oʻtkazilgan (olingan) pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlari summasiga oshirilgan (kamaytirilgan) qoldiq qiymatiga teng.

19. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar boʻyicha olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb korxona tomonidan oʻtkazilgan yoki oʻtkazilishi lozim boʻlgan qimmatliklarning qiymati tan olinadi. Korxona tomonidan oʻtkazilgan yoki oʻtkazilishi lozim boʻlgan mavjud boyliklarning qiymati korxona qiyosiy holatlarda shunga oʻxshash boyliklar qiymatini aniqlaydigan narxdan kelib chiqib belgilanadi.

Korxona tomonidan oʻtkazilgan yoki oʻtkazilishi lozim boʻlgan boyliklar qiymatini belgilashning imkoni boʻlmagan taqdirda, majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar boʻyicha korxona olgan asosiy vositalarning qiymati qiyosiy holatlarda shunga oʻxshash asosiy vositalar sotib olinadigan qiymatdan kelib chiqib belgilanadi.

20. Majburiyatlari umumiy summada ifodalangan mustaqil obyektlarga ega asosiy vositalar boʻyicha boshlangʻich qiymat ushbu summani alohida obyektning joriy qiymatiga proporsional ravishda taqsimlagan holda aniqlanadi.

21. Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobiga qabul qilingan qiymati Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida va mazkur standartda belgilangan holatlardan tashqari hollarda oʻzgartirilmaydi.

Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobiga qabul qilingan boshlangʻich qiymatini oʻzgartirishga ushbu asosiy vositalar qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta qurollantirish, qisman tugatish va ularni qayta baholash holatlarida yoʻl qoʻyiladi.

Qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, modernizatsiya qilish ishlariga asosiy vositalarning texnologik yoki xizmat maqsadining oʻzgarishi, yuklamaning oshishi va sifatni yanada yaxshilash tufayli yuzaga kelgan ishlar kiritiladi.

Rekonstruksiya qilish ishlariga ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish, mahsulot (ishlar, xizmatlar) sifatini yaxshilash va nomenklaturasini oʻzgartirish maqsadlarida ishlab chiqarishni takomillashtirish va uning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini oshirish bilan bogʻliq boʻlgan hamda asosiy vositalarni rekonstruksiya qilish loyihasi boʻyicha amalga oshiriladigan mavjud asosiy vositalarni qayta qurish kiradi.

Texnik qayta qurollantirishga ilgʻor texnika va texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish, maʼnan va jismonan eskirgan uskunalarni modernizatsiya qilish va ularni yangi, unumdorligi yanada yuqori boʻlganlari bilan almashtirish asosida asosiy vositalar va ularning ayrim qismlarining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini oshirish boʻyicha kompleks chora-tadbirlar kiradi.

22. Asosiy vositalarga oʻtkaziladigan kapital qoʻyilmalar asosiy vositalardan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy naf oshganda ularning boshlangʻich qiymatini oshiradi. Kelgusidagi iqtisodiy nafni oshirmaydigan boshqa barcha xarajatlar ular amalga oshirilgan davrda xarajatlar sifatida tan olinishi lozim.

23. Asosiy vositalarni qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta qurollantirishga xarajatlar, ular tugatilganidan soʻng, agar ular natijasida asosiy vositalar ishlatilishining dastlab qabul qilingan meʼyoriy koʻrsatkichlari (foydali xizmat muddati, quvvati, qoʻllash sifati va h.k.) yaxshilansa (oshsa), bunday obyektning boshlangʻich qiymatini oshiradi.

24. Asosiy vositalarni qayta baholash — asosiy vositalar qayta tiklash qiymatini hozirgi bozor narxlari darajasiga muvofiqlashtirish maqsadida ularni vaqti-vaqti bilan aniqlashtirishdir.

25. Asosiy vositalar qayta baholash natijasida hisob va hisobotda joriy qiymat boʻyicha aks ettiriladi.

Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati qayta baholanishi mumkin (shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlari boʻyicha vaqti-vaqti bilan).

26. Asosiy vositalarning boshlangʻich (qayta tiklash) qiymati qayta baholanganda qayta baholash oʻtkazilgan sanadagi ularning jamlangan amortizatsiyasi asosiy vositalarning boshlangʻich (tiklash) qiymati oʻzgarishiga mos indekslariga tuzatiladi hamda keyingi hisoblanadigan amortizatsiya qayta baholangan qiymat hisobidan amalga oshiriladi.

27. Asosiy vositalar indeksatsiya yoʻli bilan yoki rasmiy tasdiqlangan bozor narxlari boʻyicha bevosita qaytadan hisob-kitob qilish orqali qayta baholanadi.

Qayta baholash natijasida asosiy vositalarning bahosini oʻsishi summasi rezerv kapitali tarkibiga “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotiga olib boriladi.

Qayta baholash natijasida asosiy vositalarning bahosini pasayishi summasi “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyotiga rezerv kapitalining mazkur obyektning avvalgi hisobot davrlarida oʻtkazilgan bahosini oʻsishi summasi doirasida kamayishiga olib boriladi. Obyektning bahosini pasayishi summasi uning bahosini oʻsishi summasidan oshishi boshqa operatsion xarajatlarga olib boriladi.

28. Asosiy vositalarni qayta baholash natijalari moliyaviy hisobotda asosiy vositalarni qayta baholash amalga oshirilgan joriy davrda aks ettiriladi.

Hisobot yilining birinchi sanasi holati boʻyicha oʻtkazilgan asosiy vositalarni qayta baholash natijalari buxgalteriya hisobida aks ettirilishi lozim. Qayta baholash natijalari avvalgi hisobot yilidagi moliyaviy hisobot maʼlumotlariga kiritilmaydi, balki hisobot yili boshiga moliyaviy hisobot maʼlumotlarini shakllantirishda qabul qilinadi. Bunda oʻtgan yil yakuni va hisobot yili boshidagi maʼlumotlarning mos kelmasligi hisobot yilining birinchi sanasi holati boʻyicha oʻtkazilgan asosiy vositalarni qayta baholash natijasi sifatida tushuntiriladi hamda joriy davr moliyaviy hisobotiga tushuntirish xatida bayon etiladi.

29. Asosiy vositalar qiymati amortizatsiya hisoblash yoʻli bilan qoplanadi. Amortizatsiyalanadigan qiymat butun foydali xizmat muddati mobaynida subyekt xarajatlariga amortizatsiya ajratmalari koʻrinishida tizimli taqsimlanadi.

30. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan oydan keyingi oyning dastlabki sanasidan boshlanadi hamda mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati toʻliq qoplangunga yoxud ushbu obyekt balansdan hisobdan chiqarilgunga qadar amalga oshiriladi.

31. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati toʻliq qoplangan yoki ushbu obyekt balansdan hisobdan chiqarilgan oydan keyingi oyning dastlabki sanasida toʻxtatiladi.

32. Asosiy vositalarni foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya ajratmalarini hisoblash toʻxtatilmaydi, asosiy vositalar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiya qilishga oʻtkazilgan holatlar, shuningdek ularni toʻliq toʻxtatish sharti bilan obyektni qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta qurollantirish davri bundan mustasno.

33. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash hisobot davridagi korxona faoliyati natijalaridan qatʼiy nazar amalga oshiriladi va u tegishli boʻlgan hisobot davridagi buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

34. Asosiy vositalar boʻyicha hisoblangan amortizatsiya summalari buxgalteriya hisobida ushbu summalarni alohida schyotda jamgʻarish yoʻli bilan aks ettiriladi.

35. Quyidagilar amortizatsiya qilinmaydi:

a) yer uchastkalari va tabiatdan foydalanishga doir boshqa obyektlar (suv, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslar);

b) mahsuldor chorva mollari;

v) axborot-kutubxona fondi;

g) qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiyalashga oʻtkazilgan asosiy vositalar;

d) muzey ashyolari;

e) moddiy madaniy meros obyektlari;

j) umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, yoʻlaklar, sayilgohlar, xiyobonlar, mahalliy davlat hokimiyati organlari tasarrufida boʻlgan obodonlashtirish inshootlari;

z) toʻliq amortizatsiyalangan asosiy vositalar.

36. Amortizatsiya quyidagi usullarni qoʻllash yoʻli bilan hisoblanadi:

a) amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash.

Amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulida amortizatsiya asosiy vositalarni foydali xizmat muddati mobaynida ularning amortizatsiyalanadigan qiymatidan kelib chiqqan holda bir maromda, teng ulushlarda hisoblanadi.

Mazkur usulga koʻra asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymati uning xizmat muddati davomida tegishli xarajatlarga bir maromda hisobdan chiqariladi (taqsimlanadi). Usul amortizatsiya meʼyori foydali xizmat muddatining faoliyatiga bogʻliqligiga asoslangan. Har bir davr uchun amortizatsiya ajratmalari summasi amortizatsiyalanadigan qiymatni asosiy vositalardan foydalanilgan hisobot davrlari soniga boʻlish yoʻli bilan hisoblanadi.

Amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulida amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi asosiy vositalarning amortizatsiya qiymati va mazkur obyektning foydali xizmat muddatidan kelib chiqib aniqlanadi;

b) amortizatsiyani bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda hisoblash (ishlab chiqarish usuli).

Amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usuli har bir muayyan yildagi asosiy vositalarning ishlab chiqarish quvvati hisobga olishga asoslangan.

Mazkur usul boʻyicha amortizatsiyaning har yilgi qiymatini hisoblash uchun butun foydali xizmat muddatidagi umumiy baholangan ishlab chiqarish quvvati yigʻindisini va mazkur muayyan yildagi ishlab chiqarish quvvatini aniqlash lozim. Ishlab chiqarish quvvati sifatida ishlab chiqariladigan mahsulot birliklari soni, ishlangan soatlar soni, bosib oʻtgan tonna-kilometrlar soni va boshqalar olinishi mumkin.

Amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usulida yillik amortizatsiya ajratmalari summasi hisobot davridagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmining natural koʻrsatkichidan hamda asosiy vositalar amortizatsiyalanadigan qiymatining asosiy vositalar butun foydali xizmat muddatida nazarda tutilayotgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmiga nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

37. Asosiy vositalardan intensiv foydalanilganda, shuningdek ilmiy-texnikaviy jarayonning katta taʼsirida asosiy vositalar amortizatsiyasi quyidagi usullarda hisoblanadigan jadallashtirilgan amortizatsiya yoʻli bilan ifodalanadi:

a) ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli;

b) yillar yigʻindisi usuli (kumulyativ usul).

38. Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli amortizatsiya hisoblash davrida aktivning amortizatsiyalanadigan qiymati kamayishini anglatadi.

Mazkur usulga koʻra bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulidan ikki baravar amortizatsiya meʼyori mazkur hisobot davridagi asosiy vositaning tegishli qoldiq qiymatiga koʻpaytiriladi. Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli boʻyicha amortizatsiya hisoblashda kutilayotgan tugatish qiymati boshlangʻich (tiklash) qiymatidan chegirilmaydi.

Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usulida yillik amortizatsiya ajratmalari summasi asosiy vositalarning hisobot yili boshidagi qoldiq qiymatidan va mazkur obyektni foydali xizmat muddatidan kelib chiqib hisoblangan amortizatsiya meʼyorining ikki baravaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usulida asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash ushbu obyektlarning balans (qoldiq) qiymati ularning tugatish qiymatiga teng boʻlgan vaqtda tugatiladi.

39. Yillar yigʻindisi usuliga (kumulyativ usulga) koʻra har yilgi amortizatsiya meʼyori amortizatsiya muddati oxiriga qadar qoladigan amortizatsiyalanadigan qiymatga ulush sifatida aniqlanadi. Ulush amortizatsiya ajratmalari tugaguniga qadar qoladigan toʻliq yillar sonini amortizatsiya muddatini tashkil qiladigan yillar tartib sonlari yigʻindisiga boʻlish orqali aniqlanadi.

Yillar yigʻindisi usulida (kumulyativ usulda) amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymatidan hamda suratida obyektni foydali xizmat muddatining oxiriga qadar qoladigan yillar soni, maxrajida esa — obyektni foydali xizmat muddati yillari soni yigʻindisining nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

40. Soliq solish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksida asosiy vositalarning boshlangʻich (qayta tiklash) qiymatiga nisbatan foizlarda har yillik amortizatsiya meʼyorlari belgilangan va ushbu har yillik meʼyor xarajatlarga bir maromda hisobdan chiqariladi.

41. Hisobot yili davomida asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari qoʻllaniladigan hisoblash usulidan qatʼiy nazar (amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usulidan tashqari), yillik summaning 1/12 miqdorida har oyda hisoblanadi.

Mavsumiy tusdagi ishlab chiqarish korxonalarida foydalaniladigan asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi hisobot yilida korxona tomonidan asosiy vositalardan foydalanish davri mobaynida bir maromda hisoblanadi.

42. Asosiy vositalarning har xil turlariga (guruhlariga) amortizatsiya hisoblashning turli usullarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda asosiy vositalarning bir turdagi obyektlari boʻyicha (markasi, turi va boshqalar boʻyicha) faqat bitta usul qoʻllaniladi.

43. Qoʻllaniladigan amortizatsiya hisoblash usuli korxonaning hisob siyosatida majburiy tartibda aks ettiriladi. Korxonalar kalendar yili davomida hisob siyosatini oʻzgartirmasligi kerak, Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 26-iyulda 17-07/86-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (1-sonli BHMS) “Hisob siyosati va moliyaviy hisobot” (roʻyxat raqami 474, 1998-yil 14-avgust, Normativ hujjatlar axborotnomasi, 1999-y., 5-son) ning 56-bandida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno.

44. Agar asosiy vositalardan foydalanishdan kutilayotgan iqtisodiy naf sezilarli darajada oʻzgarish yuz bersa, amortizatsiya hisoblash usuli, agar yuzaga kelgan holatlar amortizatsiya usulining oʻzgartirilishini oqlasa, oʻzgarayotgan tendensiyani aks ettiradigan tarzda oʻzgartirilishi mumkin. Bunday oʻzgarish hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. Bunda moliyaviy hisobotga tushuntirish xatida mazkur oʻzgarish sabablari va ularning iqtisodiy samarasi ochib berilishi zarur.

45. Asosiy vositalar holatini yaxshilaydigan va, mos ravishda, xizmat muddatini uzaytiradigan xarajatlar amalga oshirilganini hamda xizmat muddatni qisqartiradigan texnologik oʻzgarishlarni hisobga olib asosiy vositalarning foydali xizmat muddati korxona tomonidan qaytadan koʻrib chiqilishi mumkin.

46. Tugatish qiymati asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymatini hisob-kitob qilishda muhim tarkibiy omil hisoblanadi. Tugatish qiymati muhim boʻlmagan holatda, u amortizatsiyalanadigan qiymatni hisoblab chiqarishda hisobga olinmasligi mumkin.

Agar tugatish qiymati ahamiyatga ega boʻlsa, u asosiy vositalarni xarid qilingan sana yoki ularni qayta baholash sanasida aniqlanadi. Tugatish qiymati asosiy vositalarning xizmat muddati oxirida tugatish boʻyicha kutilayotgan xarajatlarga kamaytiriladi.

47. Asosiy vositalarni ishlash holatida saqlab turish ularni taʼmirlash (joriy, oʻrtacha va kapital tarzda) orqali amalga oshiriladi.

Joriy taʼmirlash — asosiy vositalarni ishlash holatida saqlab turish maqsadida amalga oshiriladigan taʼmirlashdir.

Oʻrtacha taʼmirlashda taʼmirlanayotgan agregatni qismlarga qisman ajratish va detallarning qismlarini qayta tiklash yoki almashtirish amalga oshiriladi.

Uskunalar va transport vositalarini kapital taʼmirlash — agregatni qismlarga toʻliq ajratib amalga oshiriladigan taʼmirlash, bazaviy va korpus detallari va uzellarini taʼmirlash, barcha eskirgan detallar va uzellarni almashtirish yoki qayta tiklash, agregatni yigʻish, sozlash va sinab koʻrishdir.

Binolar va inshootlarni kapital taʼmirlash — bazaviy va korpus detallari va uzellarini taʼmirlash, detallar va uzellarning barcha eskirgan konstruksiyalarini almashtirish yoki qayta tiklash amalga oshiriladigan taʼmirlashdir.

48. Obyektni ishchi holatida tutib turish va undan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy nafning dastlabki belgilangan summasini olish uchun amalga oshiriladigan xarajatlar ular tegishli boʻlgan hisobot davridagi xarajatlar tarkibiga kiritiladi. Ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarni ishchi holatida saqlab turishga doir xarajatlar (texnik koʻrikdan oʻtkazish va holatini yaxshilashga oid xarajatlar) hamda ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarning barcha turdagi taʼmirlanishini (joriy, oʻrtacha, kapital tarzda) oʻtkazish xarajatlari mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) ishlab chiqarish tannarxiga, maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun moʻljallangan asosiy vositalari boʻyicha esa — davr xarajatlari tarkibiga kiritiladi.

49. Agar bitta asosiy vositada turlicha foydali xizmat muddatiga ega boʻlgan bir nechta mustaqil obyektlar mavjud boʻlsa, qayta tiklashda har bir bunday obyektni almashtirish chiqib ketish va mustaqil inventar obyektini xarid qilish sifatida hisobga olinadi.

50. Asosiy vositalar qiymati chiqib ketishda balansdan hisobdan chiqarilishi lozim.

51. Asosiy vositalar qiymati korxona balansidan quyidagilar natijasida hisobdan chiqariladi:

tugatilganda;

sotilganda

ayirboshlanganda;

tekinga berilganda;

ustav kapitaliga taʼsischi ulushi sifatida berilganda;

moliyaviy ijara (lizing) shartnomasi boʻyicha berilganda;

kamomad yoki yoʻqotishlar aniqlanganda;

taʼsischi taʼsischilar tarkibidan chiqqanda;

nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishda mulkiy badal sifatida berilganda.

52. Asosiy vositalar qisman tugatilgan holatda uning boshlangʻich (qayta tiklash) qiymati va jamgʻarilgan amortizatsiyasi mos ravishda obyektning tugatilgan qismining boshlangʻich (qayta tiklash) qiymati va jamgʻarilgan amortizatsiyasi summasiga kamaytiriladi.

53. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan moliyaviy natija (foyda yoki zarar) asosiy vositalarni chiqib ketishidan daromaddan ularning qoldiq (balans) qiymati, asosiy vositalarning chiqib ketishi bilan bogʻliq bilvosita soliqlar va xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadi.

Asosiy vositalarning chiqib ketishidan moliyaviy natijani (foydani yoki zararni) aniqlashda asosiy vositalarning ilgarigi qayta baholashdagi bahosini oʻsishi summasi, yaʼni ushbu asosiy vositalarning ilgarigi bahosini oʻsishi summalarining ilgarigi bahosini pasayishi summasidan ortgan qismi asosiy vositalarning chiqib ketishidan daromad tarkibiga kiritiladi va bir vaqtning oʻzida “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti boʻyicha rezerv kapital kamayadi.

54. Asosiy vositalarning haqiqatda mavjudligini aniqlash va ularning but saqlanishini nazorat qilish maqsadida korxonalar tomonidan vaqti-vaqti bilan, biroq ikki yilda kamida bir marta asosiy vositalar inventarizatsiyasi oʻtkaziladi, kutubxona fondlari esa besh yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi.

55. Asosiy vositalar inventarizatsiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1999-yil 19-oktabrda EG/17-19-2075-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil qilish va oʻtkazish”da (roʻyxat raqami 833, 1999-yil 2-noyabr) belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

56. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan ortiqcha asosiy vositalar boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi. Inventarizatsiya vaqtida kamomad fakti aniqlangan yetishmayotgan asosiy vositalar aybdor shaxslar aniqlangan kunga qadar kamomadlar hisobga olinadigan schyotda aks ettiriladi.

57. Asosiy vositalarning balans qiymati ularning haqiqiy (joriy) qiymatiga mos kelmasligi aniqlangan holatda oshirish yoki kamaytirish mazkur standartning 27-bandiga muvofiq amalga oshiriladi.

58. Moliyaviy hisobotda quyidagi axborotlar yoritib berilishi lozim:

a) asosiy vositalarning harakatini: kiritilishi, chiqib ketishi, boshlangʻich qiymatning oʻzgarishi, oʻzgarish sabablarini hisobga olgan holda ularning har bir turi boʻyicha hisobot davrining boshidagi va oxiridagi boshlangʻich (qayta tiklash) qiymati;

b) asosiy vositalarning har bir turi boʻyicha amortizatsiya hisoblashda: amortizatsiya hisoblashning foydalaniladigan usuli, amortizatsiyalanadigan asosiy vositalarning hisobot davri boshidagi va oxiridagi boshlangʻich yoki joriy qiymati, hisobot davri boshidagi va oxiridagi jamgʻarilgan amortizatsiya summasi;

v) qayta baholashni oʻtkazishda: asosiy vositalar har bir turining hisobot davri boshidagi va oxiridagi joriy qiymati, qayta baholashni oʻtkazishning asoslanganligi va davriyligi, qayta baholashni oʻtkazish sanasi, qayta baholashni oʻtkazish usuli.

59. Bundan tashqari, moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun hisobot davri oxirida quyidagilar toʻgʻrisidagi axborotni ham ochib berish lozim:

a) vaqtinchalik foydalanilmayotgan asosiy vositalarning boshlangʻich (qayta tiklash) yoki joriy qiymati toʻgʻrisida;

b) foydalanishda boʻlgan, amortizatsiyasi toʻliq hisoblangan asosiy vositalarning boshlangʻich (qayta tiklash) yoki joriy qiymati toʻgʻrisida;

v) majburiyatlar boʻyicha kafolat sifatida garovga berilgan asosiy vositalarga mulk huquqining mavjudligi va cheklanganligi toʻgʻrisida;

g) asosiy vositalarni xarid qilish boʻyicha toʻlanmagan majburiyatlar toʻgʻrisida;

d) hisobot davri oxiridagi tugallanmagan qurilish qiymati toʻgʻrisida;

e) davlat roʻyxatidan oʻtkazish jarayonida boʻlgan, foydalanishga qabul qilingan va haqiqatda foydalanilayotgan koʻchmas mulk obyektlari toʻgʻrisida;

j) maqsadli moliyalashtirish hisobidan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati, qoldiq qiymati va baholash usuli toʻgʻrisida;

z) foydalanishdan chiqarilgan, biroq keyinchalik ularni sotish maqsadida asosiy vositalar tarkibida hisobda turgan asosiy vositalarning ayrim turlarining hisobot davri oxiridagi qiymati toʻgʻrisida;

i) asosiy vositalarni tiklashga doir xarajatlar bilan bogʻliq boʻlgan hisob siyosati toʻgʻrisida.