1.09.00.00.00 Tadbirkorlik va xoʻjalik faoliyati / 09.13.00.00 Shaharsozlik va arxitektura / 09.13.05.00 Shaharsozlik normativlari. Shaharsozlik hujjatlari. Ekspertiza]
[TSZ:
1.Iqtisodiyot / Arxitektura va qurilish]
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining
buyrugʻi
SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 7-oktabrda hisobga olindi, hisob raqami 302]
1. SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Quyidagilar oʻz kuchi yoʻqotgan deb topilsin:
Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1996-yil 13-avgustdagi 67-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari;
Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2003-yil 30-dekabrdagi 91-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari kiritilgan 1-son oʻzgartirishlar.
3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.
4. Mazkur buyruq 2025-yil 1-oktabrdan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir Sh. XIDOYATOV
Toshkent sh.,
2024-yil 9-avgust,
01/2-51-son
Kelishildi:
Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV
2024-yil 4-iyul
Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV
2024-yil 11-iyul
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV
2024-yil 5-avgust
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 9-avgustdagi 01/2-51-son buyrugʻiga ILOVA
SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalari
Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) bino va inshootlarning qurilish konstruksiyalari va asoslarini loyihalashda ularga tushadigan doimiy va vaqtinchalik yuklamalar hamda taʼsirlarni aniqlashga oid talablarni belgilaydi.
1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar
1. Ushbu SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:
GOST 25546-82 Yuk koʻtaradigan kranlar. Ishlash rejimlari (rasmiy manba: “Krani gruzopodyemnie. Rejimi rabot”);
GOST 12.1.005-88 Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Umumiy sanitariya-gigiyena talablari (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Obshiye sanitarno-gigiyenicheskiye trebovaniya”).
2-bob. Atamalar va taʼriflar
2. Ushbu SHNQda quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:
bino — funksional maqsadiga qarab odamlar yashashi yoki boʻlishiga va har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarishga moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat qurilish tizimi;
inshoot — har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish, moddiy qimmatliklarni joylashtirish va saqlash, odamlarning vaqtincha boʻlishi (harakatlanishi), shuningdek uskunalar yoki kommunikatsiyalarni joylashtirish (oʻtkazish, ulash) uchun moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat hajmiy, yassi yoki chiziq tarzidagi qurilish tizimi;
taʼsirlar — yuklamalar, harorat oʻzgarishlari, qurilish obyektiga atrof-muhit taʼsiri, zaminning choʻkishi, tayanchlarning siljishi (qoʻzgʻalishi), vaqt oʻtishi bilan materiallarni xususiyatlarining degradatsiyasi va qurilish konstruksiyalarning kuchlanish-deformatsiya holatini oʻzgarishiga olib keladigan omillar;
yuklamalar — qurilish obyektlariga taʼsir qiluvchi tashqi mexanik kuchlar (konstruksiyalarning, jihozlar, qor qatlamlari, odamlar);
maxsus yuklamalar — avariya holatini keltirib chiqarish natijasida halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan yuklamalar va taʼsirlar (portlash, transport vositalari bilan toʻqnashuvi, asbob-uskunaning ishdan chiqishi, yongʻin, zilzila).
3-bob. Umumiy qoidalar
1-§. Yuklamalar
3. Konstruksiyalarni loyihalashda, ularni qurish va foydalanishda hamda qurilish konstruksiyalarini ishlab chiqarish, saqlash va tashishda yuzaga keladigan yuklamalar hisobga olinishi lozim.
4. Ushbu SHNQda belgilangan yuklamalarning normativ (bazaviy) qiymatlari hisoblanishi, muayyan turdagi yuklama bitta normativ qiymat bilan tavsiflanishi lozim.
Bino va inshootlarning orayopmalariga odamlar, hayvonlar, jihozlar, transport vositalari, koʻpriklar, osma kranlar, qor, shamol, harorat va iqlim taʼsirlaridan tushadigan yuklamalar uchun toʻliq hamda kamaytirilgan normativ qiymatlar belgilanishi zarur.
5. Xavfsizlik omilining minimal qiymatlari quyidagicha olinishi lozim:
1-guruhning chegara qiymatlarini hisoblashda (kuch va barqarorlik uchun) mazkur SHNQning 26, 33, 36, 42, 47, 56 va 74-bandlariga asosan;
chidamlikka hisoblaganda birga teng deb;
2-guruhning chegaraviy holatlarini hisoblashda (deformatsiyalar uchun) konstruksiyalar hamda asoslarni loyihalashga doir normativ hujjatlarda boshqa qiymat belgilanmagan boʻlsa, birga teng deb;
boshqa chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashda konstruksiya va asoslarni loyihalashga doir normativ hujjatlarga muvofiq.
6. Statistik maʼlumotlar mavjud boʻlganda yuklamalarning hisob qiymatlari ularning oshib ketmaslik ehtimoli boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.
7. Konstruksiya va asoslarni hisoblashda binolar va inshootlarni qurish sharoitlari uchun qor, shamol, muzlik yuklamalari hamda haroratli iqlim taʼsirlarining hisoblash qiymatlarini 20 foizga pasaytirish lozim.
8. Yongʻin sharoitida konstruksiyalarni mustahkamlik va barqarorlikka hisoblash, portlash taʼsirlari, transport vositalarining inshoot qismlari bilan toʻqnashuvi holatlarida zarur boʻlganda, hisobga olinadigan barcha yuklamalar uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari 1 (bir)ga teng deb qabul qilinishi kerak.
9. Doimiy, davomiy va qisqa muddatli yuklamalar uchun maxsus yuklamalarning hisobiy jamlanmalarida yuklamalar boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti 1 (bir)ga teng deb qabul qilinishi kerak.
10. Iqlimiy yuklamalarning hisoblangan qiymatlari (qor, muzlama, shamol, harorat taʼsiri) qurilish maydonchasi boʻyicha SHNQ 2.01.01-22 boʻyicha qabul qilinishi zarur.
11. Yuklamalarning normativ va hisobiy qiymatlarini belgilashda qoʻshimcha talablar, yuklamalar ishonchliligi hamda jamlanma koeffitsiyentlar bino va inshootlar, qurilish konstruksiyalari va asoslarni loyihalashga oid normativ hujjatlarga muvofiq qabul qilinishiga lozim.
Masʼuliyat darajasi yuqori boʻlgan inshootlar uchun, shuningdek ushbu SHNQda keltirilmagan barcha holatlarda loyihalashga doir normativ hujjatlarga muvofiq yuklamalar boʻyicha qabul qilinadigan qoʻshimcha talablardan tashqari ilmiy-texnik tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan tavsiyalarni hisobga olgan holda loyihalashtirish topshirigʻida belgilanishi lozim.
12. Ikkita normativ qiymatga ega boʻlgan yuklamalar uchun hisobiy qiymatlar yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti (koʻrib chiqilayotgan chegaraviy holati uchun) bir xil qilib qabul qilinishi kerak.
2-§. Yuklamalarni tasniflash
13. Yuklamalarning taʼsir qilish muddatiga koʻra, doimiy va vaqtinchalik (uzoq muddatli , qisqa muddatli , maxsus ) yuklamalarni ajratish lozim.
14. Konstruksiyalarni ishlab chiqarishda, saqlashda va tashish jarayonida, shuningdek inshootlarni qurishda vujudga keladigan yuklamalar hisob-kitoblarda qisqa muddatli yuklamalar sifatida hisobga olinishi lozim.
Inshootlardan foydalanish davrida vujudga keladigan yuklamalarni ushbu SHNQning 15 — 20-bandlari talablarini hisobga olgan holda qabul qilish lozim.
15. Doimiy yuklamalar tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
inshootning qismlari ogʻirligi, shuningdek yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi qurilish konstruksiyalarning ogʻirligi;
gruntlarning ogʻirligi va bosimi (toʻkmalar, toʻldirishlar);
gidrostatistik (togʻ) bosim.
Konstruksiya yoki asoslarda oldindan zoʻriqtirishdan saqlanib qolinadigan kuchlanishlar doimiy yuklamalardan kelib chiqadigan kuchlanishlar sifatida hisobga olinishi kerak.
16. Davomiy yuklamalar tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
vaqtinchalik pardevorlarning hamda uskunalar ostiga quymalarning va beton tagliklarning ogʻirligi;
statsionar uskunalarning ogʻirligi (dastgohlar, sigʻim (rezervuar)lar, quvur oʻtkazgichlar (tayanchlari va izolyatsiyasi bilan), tasmali transporterlar, konveyerlar, doimiy yuk koʻtaruvchi moslamalar (poʻlat kanatlari va yoʻnaltiruvchilari bilan);
uskunalarni toʻldiruvchi suyuqliklar va qattiq moddalarning ogʻirligi;
sigʻim (rezervuar) va quvurlardagi gazlar, suyuqliklar va toʻkma qattiq moddalarning bosimi, shaxtalarni shamollatishda yuzaga keladigan havoning ortiqcha bosimi yoki bosim kamayishi;
omborlar, muzlatkichlar don omborlari, kutubxonalar, arxivlar va shunga oʻxshash xonalarda saqlanadigan materiallar va stellajlardan qavatlar orayopmalariga tushadigan yuklamalar;
suv bilan toʻldirilgan yassi qoplamalardagi barcha suv qatlamlari ogʻirligi;
sanoat changlarining yigʻilishi, ularning toʻplanishi tegishli chora-tadbirlar bilan bartaraf etilmagan boʻlsa;
4-jadvalda keltirilgan pasaytirilgan normativ qiymatlarga ega boʻlgan inshootlarning orayopmalariga odamlar, hayvonlar, jihozlar va transport vositalaridan kelib tushadigan yuklamalar.
17. Koʻprikli va osma kranlardan kelib tushadigan vertikal yuklamalarining pasaytirilgan normativ qiymatlari inshootning har bir oraliq (prolyoti)dagi bitta krandan tushadigan vertikal yuklamaning toʻliq normativ qiymatni quyidagi kranlarning ishlash rejimlari guruhlari uchun koeffitsiyentlariga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi kerak:
0,4 — 1K — 3K;
0,5 — 4K — 6K;
0,6 — 7K;
0,7 — 8K.
Kranlarning ishlash rejimlari guruhlari GOST 34017-2016 boʻyicha qabul qilinishi zarur.
18. Qordan tushadigan yuklamaning pasaytirilgan normativ qiymatlari ushbu SHNQning 50-bandida keltirilgan talablarga muvofiq toʻliq normativ qiymatni quyidagi koeffitsiyentlarga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi kerak:
0,3 — qor yuklamasi 100 kgf/m2 boʻlganda;
0,5 — qor yuklamasi 150 kgf/m2 boʻlganda;
0,6 — qor yuklamasi 200 kgf/m2 va undan ortiq boʻlganda;
bino asoslarining grunt tuzilmasi oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlmagan deformatsiyalar, shuningdek muzlagan gruntlarning erishi natijasida yuzaga keladigan taʼsirlar;
materiallarning namligi oʻzgarishi, choʻkishi va surilishi tufayli vujudga keladigan taʼsirlar.
Iqlim harorati taʼsirining pasaytirilgan normativ qiymatlar boʻlganda 79 — 83-bandlarga muvofiq aniqlanishi kerak.
19. Qisqa muddatli yuklamalar tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
uskunalarni ishga tushirish (toʻxtatish), oʻtish davri va sinov rejimlarida, shuningdek ularni boshqa joyga koʻchirish yoki almashtirishda yuzaga keladigan yuklamalar;
uskunalarga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash zonalarda odamlarning hamda taʼmirlash uchun qoʻllaniladigan materiallar va moslamalarning ogʻirligi;
inshootlarning orayopmalariga odamlar, hayvonlar, jihozlar va transport vositalaridan kelib tushadigan toʻliq normativ qiymatlarga teng boʻlgan yuklamalar (ushbu SHNQning 16-bandida keltirilgan yuklamalar bundan mustasno);
mobil yuk koʻtarish vositalaridan (yuklagichlar, elektrokaralar, kran-shtabelyor, telfellar (tallar), koʻprikli va osma kranlar kelib tushadigan toʻliq normativ qiymatlarga teng boʻlgan) yuklamalar;
transport vositalaridan tushadigan yuklamalar;
toʻliq normativ qiymatga teng boʻlgan qor yuklamalari;
toʻliq normativ qiymatga teng boʻlgan iqlim haroratining taʼsirlari;
shamol yuklamalari;
muzlamalar yuklamalari.
20. Maxsus yuklamalar tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
seysmik taʼsirlar;
avariyaviy taʼsirlar:
portlashdan taʼsirlar;
hosil boʻladigan taʼsirlar (choʻkuvchan gruntlarning hoʻllanishi yoki ularning togʻ konlari va karstlar atrofida choʻkishi);
yongʻin taʼsirida hosil boʻladigan yuklamalar;
transport vositalarining inshootning qismlari bilan toʻqnashish natijasida hosil boʻladigan yuklamalar;
taʼsirlari hisobiy avariyaviy holatga olib kelishi mumkin boʻlgan iqlimiy yuklamalar (qor, shamol, harorat va muzlamalar).
3-§. Yuklamalar kombinatsiyasi
21. Asos konstruksiyalarini birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashni eng noqulay yuklanishlar birikmasi yoki ularga mos keluvchi kuchlanishlarni inobatga olgan holda amalga oshirish kerak.
Mazkur jamlanmalar vaqtinchalik yuklamalarning turli koʻrinishlarda kelib tushishi yoki baʼzi yuklamalarning boʻlmasligi ehtimolini hisobga olgan holda konstruksiya yoki asoslar uchun koʻrib chiqilayotgan ishlash bosqichi davrida bir vaqtning oʻzida turli xil yuklamalar taʼsirining variantlarini tahlil qilish asosida belgilanishi kerak.
Ushbu kombinatsiyalar, konstruksiya yoki poydevorning koʻrib chiqilayotgan ish bosqichida turli xil yuklamalarning bir vaqtning oʻzida taʼsir etishining real variantlarini tahlil qilish asosida aniqlanishi lozim. Bunda, vaqtinchalik yuklamalarning turli xil qoʻllanish sxemalarini paydo boʻlish ehtimoli yoki ayrim yuklamalarning mavjud boʻlmasligi inobatga olinishi kerak.
22. Hisobga olinayotgan yuklamalarning tarkibiga koʻra yuklamalarning asosiy jamlanmalari doimiy, uzoq muddatli va qisqa muddatliga boʻlish lozim.
(1)
doimiy, davomiy va qisqa muddatli hamda maxsus yuklamaning biridan iborat boʻlgan maxsus jamlanmalar:
(2)
bu yerda:
— asosiy jamlanmalar uchun yuklama;
— maxsus jamlamalar yuklama;
(i=1,2,3) — uzoq muddatli yuklamalar uchun (jamlamalar) koeffitsiyentlari;
(i=1,2,3) — qisqa muddatli yuklamalar uchun jamlanma koeffitsiyentlari.
Ikki normativ qiymatga ega boʻlgan vaqtinchalik yuklamalar normativ qiymatni hisobga olganda davomiy, toʻliq normativ qiymatni hisobga olganda esa qisqa muddatli yuklama sifatida jamlanma tarkibiga kiritilishi kerak.
Portlash va transport vositalarining inshoot qismlari bilan toʻqnashishidan hosil boʻladigan yuklamalarni oʻz ichiga oladigan maxsus jamlanmalarda ushbu SHNQning 19-bandida keltirilgan qisqa muddatli yuklamalarni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
23. Doimiy va kamida ikkita kuchlanishli yuklamalarni oʻz ichiga olgan jamlanmalarni hisobga olishda vaqtinchalik yuklamalarning hisobiy qiymatlarini yoki ularga mos keladigan kuchlarni quyidagi koeffitsiyentlarga koʻpaytirish lozim:
asosiy jamlamalarda uzoq muddatli yuklamalar uchun ;
qisqa muddatli yuklamalar uchun ;
maxsus jamlamalarda uzoq muddatli yuklamalar uchun ;
qisqa muddatlilar uchun .
SHNQ 2.01.03-19da hamda konstruksiya va asoslarni loyihalashga doir normativ hujjatlarda nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno. Bunda, maxsus yuklamani pasaytirmasdan qabul qilish lozim.
Doimiy hamda bitta vaqtinchalik (davomiy yoki qisqa muddatli) yuklamalarni oʻz ichiga oladigan asosiy jamlamalarni hisobga olishda , koeffitsiyentlarni kiritish talab etilmaydi.
Asosiy jamlamalarda, uch yoki undan ortiq qisqa muddatli yuklamalarni hisobga olinganda ularning hisoblangan qiymatlarini birinchi (taʼsir darajasiga koʻra) qisqa muddatli yuklamalar uchun qabul qilinadigan jamlama koeffitsiyentiga koʻpaytirib aniqlashga yoʻl qoʻyiladi, ikkinchi yuklama uchun 0,8, qolgan yuklamalar uchun esa 0,6.
24. Mazkur SHNQning 23-bandiga muvofiq jamlamalarni hisobga olgan holda, bitta vaqtinchalik yuklama uchun quyidagilarni qabul qilish lozim:
bir manbadan maʼlum turdagi yuklamalarni (sigʻimdagi bosim yoki vakuum, qor, shamol, muzlamalar yuklamalari, iqlim taʼsiri, bitta yuk ortgichdan yuklama, elektrokaradan, koʻpriksimon va osma krandan);
bir nechta manbalardan yuklama, agar ularning birgalikdagi harakati yuklamaning normativ va hisobiy qiymatlarida hisobga olingan boʻlsa, (mazkur SHNQning 37 va 39-bandlarida keltirilgan , va koeffitsiyentlarni hisobga olgan holda bir yoki bir nechta orayopmalardagi uskunanalar odamlar va saqlanadigan materiallardan kelib tushadigan yuklamalar) mazkur SHNQning 66-bandida keltirilgan ψ koeffitsiyentni hisobga olgan holda bir nechta koʻprikli va osma kranlardan yuklamalarni.
4-bob. Konstruksiya va gruntlarning ogʻirligi
25. Korxonalarda ishlab chiqilgan konstruksiyalarning normativ ogʻirligining qiymati ishchi chizmalari, boshqa qurilish konstruksiyalari va gruntlar uchun esa loyiha oʻlchamlari, shuningdek material hamda gruntlarning inshootlarni qurish va foydalanish sharoitida ularning namligini hisobga olgan holda solishtirma ogʻirligi boʻyicha aniqlanishi kerak.
Zavodda tayyorlangan konstruksiya ogʻirligining normativ qiymati standartlar, ishchi chizmalar yoki ishlab chiqaruvchi zavodlarning maʼlumotlari asosida aniqlanishi kerak.
Boshqa qurilish konstruksiyalari va tuproqlarning ogʻirligi esa loyihaviy oʻlchamlar hamda materiallar va gruntlarning solishtirma ogʻirligi boʻyicha belgilanishi, bunda inshootlarni qurish va foydalanish sharoitlarida ularning namligi hisobga olinishi lozim.
26. Qurilish konstruksiyalari va gruntlarning ogʻirligi uchun yuklamalarning ishonchlilik koeffitsiyentlari quyidagi 1-jadvalga muvofiq qabul qilinishi kerak.
izolyatsion, tekislash va pardozlash qatlamlari (plitalar,
rulonli materiallar, toʻldirish, qoplamalar va boshqalar):
korxonada bajariladigan
1,2
qurilish maydonida bajariladigan
1,3
Gruntlar:
tabiiy sharoitda joylashishi
1,1
qurilish maydonchasida toʻkilmalarda
1,15
Konstruksiyalar:
metall
1,05
Izohlar:
1. Konstruksiyaning agʻdarilib ketishiga qarshi barqarorligini tekshirishda, shuningdek konstruksiyalar va gruntlar ogʻirligining kamayishi konstruksiyaning ish sharoitlarini yomonlashuviga olib kelishi mumkin boʻlgan boshqa holatlarda (bunday konstruksiyalarni loyihalashga doir normativ hujjatlarida boshqa qiymatlar berilmagan boʻlsa) hisoblashlar konstruksiyaning yoki uning bir qismi ogʻirligi uchun yuklamaga γ_f=0,9 ishonchlilik koeffitsiyentini qoʻllagan holda bajarilishi lozim.
Bunda, qisqa muddatli yuklamalarning pasaytirilgan qiymatlari ham inobatga olinishi kerak.
2. Gruntdan tushadigan yuklamalarni aniqlashda saqlangan materiallardan, uskunalardan va transport vositalaridan gruntga tushadigan yuklamalar hisobga olinishi kerak.
3. Oʻz ogʻirligidan keladigan kuchlar metall konstruksiyalardagi umumiy kuchlarning 50 foizdan ortiq boʻlganda ishonchlilik koeffitsiyentini γ_f=1,1 teng deb qabul qilish lozim.
5-bob. Odamlardan, hayvonlardan, uskunalardan, transport vositalaridan, toʻplanadigan material va mahsulotlardan tushadigan yuklamalar
1-§. Asosiy talablar
27. Ushbu bobning talablari quyidagilardan tushadigan yuklamalarga nisbatan qoʻllanilishi lozim:
odamlardan;
hayvonlardan;
uskunalardan;
transport vositalaridan;
materiallar va buyumlardan;
bino va inshootlarning orayopmalariga, qoplamalarga, zinapoyalariga hamda gruntdagi pollarga vaqtinchalik pardevorlardan.
Orayopmalarning bunday yuklamalar bilan yuklanish variantlarini inshootlarni qurish va foydalanish jarayonlarining eng noqulay hisob-kitob holatlari uchun belgilangan sharoitlardan kelib chiqib qabul qilinishi lozim.
Loyihalash bosqichida bunday sharoitlar toʻgʻrisida maʼlumotlar yetarli boʻlmasa, konstruksiya va asoslarni hisoblashda ayrim orayopmalar yuklanishining quyidagi variantlarini koʻrib chiqish kerak:
qabul qilingan yuklamalar bilan uzluksiz yuklash;
bunday yuklanish sxemasiga sezgir boʻlgan konstruksiya va asoslarni hisoblashdagi qisman noqulay yuklanish;
vaqtinchalik yuklamaning mavjud emasligi.
Bunda, koʻp qavatli inshootning qisman noqulay yuklamalaridan orayopmalarga tushadigan umumiy vaqtinchalik yuklamalar qiymatlari mazkur SHNQning 22 va 23-formulalari boʻyicha aniqlanadigan jamlama koeffitsiyentini inobatga olib hisoblangan orayopmalarni yaxlit yuklashdagi yuklamalardan oshib ketmasligi lozim.
2-§. Uskunalardan, toʻplanadigan material va mahsulotlardan tushadigan yuklamalar
28. Uskunalardan (quvur oʻtkazgichlardan, transport vositalaridan), saqlanadigan materiallar va buyumlardan tushadigan yuklamalar texnologik yechimlarga asoslangan holda loyihalashtirish topshirigʻida belgilanishi hamda ularda quyidagi maʼlumotlar keltirilishi kerak:
har bir qavatda (yoki gruntdagi pollarda) uskunalarning turish joylari hamda materiallar va buyumlarni saqlash joylarining joylashuvi va ularning oʻlchamlari, foydalanish yoki qayta jihozlash paytida uskunalarning yaqinlashish ehtimoli boʻlgan joylar haqidagi;
dinamik yuklamalarga ega boʻlgan uskunalar uchun ushbu SHNQga muvofiq qabul qilinadigan yuklamalarning normativ qiymatlari hamda yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari, inersiya kuchlarining normativ qiymatlari va inersiya kuchlari uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari haqidagi.
29. Orayopmalarga tushadigan haqiqiy yuklamalar bir tekis taqsimlangan ekvivalent yuklamalar bilan almashtirilganda, ular hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi va turli konstruktiv elementlar (plita, ikkinchi darajali rigel, kolonna va poydevorlar) differensial tarzda belgilanishi lozim.
Ekvivalent yuklamalar uchun qabul qilingan qiymatlar konstruksiya elementlarining haqiqiy yuklanganlik sharoitidagi yuk koʻtarish qobiliyati va bikrligini (qattiqligini) taʼminlashi lozim.
30. Omborxonalarda yuklamalarning normativ qiymatlarini belgilashda orayopmalarga, qoplamalarga va gruntdagi pollarga bir tekis taqsimlangan ekvivalent yuklamalarni, shuningdek hosil boʻlish ehtimoli boʻlgan mahalliy yuklama va taʼsirlarning salbiy taʼsirlarini hisobga olish uchun vertikal, zarur hollarda esa gorizontal jamlangan yuklamalarni hisobga olish zarur.
Ushbu yuklamalar saqlanadigan material va buyumlarning solishtirma ogʻirligini, ularni ombor xonalarining maydoni boʻylab joylashuvini va maksimal saqlash balandligini inobatga olgan holda, texnologik yechimlarga asoslangan loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq belgilanishi va mazkur SHNQning 2-jadvalda keltirilgan normativ qiymatlaridan kam boʻlmasligi kerak.
Texnik-iqtisodiy asoslarda uskunalar va saqlanadigan materiallardan tushadigan yuklamalarning kelgusida ortishini hisobga olish lozim.
2-jadval
Binolar va inshootlar
Bir tekis taqsimlangan yuklamalarning normativ qiymatlari , kPa
Jamlangan yuklamalarning normativ qiymatlari , k№
Savdo omborlari
5,0 kam boʻlmagan
6,0 kam boʻlmagan
Ishlab chiqarish va sanoat omborlari
Loyiha topshirigʻi boʻyicha, biroq:
plitalar va ikkinchi darajali balkalar uchun — 3 dan kam boʻlmagan;
rigel, kolonna va poydevorlar uchun — 2 dan kam boʻlmagan
Loyiha topshirigʻi boʻyicha, biroq 3,0 dan kam boʻlmagan
31. Uskunalardan tushadigan yuklamalar tarkibiga qurilma yoki uskunaning oʻz ogʻirligini (harakatga keltiruvchi qismlar, doimiy ishlatiladigan moslamalar, tayanch qurilmalar, uskunalar ostiga quymalar va beton tagliklarning ogʻirligi), izolyatsiyaning, uskunani ishlatishda uni toʻldiruvchi modda (muhit)larning, ishlov beriladigan eng ogʻir detal yoki tashiladigan yukning ogʻirligi nominal yuk koʻtarish qobiliyatiga mos ravishda kiritilishi kerak.
Uskunalardan orayopmalarga va gruntdagi pollarga tushadigan yuklamalar ularning joylashuvi va ishlatish jarayonida harakatlanish ehtimolini inobatga olib qabul qilinishi lozim.
Texnologik uskunalarni montaj qilish yoki inshootdan foydalanish chogʻida uskunani boshqa joyga koʻchirish bilan bogʻliq hollarda yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarni kuchaytirish (mustahkamlash) zaruratini istisno qiluvchi choralar koʻrilishi lozim.
32. Turli elementlarni hisoblashda bir vaqtning oʻzida hisobga olinadigan yuk koʻtaruvchilar yoki elektromobillar soni va orayopmaga joylashtirish texnologik yechimlarga asoslangan loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq olinishi kerak.
Yuklagichlar va elektrokaralardan vertikal yuklamalarning dinamik taʼsirini statistik yuklamalarning normativ qiymatlarini 1,2 ga teng dinamik koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi.
33. Uskunalar va materiallarning ogʻirligi uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari quyidagi 3-jadvalga muvofiq olinishi kerak.
3-jadval
Uskunalar va materiallar
Yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti
Muqim (statsionar) uskunalar
1,05
Muqim (statsionar) uskunalar izolyatsiyasi
1,2
Uskunalarni toʻldiruvchi moddalar
(rezervuarlar va quvur oʻtkazgichlarni):
suyuqliklar
1,0
suspenziyalar, shlamlar, sochiluvchan moddalar
1,1
Yuklagichlar va elektrokaralar (yuki bilan)
1,2
Saqlanadigan materiallar va buyumlar
1,2
3-§. Bir tekis taqsimlangan yuklamalar
34. Inshootlarning orayopmalariga, qoplamalariga, zinapoyalariga hamda gruntdagi pollariga bir tekis taqsimlangan vaqtinchalik yuklamalarning normativ qiymatlari quyidagi 4-jadvalga asosan qabul qilinishi kerak.
4-jadval
T/r
Bino va inshootlarning xonalari
Bir tekis taqsimlangan yuklamalarning normativ qiymatlari kPa (kgf/m2)
toʻliq
pasaytirilgan
1.
Turar joy obyektlari xonadonlari, maktabgacha taʼlim tashkilotlari va maktab-internatlardagi yotoqxonalar, dam olish uylari, pansionatlar, mehmonxonalar va yotoqxonalarda yashash xonalari, shifoxonalarda va sanatoriyalardagi xonalar va terrasalar
1,5 (150)
0,5 (50)
2.
Tashkilot va muassasalarning maʼmuriy, muhandislik-texnik va ilmiy xodimlar xonalari; taʼlim tashkilotlarida sinf xonalari; ishlab chiqarish (sanoat) korxonalari va jamoat binolarida maishiy xonalar (garderob, dush va yuvinish xonalari, hojatxonalar)
2,0 (200)
0,7 (70)
3.
Ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining laboratoriyalari, elektron-hisoblash uskunalari xonalari, jamoat binolaridagi oshxonalar, aholiga maishiy xizmat koʻrsatish muassasalari xonalari (sartaroshxona, balandligi 75 m dan kam boʻlmagan turar joy va jamoat binolarining texnik qavatlari, yertoʻla xonalari
a) odamlarning koʻp miqdorda jamlanish ehtimoli boʻlgan (ishlab chiqarish xonalaridan, zallardan, auditoriyalar)
4,0 (400)
1,4 (140)
b) dam olish maqsadlarda foydalaniladigan
1,5 (150)
0,5 (50)
v) boshqa maqsadlarda foydalaniladigan
0,5 (50)
0,5 (50)
10.
Balkonlar (lodjiyalar) quyidagi yuklamalarni hisobga olgan holda:
a) balkon (lodjiya) toʻsigʻi boʻylab kengligi 0,8 m boʻlgan maydonchada, chiziqli bir maromda
4,0 (400)
1,4 (140)
b) balkon (lodjiya) maydonida bir maromda, uning taʼsiri 10-a pozitsiyasi bilan belgilanishi
2,0 (200)
0,7 (700)
11.
Ishlab chiqarish xonalarida uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash joylari
1,5 (150)
1,5 (150)
12.
Vestibyullar, foyelar, yoʻlaklar, zinapoyalar (ular bilan bogʻliq oʻtish joylari bilan) quyidagi pozitsiyalar koʻrsatilgan xonalarga tutashgan:
a) 1, 2 va 3
3,0 (300)
1,0 (100)
b) 4, 5, 6 va 11
4,0 (400)
1,4 (140)
v) 7
5,0 (500)
1,8 (180)
13.
Vokzallar perronlari
4,0 (400)
1,4 (140)
14.
Chorva uchun xonalar:
a) mayda shoxli qoramol uchun
2,0 (200)
0,7 (70)
b) yirik shoxli qoramol uchun
5,0 (500)
1,8 (180)
Izohlar:
1. 8-pozitsiyada keltirilgan yuklamalar uskuna va materiallar bilan band boʻlmagan maydonda hisobga olinishi kerak.
2. 9-pozitsiyada koʻrsatilgan yuklamalar qor yuklamalarisiz hisobga olinishi lozim.
3. 10-pozitsiyada keltirilgan yuklamalar balkon (lodjiya)larning hamda ular qistirilgan joylardagi devor qisimlarining koʻtarib turuvchi konstruksiyalarini hisoblashda hisobga olinishi kerak.
Devorlarning pastki qismlarini, poydevorlarini va asoslarini hisoblashda balkon (lodjiya)larga tushadigan yuklamalar binolarning tutashgan asosiy xonalariga tushadigan yuklamalarga teng qiymatlarda kamaytirilishi lozim.
4. 3, 4g, 5, 6, 11 va 14-pozitsiyalarda keltirilgan bino va xonalar uchun yuklamalarning normativ qiymatlari texnologik yechimlar asosida loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
5. 1 — 4, 6, 7, 9 a va b, 10, 12 — 14-pozitsiyalarida keltirilgan bir tekis taqsimlangan qisqa muddatli yuklamalarning pasaytirilgan normativ qiymatlari 0,35 koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi lozim.
5, 8, 9 va 11-pozitsiyalarda keltirilgan yuklamalar uchun pasaytirilgan qiymatlari ularning normativ qiymatlariga tenglashtirib qabul qilinishi kerak.
35. Vaqtinchalik toʻsiqlarning ogʻirligidan rigellar va plitalarga tushadigan yuklamalarning normativ qiymatlari ularning konstruksiyasi, joylashishi hamda devorlar va orayopmalarga tiralish xususiyatlariga koʻra qabul qilinishi kerak.
Bunday yuklamalarning normativ qiymatlarini toʻsiqlarning joylashuvi sxemalari boʻyicha hisoblangan qiymatlar asosida, bir tekis taqsimlangan qoʻshimcha yuklamalar sifatida hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi (0,5 kPa (50 kgf/m2)dan kam boʻlmasligi lozim).
36. Bir tekis taqsimlangan yuklamalar uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari quyidagicha qabul qilinishi kerak:
toʻliq normativ qiymati 2,0 kPa (200 kgf/m2) dan kam boʻlganda — 1,3;
toʻliq normativ qiymati 2,0 kPa (200 kgf/m2) dan koʻp boʻlganda — 1,2.
Vaqtinchalik toʻsiqlarning ogʻirligidan yuklama uchun xavfsizlik koeffitsiyenti mazkur SHNQning 26-bandidagi talablarga muvofiq olinishi lozim.
37. Bir orayopmadan yuklamalarni qabul qiladigan konstruksiyalarni (balka, rigel, plita, kolonna, poydevor) hisoblashda mazkur SHNQning 4-jadvalida keltirilgan toʻliq normativ yuklamalarning qiymatlari, hisoblanayotgan elementning yuk qabul qilish maydoni , m2 dan kelib chiqib quyidagi yoki jamlama koeffitsiyentlariga koʻpaytirish orqali kamaytirilishi kerak:
1, 2, 12a (bu yerda, m2) pozitsiyalarida keltirilgan binolar uchun:
(3)
4, 11, 12b (bu yerda, m2) pozitsiyalarida koʻrsatilgan binolar uchun:
(4)
38. Bir orayopmadan yuklamalarni qabul qiladigan devorlarni hisoblashda ularga tayanadigan hisoblanayotgan elementlarining (plita, balka) yuk qabul qilish maydoni A dan kelib chiqib kamaytirilishi lozim.
39. Ikki va undan ortiq orayopmalardan yuklamalarni qabul qiladigan kolonnalar, devorlar va poydevorlarni hisoblash uchun koʻndalang kuchlanishlarni aniqlashda mazkur SHNQning 4-jadvalida keltirilgan yuklamalarning toʻliq normativ qiymatlari, yoki jamlama koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali kamaytirilishi kerak:
1, 2, 12a pozitsiyalarida keltirilgan binolar uchun:
(5)
4, 11, 12b pozitsiyalarida keltirilgan binolar uchun:
— yopmalarning umumiy soni (mazkur SHNQning 4-jadvalida keltirilgan xonalar uchun 1,2,4,11,12 a,b), ustun, devor, poydevorlarni koʻrib chiqilayotgan qismini hisoblashda yuklamalar hisobga olinishi lozim.
Tayanchlar (kolonnalar) va devorlarda egilish vaqtlarini aniqlashda ushbu SHNQning 37-bandi talablariga muvofiq balka va rigellar uchun yuklamalarning kamayishi hisobga olinishi kerak.
4-§. Panjara toʻsiqlariga tushadigan va jamlangan yuklamalar
40. Yopmalar, qoplamalar, zinapoyalar va balkon (lodjiya)larning tutib turuvchi elementlari yon tomonlari 10 cm dan oshmaydigan kvadrat maydonda noqulay holatda elementga qoʻllaniladigan konsentrlangan vertikal yuklama uchun tekshirilishi (boshqa vaqtinchalik yuklamalar yoʻq boʻlganda) kerak.
Loyihalashtirish topshirigʻida texnologik yechimlardan kelib chiqib, jamlangan yuklamalarning yuqoriroq normativ qiymatlari belgilanmagan boʻlsa, ular quyidagilarga teng deb qabul qilinishi kerak:
orayopma va zinapoyalar uchun — 1,5 k№ (150 kgf);
chordoqli orayopma, qoplama, terassa va balkonlar uchun — 1,0 k№ (100 kgf);
faqat trap va koʻprikchalardan foydalangan holda harakatlanish mumkin boʻlgan qoplamalar uchun — 0,5 k№ (50 kgf).
41. Qurish va foydalanish jarayonlarida uskunalar va transport vositalaridan kelib tushishi mumkin boʻlgan mahalliy yuklamalarga hisoblangan elementlar qayd etilgan jamlangan yuklamalar boʻyicha tekshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
42. Zinapoya va balkon (lodjiya) panjaralarining tutqichlariga tushadigan gorizontal yuklamalarning normativ qiymatlari quyidagicha qabul qilinishi kerak:
turar joy obyektlari binolari, maktabgacha taʼlim tashkilotlari, dam olish uylari, sanatoriyalar, shifoxonalar va boshqa tibbiyot muassasalari uchun — 0,5 k№/m (50 kgf/m);
sport zallari va tribunalar uchun — 1,5 k№/m (150 kgf/m);
boshqa binolar va xonalar uchun (maxsus talablar boʻlmaganda) — 0,8 k№/m (80 kgf/m) yoki loyiha topshirigʻiga (yoki maxsus texnik shartlarga) muvofiq.
Quyidagilarga tushadigan gorizontal jamlangan yuklamaning normativ qiymati loyihalashtirish topshirigʻida texnologik yechimlardan kelib chiqqan holda yuqoriroq normativ qiymatlari belgilanmagan boʻlsa, 0,3 k№/m (30 kgf/m) deb qabul qilinishi kerak:
odamlarning qisqa muddat davomida boʻlishi uchun moʻljallangan xizmat koʻrsatish maydonchalari;
koʻprikchalar;
tomlarning toʻsiqlari uchun tutqichlariga (tutqichning uzunligi boʻylab har qanday joyida).
Mazkur SHNQning 40 va 42-bandlarida keltirilgan yuklamalar uchun yuklama xavfsizligi koeffitsiyenti olinishi lozim.
5-§. Transport vositalaridan tushadigan yuklamalar
43. Vertikal va gorizontal yuklamalar, ularni qoʻllash usullari va joylashuvi loyiha topshirigʻi orqali aniqlanishi lozim.
Avtoturargohlarda orayopmalar, qoplamalar va gruntdagi pollarga tushadigan bir tekis taqsimlangan ekvivalent vertikal hamda mahalliy jamlangan yuklamalarning normativ qiymatlari quyidagi 5-jadvalga muvofiq aniqlanishi kerak.
5-jadval
T/r
Bino va inshootlarning xonalari
Bir tekis taqsimlangan yuklamalarning normativ qiymatlari kPa, dan kam emas
Jamlangan yuklamalarning normativ qiymatlari k№, dan kam emas
1.
Umumiy ogʻirligi 3 tf gacha boʻlgan avtomobillar uchun toʻxtash joylari:
a) toʻxtash turish maydonchalari
3,5
20,0
b) panduslar va kirish-chiqish yoʻllari
5,0
25,0
2.
Umumiy ogʻirligi 3 — 16 tf boʻlgan avtomobillar uchun toʻxtash joylari:
a) toʻxtash turish maydonchalari
5,0
90,0
b) panduslar va kirish-chiqish yoʻllari
7,0
100,0
3.
Umumiy ogʻirligi 16 tf ortiq boʻlgan avtomobillar uchun toʻxtash joylari
Loyihalashtirish topshirigʻiga asosan
Izohlar:
1. Umumiy ogʻirligi — avtomobilning oʻzining ogʻirligi va maksimal foydali yuklamaning yigʻindisi orqali aniqlanishi lozim.
2. 2a va 2b-bandlarida keltirilgan bino va xonalar uchun yuklamalarning normativ qiymatlari loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
3. Garaj ichidagi oʻtish yoʻllari avtoturargohda joylashmagan transport vositalarining oʻtishi uchun ochiq boʻlsa, ularni kirish-chiqish yoʻllari sifatida qabul qilish lozim.
44. Qoplama plitalarni siqilishga hisoblashda hamda mahalliy taʼsirlar hisobga olinadigan boshqa holatlarda, bir-biridan 1,8 m masofada eng noqulay holatda joylashgan maydonchalarga tushadigan jamlangan yuklamalar 0,5qiymatida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
mazkur SHNQning 5-jadvalning 1a va 1b-pozitsiyalari uchun tomonlari 100 mm boʻlgan;
ushbu SHNQning 5-jadvalning 2a va 2b-pozitsiyalari uchun tomonlari 200 mm boʻlgan.
Ushbu yuklamalarni bir xil taqsimlangan yuklama bilan bir vaqtning oʻzida hisobga olmaslik kerak.
45. Transport vositalarining texnik maʼlumotlariga koʻra yuklamalarning hisobiy qiymatlariga aniqlik kiritilish lozim.
46. Transport vositalaridan bir tekis taqsimlanib tushadigan yuklamalarning pasaytirilgan qiymatlari ularning normativ qiymatlariga 0.35 koeffitsiyentini qoʻllash yoʻli bilan belgilanishi zarur.
47. Mazkur SHNQning 43-bandida keltirilgan yuklamalar uchun yuklamalar ishonchlilik koeffitsiyentini olish lozim.
6-bob. Koʻprikli va osma kranlardan tushadigan yuklamalar
48. Koʻprikli va osma kranlardan tushadigan yuklamalar GOST 34017-2016 bilan belgilangan ish rejimlariga, harakatga kelish turiga va yukni osib qoʻyish usuliga koʻra aniqlanishi kerak.
Koʻprikli va osma kranlarning ish rejimlari boʻyicha guruhlari mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.
49. Koʻprikli elektr kranning tormozlanishi natijasida yuzaga keladigan va kran yoʻli boʻylab yoʻnaltirilgan gorizontal yuklamaning normativ qiymati kranning har bir tomonidagi tormozlanishi gʻildiraklariga tushadigan vertikal yuklamalarning toʻliq normativ qiymatining 10 foiz miqdorida qabul qilinishi kerak.
50. Kranning elektr aravachasining tormozlanishi natijasida yuzaga keladigan gorizontal yuklamaning kran yoʻliga koʻndalang keladigan gorizontal yuklamaning normativ qiymati quyidagilarga teng boʻlishi lozim:
egiluvchan yuk-osmali kranlar uchun — 5 foiz miqdorida;
qattiq yuk-osmali kranlar uchun — 10 foiz miqdorida.
Bu yuklamalar binolarning koʻndalang ramalari hamda kran yoʻllarining balkalarini hisoblashda inobatga olinishi kerak.
51. Yuklamalar kran yoʻlining bir tomoniga (balkaga) tushishi, ularga tayangan barcha kran gʻildiraklari oʻrtasida teng taqsimlanishi kerak.
52. Kran yoʻliga koʻndalang yoʻnalgan va koʻprik elektr kranlarining qiyshayishi hamda kran yoʻllarining parallel emasligi (yonboshdan taʼsir qiluvchi kuch, bundan buyon matnda yonbosh quch deb yuritiladi) natijasida yuzaga keladigan gorizontal yuklamaning meʼyoriy qiymati, kranning har bir yurish gʻildiragi uchun gʻildirakka tushadigan vertikal yuklamaning toʻliq meʼyoriy qiymatining 0,1 qismiga teng boʻlishi kerak.
Bu yuklamalarni faqat 7K va 8K ish rejimidagi kranli binolarda kran yoʻllari toʻsinlarining mustahkamligi va barqarorligini hamda ularning ustunlarga mahkamlanishini hisoblashda hisobga olish zarur.
Yuklama kranning bir tomonining barcha gʻildiraklaridan kran yoʻli toʻsiniga uzatilishi va binoning koʻrib chiqilayotgan oraligʻida xam ichkariga xam tashqariga yoʻnaltirishiga yoʻl qoʻyilishi, mazkur SHNQning 15-bandida keltirilgan yuklamalarni yonbosh kuchlar bilan birga hisobga olmaslik lozim.
53. Kran koʻprigi va aravachasining tormozlanishidan hosil boʻladigan gorizontal yuklamalar va yonbosh kuchlar kranning harakatlanuvchi gʻildiraklari rels bilan tutashish nuqtasiga qoʻllanishi kerak.
54. Kran yoʻli boʻylab yoʻnaltirilgan hamda kranning toʻxtash tirgagiga kelib urilishi natijasida hosil boʻladigan gorizontal yuklamaning normativ qiymatlari ushbu SHNQning 2-ilovasida keltirilgan talablarga muvofiq aniqlanishi lozim.
Ushbu yuklamani faqat toʻxtash tirgaklarini va ularni toʻsinlarga mahkamlanishini hisoblashda inobatga olish kerak.
55. Toʻsinlar devorlarining mahalliy barqarorligini tekshirishda, kranlarning barcha ish rejimlari va kran yuklamalari uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti deb qabul qilinishi zarur.
56. Kran yoʻllari toʻsinlarining mustahkamligini hisoblashda bitta kran gʻildiragidan tushadigan jamlangan vertikal yuklamaning mahalliy va dinamik taʼsirlari ularning toʻliq normativ qiymatlarini quyidagi , koeffitsiyentiga koʻpaytirgan holda hisobga olinishi lozim:
qattiq yuk-osmali 8K ish rejimli kranlar guruhlari uchun — 1,8;
egiluvchan yuk-osmali 8K ish rejimli kranlar guruhlari uchun — 1,7;
7K ish rejimli kranlarning boshqa guruhlari uchun — 1,6;
6K ish rejimli kranlar guruhlari uchun — 1,4;
qolgan ish rejimli kranlar guruhlari uchun — 1,2.
57. Kran yoʻllari toʻsinlarining mustahkamligi va barqarorligini hamda ularning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga mahkamlanishini hisoblashda krandan tushadigan vertikal yuklamalarning hisoblangan qiymatlarini quyidagi dinamik koeffitsiyentlarga koʻpaytirish lozim:
kolonnalar orasi 12 m dan ortiq boʻlmaganda:
8K ish rejimli koʻprikli kranlar guruhlari uchun — 1,2;
6K va 7K ish rejimli koʻprikli kranlar guruhi uchun, shuningdek qolgan barcha ish rejimlari osma kranlarning guruhlari uchun — 1,1;
kolonnalar orasi 12 m dan ortiq boʻlganda — 8K ish rejimli koʻprikli kranlar guruhlari uchun — 1,1.
8K ish rejimli guruhidagi koʻprikli kranlardan tushadigan gorizontal yuklamalarning hisoblangan qiymatlari 1,1 ga teng boʻlgan dinamik koeffitsiyenti bilan hisobga olinishi kerak.
Qolgan hollarda dinamik koeffitsiyenti 1,0 ga teng deb qabul qilinishi kerak.
58. Konstruksiyalar chidamliligini hisoblashda, kran yoʻllari balkalari egilishini va kolonnalarning siljishini tekshirishda, shuningdek bir kran gʻildiragidan tushadigan jamlangan vertikal yuklamaning mahalliy taʼsirini hisobga olganda dinamik koeffitsiyentini hisobga olmaslik lozim.
59. Kran yoʻllari balkalarining mustahkamligi va barqarorligini hisoblashda vertikal yuklamalar ikkitadan ortiq boʻlmagan, taʼsir jihatdan eng noqulay boʻlgan osma yoki koʻprikli kranlardan hisobga olinishi lozim.
60. Bir nechta oraliqda (prolet) oʻrnatilgan koʻprikli kranlari (har bir oraliq (prolyot)da, bir tekislikda) boʻlgan inshootlarning ramalari, kolonnalari, poydevorlari, shuningdek asoslarining mustahkamligi va barqarorligini hisoblashda har bir yoʻnalishda ikkitadan ortiq boʻlmagan eng noqulay taʼsir etuvchi kranlar, bir chiziqda (tekislikda) joylashgan har xil oraliq (prolyotda)gi kranlarning jamlanishini hisobga olganda esa toʻrttadan ortiq boʻlmagan eng noqulay taʼsir etuvchi kranlar hisobga olinishi lozim.
61. Bir yoki bir nechta yoʻnalishda harakatlanadigan osma kranlari boʻlgan inshootlarning ramalari, kolonnalari, stropillari va stropil ostidagi konstruksiyalari, poydevorlari hamda asoslarining mustahkamligi va barqarorligini hisoblashda vertikal yuklamalar har bir yoʻnalishda ikkitadan koʻp boʻlmagan eng nomaqbul taʼsir etuvchi kranlardan hisobga olinishi kerak.
62. Har xil yoʻlda harakatlanadigan bir chiziqda (tekislikda) joylashgan osma kranlarning jamlamasi hisobga olinganda vertikal yuklamalar quyidagicha qabul qilish lozim:
ikkitadan koʻp boʻlmagan kranlardan — bir oraliqda (prolyot) ikkita kran yoʻli boʻlgan chekka qatordagi kolonnalar, stropil ostidagi konstruksiyalar, poydevorlar va asoslar uchun;
toʻrttadan koʻp boʻlmagan kranlardan:
oʻrta qatordagi kolonnalar, stropil ostidagi konstruksiyalar, poydevorlar va asoslar uchun;
bir oraliqda (prolyot) uchta kran yoʻli boʻlgan chekka qatordagi kolonnalar, stropil ostidagi konstruksiyalar, poydevorlar va asoslar uchun;
bir oraliq (prolyot) ikkita yoki uchta kran yoʻli boʻlganda stropil konstruksiyalar uchun.
63. Kran yoʻli balkalari, kolonnalari, ramalari, stropila va stropila ostidagi konstruksiyalari, poydevorlari hamda asoslarning mustahkamligi va barqarorligini hisoblashda gorizontal yuklamalar bitta yoʻnalishida yoki har xil yoʻllarda harakatlanadigan bir chiziqda (tekislikda) joylashgan ikkitadan koʻp boʻlmagan eng noqulay taʼsir etuvchi kranlardan hisobga olinishi, bunda har bir kran uchun faqat bitta gorizontal (koʻndalang yoki boʻylama) yuklama hisobga olinishi lozim.
64. Quyidagi holatlarda kranlar soni hisobga olinishi kerak:
kran balkalarining mustahkamligi va barqarorligini hisoblaganda;
ikki yoki uchta yarusda joylashgan koʻprikli kranlardan tushadigan vertikal va gorizontal yuklamalarni aniqlashda;
bir vaqtning oʻzida bir oraliqda (prolyot) osma, koʻprikli kranlar joylashganda;
yuklarni uzatish koʻprikchalar yordamida bir krandan ikkinchisiga oʻtkazish uchun moʻljallangan osma kranlardan foydalanganda.
Ushbu talablar texnologik yechimlarga asoslangan loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
65. Kran yoʻlining balkalarini vertikal va gorizontal egilishlarini hamda kolonnalarning gorizontal siljishlarini aniqlashda kran taʼsiridan hosil boʻladigan eng noqulay yuklamaning birini hisobga olish lozim.
Agar kran yoʻlida bitta kran boʻlsa va inshootdan foydalanish paytida ikkinchi kran oʻrnatilmaydigan boʻlsa, ushbu yoʻlda yuklamani faqat bitta krandan hisobga olish lozim.
66. Ikkita kran hisobga olinganda ulardan tushayotgan yuklamani quyidagi jamlash koeffitsiyentiga koʻpaytirish lozim:
— 1K — 6K kranlar guruhi ish rejimlari uchun;
— K, 8K kranlar guruhi ish rejimlari.
Toʻrtta kran hisobga olinganda ulardan tushayotgan quyidagi jamlash koeffitsiyentiga koʻpaytirish lozim:
— 1K — 6K kranlar guruhi ish rejimlari uchun;
— 7K, 8K kranlar guruhi ish rejimlari uchun.
Bitta kran hisobga olinganda undan tushayotgan vertikal va gorizontal yuklamalarni pasaytirmasdan qabul qilish lozim.
67. Elektr va koʻtaruvchi kranlar uchun kran yoʻllarining toʻsinlarining chidamliligini hisoblashda va bu toʻsinlarni yuk koʻtaruvchi tizimlarga mahkamlashda nominal yuklamaning qiymatlarining pasayishi hisobga olinishi lozim.
Kran gʻildiragidan jamlangan vertikal yuklamaning taʼsir qilish sohasidagi toʻsin devorlarining chidamliligini tekshirish uchun gʻildirakning vertikal kuchining kamaytirilgan normativ qiymatlarini ushbu SHNQning 56-bandiga muvofiq kran yoʻllarining toʻsini mustahkamligini hisoblashda olingan koeffitsiyentga koʻpaytirish zarur.
7-bob. Qordan tushadigan yuklamalar
68. Qoplamaning gorizontal proyeksiyasi boʻyicha qor yuklamasining toʻliq nominal qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(7)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 71-bandiga muvofiq qabul qilingan yerning gorizontal yuzasining 1 m2 uchun qor qoplamining ogʻirligining normativ qiymati;
— ushbu SHNQning 72 — 78-bandlariga muvofiq olingan yerning qor qoplamining ogʻirligidan qoplamadagi qor yukiga oʻtish koeffitsiyenti.
69. Yerning gorizontal yuzasining 1 m2 uchun qor qoplamining ogʻirligining normativ qiymati qorli hududlarga koʻra mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
70. Qor yuklamasining taqsimlash sxemalari va koeffitsiyenti qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi, koeffitsiyentining oraliq qiymatlari esa chiziqli interpolyatsiya yoʻli bilan aniqlanishi lozim.
Konstruktiv elementlarning eng nomaqbul ish sharoitlari ularni qisman yuklanganda yuzaga kelsa qor yuklamasi (fonarli tomlar uchun — eni b kenglikdagi hududlarda) oraliqning (prolyot) yarimiga yoki toʻrtdan bir qismiga taʼsir qiladigan sxemalar boʻyicha koʻrib chiqish lozim.
Zarurat boʻlganda, qor yukini inshootning kelajakdagi kengayishini eʼtiborga olgan xolda aniqlash kerak.
71. Mazkur SHNQning 3-ilovasida keltirilgan qor yuklamasining oshirilgan qiymatlari plitalar, tom qoplamalarning yogʻoch toʻsinlari va yopmalarni hisoblashda, shuningdek keltirilgan qiymatlar yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning elementlari (fermalar, balkalar, kolonnalar) uchun kesimlarni aniqlashda inobatga olinishi lozim.
Konstruksiyalarni hisoblashda ushbu SHNQning 3-ilovasida keltirilgan yuklama sxemalariga taʼsiri jihatdan ekvivalent boʻlgan qor yuklamasining soddalashtirilgan sxemasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Ishlab chiqarish inshootlarining ramalari va kolonnalarini hisoblashda qorning faqat bir tekis taqsimlangan yuklamasini hisobga olinishi, tomlarning past-baland joylarida esa yuklamalar oshirilgan qiymatlar inobatga olinishi kerak.
72. koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 1, 2, 5 va 6-sxemalarining talablariga muvofiq loyihalashtirilayotgan bir va koʻp oraliqli binolarning qoʻshimcha yorugʻlik qurilmasi (fonari) boʻlmagan (nishabi 12 foiz yoki s ) qoplamalari uchun belgilangan oxirgi eng sovuq uch oydagi shamolli hududlarda oʻrtacha shamolning tezligi m/s boʻlganda tezlikni koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirish lozim.
Shamolning tezligi m/s boʻlgan hududlar uchun loyihalashtirilayotgan bir va koʻp oraliqli binolarning fonarsiz tomlarining nishabligi 12 — 20 foiz atrofida boʻlganda, mazkur SHNQning 3-ilovasi 1 va 5-sxemalari boʻyicha aniqlangan koeffitsiyenti 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirilishi lozim.
Eng sovuq uch oy ichida shamolning oʻrtacha tezligi mazkur SHNQning 5-ilovasining 2 xaritasidan olinishi zarur.
Bu hollarda kengligi gacha va balandligi m boʻlgan binolar uchun koeffitsiyentini qoʻshimcha ravishda quyidagi koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirish lozim:
, biroq 0,7dan kam boʻlmaganda.
Qor yuklamasini quyidagi hollarda kamaytirilmaydi:
yanvar oyida havoning oʻrtacha harorati minus 5℃ dan yuqori boʻlgan hududlardagi inshootlarning tomlaridagi qorlar uchun;
orasidagi masofa dan koʻp boʻlmagan, loyihalanayotgan inshootdan balandroq boʻlgan qoʻshni inshootlar esayotgan shamol yoʻnalishini toʻsadigan boʻlsa, bu yerda qoʻshni binolarning balandliklari boʻyicha farqi.
inshoot balandligining oʻzgarish joylari va perimetrlar atrofida uzunligi, va boʻlgan tom uchastkalari.
73. Katta issiqlik ajratadigan sexlarning isitilmagan tomlariga tushadigan kor yuklamalarni hisoblashda, tomning nishabi 3 foizdan ortiq boʻlib, erigan suvlarni olib chiqib ketilishi taʼminlansa, koeffitsiyenti 20 foizga kamaytirish lozim.
Qor yuklamasi uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_f=1,4 deb qabul qilish lozim.
Tom konstruksiyasi elementlarini hisoblashda tomyopma ogʻirligidan hosil boʻladigan bir tekis taqsimlangan yuklamaning (statsionar uskunalarning vazni bilan birga) normativ qiymatini qor qatlami ogʻirligining normativ qiymatiga nisbati s_0 < 0,8 boʻlsa, 1,6 ga teng deb qabul qilinishi kerak.
8-bob. Shamol taʼsiri
1-§. Asosiy talablar
74. Bino va inshootlarga taʼsir qiluvchi quyidagi shamol taʼsirlari inobatga olinishi lozim:
shamol yuklamasining asosiy turi (bundan buyon matnda shamolning asosiy yuklamasi deb yuritiladi);
toʻsiqlarning konstruktiv va ularni mahkamlash elementlariga taʼsir qiluvchi shamol yuklamasining eng yuqori qiymatlari (bundan buyon matnda choʻqqi shamol yuklamasi deb yuritiladi).
75. Shamol yuklamasining asosiy turi va choʻqqi shamol yuklamasining qurilish maydonchalari uchun maksimal boʻron shamollarining inshootlarga bevosita taʼsiri bilan bogʻliq va barcha inshootlarni loyihalashda hisobga olinishi kerak.
76. Asosiy va choʻqqi shamol yuklamalari uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti deb qabul qilish lozim.
77. Shahar mavzelari uchun arxitektura-rejalashtirish yechimlarini ishlab chiqishda, shuningdek mavjud mavzelari ichida binolar qurilishini rejalashtirishda piyodalar zonalaridagi shamol yuklamalari hisobga olinishi kerak.
2-§. Shamol yuklamalari
78. Asosiy shamol yuklamasining normativ qiymati w ikkita variantdan biriga qoʻllanilishi lozim:
inshootning yoki elementning tashqi yuzasiga qoʻllaniladigan normal bosim ;
ishqalanish kuchi tashqi yuzaga tangensial (urinma) ravishda yoʻnaltirilgan va yuza maydoniga gorizontal (ketma-ket joylashgan qiyali yoki fonarli toʻlqinli tomlar uchun) yoxud vertikal (lodjiyali va devorlar uchun) proyeksiyalari;
ochiladigan yoki doim ochiq turadigan proyomlari mavjud boʻlgan, toʻsiqlari havo oʻtkazadigan inshootlarning ichki yuzasiga qoʻllaniladigan normal bosim .
Ikkinchi holda, yuklamasiga quyidagilarning jamlamasi sifatida qaraladi:
x va u oʻqlari yoʻnalishi boʻyicha inshootning umumiy qarshiligi tufayli va tashqi kuchlar proyeksiyasi;
oʻqiga nisbatan aylanma momenti.
Shamol yuklamasini oʻrtacha va pulsatsiya taʼsir etuvchi kuchlar yigʻindisi sifatida aniqlash lozim.
Ichki bosim ni aniqlashda, shuningdek balandligi 40 m gacha boʻlgan koʻp qavatli binolarni va balandligi 36 m gacha boʻlgan bir qavatli ishlab chiqarish inshootlarini hisoblashda, bino balandligi oraliq (prolyot) eniga nisbati 1,5 dan kam boʻlganda A va B turidagi hududlarda shamol yuklamasining pulsatsiya taʼsirini inobatga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
79. Yer sathidan balandlikda shamol yuklamasining oʻrtacha tarkibining normativ qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(8)
bu yerda
— shamol bosimining normativ qiymati;
— balandlik bilan shamol bosimining oʻzgarishini hisobga olib ishlaydigan koeffitsiyent
— aerodinamik koeffitsiyent.
80. Shamol bosimining normativ qiymati quyidagi 6-jadvalga muvofiq shamol mintaqasiga koʻra olinishi kerak.
6-jadval
Oʻzbekiston Respublikasining shamol hududlari
(ushbu SHNQning 5-ilovasi 3-xaritasi boʻyicha qabul qilinadi)
I
II
kPa (kgf/m2)
0,38 (38)
0,48 (48)
ushbu SHNQning 5-ilovasi 3-xaritasida keltirilgan togʻ oldi va kam oʻrganilgan hududlar uchun shamol bosimining normativ qiymati foydalanish tuzilmalari tajribasini hisobga olgan holda qurilish maydonlarini oʻrganish natijalari asosida belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.
Shamol bosimining normativ qiymati, Pa quyidagi formula bilan aniqlanishi lozim:
(9)
bu yerda
— shamol tezligi, m/s, A turidagi yerdan 10 m balandlikda, oʻrtacha 10 daqiqalik oraliqqa toʻgʻri keladi va oʻrtacha har 5 yilda bir marta oshadi (agar texnik shartlar va shamol tezligining boshqa davrlari tartibga solinmasa).
— balandligi boʻyicha shamol bosimining oʻzgarishini hisobga oladigankoeffitsiyenti ushbu SHNQning 7-jadvalida koʻra aniqlanishi kerak. Bunda, quyidagi yer turlari qabul qilinishi lozim:
A — koʻllarning ochiq qirgʻoqlari, suv omborlari, choʻllar, dashtlar, oʻrmon-dashtlari;
V — shahar hududlari, oʻrmonlar va balandligi 10 m dan ortiq toʻsiqlar bilan teng ravishda qoplangan boshqa hududlar;
S — balandligi 25 m dan ortiq boʻlgan shahar tumanlari.
Joy inshootning shamol tomonida 30masofada saqlangan boʻlsa hamda inshoot balandligi 60 m gacha va 2 km balandlikda joylashgan boʻlsa, inshoot ushbu turdagi joylarda joylashgan deb qabul qilinishi kerak.
7-jadval
Balandlik m
Joy turlari uchunkoeffitsiyenti
A
V
S
≤5
0,75
0,5
0,4
10
1,0
0,65
0,4
20
1,25
0,85
0,55
40
1,5
1,1
0,8
60
1,7
1,3
1,0
80
1,85
1,45
1,15
100
2,0
1,6
1,25
150
2,25
1,9
1,55
200
2,45
2,1
1,8
250
2,65
2,3
2,0
300
2,75
2,5
2,2
350
2,75
2,75
2,35
≥480
2,75
2,75
2,75
Izoh. Shamol yuklamasini aniqlashda turli xil hisoblangan shamol yoʻnalishlari uchun joy turlari har xil boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
81. Shamol yuklamasining tarkibiy qismlarini aniqlashda aerodinamik koeffitsiyentlarning qiymatlaridan quyidagicha foydalanish kerak:
, — tashqi bosim;
— ishqalanish ichki bosim;
va roʻparadan qarshilikyoki mos ravishda.
yokikoeffitsiyentlarining “plyus” belgisi mos keladigan yuzadagi shamol bosimining yoʻnalishiga mos keladi, “minus” belgisi — yuzadan.
Oraliq yuklama qiymatlari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi kerak.
Binoning burchaklaridagi va qoplamaning tashqi konturi boʻylab toʻsiq elementlarini tutib turuvchi tuzilmalarga mahkamlashni hisoblashda, yuza boʻylab taqsimlangan aerodinamik koeffitsiyent , boʻlgan mahalliy salbiy shamol bosimini 1,5 m kengligida hisobga olish lozim (ushbu SHNQning 1-rasmida keltirilgan).
Mazkur SHNQning 4-ilovasida keltirilgan holatlarda, yaʼni tuzilmalar shaklining boʻlishi toʻgʻri asoslangan holda (jumladan, shamol oqimining boshqa yoʻnalishlari, tananing umumiy qarshiligining tarkibiy qismlari va boshqalarni hisobga olgan holda), aerodinamik koeffitsiyentlarni belgilangan normativ qiymatlardan farq qiluvchi holda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ushbu koeffitsiyentlar tegishli ilmiy-tadqiqot maʼlumotlari, hisob-kitoblar, amaliy tajribalar natijalari yoki shamol oqimidagi konstruktiv modellarni sinovdan oʻtkazish orqali aniqlanishi lozim.
Tashqi toʻsiq boʻlmaganda (binoni oʻrnatish bosqichida) ichki devorlar va boʻlinmalar yuzalarida shamol yuklamasini aniqlashda tashqi bosim yoki frontal qarshilik aerodinamik koeffitsiyentlaridan foydalanish kerak.
1-rasm. Salbiy shamol bosimi ortgan hududlar
82. Shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi komponentining normativ qiymati balandlikda aniqlanishi kerak.
, Gs tabiiy tebranishlarning birinchi chastotasi tabiiy chastotasining chegara qiymatidan katta boʻlgan tuzilmalar (va ularning strukturaviy elementlari) uchun quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(10)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 79-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak;
z — darajasida shamol bosimining tebranish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 8-jadvaliga muvofiq olinishi lozim;
bir erkinlik darajasiga ega tizim sifatida qaralishi mumkin boʻlgan tuzilmalar (va ularning konstruktiv elementlari) uchun (bir qavatli sanoat binolarining koʻndalang ramalari, suv minoralari).
Bu yerda:
bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(11)
bu yerda
— parametriga va logarifmik tebranish kamayishi ga koʻra, mazkur SHNQning 2-rasmidan aniqlangan koeffitsiyent dinamiklik koeffitsiyenti;
— yuklama xavfsizligi koeffitsiyenti;
— shamol bosimining normativ qiymati, Pa.
8-jadval
Balandlik m
Joy turlari uchun shamol bosimi pulsatsiya koeffitsiyenti
A
V
S
≤5
0,85
1,22
1,78
10
0,76
1,06
1,78
20
0,69
0,92
1,50
40
0,62
0,80
1,26
60
0,58
0,74
1,14
80
0,56
0,70
1,06
100
0,54
0,67
1,00
150
0,51
0,62
0,90
200
0,49
0,58
0,84
250
0,47
0,56
0,80
300
0,46
0,54
0,76
350
0,46
0,52
0,73
≥480
0,46
0,50
0,68
2-rasm. Dinamiklik koeffitsiyenti
1 — temir-beton va tosh konstruksiyalar, shuningdek binolar uchun oʻrab turgan tuzilmalar mavjudligida poʻlat ramka bilan ();
2 — poʻlat minoralar, machtalar, futerlangan tutun quvurlari ustun turidagi quvurlar, shuningdek temir-beton poydevorlari ()
Rejada simmetrik boʻlgan binolar uchun , shuningdek boʻlgan barcha tuzilmalar uchun (bu yerda, tuzilmaning ikkinchi tabiiy chastotasi), quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
— tabiiy tebranishlarning birinchi shakli boʻyicha tuzilmaning gorizontal harakatlanishi darajasida (reja boʻyicha simmetrik boʻlgan doimiy balandlikdagi binolar uchun bir tekis taqsimlangan gorizontal qoʻllaniladigan statistik yuklamadan harakatni sifatida olishga yoʻl qoʻyiladi);
— formula boʻyicha shamol yuklamasi doimiy deb qabul qilingan tuzilmani qismga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadigan koeffitsiyent.
(13)
bu yerda:
— inshoot maydonchasining massasi;
— kesim markazining gorizontal siljishi;
— shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi komponentining inshoot maydonchasi uchun mazkur SHNQning 10-formulasi boʻyicha aniqlanadi.
Doimiy balandlikdagi qattiqlik, shamol yuzasining ogʻirligi va kengligi boʻlgan koʻp qavatli binolar uchun darajasida shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi komponentining normativ qiymati quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:
(14)
bu yerda
— formula boʻyicha aniqlanadigan tuzilmaning yuqori qismining balandligidagi shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi tarkibining normativ qiymati.
83. Tabiiy shakldagi tebranishlardan kelib chiqadigan inersiya kuchlari (, Nz) ni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi va tabiiy tebranishlar chastotasining chegaraviy qiymati mazkur SHNQning 9-jadvaliga asosan aniqlanishi kerak.
9-jadval
Shamol hududlari (mazkur SHNQning 5-ilovasining 3-xaritasi bilan qabul qilinadi) yoki shamol bosimida kPa (kgf/m2)
, Nz, da
I
1,2
3,8
II
1,4
4,3
0,6 (60)
1,6
5,0
0,73 (73)
1,7
5,6
boʻlgan silindrsimon tuzilmalar uchun uyurmali qoʻzgʻalishning shamol rezonansi qoʻshimcha ravishda hisoblanishi kerak.
Logarifmik tebranish dekrementining qiymati ni olish lozim:
temir-beton va tosh tuzilmalar uchun, shuningdek, oʻrab turgan konstruksiyalar mavjud boʻlganda poʻlat karkasli binolar uchun ;
poʻlat minoralar, machtalar, futerlangan tutun quvurlari, ustun turidagi quvurlar, shu jumladan temir-beton poydevorlari uchun, .
84. Bosim tebranishlarining masofaviy pulsatsiya koeffitsiyenti tuzilmaning yuzasi uchun aniqlanishi, bunda tebranishlar korrelyatsiyasi hisobga olinishi lozim.
Hisoblangan yuza shamol bosimining tuzilmaning hisoblangan elementiga oʻtkaziladigan shamolga qarshi, yon devorlar, tomlar va shunga oʻxshash tuzilmalar yuzasining qismlarini oʻz ichiga olishi kerak.
Hisoblangan yuza toʻrtburchakka yaqin boʻlsa, uning tomonlari asosiy oʻqlarga parallel boʻlishi uchun bunda koeffitsiyentini mazkur SHNQning 11-jadvalidan aniqlanishi, shuningdek vaparametrlariga koʻra 12-jadvalga muvofiq olinishi zarur.
Tuzilmani bir butun hisoblashda hisoblangan yuzaning oʻlchamlari mazkur SHNQning 4-ilovasi talablarini hisobga olgan holda aniqlanishi, panjara tuzilmasini hisoblashda esa uning tashqi konturi boʻylab hisoblangan yuzaning oʻlchamlari olinishi kerak.
3-rasm. Asosiy koordinatalar tizimi korrelyatsiya koeffitsiyentini aniqlashda
10-jadval
, m
da koeffitsiyenti m, teng
5
10
20
40
80
160
350
0,1
0,95
0,92
0,88
0,83
0,76
0,67
0,56
5
0,89
0,87
0,84
0,80
0,73
0,65
0,54
10
0,85
0,84
0,81
0,77
0,71
0,64
0,53
20
0,80
0,78
0,76
0,73
0,68
0,61
0,51
40
0,72
0,72
0,70
0,67
0,63
0,57
0,48
80
0,63
0,63
0,61
0,59
0,56
0,51
0,44
160
0,53
0,53
0,52
0,50
0,47
0,44
0,38
11-jadval
Bosh koordinat tekisligi, hisoblangan yuzaga parallel ravishda joylashgan
85. boʻlgan tuzilmalar uchun tabiiy tebranishlarning birinchi shakllarini hisobga olgan holda, dinamik hisoblash amalga oshirilishi lozim.
Bunda, soni quyidagi shart orqali aniqlanishi kerak:
3-§. Eng yuqori shamol yuklamasi
86. Toʻsiq elementlari va ularni biriktirish joylari uchun normativ qiymatlari quyidagi formula bilan belgilanadigan shamol yuklamasining eng yuqori va salbiy taʼsirini hisobga olish lozim:
(15)
bu yerda:
— shamol bosimining normativ qiymati;
— koeffitsiyentlari, bosimning oʻzgarishini va balandlikda shamol bosimining oʻzgarishini hisobga olgan holda;
— ijobiy bosim (+) yoki soʻrilish (-) aerodinamik koeffitsiyentlarining eng yuqori qiymatlari;
— ijobiy bosim (+) va soʻrilish (-) ga mos keladigan shamol yuklamasining korrelyatsiya koeffitsiyentlari.
Ushbu koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagi 12-jadvalda keltirilgan shamol yuklamasi yigʻiladigan A toʻsiqning maydoniga koʻra aniqlanishi kerak.
12-jadval
, m2
< 2
5
10
> 20
1,0
0,9
0,8
0,75
1,0
0,85
0,75
0,65
c_(p,+) va c_(p,-) aerodinamik koeffitsiyentlari aerodinamik quvurlarda tuzilmalarni namunaviy sinov natijalari asosida aniqlanishi lozim.
Toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi alohida turgan binolar rejasida ushbu koeffitsiyentlarning qiymatlari mazkur SHNQning 4-ilovasiga muvofiq olinishi kerak.
Shamolning eng yuqori yuklamasini aniqlashda mazkur SHNQning 15-formulasi, toʻsiqning konstruksiyasi elementlari va ularni binoga biriktirish nuqtalari yetarlicha qattiq ekanligi hamda ularda sezilarli dinamik kuchlar va harakatlar yoʻqligi tekshirilishi kerak.
Tizimning tabiiy chastotalari toʻsiq elementlari, ularning yuk koʻtaruvchi tuzilmalari, mahkamlash elementlari 1,5 Nz dan kam boʻlsa, shamol yuklamasining hisoblangan qiymatlari keltirilgan dinamik hisoblash natijalariga koʻra konstruksiyasi elementlar tizimi aniqlanishi kerak.
87. Asosiy va eng yuqori shamol yuklamalari uchun yuklamaning xavfsizlik koeffitsiyenti 1,4 ga teng boʻlishi lozim.
9-bob. Muzlamali yuklamalar
88. Diametri 70 mm gacha boʻlgan (kabel simlari, arqonlar, machtalar, tortgich vantlar), №/m gacha boʻlgan diametrli dumaloq kesimning elementlari uchun chiziqli muz yuklamasining normativ qiymatini quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
(16)
, Pa yuza muzlamasi yuklamasining normativ qiymati quyidagi formula bilan aniqlanishi lozim:
(17)
16 va 17-formulalarda:
b-muz devori qalinligining normativ qiymati (har 5 yilda bir marta oshib ketadi) quyidagi 11-jadvalga muvofiq, 200 m va undan ortiq balandlikda joylashgan muz devori qalinligining normativ qiymati esa ushbu SHNQning 12-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.
Boshqa qaytish davrlari uchun devor qalinligi maxsus texnik shartlarga muvofiq olinishi lozim;
— balandlik boʻyicha muz devori qalinligining hisobga olinadigan va mazkur SHNQning 13-jadvalida keltirilganidek qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— sim, arqon diametri, mm;
— dumaloq kesim elementlarining diametriga koʻra muz devori qalinligining oʻzgarishini hisobga olinadigan va ushbu SHNQning 14-jadvalida keltirilganidek qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— 0.6 ga teng boʻlgan, muzlashayotgan elementning yuza maydonining elementning umumiy yuza maydoniga nisbatini hisobga oladigan koeffitsiyent;
— 0,9 g/cm3 teng deb qabul qilinadigan muz zichligi;
— erkin tushish (padeniya) tezlanishi m/s2.
89. Muzlama yuklamasining barqarorlik yuklamasi1,3 ga teng deb qabul qilish kerak.
90. Muz bilan qoplangan elementlardagi shamol bosimi mazkur SHNQning 80-bandiga muvofiq aniqlangan shamol bosimining normativ qiymatining 25 foiziga teng deb qabul qilinishi lozim.
Katta oʻlchamdagi muzli muz qatlamlari bilan sezilarli shamol tezligining kombinatsiyasi kuzatilgan baʼzi hududlarda muz devorining qalinligi va uning zichligi, shuningdek shamol bosimi haqiqiy maʼlumotlarga muvofiq olinishi kerak.
Yerdan 100 m dan ortiq balandlikda joylashgan inshootlarning elementlarga shamol yuklamasini aniqlashda, quyidagi 13-jadvalda keltirilgan muz devorining qalinligini hisobga holda u oʻrnatilgan muzlagan simlar va troslar diametrini 1.5 koeffitsiyentga koʻpaytirish lozim.
13-jadval
Oʻzbekiston Respublikasining muzlamali tumanlari (mazkur SHNQning 5-ilovasining 4-xaritasidan qabul qilinadi).
I
II
III
IV
V
Muzlama devorining qalinligi , mm
Eng kamida 3
5
10
15
Eng kamida 20
14-jadval
Yer yuzidan balandligi, m
Oʻzbekiston Respublikasining har xil tumanlari uchun muzlamalar devorining qalinligi , mm.
I muzlamali tuman
V togʻli hududlar va muzlamali tumanlar
200
15
maxsus tekshirishlar asosida qabul qilinadi
300
20
maxsus tekshirishlar asosida qabul qilinadi
400
25
maxsus tekshirishlar asosida qabul qilinadi
15-jadval
Yer yuzidan balandligi, m
5
10
20
30
50
70
100
Koeffitsiyent
0,8
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
16-jadval
Sim, arqon (tros) yoki kanatning diametri, mm
5
10
20
30
50
70
Koeffitsiyent
1,1
1,0
0,9
0,8
0,7
0,6
91. V-mintaqada, ushbu SHNQning 4-ilovasining 4-xaritasida keltirilgan hududlarda, shuningdek baland pastliklarda (togʻlar va adirlar, choʻqqilarda, baland sochmalarda, yopiq togʻ vodiylarida, chuqurliklarda) muz devorining qalinligi maxsus tadqiqotlar va kuzatishlar asosida qabul qilinishi lozim.
92. Miqdorning oraliq qiymatini chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlash lozim.
93. Dumaloq kesmalarning osilgan gorizontal elementlarida (kabellar, simlar, troslar) muzlamaning devor qalinligini ularning qisqargan ogʻirlik markazi balandligida olishga yoʻl qoʻyiladi.
94. Diametri 70 mm gacha boʻlgan dumaloq silindrsimon shakldagi gorizontal elementlarga muzlamalar yukini aniqlash uchun mazkur SHNQning 14-jadvalida keltirilgan muzlamalar devorining qalinligini 10 foizga kamaytirish lozim.
95. Muzlama paytida havo harorati inshootlar balandligidan qatʼi nazar, togʻli hududlarda quyidagi belgi bilan oʻlchanishi lozim:
2000 m dan baland — minus 15 °C;
1000 m dan — 2000 m gacha minus 10 °C;
respublikaning qolgan hududlaridagi balandligi 100 m gacha boʻlgan inshootlar uchun — minus 5 °C, 100 m dan baland boʻlganda esa minus 10 °C.
Muzlama paytida harorat 15 °C, past boʻlgan joylarda haqiqiy maʼlumotlardan foydalanish kerak.
10-bob. Harorat iqlim taʼsirlari
96. Haroratning kunlik va mavsumiy oʻzgarishidan himoyalanmagan konstruksiyalar uchun oʻrtacha haroratning vaqt oʻzgarishi va elementning kesimida haroratning pasayishini hisobga olinishi (konstruksiyalarning loyiha talablari nazarda tutilmagan hollar bundan mustasno) kerak.
Kundalik va mavsumiy harorat oʻzgarishidan himoyalangan konstruksiyalar uchun haroratning iqlimiy taʼsirini hisobga olish talab etilmaydi.
97. Issiq va sovuq fasllarda mos ravishda elementning kesimida oʻrtacha harorat oʻzgarishining normativ qiymatlari quyidagi formulalar orqali aniqlanishi kerak:
(18)
(19)
bu yerda
— ushbu SHNQning 98-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumlarda elementning kesimida oʻrtacha haroratning normativ qiymatlari;
— mazkur SHNQning 102-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumdagi boshlangʻich haroratlar.
98. Bir qavatli konstruksiyalar uchun vaoʻrtacha haroratlarning normativ qiymatlari va elementning kesimi boʻylab harorat farqlari issiq va sovuq fasllarda bir qavatli konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 17-jadvaliga muvofiq aniqlanishi lozim.
99. Koʻp qavatli konstruksiyalar ni hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.
17-jadval
Binolar konstruksiyalari
Foydalanish jarayonidagi binolar va inshootlar
Isitilmaydigan binolar (texnologik issiqlik manbaisiz) va ochiq konstruksiyalar
Isitiladigan binolar
Sunʼiy iqlim yoki doimiy texnologik issiqlik manbaiga ega binolar
Quyosh radiatsiyasi taʼsiridan himoyalanmagan (tashqi toʻsiqlar bilan oʻralgan holda)
Quyosh radiatsiyasi taʼsiridan himoyalangan (ichki)
Ushbu jadvalda qabul qilingan belgilar:
— ushbu SHNQning 100-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumlarda oʻrtacha kunlik tashqi havo harorati;
— GOST 12.1.005-88 ga muvofiq yoki texnologik yechimlarga asoslangan loyiha topshirigʻiga asosan mos ravishda issiq hamda sovuq mavsumda binolarning ichki havosining harorati;
— elementning kesimida oʻrtacha hisoblangan harorat oʻsishi va tashqi havo haroratining kunlik tebranishlaridan harorat farqi mazkur SHNQning 18-jadvaliga muvofiq olinadi;
— 101-bandiga muvofiq qabul qilingan elementning oʻrtacha hisoblangan haroratning oʻsishi va quyosh radiatsiyasidan harorat farqi.
Izoh:
1. Texnologik issiqlik manbalari boʻlgan binolarni ishlatish bosqichida tuzilmalarning harorati toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar mavjud boʻlsa, ushbu maʼlumotlar asosida qiymatlari olinishi lozim.
2. Qurilayotgan binolar va inshootlar uchun foydalanishi jarayonida ishlamaydigan binolar uchun aniqlanadi.
18-jadval
Binolar tuzilmalari
Haroratning koʻtarilishi, °C
Metall
8
6
4
Temir-beton, beton, mustahkamlangan tosh va tosh qalinligi:
15 gacha
8
6
4
15dan 39 gacha
6
4
6
40 dan yuqori
2
2
4
100. Issiq va sovuq mavsumlarda oʻrtacha kunlik tashqi havo harorati formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
(20)
(21)
bu yerda
— mazkur SHNQning 5-ilovasining 5 va 6-xaritalaridan mos ravishda olingan yanvar va iyul oylarida uzoq muddatli oʻrtacha oylik havo harorati;
— oʻrtacha kunlik haroratning oʻrtacha oylikdan ogʻishi ( — mazkur SHNQning 5-ilovasining 7-xaritasi boʻyicha olingan, °C).
Quyosh radiatsiyasi taʼsiridan himoyalangan inshootlar uchun foydalanish bosqichida isitiladigan sanoat binolarida hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
Mazkur SHNQning 5-ilovasining 5 — 7-xaritalarida keltirilgan togʻli va kam oʻrganilgan hududlar uchun quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:
(22)
(23)
bu yerda:
— mutlaq qiymatlarining oʻrtacha koʻrsatkichlari, mos ravishda yanvar oyida minimal havo harorati va maksimal — iyulda;
— musaffo osmon bilan mos ravishda yanvar va iyul oylarida havo haroratining oʻrtacha kunlik amplitudalari.
idrometerologik maʼlumotlariga koʻra olinadi.
101. i , °C oʻsishlari quyidagi formulalar bilan aniqlanishi lozim:
(24)
(25)
bu yerda
— mazkur SHNQning 17-jadvaliga muvofiq olingan tuzilmaning tashqi yuzasi materialli tomonidan quyosh radiatsiyasini yutish;
— umumiy (toʻgʻridan-toʻgʻri va tarqoq) quyosh radiatsiyasining maksimal qiymati, W/m2, QMQ 2.01.01-22 boʻyicha qabul qilingan;
— koeffitsiyenti ushbu SHNQning 18-jadvaliga muvofiq olinadi;
— koeffitsiyenti mazkur SHNQning 19-jadvaliga muvofiq olinadi.
Bino toʻsiqlarining tashqi yuzasi materialni quyosh radiatsiyasining yutish koeffitsiyentlari quyidagi 19-jadval asosida olinishi kerak.
19-jadval
Tashqi yuza materiali toʻsiqlari tuzilmasi
Quyosh radiatsiyasini yutish koeffitsiyenti
1.
Alyuminiy
0,5
2.
Asbotsement listlari
0,65
3.
Asfalt-beton
0,9
4.
Betonlar
0,7
5.
Boʻyalmagan yogʻoch
0,6
6.
Yengil shagʻaldan yasalgan oʻramli (rulonli) tomning himoya qatlami
0,65
7.
Loyli qizil gʻisht
0,7
8.
Silikat gʻisht
0,6
9.
Oq tabiiy tosh qoplamasi
0,45
10.
Silikatli toʻq kulrang boʻyoq
0,7
11.
Ohakli oq boʻyoq
0,3
12.
Keramika bilan qoplangan plitkalar
0,8
13.
Koʻk shisha bilan qoplangan plitkalar
0,6
14.
Oq yoki och sariq qoplamali plitkalar
0,45
15.
Qum bilan qoplangan ruberoid
0,9
16.
Oq boʻyoq bilan boʻyalgan poʻlat listlar
0,45
17.
Toʻq qizil boʻyoq bilan boʻyalgan poʻlat listlar
0,8
18.
Yashil boʻyoq bilan boʻyalgan poʻlat listlar
0,6
19.
Poʻlatdan yasalgan tom qoplamalari
0,65
20.
Qoplamali oyna
0,7
21.
Ohakli gips, toʻq kulrang yoki qizgʻish jigarrang
0,7
22.
Och koʻk rangdagi sement gipslar
0,3
23.
Toʻq yashil rangdagi sement gipslar
0,6
24.
Krem rangdagi sement gipslar
0,4
Yuzalarning turi va yoʻnalishiga koʻra quyosh radiatsiyasining yutish koeffitsiyentlari quyidagi 20-jadval asosida olinishi kerak.
20-jadval
Yuzaning (yuzalarning) turi va yoʻnalishi
koeffitsiyenti
Gorizontal
1,0
Vertikal, yoʻnaltirilgan:
janub
1,0
gʻarb
0,9
sharq
0,7
Inshootlarning konstruksiyalari turiga koʻra quyosh radiatsiyasining yutish koeffitsiyentlari quyidagi 21-jadval asosida olinishi kerak.
21-jadval
Inshootlar tuzilmalari
koeffitsiyenti
Metall
0,7
Temir-beton, beton, mustahkamlangan tosh va tosh qalinligi:
15 gacha
0,6
15 dan 39 gacha
0,4
40 dan yuqori
0,3
102. Issiq va sovuq mavsumlarda konstruksiyaning yoki uning bir qismini toʻliq tizimga tugatilishiga mos keladigan boshlangʻich harorat quyidagi formulalar yordamida aniqlanishi kerak:
(26)
(27)
Konstruksiyani tugatish uchun kalendar muddati, ish tartibi haqida maʼlumotlar mavjud boʻlsa, boshlangʻich harorat 26, 27-formulalarga muvofiq belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.
Kamaytirilgan normativ qiymatlar bilan haroratning iqlimiy taʼsiri 98 — 102-bandlari talablariga muvofiq quyidagilar asosida: oʻrnatilishi lozim.
103. vaharoratli iqlim taʼsirlari uchun yuklama xavfsizligi koeffitsiyenti 1,1 ga teng boʻlishi kerak.
104. Ushbu SHNQga kiritilmagan yuklamalar va taʼsirlar (maxsus texnologik taʼsirlar, barcha transport vositalari keltirib chiqaradigan tebranishli yuklamalar, namlik va siqilish taʼsirlari, (masalan, baftinga kabi aerodinamik beqaror tebranishlar) qurilish obyektlarini loyihalash uchun boshqa normalarda, ilmiy texnik — taʼminot doirasida ishlab chiqiladigan tavsiyalar yoki maxsus texnik shartlarda belgilanishi lozim.
11-bob. Egilishlar va siljishlar
1-§. Asosiy talablar
105. Ushbu bobning talablari ishlatiladigan qurilish materiallaridan qatʼiy nazar, ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun hisob-kitobda binolar hamda inshootlarning yuk koʻtaruvchi va oʻrab turuvchi konstruksiyalarning chegaraviy egilishlari va siljishlarini belgilaydi.
106. Ushbu bobning talablari gidrotexnika inshootlari, transport, atom elektrostansiyalari, shuningdek havo elektr uzatish liniyalari minoralari, ochiq taqsimlash qurilmalari va antennali aloqa inshootlariga nisbatan tatbiq etilmaydi.
107. Egilishlar (boʻrtib chiqishlar) va siljishlar uchun qurilish konstruksiyalarini hisoblashda quyidagi shart bajarilishi kerak:
(28)
bu yerda:
— mazkur SHNQning 6-ilovasining 1 — 3-bandlariga muvofiq, ularning qiymatlariga taʼsir qiluvchi omillarni hisobga olgan holda aniqlangan konstruktiv elementning (yoki toʻliq konstruksiyaning) egilishi (boʻrtib chiqishi);
— ushbu normalar bilan belgilangan egilish (boʻrtib chiqish) va siljishlar.
Hisob-kitobni quyidagi talablarga muvofiq ishlab chiqish lozim:
texnologik (texnologik va koʻtarma-transport uskunalarining oʻlchov-nazorat asboblarining foydalanish uchun sharoitlar yaratib berish);
konstruktiv (bir-biriga tutashgan konstruktiv elementlarning va ularning boʻgʻinlarini yaxlitligini va belgilangan qiyaliklarni taʼminlash);
fiziologik (zararli taʼsirlarning va tebranishlar paytida noqulaylik hissiyotini oldini olish);
estetik va psixologik (konstruksiyalarni tashqi koʻrinishidan ijobiy taassurot qoldirish, xavf-xatar hissini oldini olish).
Ushbu talablarning har biri bir-biridan mustaqil ravishda hisob-kitobda bajarilishi kerak.
Konstruksiyalarni tebranishlarni cheklash mazkur SHNQning 6-ilovasiga muvofiq belgilanishi lozim.
108. Hisob-kitob holatlari uchun aniqlanilishi lozim boʻlgan egilishlar va siljishlar ularga mos keladigan yuklamalar mazkur SHNQning 6-ilovasining 5-bandiga muvofiq bajarilishi zarur.
109. Texnologik, konstruktiv va fiziologik talablar asosida cheklangan qoplamalar va orayopmalarni konstruktiv elementlarining chegaraviy egilishi elementning holatiga mos keladigan egri oʻqdan, egilishi hisoblangan oʻqni qoʻllash vaqtida va estetik-psixologik talablar asosida cheklanganlar esa ushbu elementlarning tayanchlarini bogʻlaydigan toʻgʻri bogʻlamadan (mazkur SHNQning 6-ilovasining 7-bandida keltirilgan) hisoblanishi lozim.
110. Konstruksiyalar (membrana qoplamlar, egik soyabonlar, osilib turuvchi yoki koʻtarilib turuvchi pastki belbogʻli konstruksiyalar)ning tashqi koʻrinishini yomonlashtirmaydigan yoki konstruktiv elementlar koʻzdan yashirilgan hollarda, ushbu elementlarning egilishlarini estetik va psixologik talablar asosida cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi.
Odamlar qisqa vaqt boʻladigan xonalar (masalan, transformator podstansiyalari, chordoqlar) ustidagi yopmalar va tom yopmalari inshootlari uchun belgilangan talablar asosida egilishlar cheklanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Barcha turdagi qoplamalar uchun tom yopish qoplamalarining yaxlitligi konstruktiv choralar (kompensatorlardan foydalanish, qoplama elementlarining uzluksizligini yaratish) bilan taʼminlash lozim.
111. Koʻrib chiqilayotgan barcha yuklamalar uchun yuklamaning xavfsizlik koeffitsiyenti va yuk koʻtaruvchilar, elektrokaralar, koʻprikli va osma kranlar yuklamalari uchun dinamiklik koeffitsiyenti birga teng boʻlishi lozim.
Ishonchlililik koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq olinishi va yuklamalarning normativ qiymatga koʻpaytirilishi lozim.
112. Bino va inshootlarning konstruktiv elementlari uchun chegara egilishlari, doimiy vertikal va gorizontal egilishlar, uzoq muddatli siljishlar muddatli yuklamalar oraligʻining 1/150 qismidan yoki konsolning 1/75 qismidan oshmasligi lozim.
113. Konstruktiv elementlarning vertikal chegaraviy egilishlari va yuklamalari aniqlanishlari kerak boʻlgan yuklamalar ushbu SHNQning 20-jadvalida keltirilgan.
Murakkab elementlar orasidagi boʻshliqlarga qoʻyiladigan talablar esa mazkur SHNQning 6-ilovasida keltirilgan.
22-jadval
Konstruksiya elementlari
Qoʻyilayotgan talablar
Vertikal chegaraviy egilishlar
Vertikal egilishlarni aniqlash uchun yuklamalar
1. Kranlarning yoʻllarining toʻsinlari koʻprikli va osma kranlar uchun, boshqariladiganlar:
poldan, telferlar (tallar)
Texnologik
Bitta krandan
Ish rejimi guruhlari boʻlgan kabinadan (GOST 25546-82 boʻyicha:
5. Osma devor panellaridagi eshik va rom boʻshliqlaridagi (sarrovlar, rigellar) va progonlar oynalash
Konstruktiv
Elementlar ostida joylashgan eshik yoki rom toʻldiruvchilari va yuk koʻtaruvchi elementlarning orasidagi boʻshliqni kamayishiga olib keladigan
Estetik-psixologik
Ushbu jadvalning 2a bandiga muvofiq
Ushbu jadvalda qabul qilingan belgilar:
— konstruktiv elementning oraliq hisob oraligʻi;
— osma kran yoʻllari mahkamlanadigan toʻsin yoki ferma oraliqlari (shag).
Izohlar:
1. Konsol uchun ni oʻrniga uning ikki barobarlik chiqib turishini qabul qilish lozim.
2. 2a-holatidagi ning oraliq qiymatlari uchun chegara egilishlari tavsiya etilgan ushbu SHNQning 6-ilovasi talablarini hisobga olgan holda chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi kerak.
3. 2a-pozitsiyasida qavs ichida keltirilgan raqamlar xonalarning balandligi 6 m gacha (6m ham hisobga kiradi) boʻlgan balandligi olinishi lozim.
4. 2g-pozitsiyasi uchun egilishlarni hisoblash xususiyatlari mazkur SHNQning 6-ilovasida keltirilgan.
5. Egilishlarni estetik va psixologik talablar bilan cheklangan boʻlsa, yuk koʻtaruvchi devorlari (yoki ustunlar) ichki yuzalari orasidagi masofaga teng oraligʻini olishga yoʻl qoʻyiladi.
114. Kran aravachasining yuqori nuqtasidan yopmalarining (yoki ularga biriktirilgan narsalarning) egilgan yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining pastki nuqtasigacha boʻlgan masofa kamida 100 mm boʻlishi lozim.
115. Tom yopish elementlarining egilishlari tomning nishabi yoʻnalishlardan birida 1/1200 dan kam boʻlmasligi kerak.
116. Fiziologik talablardan kelib chiqqan holda, yopiq elementlar (toʻsinlar, sarrovlar, plitalar), zinapoyalar, balkonlar, lodjiyalar, turar joy obyektlari va sanoat binolarining xonalari va maishiy xonalari quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(29)
bu yerda:
— erkin tushish tezlanishi, m/s2;
— tebranishlarni keltirib chiqaradigan odamlardan yuklamaning normativ hamda — yopmalarga yuklamaning kamaytirilgan qiymatlari mazkur SHNQning 23-jadvaliga muvofiq olinishi kerak;
— hisoblangan element va unga tiralgan tizimlar ogʻirligidan yuklamaning normativ qiymati;
— odam yurganda yuklamaning quyish chastotasi ushbu SHNQning 4 va 23-jadvaliga muvofiq olinishi lozim;
— mazkur SHNQning 23-jadvaliga muvofiq olinadigan koeffitsiyent.
Egilishlar yuklamalarning yigʻindisidan aniqlanishi lozim , bu yerda — quyidagi 8-formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.
23-jadval
Ushbu SHNQning 4-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan xonalar
kPa (kgf/m2)
kPa (kgf/m2)
Nz
1, 2-poz. sinflar va maishiy xonalardan tashqari; 3, 4a, 9b, 10-poz.
0,25 (25)
ushbu SHNQning 4-jadvali boʻyicha qabul qilinadi
1,5
2-poz. sinflar va maishiy xonalardan; 4 b-g — poz. Raqs xonasidan tashqari; 9a, 10a, 12, 13-poz.
0,5 (50)
ushbu SHNQning 4-jadvali boʻyicha qabul qilinadi
1,5
4-poz — raqs xonalari; 6, 7-poz.
1,5 (150)
0,2 (20)
2,0
50
Mazkur jadvalda qabul qilingan belgilar:
— bir odamning vazni quyidagicha qabul qilingan 0,8 k№ (80 kgf);
— toʻsinlar sxemasi boʻyicha hisoblangan elementlar uchun 1.0-ga teng olingan koeffitsiyent, boshqa hollarda-0.5 (uch yoki toʻrt tomondan plitalarning tiralishi);
— toʻsinlar, sarrovlar (rigeli) oraliq masofasi, plitalarning eni (nastillarning), m;
— konstruksiya elementining hisoblangan oraligʻi, m.
3-§. Kran yuklamalaridan ustun va tormoz konstruksiyalarining gorizontal egilishlar chegarasi
117. Koʻprikli kranlar, kran estakadalari, kran yoʻllarining toʻsinlari, tormoz, shuningdek konstruksiyalarining toʻsinlari (toʻsinlar yoki fermalar) bilan jihozlangan qurilish ustunlarining gorizontal egilishlarining chegarasi 6 mm dan kam boʻlmagan holda mazkur SHNQning 24-jadvaliga muvofiq olinishi lozim.
118. Texnologik talablar asosida cheklangan, gorizontal va ekssentrik ravishda qoʻllaniladigan vertikal yuklamalaridan bir krandan (poydevorining egilishini (kren) hisobga olmagan holda) kran yoʻllarining yaqinlashishining gorizontal chegarasi 20 mm deb qabul qilinishi kerak.
24-jadval
Kranlarning ishlash rejimi guruhlari
Chegaraviy egilishlar
ustunlar
toʻsin kran yoʻllari va tormoz konstruksiyalari bino va kran estakadalari (yopiq va ochiq)
bino va yopiq kranli estakadalar
ochiq kranli estakadalar
1K — 3K
4K — 6K
7K — 8K
ushbu jadvalda qabul qilingan belgilar:
— poydevorning yuqori qismidan kran relsining boshigacha boʻlgan masofa (bir qavatli binolar yopiq va ochiq kran estakadalari uchun) yoki sarrovning (rigel) oʻqidan kran relsining boshigacha boʻlgan masofa (koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari uchun).
4-§. Shamol yuklamasi, poydevor egilishi va haroratning iqlim taʼsiridan karkasli binolar, transportyor galereyalarning alohida konstruktiv elementlari va tayanchlarning gorizontal chegara siljishlari hamda egilishlari
119. Konstruktiv talablari (konstruktiv devorlar, qisimlar, deraza va eshik elementlari bilan toʻldirilishining yaxlitligini taʼminlash) asosida cheklangan konstruktiv binolarning gorizontal chegara siljishlari ushbu SHNQning 25-jadvalida keltirilganidan oshmasligi zarur.
Siljishni aniqlash mazkur SHNQning 6-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
120. Karkasli binolarning gorizontal siljishlari poydevorlarning egilishi (aylanishini)ni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.
Poydevorlarning egilishi normativ qiymatning 30 foiz miqdorida olingan shamol yuklamasini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.
I-II-shamolli hududlarda joylashgan balandligi 40 m gacha boʻlgan binolar (va har qanday balandlikdagi konveyer galereyalarining tayanchlari) uchun shamol yuklamasidan kelib chiqadigan poydevorning egilishini hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
121. Shamol yuklamasidan karkassiz binolarning gorizontal harakati ularning devorlari, toʻsiqlari, va birlashtiruvchi elementlari mustahkamlik va yorilishga chidamli boʻlishi uchun moʻljallangan boʻlsa cheklanmasligi kerak.
25-jadval
Binolar, devorlar va toʻsiqlar
Devor va toʻsiqlarni bino karkasiga mahkamlanishi
Chegaraviy siljishlar
1. Koʻp qavatli binolar
Har qanday
2. Koʻp qavatli binolarning bir qavati:
Egiluvchan
a) devor va toʻsiqlar gʻishtdan, gipsobetondan, temir-beton panellardan.
Qattiq
b) tabiiy tosh, keramik bloklar, shisha (vitrajlar)
Qattiq
3. Bir qavatli binolar (oʻzini ushlab turuvchi devorlar bilan) qavatning balandligi , m:
Egiluvchan
Mazkur SHNQning 25-jadvalida qabul qilingan belgilar:
— koʻp qavatli binolarning balandligi poydevorning yuqori qismidan to yopmaning sarrovigacha (rigelya) boʻlgan masofaga teng;
— bir qavatli binolarda qavatning balandligi, poydevorning yuqori qismidan stropil konstruksiyasining pastki qismigacha boʻlgan masofaga teng; koʻp qavatli binolarda: pastki qavat uchun poydevorning yuqori qismidan yopmaning sarrov (rigel) oʻqigacha boʻlgan masofaga teng; qolgan qavatlar uchun — qoʻshni sarrovlarning (rigel) oʻqlari orasidagi masofaga teng.
Izohlar:
1. qiymatlari uchun gorizontal chegara siljishlari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.
2. Bir qavatli binolarning yopmalari elementlaridan foydalangan holda moʻljallangan koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari uchun gorizontal chegara siljishlari bir qavatli binolar bilan bir xil boʻlishi kerak.
Bu holda, yuqori qavatning balandligi qavatlar orasidagi yopmaning sarrovi oʻqidan konstruksiyasi starapulining (rigel) pastki qismiga qadar olinadi.
3. Moslashuvchan mahkamlagichlar konstruksiyaning siljishiga toʻsqinlik qilmaydi (konstruktiv elementlarga zarar yetkazish mumkin boʻlgan devorlarga yoki qisimlarga kuchlarni oʻtkazmaydi).
Qattiqlarga-devorlar yoki boʻlinmalarning oʻzaro siljishini oldini oluvchi qattiq mahkamlagichlar.
4. Osma devorlari boʻlgan bir qavatli binolar uchun (qattiq disk qoplamasi boʻlmaganda) va koʻp qavatli etajerkalr uchun chegaraviy siljishlarni 30 foizga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi (biroq ).
122. Ustunlar va sarrovlar faxverkalar egilishining gorizontal chegarasi, shuningdek shamol yuklamasidan konstruktiv talablari asosida cheklangan osma devor panellarini ga teng deb qabul qilish kerak, bu yerda ustun yoki panellarning hisob oraligʻi.
123. Texnologik talablar asosida cheklangan konveyer galereyalari tayanchlarining shamol yuklamasining gorizontal maksimal egilishlari — h/250 ga teng boʻlishi (bu yerda h-ustunlarning poydevorning yuqori qismidan ferma yoki toʻsinlarning pastki qismigacha boʻlgan balandlikdir) lozim.
124. Karkasli binolarning ustunlari quyidagi holatlarda harorat, iqlim va choʻkishlar taʼsiridan gorizontal chegara egilishlariga teng deb qabul qilinishi kerak:
— gʻisht, gips-beton, temir-beton va osma panellardan boʻlgan devorlar va toʻsiqlar boʻlganda;
— devorlari tabiiy tosh bilan qoplangan, shishadan tayyorlangan (vitrajlar), (bu yerda — qavatning balandligi, bir qavatli koʻprikli kranlari bor binolar uchun esa-poydevorning yuqori qismidan kran yoʻllarining toʻsinlarining pastki qismigacha boʻlgan balandlik).
Harorat, iqlim va choʻkish taʼsiridan gorizontal egilishlarni aniqlashda ularning qiymatlari shamol yuklamalari va poydevor choʻkishidan kelib chiqadigan egilishlar bilan umumlashtirmaslik kerak.
125. Qavatlararo yopmalarning normativ chegara bukilishlari m da 15 mm va m da 40 mm ga teng boʻlishi ( ning oraliq qiymatlari uchun chegara bukilishlari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi kerak) lozim.
Bukilishlar oldindan siqilish kuchlari, yopmalar elementining oʻz ogʻirligi va polning ogʻirligidan aniqlanishi kerak.
Koʻprikli va osma kranlarning ish rejimlari boʻyicha guruhlari
1-jadval
Kranlar
Ish rejimlari guruhlari
Foydalanish shartlari
Barcha turdagi mexanik
1K — 3K
Har xil
Qoʻzgʻaluvchan osma koʻtargichlar, shuningdek osma ushlagichlar bilan
Cheklangan intensivlikdagi taʼmirlash va qayta yuklash ishlari
Lebedkali yuk aravachalari hamda osma ushlagichlar bilan
Elektrostansiyalarning mashina zallari, montaj ishlari, cheklangan intensivlikdagi qayta yuklash ishlari
Lebedkali yuk aravachalari bilan, shu jumladan osma ushlagichlar bilan
4K — 6K
Oʻrta zichlikdagi qayta yuklash ishlari, mexanika sexlarida texnologik ishlar, qurilish materiallari korxonalari, tayyor mahsulotlar omborlari, metall sotish omborlari
Greyferli ikki kontaktli turdagi, magnitli-greyferli
Aralash omborlar, har xil turdagi yuklar bilan ishlash
Magnitli
Yarim tayyor mahsulotlar omborlari har xil turdagi yuklar bilan ishlash
Zakalkali toblanuvchi nayzasimon quyuvchi
7K
Metallurgiya korxonalarining sexlari
Ikki arqon turdagi greyferli, magnitli-greyferli
Sochma yuklar va bir xil yuklar bilan metalparchalar uchun omborlar (bir yoki ikki smenada ishlaganda)
Lebedkali yuk aravachalari bilan, shu jumladan osma ushlagichlar bilan
Tunu-kun ishlaganda texnologik kranlar
Traversli, muldogreyferli, muldozavalochli, quymalarni yechish uchun, koprovli, vagrankali, quduqli
8K
Metallurgiya korxonalarining sexlari
Magnitli
Metallurgiya korxonalarining sexlari va omborlari, bir xil yuklarga ega yirik metall bazalari
Ikki arqon turdagi greyferli, magnitli-greyferli.
Sochma yuklar va bir xil yuklar bilan metallparchalar uchun omborlar (bir yoki ikki smenada ishlaganda)
Kranning toʻxtash joyiga boʻlgan urilishdan kelib chiqqan yuklama
1. Kranning yoʻlagi boʻylab yoʻnaltirilgan va kranning toʻxtash joyiga boʻlgan urilishdan kelib chiqqan yuklama (F, kN)ning normativ qiymati quyidagi 1-formula bilan aniqlanishi kerak:
bu yerda:
v — nominalning yarmiga teng qabul qilingan zarba vaqtidagi kranning harakat tezligi, m/s;
f — buferning mumkin boʻlgan eng koʻp choʻkishi 1K — 7K guruh rejimlari va 0,2 m koʻtarish quvvati 50 tonnadan koʻp boʻlmagan yuk koʻtarish quvvatiga ega boʻlgan egiluvchan yuk kranlari uchun 0,1 m ga teng deb qabul qilingan;
m — kranning koʻrsatilgan massasi quyidagi 2-formula boʻyicha aniqlanadi:
m
=
mb
+
(mc
+ kmq)
l
– l1
(2)
2
l
bu yerda
mb — kran koʻprigining massasi, t;
mc — aravachaning massasi, t;
mq — kranning yuk koʻtarish quvvati, t;
k — koeffitsiyent; k = 0 — egiluvchan osma kranlar uchun; k = 1 — qattiq yuk osma kranlari uchun;
l — kran oraligʻi, m;
l1 — aravachaning yaqinlashishi, m.
2. Koʻrib chiqilayotgan yuklamaning hisoblangan qiymati γf yuklama xavfsizligi koeffitsiyentini hisobga olgan holda quyidagi jadvalda keltirilgan chegaraviy qiymatlaridan koʻp boʻlmagan holda olinishi kerak.
Kranlar
Yuklama chegaralari F, kN (tf)
Osma va qoʻlda ishlatiladigan koʻprikli
10 (1)
Elektr koʻprikli:
Ish rejimlarining umumiy maqsadli guruhlari 1K — 3K
50 (5)
4K — 7K ish rejimlarining umumiy maqsadi va maxsus guruhlari, shuningdek quymachilik
2 va 3 variantlarni ikki nishabli qoplamalari (b profili) boʻlgan binolar uchun hisobga olish kerak.
(2-variant da, 3-variant da faqat tomning choʻqqisi qoplamasi boʻylab yurish koʻprigi yoki shamollatish uskunalari mavjud boʻlsa)
Izoh:
1) qor yuklamasining mahalliy notekis taqsimlanishiga sezgir boʻlgan qoplamalarning konstruktiv sxemalari uchun koʻndalang yoʻnalishdagi ikkita qiyalikda yoki qoʻshni oraliqlarda va koeffitsiyentli qoʻshimcha sxemani va binoning uzunligi boʻylab qoplamani koʻrib chiqish lozim.
2). ikkala yoʻnalishda ham umumiy oʻlchamlari 100 m dan oshadigan qoplamalar uchun, bir xil taqsimlangan qor yuklamasiga qoʻshimcha ravishda, ikki nishabli qoplamalar uchun 2 yoki 3-variantlarga muvofiq notekis taqsimlangan qor yuklamasini bir nishabli qoplamalar ularning qulayligidan qatʼiy nazar hisobga olish lozim.
2.
Gumbazli binolar va konturli qoplamalar
bu yerda, — qoplama qiyaligi
3.
Choʻqqili arka shaklidagi qoplamalar
bu yerda ni olib, 1b sxemasidan foydalanish lozim
4.
Boʻylama fonarli tepasi yopiq binolar
1-variant
A zonasi uchun
S zonasi uchun
2-variant
A zonasi uchun
S zonasi uchun
:
4,0 — qoplamaning normativ ogʻirligi 1,5 kPa yoki undan kam boʻlgan fermalar va toʻsinlar uchun;
2,5 — qoplamaning normativ ogʻirligi 1,5 kPa dan ortiq boʻlgan fermalar va toʻsinlar uchun;
2,0 — temir-beton plitalari qoplamalari uchun 6 m yoki undan kam va poʻlat profilli toʻshama uchun;
2,5 — 6 m dan ortiq boʻlgan temir-beton plitalar uchun, shuningdek masofadan qatʼi nazar tayanch uchun;
, dan ortiq emas
V zonasi uchun fonarning yon tomonidagi yuklamani aniqlashda ikkala variantda koeffitsiyentining qiymati 1,0 ga teng boʻlishi lozim
Izoh:
1) 1,2-variantlarning sxemalari, shuningdek binolarning oʻrtasidagi fonarlar oʻrnatilgan ikki yoki uch oraliqli binolarning ikki nishabli va gumbazli qoplamalar uchun foydalanish lozim
2) shamol toʻsuvchi shitlar fonarlar yaqinidagi qor yuklamasining taqsimlanishiga taʼsirini hisobga olmaslik lozim
3) m boʻlgan tekis nishablar uchun, darajalar farqi kabi, fonarga mahalliy ortib borayotgan yuklamani hisobga olish lozim
5.
Boʻylama fonarli tepasi ochiq binolar
Boʻylama fonarli tepasi ochiq binolar uchun:
() va qiymatlari 8-sxema boʻyicha aniqlanishi, oraliq fonarlarning qirralari orasidagi masofaga teng ravishda olinishi kerak
6.
Shedovli qoplamalar
Sxemalar shedovli qoplamalar hamda nishabli oynalar va gumbazli tomlar uchun foydalanilishi lozim
7.
Ikki va koʻp oraliqli binolar ikki nishabli qoplamalar bilan
1 variant
2 variant
Ikki nishabli qoplamalari boʻlgan ikki va koʻp oraliqli binolar uchun 2-variant da hisobga olinishi, ikki yoʻnalishda gabarit oʻlchamlari 100 m dan ortiq, boʻlgan qoplamalar uchun qoʻshni oraliqlarda va koeffitsiyentli qor yuklamasining notekis taqsimlanishini hisobga olish lozim
8.
Ikki va koʻp oraliqli binolar, gumbazli va ularga yaqin boʻlgan konrut qoplamalar bilan
1 variant
2 variant
boʻlganda 2-variantni hisobga olish lozim
Temir-beton plitalari qoplamalari uchun koeffitsiyentlarining qiymatlari 1,4 dan oshmasligi lozim
9.
Ikki va koʻp oraliqli binolar ikki nishabli va gumbazli boʻylama fonarli qoplamalar
koeffitsiyenti fonarli oraliqlar uchun 3-sxemaning 1 va 2 variantlariga muvofiq, fonarsiz oraliqlar uchun 5 va 6 sxemalarning 1 va 2 variantlari bilan olinishi lozim
m boʻlgan tekis ikki nishabli () va gumbazli qoplamalar uchun mutanosibliklar kabi mahalliy ortib borayotgan yukni hisobga olish lozim
10.
Balandligi turlicha boʻlgan binolar
a)
b)
v)
Qoplamaning yuqori qismidagi qor yuklamasini 1 — 7-sxemalarga muvofiq, pastki qismida esa 1 — 7 sxemalar va 8-sxemalarning eng noqulayi sifatida qabul qilish kerak (binolar uchun — profillar a, b, soyabonlar uchun — profil s)
koeffitsiyenti quyidagiga teng deb qabul qilinishi lozim:
Bu yerda-balandlikning mutanosibligi, m, qoplamaning yuqori parapeti yoki karnizning yuqori qismidan pastki tomiga qadar hisoblanadi 8 m dan ortiq boʻlsa, ni aniqlashda
— balandliklar mutanosibligi zonasiga qor oʻtkaziladigan yuqori va pastki qoplamalar maydonchalarining uzunligi, m, ular olinishi lozim:
a) boʻylama fonarlar yoki pogʻonali balandliklar mutanosibligi bilan qoplamalar uchun
b) boʻylama fonarlarsiz yoki koʻndalang fonarlar bilan qoplamalar uchun
vaesa kamida 0 olinishi lozim.
— shamol bilan olib oʻtadigan qorning balandliklar mutanosibligiga nisbati;
yuqori () va pastki () qoplamalar uchun qiymatlari ularning profiliga koʻra olinishi lozim:
0,4 — s boʻlgan tekis qoplama va boʻlgan gumbazli qoplamalar uchun;
0,3 — boʻlgan tekis qoplamali va boʻlgan gumbazli va koʻndalang fonarli qoplamalar uchun
Kengligi m (b profil) boʻlgan pasaytirilgan qoplamalar uchun qiymatini olish lozim:
, biroq 0,1 kam emas, bu yerda, (teskari qiyalik bilan, chizmada nuqta chiziq bilan keltirilgan ); biroq kamida 0,3 ( — m da; — darajalarda)
kattalashgan qor konlari zonasining uzunligiga teng boʻlishi lozim:
bu yerda, biroq 16 m dan koʻp emas;
bu yerda , biroq dan ortiq emas va 16 m dan ortiq emas
hisoblash uchun olingan koeffitsiyentlari, (uchta variant uchun sxemalarda koʻrsatilgan) oshmasligi lozim:
(bu yerda — v m; — v kPa);
4 — agar pastki qoplama binoning qoplamasi boʻlsa;
6 — agar pastki qoplama soyabon boʻlsa
koeffitsiyentini quyidagicha qabul qilish lozim:
Izoh:
1) m da, uzunlikdagi pasayishi uchun qiymatini fonarlarning kattalashgan qoplamaga taʼsirini hisobga olmasdan aniqlash lozim.
2) agar yuqori (pastki) qoplamaning oraliqlari boshqa profilga ega boʻlsa, bunda ni aniqlashda ichidagi har bir oraliq uchun mos keladigan qiymatini olish kerak
3) ikki qoʻshni qoplamalar orasidagi m dagi pasayish balandligi dan kam boʻlsa (bu yerda — kPa da boʻlsa) pasayishdagi mahalliy yuklamani hisobga olmaslik lozim
11.
Ikki balandlik mutanosibligidagi binolar
Variant 1 (pri )
Variant 1 (pri )
Yuqori va pastki qoplamalardagi qor yuklamasi 8-sxema boʻyicha olinishi lozim
, , , qiymatlari har bir farq uchun mustaqil ravishda aniqlanishi lozim, bunda:
( va mutanosibligidagi yuklamalarni aniqlashda) 8-sxemadagi va (quyi qoplamadagi shamol bilan olib oʻtiladigan qorning ulushi) 8-sxemadagi ga mos keladi
Bu yerda:
12.
Parapetli qoplamalar
Sxemadan quyidagicha foydalanish lozim:
( — v m; — v kPa);
, biroq 3 dan ortiq emas
13.
Tutash qoplamalar maydonchalari tomdan baland koʻtarilishi uchun ventilyatsiya shaxtalari va boshqa ustki tuzilmalar
Sxema ustqurma diagonali 15 m dan ortiq boʻlmagan ustki tuzilmalari boʻlgan maydonchalarni nazarda tutadi.
Hisoblash lozim boʻlgan tuzilmaga (qoplama plitalari, pastki stropilga oid konstruksiyalar) koʻra, ortib borayotgan yuklama zonasining eng noqulay holatini (ixtiyoriy burchak ostida) hisobga olish lozim
Belgilangan zonada doimiy boʻlgan koeffitsiyentini quyidagilarga teng deb hisoblash lozim:
1,0 bu yerda m;
bu yerda m,
biroq 1,0 kam emas va koʻp emas:
1,5 bu yerda m;
2,0 bu yerda m;
2,5 bu yerda m;
, biroq
Diagonali 5 m dan oshmaydigan, tomdan 0,4 m dan ortiq boʻlmagan balandlikdagi yorugʻlik va ustqurma inshootlarining mavjudligi hisobga olinmaydi
14.
Silindrsimon shakldagi osma qoplamalar
1 variant
2 variant
3 variant
Silindrsimon shakldagi osma qoplamalar uchun quyidagilarni qabul qilish lozim:
15.
Gumbazli va konturli binolarning qoplamalari
Gumbazli aylana shaklli va konturli, qoplamali binolar uchun koeffitsiyenti quyidagi jadvaldan aniqlanadi:
Qoplama qiyaligi, harorat
1
0
Oraliq qiymatlar chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi
boʻlgan nishabli gumbazlar uchun faqat 1-variantni koʻrib chiqish lozim.
boʻlgan gumbazlar uchun qiyaliklardagi 1, 2 va 3-variantlarni hisobga olish lozim.
Sxemadagi 2-variantni quyidagicha qabul qilish lozim:
bu yerda
bu yerda
bu yerda
bu yerda
bu yerda.
Oraliq qiymatlar chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.
3-variant uchun quyidagini qabul qilish lozim
3-variant ga teng boʻlgan qoplamaning baland binolar, qoʻshimcha yorugʻlik qurilmalari yoki qorni ushlab turuvchi toʻsiqlar mavjudligi, shuningdek qoʻshni baland binolar yoki atrofidagi rivojlanish obyektlari tomonidan shamolidan himoyalangan qoplamalar uchun
16.
Konusli binolarning aylana qoplamalari
Konussimon aylana qoplamali binolar uchun koeffitsiyentli jadvaldan aniqlanadi:
Qoplama qiyaligi , harorat
1
0
Oraliq qiymatlar chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.
boʻlgan nishabli gumbazlar uchun faqat 1-variantni koʻrib chiqish lozim.
2-variant uchun da kamroq nishabli gumbazlar uchun
Shamol yuklamasi sxemasi va aerodinamik koeffitsiyentlar
T/r
Bino profili, inshootlar, elementlar va shamol yuklamasining sxemasi
Taʼriflash boʻyicha koʻrsatmalar aerodinamik koeffitsiyentlar
1.
Bir butun turgan yaxlit, tekis konstruksiyalar (devorlar, toʻsiqlar)
Reklama shitlari
Tuzilmalarning turli boʻlimlari uchun koeffitsiyenti ushbu jadvaldan aniqlanadi:
Yerdagi bir butun tekis tuzilmalar
A
B
C
D
2,1
1,8
1,4
1,2
z = h
Yer yuzasidan kamida balandlikda koʻtarilgan reklama shitlari uchun:
, bu yerda — ushbu ilovaning 19-pozitsiyadan aniqlanadi
Qalqon (shit) normal boʻylab yoʻnaltirilgan natijaviy yuklama uning geometrik markazining balandligida gorizontal yoʻnalishda ekssentriklik bilan qoʻllanilishi lozim
2.
Ikki nishabli qoplamali binolar
Koeffitsiyent
α, harorat
Qiymatlarbu yerda ga teng
0
0,5
1
≥ 2
0
0
-0,6
-0,7
-0,8
20
+0,2
-0,4
-0,7
-0,8
40
+0,4
+0,3
-0,2
-0,4
60
+0,8
+0,8
+0,8
+0,8
≤60
-0,4
-0,4
-0,5
-0,8
Qiymatlar bu yerdaga teng
≤0,5
≤0,5
≤ 1
-0,4
≤ 1
-0,4
≥ 2
-0,5
≥ 2
-0,5
Izoh. Binolarning yon tomoniga perpendikulyar shamol bilan, qoplamaning butun yuzasi uchun koeffitsiyenti esa
3.
Gumbazli va konturli binolarning qoplamalari
Koeffitsiyent
Qiymatlar bu yerda ga teng
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0
+0,1
+0,2
+0,4
+0,6
+0,7
0,2
-0,2
-0,1
+0,2
+0,5
+0,7
≥1
-0,8
-0,7
-0,3
+0,3
+0,7
Ixtiyoriylik
-0,8
-0,9
-1
-1,1
-1,2
qiymati 2-sxema boʻyicha olinadi
4.
Boʻylama fonarli binolar
vakoeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha aniqlanishi lozim
Izoh:
1) fonar va shamol toʻsuvchi shitlari boʻlgan binolarning koʻndalang ramkalarini hisoblashda “fonar-shitlar” tizimining umumiy qarshilik koeffitsiyenti qiymati 1,4 ga teng deb qabul qilinishi lozim;
2) koeffitsiyenti
5.
Boʻylama fonarli binolar
AV maydonchasidagi binoni qoplamasi uchun koeffitsiyentlari 4-sxema boʻyicha olinishi lozim
VS maydonchasidagi fonarlar uchun:
bu yerda
bu yerda har bir fonar uchun
bu yerda
bu yerda
Qoplamaning boshqa maydonchalari uchun
Izoh:
1) Binolarning shamolga roʻpara, shamolga teskari va yon devorlari uchun bosim koeffitsiyentlari 2-sxemadagi koʻrsatmalarga muvofiq aniqlanishi lozim;
2) koeffitsiyenti
6.
Turli balandlikdagi boʻylama fonarli binolar
va koeffitsiyentlari 2 sxema aniqlanishi lozim, bu yerda uchunni aniqlashda binoning shamolga roʻpara turgan devorining balandligini olish kerak
AV maydonchasi uchun 5 sxemaning BS maydonchasi bilan bir xil tarzda aniqlanishi lozim, bu yerda uchun fonar balandligini olish lozim
7.
Shedovli qoplamali binolar
AV maydonchasi uchun 2-sxema boʻyicha aniqlanishi lozim
VS maydonchalari uchun.
Izoh. Ixtiyoriy shamol yoʻnalishi uchun ishqalanish kuchini hisobga olish kerak,
8.
Zenit fonarli binolar
Shamolga roʻpara fonar uchun koeffitsiyenti 2-sxema boʻyicha qoplamaning qolgan qismi uchun — 5 sxemaning VS maydonchasi uchun aniqlanishi lozim.
9.
Doimiy ravishda bir
Bu yerda;
da 2-sxema boʻyicha aniqlangan ga teng boʻlishi lozim;
Izoh:
1) tashqi yuzadagi koeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha olinishi lozim;
2) devorning oʻtkazuvchanligi, undagi teshiklarning umumiy maydonining, toʻsiqning umumiy maydonining nisbati aniqlanishi lozim;
3) binoning har bir devori uchun da koeffitsiyenti uchun “plyus” yoki “minus” belgisi eng noqulay yuklama holatini amalga oshirish sharti asosida aniqlanishi lozim
10.
α < 15°da binolar tokchalari
CD maydonchasi uchun. BS maydonchasi uchunV va S nuqtalarida olingan qiymatlarning chiziqli interpolyatsiyasi bilan olinishi lozim
AV maydonchadagi vakoeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha olinishi lozim (bu yerdava — butun binoning oʻlchamlari)
Vertikal yuzalar uchun koeffitsiyenti 1 va 2-sxemalar boʻyicha aniqlanishi lozim
11.
Soyabonlar
Sxema turlari
doʻl
Koeffitsiyentlar qiymatlari
I
10
20
30
+0,5
+1,1
+2,1
I
10
20
30
+0,5
+1,1
+2,1
II
10
20
30
0
+1,5
+2,0
II
10
20
30
0
+1,5
+2,0
III
10
20
30
+1,4
+1,8
+2,2
III
10
20
30
+1,4
+1,8
+2,2
Izoh:
1) koeffitsiyentlari soyabonlarning yuqori va pastki yuzasidagi bosimlarning yigʻindisiga taalluqli boʻlishi lozim;
ning salbiy qiymatlari uchun sxemalardagi bosim yoʻnalishi teskari boʻlishi lozim;
2) toʻlqinsimon qoplamali soyabonlar uchun
12.
Sfera
β, doʻl
0
15
30
45
60
75
+1,0
+0,8
+0,4
-0,2
-0,8
-1,2
β, doʻl
105
120
135
150
175
180
-1,0
-0,6
-0,2
+0,2
+0,3
+0,4
bu yerda
bu yerda
bu yerda
bu yerda — Reynolds raqami:
;
— sfera diametri, m;
— ushbu SHNQning 80-bandiga muvofiq aniqlanadi, Pa;
12b pozitsiyasi oxirida berilgan jadvalga muvofiq da olinishi kerak.
Qoplamalar
tekis, da konussimon, da sferasimon
qiymati bilan , ga teng
qiymati bilan , ga teng
qiymati bilan , ga teng
1/6
1/6
1/6
-0,5
-0,5
-0,5
1/6
1/4
1/2
1
2
≥ 5
-0,5
-0,55
-0,7
-0,8
-0,9
-1,05
Izoh:
1) 12a sxema uchun formula boʻyicha z =h1
2) koeffitsiyentini aniqlashda qabul qilish lozim:
3) koeffitsiyenti pasaytirilgan qoplamalarda (suzuvchi qoplama), shuningdek u boʻlmaganda hisobga olinishi lozim
14.
Prizmatik inshootlar
5
10
20
35
50
100
0,6
0,65
0,75
0,85
0,9
0,95
1
2 jadvaldan aniqlanishi kerak.
Izoh:
1) Ushbu devorlarga parallel shamolli lodjiyali devorlar uchun toʻlqinsimon qoplamalar uchun.
2) va
natijada shamol yuklamasi nuqtada qoʻllaniladi, ekssentriklik bilan ;
3) ni prinimaya ni hisobga olgan holda 12a sxema uchun formula boʻyicha aniqlash lozim, — chegaralangan doira diametri;
4) koeffitsiyentini aniqlashda — inshootning balandligi, oʻqi boʻylab rejadagi oʻlcham
15.
Izoh. , bu yerda , — mos ravishda, shamol yoʻnalishiga perpendikulyar tekislikdagi inshootning yoki uning elementining maksimal va minimal oʻlchamlari.
Shamol yoʻnalishlari va kesimlarining eskizlari
, doʻl
Toʻgʻri toʻrtburchak
0
≤1,5
≥3,0
2,1
1,6
40-50
≤0,2
≥0,5
2,0
1,7
Romb
0
≤0,5
1,0
≥2,0
1,9
1,6
1,1
Toʻgʻri uchburchak
0
180
-
-
2
1,2
Shamol yoʻnalishlari va kesimlarining eskizlari
, doʻl
(tomonlar soni)
Toʻgʻri koʻpburchak
Ixtiyoriy
5
6-8
10
12
1,8
1,5
1,2
1,0
16.
Inshootlar va ularning aylanali elementlari silindrsimon yuzasi (rezervuarlar, sovitish minoralari, minoralar, tutun quvurlari) simlar va troslar, shuningdek dumaloq quvurli va bir butun ikki tomoni ochiq inshootlar elementlari
bu yerda — 13-sxemaning 1-jadvali boʻyicha aniqlanadi;
— 14-pozitsiyadagi jadvalga muvofiq belgilanadi
Simlar va troslar uchun (shu jumladan muzlama bilan qoplangan)
Izoh:
1) ni 12a-sxemaga muvofiq formula boʻyicha aniqlash lozim, , — inshootning diametri.
qiymatlari quyidagilar uchun qabul qilinadi:
yogʻoch konstruksiyalar uchun m;
gʻisht terilgan devor m;
beton va temir-beton konstruksiyalar uchun m;
poʻlat konstruksiyalar uchun m;
diametrli simlar va troslar uchun;
balandligi boʻlgan qovurgʻali yuzalar uchun
2) toʻlqinsimon qoplamalar uchun
3) simlar va troslar mm, muzlamadan xoli boʻlsa, qiymatini 10 foizga kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi
17.
18.
Alohida turgan panjarali konstruksiyalar
bu yerda — konstruksiya elementning aerodinamik koeffitsiyenti;
profillar uchun;
quvurli elementlar uchun 14-sxema boʻyicha aniqlanishi, shuningdek ni olish kerak;
— konstruksiyaning konturi bilan chegaralangan maydon
Izoh:
1) 15 — 17 sxemalar uchun aerodinamik koeffitsiyentlar konturning ixtiyoriy shakliga ega boʻlgan panjara konstruksiyalari uchun keltirilgan:
2) shamol yuklamasi kontur bilan chegaralangan hududga hududga tegishli
3) oʻqining yoʻnalishi shamol yoʻnalishiga toʻgʻri keladi va konstruksiyaning tekisligiga perpendikulyar
19.
Bir qator tekis parallel panjarali konstruksiyalar
Shamolga roʻpara turgan konstruksiyalar uchun koeffitsiyenti 15-sxemadagi kabi aniqlanadi
Ikkinchi va keyingi konstruksiyalar uchun
boʻlgan quvur fermalari uchun
va ga teng boʻlgan profil va quvur fermalari uchun qiymatlari
1/2
1
2
4
6
0,1
0,93
0,99
1
1
1
0,2
0,75
0,81
0,87
0,90
0,93
0,3
0,56
0,65
0,73
0,78
0,83
0,4
0,38
0,48
0,59
0,65
0,72
0,5
0,19
0,32
0,44
0,52
0,61
0,6
0
0,15
0,30
0,40
0,50
Izoh:
1) 15-sxema boʻyicha 1 — 3-izohda keltirilgan
2) 12a sxemasi uchun formula boʻyicha aniqlanishi lozim, bu yerda — quvurli elementlarning oʻrtacha diametri; — yer yuzasidan fermaning yuqori belbogʻigacha boʻlgan masofaga teng ravishda olishga yoʻl qoʻyiladi
3) 16-sxema boʻyicha jadvalda:
— minimal kontur hajmi; toʻgʻri toʻrtburchak va trapetsiya koʻrinishiga ega fermalar uchun — konturning eng kichik tomonining uzunligi; dumaloq panjarali konstruksiyalar uchun — ularning diametri; elliptik va shunga oʻxshash konstruksiyalar uchun — kichik oʻqning uzunligi; — qoʻshni fermalar orasidagi masofa;
4) koeffitsiyenti 15-sxema boʻyicha aniqlanishi lozim
20.
Panjarali minoralar va masofaviy fermalar
bu yerda — 15 sxemadagi kabi aniqlanadi;
— 16-sxemadagi kabi aniqlanadi.
Koʻndalang kesim kontur shakllarining eskizlari va shamol yoʻnalishi
3) shamol yoʻnalishi toʻrt tomonli kvadrat minoralar diagonal boʻylab boʻlganda, bittalik elementlardan poʻlat minoralar uchun koeffitsiyenti 10 foizga kamaytirilishi lozim;
qoʻshma elementlardan tayyorlangan yogʻoch minoralar uchun — 10 foizga oshadi
21.
Oqim tekisligida joylashgan vantlar va nishabli quvurli elementlar
bu yerda — 14-sxema boʻyicha aniqlanadi
22.
Nisbiy uzayishni hisobga olish
Element yoki konstruksiyaning nisbiy uzayishiga koʻrakoeffitsiyentining qiymatlari diagrammada koʻrsatilgan
Nisbiy uzayishparametriga bogʻliq va 13-sxemaga 2-jadvaldan aniqlanadi
Toʻldirish darajasi
23.
Toʻgʻri toʻrtburchak binolar rejalari aerodinamikaning eng yuqori qiymatlari uchun koeffitsiyentlar
a) binolar jihatidan toʻgʻri toʻrtburchaklar boʻlgan devorlar uchun aerodinamik koeffitsiyentning eng yuqori ijobiy qiymati
b) devor va tekis qoplamalar uchun salbiy aerodinamik koeffitsiyentning eng yuqori qiymatlari jadvalda keltirilgan:
1. Egilishlar va siljishlarni aniqlashda ularning qiymatiga taʼsir qiluvchi omillarni (materiallarning elastik boʻlmagan deformatsiyalari, yorilish, deformatsiya sxemasini hisobga olgan holda, birikmalar va asoslarning muvofiqligi) hisobga olish lozim.
2. Siljuvchan materiallardan tayyorlangan konstruksiyalarda vaqt oʻtishi bilan egilish ortib borishi inobatga olinishi lozim.
Fiziologik talablar asosida egilishni cheklash, asosan yuklama taʼsirida darhol yuz beradigan qisqa muddatli deformatsiya xususiyatiga ega materiallar orqali taʼminlanishi zarur.
3. Estakadalarning va bir qavatli binolarning ustunlarining gorizontal kran yuklamasini aniqlashda, ustunlarning hisob sxemasi ularni mahkamlash shartlarini hisobga olgan holda ustun:
Estakadalar va bir qavatli binolar ustunlariga taʼsir etuvchi gorizontal kran yuklamalarini aniqlashda, ustunlarning hisob sxemasi ularning mahkamlanish shartlariga muvofiq tanlanishi lozim. Bunda:
binolar va yopiq yoʻl oʻtkazgichlarda ustunning yuqori tayanchi gorizontal yoʻnalishda koʻchishiga yoʻl qoʻyilmaydi (qoplama gorizontal tekislikda qattiq diskni hosil qilmaganda, ushbu tayanchning gorizontal harakatchanligi hisobga olinishi kerak) yoʻl qoʻyilmaydi;
ochiq yoʻl oʻtkazgichlarda esa ustun yuqori qismdan erkin, yaʼni u konsol sifatida qabul qilinadi.
4. Bino va inshootlarning qurilish konstruksiyalarida yuzaga keluvchi tebranishlar, ularning tasnifi hamda normalashtirilgan parametrlari turar joy obyektlari, jamoat va ishlab chiqarish binolarining foydalanish talablariga muvofiq ravishda belgilanishi lozim.
Agar mazkur inshootlarda tebranishlarga sezgir boʻlgan yuqori aniqlikdagi asbob-uskunalar mavjud boʻlsa, tebranish natijasidagi siljish, tezlik va tezlanishning chegaraviy qiymatlari maxsus texnik shartlar yoki loyiha topshirigʻi asosida aniqlanishi zarur.
5. Egilishlar va siljishlarni aniqlash kerak boʻlganda hisob vaziyatlari hamda hisob-kitob qilingan talablarga asosan tegishli yuklamalar olinishi kerak.
Agar hisoblash texnologik talablarga asoslansa, hisoblash natijasi texnologik uskunalarning ishlash sharoitidagi yuklamalar taʼsiriga mos boʻlishi kerak.
Agar hisoblash konstruktiv talablarga asoslansa, hisoblash natijasi yuklamalarning taʼsiriga mos kelishi lozim.
Hisoblash fiziologik talablar asosida amalga oshirilganda, hisoblash holati tuzilmalarning tebranishiga mos kelishi hamda cheklangan tuzilmalarning tebranishlariga taʼsir etuvchi barcha yuklamalar hisobga olinishi zarur.
Hisoblash estetik va psixologik talablar asosida amalga oshirilsa, hisoblash holati doimiy va qattiq yuklamalarning taʼsiriga mos kelishi lozim.
Qurilish koʻtarilishi bilan loyihalashtirilgan qoplama va yopmalarning konstruksiyalari uchun egilishlar estetik hamda psixologik talablar bilan cheklangan boʻlsa, aniqlangan vertikal egilish qurilish koʻtarilishining oʻlchamiga mos ravishda kamaytirilishi kerak.
6. Tuzilmaviy talablar asosida cheklangan qoplama va yopma elementlarning egilishi ushbu elementlarning pastki yuzasi bilan toʻsiqlarning ostida joylashgan qismlari, vitrajlar, deraza va eshik romlari hamda boshqa konstruktiv elementlarning yuqori qismi orasidagi masofadan oshmasligi kerak.
Qoplama va pol elementlarining pastki yuzasi hamda elementlar ostida joylashgan qismlarning yuqori qismi orasidagi boʻshliq 40 mm dan oshmasligi kerak.
7. Devorlar oʻrtasida pardevorlar mavjud boʻlsa (devorlar bilan bir xil balandlikda), l qiymat ushbu SHNQning 22-jadvalining 2a-pozitsiyasida keltirilgan yuk koʻtaruvchi devorlar (yoki ustunlar) ichki yuzalari hamda bu qismlar (yoki qismlarning ichki yuzalari) orasidagi teng masofani hisobga olish kerak.
8. Toʻxtatilgan kran yoʻllari mavjud boʻlganda, stropila konstruksiyalarining egilishlari qoʻshni starapul tizimlarining f1 va f2 egilishlari orasidagi farq sifatida qabul qilishi lozim.
9. Karkasning gorizontal harakatlari devorlar va toʻsiqlar tekislikda aniqlanishi lozim.
Balandligi 40 m dan ortiq boʻlgan koʻp qavatli binolarning bogʻlovchi karkaslari bilan f1/h2 + f2/l ga teng boʻlgan qattiqlik diafragmalariga ulashgan qavat hujayralarining qiyaligi ochmasligi (ushbu SHNQning 23-jadvalidagi 2 pozitsiya uchun 1/300, 2a pozitsiya uchun 1/500 va 2b pozitsiyalar uchun 1/700) kerak.
1-rasm. l (l1, l2, l3) qiymatlarini aniqlash sxemalari agar devorlar orasidagi toʻsiqlar mavjud boʻlsa
a — bitta oraliqda, b — ikkita oraliqda;
1-yuk koʻtaruvchi devorlar (yoki ustunlar), 2-asosiy qismlar, 3-yuklama qoʻllanishidan oldin bir-birining ustiga chiqishi (qoplama) , 4-yuklama qoʻllanilgandan keyin bir-birini ustiga chiqishi (qoplashi), 5-egilish uchun mos yozuvlar chiziqlari, 6-boʻshliq
2-rasm. Stropila egilishlarini aniqlash sxemasi toʻxtatilgan kran yoʻllari mavjud boʻlgan konstruksiyalar
1-stropila konstruksiyalari, 2-osma kran yoʻlining toʻsini, 3-osilgan kran, 4-stropila konstruksiyalarining boshlangʻich pozitsiyasi, f1 — eng koʻp yuklangan starapul konstruksiyasining egilishi, f2 — eng koʻp yuklangan stropila konstruksiyalarida qoʻshni egilishlari
3-rasm. Qoʻshni ikki qavatli kataklarni burilish sxemasi, bogʻlangan karkasli binolarda qattiq diafragma 1ga (nuqta chiziq yuklamani qoʻllashdan oldin karkasning asl sxemasini koʻrsatadi)
Binolarning konstruksiyalarini loyihalashda javobgarlik darajasini hisobga olish qoidalari
1. Yn maqsadiga muvofiq ishonchlilik koeffitsiyenti bilan boʻlinishi kerak: qarshilikning chegara qiymatlari, deformatsiyalar va yoriqlarning ochilishining chegara qiymatlari yoki koʻpaytirilishi — yuklar, kuchlar yoki boshqa taʼsirlarning hisoblangan qiymatlari.
2. Yn maqsadiga muvofiq ishonchlilik koeffitsiyentining qiymatlari quyidagi jadval boʻyicha bino va inshootlarning javobgarlik sinfiga koʻra belgilanadi:
Bino va inshootlarning javobgarlik sinfi
Yn — koeffitsiyent dasturiy taʼminotning ishonchliligi belgilangan
I sinf. Muhim milliy iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan obyektlarning asosiy binolari va inshootlari:
Issiqlik elektr Stansiyasi va atom elektr stansiyasi binolari, atom elektrostansiyalari;
balandligi 200 m dan ortiq boʻlgan minoralar, televizion minoralar;
Yagona avtomatlashtirilgan aloqa tarmogʻi magistral birlamchi tarmogʻining inshootlari;
sigʻimi 10 ming m3 dan ortiq boʻlgan neft va neft mahsulotlari uchun rezervuarlar;
tribunali yopiq sport inshootlari, teatrlar, kinoteatrlar, sirklar, yopiq bozorlar binolari;
taʼlim tashkilotlari, kasalxonalar, tugʻruqxonalar;
muzeylar, davlat arxivlari
1,0
II sinf.
Muhim milliy iqtisodiy va (yoki) ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan obyektlarning bino va inshootlari (I va III sinflarga kiritilmagan sanoat, qishloq xoʻjaligi, uy-joy, fuqarolik va aloqa obyektlari).
0,95
III sinf.
Cheklangan milliy iqtisodiy va (yoki) ijtimoiy ahamiyatga ega obyektlarning bino va inshootlari:
qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, oʻgʻitlar, kimyoviy moddalar, koʻmir, torf va boshqalarni saqlash uchun saralash va qadoqlash jarayonlarisiz omborlar;
issiqxonalar;
bir qavatli turar joy binolari;
simli aloqa ustunlari;
aholi punktlarining yoritish ustunlari;
toʻsiqlar;
vaqtinchalik binolar;
qurilish va boshqa inshootlar
0,9
11 xizmat muddati 5 yilgacha boʻlgan vaqtinchalik bino va inshootlar uchun Yn = 0,8 olishga yoʻl qoʻyiladi.
Izoh. Yuk koʻtarmaydigan gʻishtli devorlar, oʻz-oʻzini ushlab turuvchi panellar, boʻlinmalar, donali materialli devorlaridagi teshiklar ustidagi peremichkalar, poydevor toʻsinlari, deraza teshiklarini toʻldirish, yorugʻlik-aeratsiiyasi chiroqlari, darvoza konstruksiyalari, shamollatish shaxtalari va qutilari, zamin pollari, tashish va oʻrnatish jarayonida konstruksiya tuzilmalar, oʻrnatish bosqichida hisoblashda barcha turdagi tuzilmalar, jadvalda keltirilgan Yn koeffitsiyentning qiymatlari 0.95 ga koʻpaytirilishi lozim.
quyidagicha olinishi lozim:
va vaqtinchalik (uzoq muddatli 
, qisqa muddatli 
, maxsus 
) yuklamalarni ajratish lozim.
tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
boʻlganda 79 — 83-bandlarga muvofiq aniqlanishi kerak.
tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
tarkibida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
(1)
(2)
— asosiy jamlanmalar uchun yuklama;
— maxsus jamlamalar yuklama;
(i=1,2,3) — uzoq muddatli yuklamalar uchun (jamlamalar) koeffitsiyentlari;
(i=1,2,3) — qisqa muddatli yuklamalar uchun jamlanma koeffitsiyentlari.
;
;
.
, 
koeffitsiyentlarni kiritish talab etilmaydi.
koʻpaytirib aniqlashga yoʻl qoʻyiladi, ikkinchi yuklama uchun 0,8, qolgan yuklamalar uchun esa 0,6.
, va 
quyidagi 1-jadvalga muvofiq qabul qilinishi kerak.
jamlama koeffitsiyentini inobatga olib hisoblangan orayopmalarni yaxlit yuklashdagi yuklamalardan oshib ketmasligi lozim.
, kPa
, k№
yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari quyidagi 3-jadvalga muvofiq olinishi kerak.
kPa (kgf/m2)
quyidagicha qabul qilinishi kerak:
, m2 dan kelib chiqib quyidagi 
yoki 
jamlama koeffitsiyentlariga koʻpaytirish orqali kamaytirilishi kerak:
m2) pozitsiyalarida keltirilgan binolar uchun:
(3)
m2) pozitsiyalarida koʻrsatilgan binolar uchun:
(4)
yoki 
jamlama koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali kamaytirilishi kerak:
(5)
(6)
— mazkur SHNQning 37-bandiga muvofiq aniqlanadi;
— yopmalarning umumiy soni (mazkur SHNQning 4-jadvalida keltirilgan xonalar uchun 1,2,4,11,12 a,b), ustun, devor, poydevorlarni koʻrib chiqilayotgan qismini hisoblashda yuklamalar hisobga olinishi lozim.
olinishi lozim.
kPa, dan kam emas
k№, dan kam emas
qiymatida quyidagilar hisobga olinishi lozim:
bilan bir vaqtning oʻzida hisobga olmaslik kerak.
deb qabul qilinishi zarur.
, koeffitsiyentiga koʻpaytirgan holda hisobga olinishi lozim:
— 1K — 6K kranlar guruhi ish rejimlari uchun;
— K, 8K kranlar guruhi ish rejimlari.
— 1K — 6K kranlar guruhi ish rejimlari uchun;
— 7K, 8K kranlar guruhi ish rejimlari uchun.
quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(7)
— mazkur SHNQning 71-bandiga muvofiq qabul qilingan yerning gorizontal yuzasining 1 m2 uchun qor qoplamining ogʻirligining normativ qiymati;
— ushbu SHNQning 72 — 78-bandlariga muvofiq olingan yerning qor qoplamining ogʻirligidan qoplamadagi qor yukiga oʻtish koeffitsiyenti.
qorli hududlarga koʻra mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
koeffitsiyenti qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi, 
koeffitsiyentining oraliq qiymatlari esa chiziqli interpolyatsiya yoʻli bilan aniqlanishi lozim.
) qoplamalari uchun belgilangan oxirgi eng sovuq uch oydagi shamolli hududlarda oʻrtacha shamolning tezligi
m/s boʻlganda tezlikni 
koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirish lozim.
m/s boʻlgan hududlar uchun loyihalashtirilayotgan bir va koʻp oraliqli binolarning fonarsiz tomlarining nishabligi 12 — 20 foiz atrofida boʻlganda, mazkur SHNQning 3-ilovasi 1 va 5-sxemalari boʻyicha aniqlangan 
koeffitsiyenti 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirilishi lozim.
gacha va balandligi 
m boʻlgan binolar uchun 
koeffitsiyentini qoʻshimcha ravishda quyidagi koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirish lozim:
, biroq 0,7dan kam boʻlmaganda.
dan koʻp boʻlmagan, loyihalanayotgan inshootdan balandroq boʻlgan qoʻshni inshootlar esayotgan shamol yoʻnalishini toʻsadigan boʻlsa, bu yerda 
qoʻshni binolarning balandliklari boʻyicha farqi.
, 
va 
boʻlgan tom uchastkalari.
koeffitsiyenti 20 foizga kamaytirish lozim.
deb qabul qilish lozim.
;
tashqi yuzaga tangensial (urinma) ravishda yoʻnaltirilgan va yuza maydoniga gorizontal (ketma-ket joylashgan qiyali yoki fonarli toʻlqinli tomlar uchun) yoxud vertikal (lodjiyali va devorlar uchun) proyeksiyalari;
.
yuklamasiga quyidagilarning jamlamasi sifatida qaraladi:
va 
tashqi kuchlar proyeksiyasi;
oʻqiga nisbatan 
aylanma momenti.
ni aniqlashda, shuningdek balandligi 40 m gacha boʻlgan koʻp qavatli binolarni va balandligi 36 m gacha boʻlgan bir qavatli ishlab chiqarish inshootlarini hisoblashda, bino balandligi oraliq (prolyot) eniga nisbati 1,5 dan kam boʻlganda A va B turidagi hududlarda shamol yuklamasining pulsatsiya taʼsirini inobatga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
normativ qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(8)
— shamol bosimining normativ qiymati;
— balandlik bilan shamol bosimining oʻzgarishini hisobga olib ishlaydigan koeffitsiyent
— aerodinamik koeffitsiyent.
quyidagi 6-jadvalga muvofiq shamol mintaqasiga koʻra olinishi kerak.
kPa (kgf/m2)
foydalanish tuzilmalari tajribasini hisobga olgan holda qurilish maydonlarini oʻrganish natijalari asosida belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.
(9)
— shamol tezligi, m/s, A turidagi yerdan 10 m balandlikda, oʻrtacha 10 daqiqalik oraliqqa toʻgʻri keladi va oʻrtacha har 5 yilda bir marta oshadi (agar texnik shartlar va shamol tezligining boshqa davrlari tartibga solinmasa).
— balandligi boʻyicha shamol bosimining oʻzgarishini hisobga oladigan
koeffitsiyenti ushbu SHNQning 7-jadvalida koʻra aniqlanishi kerak. Bunda, quyidagi yer turlari qabul qilinishi lozim:
masofada saqlangan boʻlsa hamda inshoot balandligi
60 m gacha va 2 km balandlikda joylashgan boʻlsa, inshoot ushbu turdagi joylarda joylashgan deb qabul qilinishi kerak.
m
koeffitsiyenti
aerodinamik koeffitsiyentlarning qiymatlaridan quyidagicha foydalanish kerak:
, — tashqi bosim;
— ishqalanish ichki bosim;
va roʻparadan qarshilik
yoki
mos ravishda.
yoki
koeffitsiyentlarining “plyus” belgisi mos keladigan yuzadagi shamol bosimining yoʻnalishiga mos keladi, “minus” belgisi — yuzadan.
, boʻlgan mahalliy salbiy shamol bosimini 1,5 m kengligida hisobga olish lozim (ushbu SHNQning 1-rasmida keltirilgan).
yoki frontal qarshilik 
aerodinamik koeffitsiyentlaridan foydalanish kerak.
balandlikda aniqlanishi kerak.
, Gs tabiiy tebranishlarning birinchi chastotasi 
tabiiy chastotasining chegara qiymatidan katta boʻlgan tuzilmalar (va ularning strukturaviy elementlari) uchun quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(10)
— mazkur SHNQning 79-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak;
— shamol bosimi oʻzgarishining masofaviy pulsatsiya koeffitsiyenti;
bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(11)
— 
parametriga va logarifmik tebranish kamayishi 
ga koʻra, mazkur SHNQning 2-rasmidan aniqlangan koeffitsiyent dinamiklik koeffitsiyenti;
— yuklama xavfsizligi koeffitsiyenti;
— shamol bosimining normativ qiymati, Pa.
m
);
)
boʻlgan barcha tuzilmalar uchun (bu yerda, 
tuzilmaning ikkinchi tabiiy chastotasi), quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(12)
— 
darajasidagi tuzilmaning massasi, shamol yuklamasi qoʻllaniladigan yuza maydoniga boʻlinadi;
— dinamiklik koeffitsiyenti;
— tabiiy tebranishlarning birinchi shakli boʻyicha tuzilmaning gorizontal harakatlanishi 
darajasida (reja boʻyicha simmetrik boʻlgan doimiy balandlikdagi binolar uchun bir tekis taqsimlangan gorizontal qoʻllaniladigan statistik yuklamadan harakatni 
sifatida olishga yoʻl qoʻyiladi);
— formula boʻyicha shamol yuklamasi doimiy deb qabul qilingan tuzilmani 
qismga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadigan koeffitsiyent.
(13)
— inshoot maydonchasining massasi;
— kesim markazining gorizontal siljishi;
— shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi komponentining inshoot maydonchasi uchun mazkur SHNQning 10-formulasi boʻyicha aniqlanadi.
darajasida shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi komponentining normativ qiymati quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:
(14)
— formula boʻyicha aniqlanadigan tuzilmaning yuqori qismining 
balandligidagi shamol yuklamasining pulsatsiyalanuvchi tarkibining normativ qiymati.
, Nz) ni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi va tabiiy tebranishlar chastotasining chegaraviy qiymati mazkur SHNQning 9-jadvaliga asosan aniqlanishi kerak.
kPa (kgf/m2)
ni olish lozim:
.
tuzilmaning yuzasi uchun aniqlanishi, bunda tebranishlar korrelyatsiyasi hisobga olinishi lozim.
koeffitsiyentini mazkur SHNQning 11-jadvalidan aniqlanishi, shuningdek 
va
parametrlariga koʻra 12-jadvalga muvofiq olinishi zarur.
da 
boʻlgan tuzilmalar uchun tabiiy tebranishlarning 
birinchi shakllarini hisobga olgan holda, dinamik hisoblash amalga oshirilishi lozim.
va salbiy 
taʼsirini hisobga olish lozim:
(15)
— shamol bosimining normativ qiymati;
— koeffitsiyentlari, bosimning oʻzgarishini va 
balandlikda shamol bosimining oʻzgarishini hisobga olgan holda;
— ijobiy bosim (+) yoki soʻrilish (-) aerodinamik koeffitsiyentlarining eng yuqori qiymatlari;
— ijobiy bosim (+) va soʻrilish (-) ga mos keladigan shamol yuklamasining korrelyatsiya koeffitsiyentlari.
, m2
1,4 ga teng boʻlishi lozim.
, №/m gacha boʻlgan diametrli dumaloq kesimning elementlari uchun chiziqli muz yuklamasining normativ qiymatini quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
(16)
, Pa yuza muzlamasi yuklamasining normativ qiymati quyidagi formula bilan aniqlanishi lozim:
(17)
b-muz devori qalinligining normativ qiymati (har 5 yilda bir marta oshib ketadi) quyidagi 11-jadvalga muvofiq, 200 m va undan ortiq balandlikda joylashgan muz devori qalinligining normativ qiymati esa ushbu SHNQning 12-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.
— balandlik boʻyicha muz devori qalinligining hisobga olinadigan va mazkur SHNQning 13-jadvalida keltirilganidek qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— sim, arqon diametri, mm;
— dumaloq kesim elementlarining diametriga koʻra muz devori qalinligining oʻzgarishini hisobga olinadigan va ushbu SHNQning 14-jadvalida keltirilganidek qabul qilinadigan koeffitsiyent;
— 0.6 ga teng boʻlgan, muzlashayotgan elementning yuza maydonining elementning umumiy yuza maydoniga nisbatini hisobga oladigan koeffitsiyent;
— 0,9 g/cm3 teng deb qabul qilinadigan muz zichligi;
— erkin tushish (padeniya) tezlanishi m/s2.
1,3 ga teng deb qabul qilish kerak.
mazkur SHNQning 80-bandiga muvofiq aniqlangan shamol bosimining normativ qiymatining 25 foiziga teng deb qabul qilinishi lozim.
, mm
vaqt oʻzgarishi va elementning kesimida haroratning pasayishi
ni hisobga olinishi (konstruksiyalarning loyiha talablari nazarda tutilmagan hollar bundan mustasno) kerak.
va sovuq 
fasllarda mos ravishda elementning kesimida oʻrtacha harorat oʻzgarishining normativ qiymatlari quyidagi formulalar orqali aniqlanishi kerak:
(18)
(19)
— ushbu SHNQning 98-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumlarda elementning kesimida oʻrtacha haroratning normativ qiymatlari;
— mazkur SHNQning 102-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumdagi boshlangʻich haroratlar.
va
oʻrtacha haroratlarning normativ qiymatlari va elementning kesimi boʻylab harorat farqlari issiq 
va sovuq 
fasllarda bir qavatli konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 17-jadvaliga muvofiq aniqlanishi lozim.
ni hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.
— ushbu SHNQning 100-bandiga muvofiq qabul qilingan issiq va sovuq mavsumlarda oʻrtacha kunlik tashqi havo harorati;
— GOST 12.1.005-88 ga muvofiq yoki texnologik yechimlarga asoslangan loyiha topshirigʻiga asosan mos ravishda issiq hamda sovuq mavsumda binolarning ichki havosining harorati;
— elementning kesimida oʻrtacha hisoblangan harorat oʻsishi va tashqi havo haroratining kunlik tebranishlaridan harorat farqi mazkur SHNQning 18-jadvaliga muvofiq olinadi;
— 101-bandiga muvofiq qabul qilingan elementning oʻrtacha hisoblangan haroratning oʻsishi va quyosh radiatsiyasidan harorat farqi.
qiymatlari olinishi lozim.
foydalanishi jarayonida ishlamaydigan binolar uchun aniqlanadi.
, °C
va sovuq 
mavsumlarda oʻrtacha kunlik tashqi havo harorati formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
(20)
(21)
— mazkur SHNQning 5-ilovasining 5 va 6-xaritalaridan mos ravishda olingan yanvar va iyul oylarida uzoq muddatli oʻrtacha oylik havo harorati;
— oʻrtacha kunlik haroratning oʻrtacha oylikdan ogʻishi (
— mazkur SHNQning 5-ilovasining 7-xaritasi boʻyicha olingan,
°C).
hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:
(22)
(23)
— mutlaq qiymatlarining oʻrtacha koʻrsatkichlari, mos ravishda yanvar oyida minimal havo harorati va maksimal — iyulda;
— musaffo osmon bilan mos ravishda yanvar va iyul oylarida havo haroratining oʻrtacha kunlik amplitudalari.
idrometerologik maʼlumotlariga koʻra olinadi.
i 
, °C oʻsishlari quyidagi formulalar bilan aniqlanishi lozim:
(24)
(25)
— mazkur SHNQning 17-jadvaliga muvofiq olingan tuzilmaning tashqi yuzasi materialli tomonidan quyosh radiatsiyasini yutish;
— umumiy (toʻgʻridan-toʻgʻri va tarqoq) quyosh radiatsiyasining maksimal qiymati, W/m2, QMQ 2.01.01-22 boʻyicha qabul qilingan;
— koeffitsiyenti ushbu SHNQning 18-jadvaliga muvofiq olinadi;
— koeffitsiyenti mazkur SHNQning 19-jadvaliga muvofiq olinadi.
koeffitsiyenti
koeffitsiyenti
va sovuq 
mavsumlarda konstruksiyaning yoki uning bir qismini toʻliq tizimga tugatilishiga mos keladigan boshlangʻich harorat quyidagi formulalar yordamida aniqlanishi kerak:
(26)
(27)
oʻrnatilishi lozim.
va
haroratli iqlim taʼsirlari uchun yuklama xavfsizligi koeffitsiyenti 
1,1 ga teng boʻlishi kerak.
(28)
— mazkur SHNQning 6-ilovasining 1 — 3-bandlariga muvofiq, ularning qiymatlariga taʼsir qiluvchi omillarni hisobga olgan holda aniqlangan konstruktiv elementning (yoki toʻliq konstruksiyaning) egilishi (boʻrtib chiqishi);
— ushbu normalar bilan belgilangan egilish (boʻrtib chiqish) va siljishlar.
, m oraliqda koʻrishga ochiq yopmalar va tom yopmalari:
yoki 
(ikkisidan eng kami)
yoki 
(ikkisidan eng kami)
, m ga teng boʻlgan binolar avtoturargohi yopmalari va tom yopmalari:
— konstruktiv elementning oraliq hisob oraligʻi;
— osma kran yoʻllari mahkamlanadigan toʻsin yoki ferma oraliqlari (shag).
ning oraliq qiymatlari uchun chegara egilishlari tavsiya etilgan ushbu SHNQning 6-ilovasi talablarini hisobga olgan holda chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi kerak.
oraligʻini olishga yoʻl qoʻyiladi.
(29)
— erkin tushish tezlanishi, m/s2;
— tebranishlarni keltirib chiqaradigan odamlardan yuklamaning normativ hamda 
— yopmalarga yuklamaning kamaytirilgan qiymatlari mazkur SHNQning 23-jadvaliga muvofiq olinishi kerak;
— hisoblangan element va unga tiralgan tizimlar ogʻirligidan yuklamaning normativ qiymati;
— odam yurganda yuklamaning quyish chastotasi ushbu SHNQning 4 va 23-jadvaliga muvofiq olinishi lozim;
— mazkur SHNQning 23-jadvaliga muvofiq olinadigan koeffitsiyent.
, bu yerda 
— quyidagi 8-formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.
kPa (kgf/m2)
kPa (kgf/m2)
Nz
— bir odamning vazni quyidagicha qabul qilingan 0,8 k№ (80 kgf);
— toʻsinlar sxemasi boʻyicha hisoblangan elementlar uchun 1.0-ga teng olingan koeffitsiyent, boshqa hollarda-0.5 (uch yoki toʻrt tomondan plitalarning tiralishi);
— poydevorning yuqori qismidan kran relsining boshigacha boʻlgan masofa (bir qavatli binolar yopiq va ochiq kran estakadalari uchun) yoki sarrovning (rigel) oʻqidan kran relsining boshigacha boʻlgan masofa (koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari uchun).
— koʻp qavatli binolarning balandligi poydevorning yuqori qismidan to yopmaning sarrovigacha (rigelya) boʻlgan masofaga teng;
— bir qavatli binolarda qavatning balandligi, poydevorning yuqori qismidan stropil konstruksiyasining pastki qismigacha boʻlgan masofaga teng; koʻp qavatli binolarda: pastki qavat uchun poydevorning yuqori qismidan yopmaning sarrov (rigel) oʻqigacha boʻlgan masofaga teng; qolgan qavatlar uchun — qoʻshni sarrovlarning (rigel) oʻqlari orasidagi masofaga teng.
qiymatlari uchun gorizontal chegara siljishlari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.
).
ga teng deb qabul qilish kerak, bu yerda 
ustun yoki panellarning hisob oraligʻi.
— gʻisht, gips-beton, temir-beton va osma panellardan boʻlgan devorlar va toʻsiqlar boʻlganda;
— devorlari tabiiy tosh bilan qoplangan, shishadan tayyorlangan (vitrajlar), (bu yerda
— qavatning balandligi, bir qavatli koʻprikli kranlari bor binolar uchun esa-poydevorning yuqori qismidan kran yoʻllarining toʻsinlarining pastki qismigacha boʻlgan balandlik).
m da 15 mm va 
m da 40 mm ga teng boʻlishi (
oldindan siqilish kuchlari, yopmalar elementining oʻz ogʻirligi va polning ogʻirligidan aniqlanishi kerak.
koeffitsiyenti va sxemalarni qoʻllash sohalari
da, 3-variant
da faqat tomning choʻqqisi qoplamasi boʻylab yurish koʻprigi yoki shamollatish uskunalari mavjud boʻlsa)
va 
koeffitsiyentli qoʻshimcha sxemani va binoning uzunligi boʻylab qoplamani koʻrib chiqish lozim. 
— qoplama qiyaligi
ni olib, 1b sxemasidan foydalanish lozim
:
, dan ortiq emas
koeffitsiyentining qiymati 1,0 ga teng boʻlishi lozim 
m boʻlgan tekis nishablar uchun, darajalar farqi kabi, fonarga mahalliy ortib borayotgan yuklamani hisobga olish lozim
(
) va
qiymatlari 8-sxema boʻyicha aniqlanishi, oraliq 
fonarlarning qirralari orasidagi masofaga teng ravishda olinishi kerak
da hisobga olinishi, ikki yoʻnalishda gabarit oʻlchamlari 100 m dan ortiq, 
boʻlgan qoplamalar uchun qoʻshni oraliqlarda 
va 
koeffitsiyentli qor yuklamasining notekis taqsimlanishini hisobga olish lozim
boʻlganda 2-variantni hisobga olish lozim
koeffitsiyentlarining qiymatlari 1,4 dan oshmasligi lozim
m boʻlgan tekis ikki nishabli (
) va gumbazli 
qoplamalar uchun mutanosibliklar kabi mahalliy ortib borayotgan yukni hisobga olish lozim
-balandlikning mutanosibligi, m, qoplamaning yuqori parapeti yoki karnizning yuqori qismidan pastki tomiga qadar hisoblanadi 
8 m dan ortiq boʻlsa, 
ni aniqlashda 
— balandliklar mutanosibligi zonasiga qor oʻtkaziladigan yuqori 
va pastki 
qoplamalar maydonchalarining uzunligi, m, ular olinishi lozim:
va
esa kamida 0 olinishi lozim.
— shamol bilan olib oʻtadigan qorning balandliklar mutanosibligiga nisbati;
) va pastki (
) qoplamalar uchun qiymatlari ularning profiliga koʻra olinishi lozim:
boʻlgan tekis qoplama va 
boʻlgan gumbazli qoplamalar uchun;
boʻlgan tekis qoplamali va 
boʻlgan gumbazli va koʻndalang fonarli qoplamalar uchun
m (b profil) boʻlgan pasaytirilgan qoplamalar uchun 
qiymatini olish lozim:
, biroq 0,1 kam emas, bu yerda, 
(teskari qiyalik bilan, chizmada nuqta chiziq bilan keltirilgan 
); 
biroq kamida 0,3 (
— m da; 
— darajalarda)
ga teng boʻlishi lozim: 
, biroq 16 m dan koʻp emas;
, biroq 
dan ortiq emas va 16 m dan ortiq emas
koeffitsiyentlari, (uchta variant uchun sxemalarda koʻrsatilgan) oshmasligi lozim:
(bu yerda
— v m; 
— v kPa);
koeffitsiyentini quyidagicha qabul qilish lozim:
m da, 
uzunlikdagi pasayishi uchun
qiymatini fonarlarning kattalashgan qoplamaga taʼsirini hisobga olmasdan aniqlash lozim. 
ni aniqlashda 
ichidagi har bir oraliq uchun mos keladigan 
qiymatini olish kerak 
dan kam boʻlsa (bu yerda 
)
)
, 
, 
, 
qiymatlari har bir farq uchun mustaqil ravishda aniqlanishi lozim, bunda:
(
va 
mutanosibligidagi yuklamalarni aniqlashda) 8-sxemadagi 
va 
(quyi qoplamadagi shamol bilan olib oʻtiladigan qorning ulushi) 8-sxemadagi 
(
— v kPa);
, biroq 3 dan ortiq emas
burchak ostida) hisobga olish lozim
koeffitsiyentini quyidagilarga teng deb hisoblash lozim:
m;
bu yerda 
m,
m;
m;
m;
, biroq 
koeffitsiyenti quyidagi jadvaldan aniqlanadi:
, harorat
boʻlgan nishabli gumbazlar uchun faqat 1-variantni koʻrib chiqish lozim.
boʻlgan gumbazlar uchun 
qiyaliklardagi 1, 2 va 3-variantlarni hisobga olish lozim.
bu yerda 
bu yerda
.
ga teng boʻlgan qoplamaning baland binolar, qoʻshimcha yorugʻlik qurilmalari yoki qorni ushlab turuvchi toʻsiqlar mavjudligi, shuningdek qoʻshni baland binolar yoki atrofidagi rivojlanish obyektlari tomonidan shamolidan himoyalangan qoplamalar uchun
koeffitsiyentli jadvaldan aniqlanadi:
, harorat
boʻlgan nishabli gumbazlar uchun faqat 1-variantni koʻrib chiqish lozim.
da kamroq nishabli gumbazlar uchun 
da olinishi lozim 
— darajalarda.
koeffitsiyenti ushbu jadvaldan aniqlanadi:
balandlikda koʻtarilgan reklama shitlari uchun:
, bu yerda
— ushbu ilovaning 19-pozitsiyadan aniqlanadi
qoʻllanilishi lozim
bu yerda 
ga teng
bu yerda
ga teng
koeffitsiyenti esa
bu yerda 
ga teng
qiymati 2-sxema boʻyicha olinadi
va
koeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha aniqlanishi lozim
koeffitsiyenti 
koeffitsiyentlari 4-sxema boʻyicha olinishi lozim
har bir fonar uchun
koeffitsiyenti 
va
koeffitsiyentlari 2 sxema aniqlanishi lozim, bu yerda 
uchun
ni aniqlashda binoning shamolga roʻpara turgan devorining balandligini olish kerak
maydonchasi uchun 5 sxemaning BS maydonchasi bilan bir xil tarzda aniqlanishi lozim, bu yerda 
uchun fonar balandligini olish lozim
2-sxema boʻyicha aniqlanishi lozim 
.
koeffitsiyenti 2-sxema boʻyicha qoplamaning qolgan qismi uchun — 5 sxemaning VS maydonchasi uchun aniqlanishi lozim.
;
da 2-sxema boʻyicha aniqlangan 
ga teng boʻlishi lozim; 
koeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha olinishi lozim;
devorning oʻtkazuvchanligi, undagi teshiklarning umumiy maydonining, toʻsiqning umumiy maydonining nisbati aniqlanishi lozim;
da 
koeffitsiyenti uchun “plyus” yoki “minus” belgisi eng noqulay yuklama holatini amalga oshirish sharti asosida aniqlanishi lozim
. 
va
koeffitsiyentlari 2-sxema boʻyicha olinishi lozim (bu yerda
va
— butun binoning oʻlchamlari)
doʻl
koeffitsiyentlari soyabonlarning yuqori va pastki yuzasidagi bosimlarning yigʻindisiga taalluqli boʻlishi lozim; 
ning salbiy qiymatlari uchun sxemalardagi bosim yoʻnalishi teskari boʻlishi lozim;
bu yerda
bu yerda
bu yerda
— Reynolds raqami:
;
— sfera diametri, m;
— ushbu SHNQning 
— ushbu SHNQning 
— yer yuzasidan sferaning markazigacha, m, boʻlgan masofa;
— ushbu SHNQning 
koeffitsiyentlari uchun 
uchun
12b pozitsiyasi oxirida berilgan jadvalga muvofiq 
da olinishi kerak.
da konussimon, 
da sferasimon
qiymati bilan 
, ga teng
, ga teng
qiymati bilan 
12a sxema uchun formula boʻyicha z =h1 
koeffitsiyentini aniqlashda qabul qilish lozim:
2 jadvaldan aniqlanishi kerak
toʻlqinsimon qoplamalar uchun
.
va
nuqtada qoʻllaniladi, ekssentriklik bilan 
;
ni prinimaya 
ni hisobga olgan holda 12a sxema uchun formula boʻyicha aniqlash lozim, 
— inshootning balandligi, 
oʻqi boʻylab rejadagi oʻlcham
, bu yerda 
, 
— mos ravishda, shamol yoʻnalishiga perpendikulyar tekislikdagi inshootning yoki uning elementining maksimal va minimal oʻlchamlari.
, doʻl
, doʻl
(tomonlar soni)
— 14-pozitsiyadagi jadvalga muvofiq belgilanadi
ni 12a-sxemaga muvofiq formula boʻyicha aniqlash lozim, 
, 
qiymatlari quyidagilar uchun qabul qilinadi:
m; 
m; 
m;
m;
; 
boʻlgan qovurgʻali yuzalar uchun
mm, muzlamadan xoli boʻlsa, 
qiymatini 10 foizga kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi
— konstruksiya elementning aerodinamik koeffitsiyenti; 
; 
14-sxema boʻyicha aniqlanishi, shuningdek 
ni olish kerak;
— elementning konstruksiya tekisligiga proyeksiya maydoni;
— konstruksiyaning konturi bilan chegaralangan maydon
hududga tegishli
oʻqining yoʻnalishi shamol yoʻnalishiga toʻgʻri keladi va konstruksiyaning tekisligiga perpendikulyar
koeffitsiyenti 15-sxemadagi kabi aniqlanadi
boʻlgan quvur fermalari uchun
va
ga teng boʻlgan profil va quvur fermalari uchun 
qiymatlari
12a sxemasi uchun formula boʻyicha aniqlanishi lozim, bu yerda 
— 
— 
— 
— qoʻshni fermalar orasidagi masofa;
— 15 sxemadagi kabi aniqlanadi;
— 16-sxemadagi kabi aniqlanadi.
shamolga roʻpara zarrachalarning kontur maydoniga ishora qiladi;
koeffitsiyenti 10 foizga kamaytirilishi lozim; 
— 14-sxema boʻyicha aniqlanadi
koeffitsiyentining qiymatlari diagrammada koʻrsatilgan
parametriga bogʻliq va 13-sxemaga 2-jadvaldan aniqlanadi
ning eng yuqori qiymatlari jadvalda keltirilgan:
kPa (kgf/m2)
