O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining
buyrug‘i
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida
[O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2020-yil 31-yanvarda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 3216]
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25 dekabdagi PQ-4076-son “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiyasi va Sog‘liqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan.
Vazir B. KURBANOV
Toshkent sh.,
2019-yil 20-dekabr,
1236-son

O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 2019-yil 20-dekabrdagi 1236-sonli buyrug‘iga

ILOVA

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi
NIZOM
Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari (keyingi o‘rinlarda Qurolli Kuchlar deb yuritiladi) aviatsiyasining uchuvchilar tarkibi va Qurolli Kuchlar rezervi va zaxirasida turgan uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasalari (keyingi o‘rinlarda UTT HTM deb yuritiladi) kursantlari, ushbu yo‘nalish bo‘yicha harbiy ta’lim muassasalariga o‘qishga kirayotgan fuqarolarni (keyingi o‘rinlarda uchuvchilar tarkibi deb yuritiladi) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish quyidagilarni aniqlash maqsadida o‘tkaziladi:
uchuvchilar tarkibini sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra uchuvchilik ishiga, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining (keyingi o‘rinlarda nomzodlar deb yuritiladi) boshqaruv organlari, Qurolli Kuchlar aviatsiyasi harbiy qism (muassasa)larida uchuvchilik harbiy-hisob ixtisosligi bo‘yicha xizmatga (ishga, o‘qishga) yaroqliligini aniqlash;
ular sog‘lig‘ining holatiga ko‘ra Qurolli Kuchlar aviatsiyasi turlari va uchuvchilik harbiy-hisob ixtisosligi bo‘yicha fuqarolarni to‘g‘ri taqsimlashga ko‘rsatmalar berish;
uchuvchilar tarkibi tomonidan ular harbiy xizmatni (harbiy yig‘inlarni) o‘tash davrida orttirilgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligini aniqlash (keyingi o‘rinlarda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligi deb yuritiladi);
uchuvchilar tarkibiga tibbiy-ijtimoiy yordam ko‘rsatilishini va ularga reabilitatsiyaning amalga oshirilishining muddati, hajmi va turlarini belgilash.
Oldingi tahrirga qarang.
2. Uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligida (keyingi o‘rinlarda Mudofaa vazirligi deb yuritiladi), shuningdek tashkiliy-shtat tuzilmalarida uchuvchilar tarkibi bo‘lgan boshqa vazirliklar va idoralarda (keyingi o‘rinlarda vazirlik va idoralar deb yuritiladi) o‘tkaziladi.
(2-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2024-yil 12-fevraldagi 6-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3495, 12.02.2024-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 13.02.2024-y., 10/24/3495/0122-son)
3. Mudofaa vazirligi muassasalarida uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun tibbiy-uchuvchilik komissiyalari (keyingi o‘rinlarda TUK deb yuritiladi) tashkil etiladi. Zarurat tug‘ilganda vazirlik va idoralar mazkur Nizomning 15-bandida ko‘rsatilgan uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun Mudofaa vazirligining harbiy-tibbiy muassasalarida tuzilgan TUKlarga yuboradi.
TUK tarkibiga rais, rais o‘rinbosari va komissiya a’zolari: terapevt, nevropatolog, jarroh, otolaringolog, oftalmolog kiradi. Tibbiy ko‘rikni o‘tkazish uchun boshqa mutaxassislar ham jalb qilinishi mumkin.
4. TUKga quyidagi vazifalar yuklatiladi:
mazkur Nizomning 6-bandida ko‘rsatilgan shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
harbiy qismlarda (muassasalarda) uchuvchilar tarkibini davolash-sog‘lomlashtirish ishlarini va ularni muntazam ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishini nazorat qilish;
uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i va psixologik holatiga uchuvchilik ishining ta’sirini aniqlash;
uchuvchilar tarkibining yuqori professional ish qobiliyatini saqlash va sog‘lig‘ini mustahkamlash bo‘yicha takliflarni ishlab chiqish uchun tibbiy tekshiruv natijalarini yig‘ish, umumlashtirish va tahlil qilish;
uchuvchilar tarkibi sog‘lig‘i holatiga kasbiy omillarning salbiy ta’sirini kamaytirishga qaratilgan takliflarni ishlab chiqish;
harbiy xizmatchilar, harbiy yig‘inlarni o‘tayotgan fuqarolar, harbiy xizmatni (harbiy yig‘inlar) o‘tab bo‘lgan fuqarolarda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlar hamda ularni o‘limga olib kelgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligini aniqlash;
uchuvchilik ishidan ketayotgan vaqtida fuqarolarning sog‘lig‘i holati bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash;
ilmiy-tadqiqot ishlarni olib borish;
TUK ishida ishtirok etayotgan shifokor-mutaxassis va o‘rta tibbiyot xodimlarni tayyorlash.
5. TUK ishini nazorat qilish, ularga uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatish Mudofaa vazirligining markaziy harbiy-tibbiy komissiyasi (keyingi o‘rinlarda MHTK deb yuritiladi) zimmasiga yuklanadi.
6. TUK tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 15-fevraldagi 111-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi davlat aviatsiyasi aviatsiya xodimlariga tegishli lavozimlar ro‘yxatida nazarda tutilgan lavozimni egallab turgan, shuningdek yuqorida ko‘rsatilgan lavozimlarda xizmatni o‘tash uchun saralangan shaxslar, UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlar, UTT HTM kursantlari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi lozim.
7. Tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, ularning huquqlari va majburiyatlari O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 3147, 2019-yil 3-aprel) muvofiq belgilanadi.
2-bob. Uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
8. Uchuvchilar tarkibining tibbiy tekshiruvi va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur Nizom, uchuvchilar tarkibining harbiy-tibbiy ekspertizasi maqsadida amaldagi tekshiruv uslublari va MHTK ko‘rsatmalariga muvofiq amalga oshiriladi.
Tibbiy tekshiruv — bu tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan oldin amalga oshiriladigan fuqaroning shikoyatlarini yig‘ish va tahlil qilish, uning anamnez ma’lumotlari
va ko‘rigi, laborator, instrumental, morfologik va boshqa tahlillar o‘tkazish yordamida diagnostik tadbirlar kompleksidir.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan oldin uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holati, organizmning parvozga fiziologik moslashuvchanligi, parashut bilan sakrashini aniqlash maqsadida mazkur Nizomning 1-ilovasiga muvofiq majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar ro‘yxatiga kiritilgan diagnostik tekshiruvlar amalga oshiriladi.
Zarurat tug‘ilganda tibbiy ko‘rsatmalarga asosan boshqa diagnostik tekshiruvlar o‘tkazilishi ham mumkin.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish deganda uchuvchilik ishiga, uchuvchilarning harbiy-hisob ixtisosligi bo‘yicha xizmatga (ishga, o‘qishga) yaroqliligini aniqlash maqsadida Qurolli Kuchlar aviatsiyasining turlari bo‘yicha uchuvchilar tarkibini to‘g‘ri taqsimlash uchun uni o‘tkazish vaqtida uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holati va jismoniy rivojlanganligini o‘rganish va baholash tushuniladi, shuningdek mazkur Nizomda ko‘zda tutilgan boshqa masalalarni yozma ravishda xulosa chiqarish bilan hal qilish tushuniladi.
9. Fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning yakunida, ayrim holatlarda esa aniqlangan tibbiy-ekspert yakunida amalga oshiriladi.
10. TUK o‘z xulosalarini maslahatlashgan holda, yig‘ilishda qatnashayotgan komissiya a’zolarining ko‘pchilik ovozi bilan qabul qiladi. TUK xulosalari barcha mansabdor shaxslar tomonidan bajarilishi lozim.
11. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kunduzgi yorug‘likda, bunday ishlar uchun maxsus mo‘ljallangan jihozlangan xonalarda amalga oshiriladi. Yorug‘lik yetarli darajada bo‘lmasa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yetarli darajada bo‘lgan sun’iy yorug‘likda amalga oshiriladi.
Shifokor-mutaxassislarning xonalari mazkur Nizomning 2-ilovasida ko‘rsatilgan TUK shifokor-mutaxassislar xonalarining jihozlanishi lozim bo‘lgan dori vositalari va tibbiy anjomlarining ro‘yxatiga asosan tibbiy ko‘rikni o‘tkazish uchun zaruriy dori vositalari va tibbiyot anjomlari bilan ta’minlanadi.
TUK tomonidan ish kuni mobaynida 25 kishidan ortiq bo‘lmagan uchuvchilar tarkibi, UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan 30 kishidan ortiq bo‘lgan nomzodlar tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
12. Fuqaro yoki uning qonuniy vakili TUK ning xulosasidan norozi bo‘lgan taqdirda MHTKga yoki sudga murojaat qilishi mumkin.
13. TUK tomonidan chiqarilgan xulosa, agar xulosada boshqa muddat belgilanmagan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sanasidan boshlab bir yil mobaynida haqiqiy hisoblanadi. TUK tomonidan takroriy yoki navbatdagi xulosa qabul qilinganda, avvalgi xulosa bekor qilinadi (uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsizligi va kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi TUK ning xulosasi bundan mustasno). Agar TUK ning xulosasi belgilangan muddatda ijro etilmagan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgan shaxsning arizasi yoki harbiy-tibbiy muassasalar shifokor-mutaxassislarining xulosasida ko‘rsatilgan muddatdan qat’i nazar, ushbu shaxsning sog‘lig‘i holatida yaqqol o‘zgarishlar qayd etilsa, tibbiy ko‘rikdan qaytadan o‘tkaziladi.
14. TUK xulosasining amal qilish muddati tugagan uchuvchilar tarkibiga parvozlarni amalga oshirishga ruxsat berilmaydi. Alohida vaziyatlarda, maxsus vazifalarni bajarishda, biror-bir sabablarga ko‘ra ayrim shaxslarning tibbiy ko‘rigini belgilangan muddatda o‘tkazishning iloji bo‘lmasa, Mudofaa vazirligi Havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari va Harbiy havo kuchlari (keyingi o‘rinlarda HHMQ va HHK deb yuritiladi) tibbiy ta’minot xizmati boshlig‘i hamda MHTK raisi bilan kelishilgan holda harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan o‘tkazgandan keyin TUK ning oxirgi xulosasiga muvofiq uchuvchilik ishini davom ettirish uchun bir oy muddatga ruxsat berishi mumkin.
15. Fuqaroning uchuvchilik ishiga, uchuvchilar harbiy-hisob ixtisosligi bo‘yicha xizmatga (ishga, ta’limga) yaroqliligi TUK tomonidan fuqarolarning sog‘lig‘i holati talablariga muvofiq belgilanadi.
Uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holatiga qo‘yilgan talablar — uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holati va jismoniy rivojlanganligini tavsiflovchi tibbiy ko‘rsatkichlar, ularga asosan uchuvchilik ishi, uchuvchilik ta’limi, tegishli uchuvchilar harbiy-hisob mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga (ishga) yaroqlilik toifasi belgilanadi.
Fuqarolarning sog‘lig‘i holatiga qo‘yilgan talablar mazkur Nizomning 3-ilovasiga muvofiq kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddaga beriladigan sharhlarda (keyingi o‘rinda Kasalliklar jadvali deb yuritiladi), shuningdek mazkur Nizomning 4-ilovasiga muvofiq me’yorda va ovqatlanish buzilishida bo‘y va tana vazni nisbatining jadvalida (keyingi o‘rinlarda bo‘y va tana vazni nisbatining jadvali deb yuritiladi) belgilangan.
16. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining quyidagi ustunlari bo‘yicha taqsimlanadi:
I ustun — UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlar va UTT HTM kursantlari (IV-V bosqich kursantlari bundan mustasno);
II ustun — qiruvchi-samolyotlar, bombardimonchi samolyotlar, hujumchi samolyotlarda uchuvchi uchuvchilar va shturmanlar;
III ustun —porshenli va transport samolyotlarida uchuvchi uchuvchilar va shturmanlar;
IV ustun — barcha turdagi vertolyotlarda uchuvchi uchuvchilar, uchuvchi-operatorlar, shturmanlar;
V ustun — uchuvchi ekipajlarining boshqa a’zolari, parashutchilar, uchuvchisiz uchish apparati bo‘linmalarining uchuvchi-operator, shturman-operatorlari (keyingi o‘rinlarda UUA operatorlari deb yuritiladi);
VI ustun — parvoz boshqaruvchilari.
UTT HTM ning IV-V bosqich kursantlari uchish apparatlarini turiga qarab parvozlarni bajarishda, Kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
17. TUK xulosasida tashxis, kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligi ko‘rsatilishi zarur. Undan keyin uchuvchilik ishiga (uchuvchilik ta’limi, parashut bilan sakrash, UUA operatorlik ishi, parvozlar boshqaruviga) yaroqlilik toifasini belgilaydigan moddalar (moddalarning bandlari) va Kasalliklar jadvali ustunlari yoziladi. Bundan tashqari uchuvchilik ishiga yoki harbiy mutaxassislik bo‘yicha ishga yaroqsiz deb xulosa chiqarilganida, TUK tomonidan harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, shuningdek, kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizom talablariga muvofiq chiqariladi.
TUK uchuvchilik ishiga yaroqlilik yoki cheklangan ravishda yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosani chiqarganda MHTK raisining ruxsati bilan muddatdan oldin (olti yoki o‘n ikki oydan so‘ng) qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni belgilashi, hamda keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish statsionar sharoitda amalga oshirilishi zarurligini ko‘rsatib o‘tishi kerak.
18. Kasalliklar jadvali ayrim moddalar (moddalar bandlari) bo‘yicha yakka tartibdagi baholashni ko‘zda tutgan holatlarda, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs uchuvchilik ishiga yaroqli, cheklangan ravishda yaroqli yoki yaroqsiz deb topilishi mumkin. Bunda quyidagilarni inobatga olish zarur:
kasallikning rivojlanish darajasi;
patologik jarayonning qaytalanishi;
mavjud bo‘lgan buzilishlarning kompensatsiya darajasi;
sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar mavjud bo‘lganda uchuvchilik ishidagi tajribasi;
uchuvchilik ishini davom ettirishda kasallikning rivojlanish ehtimoli;
uchuvchilik ishini bajarish sifatiga kasallikning ta’siri;
individual-psixologik xususiyatlari;
uchuvchilik mutaxassisligi, xizmat staji, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning malakasi va aniq maqsadga yo‘naltirilgani;
bajarilayotgan uchuvchilik ishining xarakteri;
uchuvchilik ishida kelgusida foydalanish maqsadga muvofiqligi.
19. Uchuvchilik ishiga (uchuvchilik ta’limiga) yaroqliligi to‘g‘risidagi xulosa parashut bilan sakrashga va yerdagi katapulta vositasidan irg‘ishga yaroqli ekanligini ko‘zda tutadi. Agar tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs sog‘lig‘i holati sababli parashut bilan sakrash va yerdagi katapulta vositasida irg‘ishni bajara olmasa, TUK xulosasida u parashut bilan sakrash va yerdagi katapulta vositasida irg‘ishga vaqtinchalik yaroqsiz deb ko‘rsatib o‘tadi.
Uchuvchilik ishiga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan uchuvchilar va shturmanlar parvozlarini boshqarishga ruxsat etiladi.
20. Uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan shaxslar, aviatsiya turlariga ularning taalluqliligiga muvofiq Kasalliklar javalining cheklanishlar bilan ruxsat etilgan ustunlari bo‘yicha hamda uchuvchilik ishiga sog‘lig‘i holatining past talablariga ega bo‘lgan ustunlar bo‘yicha yaroqli deb topilganlar hisoblanadi.
21. Uchuvchilik ishiga (uchuvchilik ta’limiga) vaqtincha yaroqsizlik deganda uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan parvozdan vaqtinchalik ozod qilinishi uchuvchilar tarkibi uchun 45 kungacha, kursantlar uchun 30 kungacha tushuniladi. Uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, UTT HTM kursantlari harbiy xizmatga vaqtinchalik yaroqsizligi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi haqidagi nizomga muvofiq qo‘shimcha ta’til berilishini nazarda tutadi. Har yili ko‘rsatilgan shaxslarga harbiy sanatoriylarda tibbiy reabilitatsiya uchun profilaktik dam olish maqsadida qo‘shimcha 15 sutkalik ta’til beriladi. Ko‘rsatilgan muddat tugagach TUK da tibbiy ko‘rikdan qayta o‘tkaziladi va uchuvchilik ishiga (uchuvchilik ta’limiga) yaroqlilik yoki yaroqsizlik haqidagi masala hal etiladi.
Oldingi tahrirga qarang.
Zarurat tug‘ilganda, kasallik sababli ta’til yoki parvozdan ozod etilishi TUK ning xulosasi bilan uzaytirilishi mumkin, biroq har safar 30 sutkadan oshmasligi zarur. Davolash muassasalari, sanatoriylar va kasalligi tufayli ta’tilda uzluksiz bo‘lishning umumiy muddati uning uchuvchilik ishiga, shuningdek harbiy xizmatga yaroqli yoki yaroqsizlik toifasi to‘g‘risidagi yakuniy xulosasi chiqarilgunga qadar 4 oydan oshmasligi kerak. Zarurat tug‘ilganda davolanish yoki kasalligi tufayli ta’til muddati 4 oydan ortiq davom etish masalasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq taqdim qilinadi.
(21-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Kasalligi tufayli ta’til navbatdagi ta’til bilan almashtirilishi taqiqlanadi. Harbiy qism (muassasa), UTT HTM, harbiy tibbiy muassasalarning shifokorlari uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlarini 6 kungacha parvozlardan yoki xizmat vazifasidan to‘liq ozod qilinishlari to‘g‘risida xulosa chiqarishlari mumkin. Ozod qilish muddatini yanada uzoq vaqtga taqdim qilish zaruriyati tug‘ilganda, ushbu masala TUK tomonidan hal etiladi.
3-bob. UTT HTM ga o‘qishga kiruvchi nomzodlar va UTT HTM kursantlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
22. Nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish ikki bosqichda amalga oshiriladi:
dastlabki bosqich — Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar mudofaa ishlari boshqarmasi (keyingi o‘rinlarda MIB deb yuritiladi) huzuridagi tibbiy komissiyalar tomonidan;
yakuniy bosqich — UTT HTM huzuridagi TUK tomonidan.
MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar UTT HTMga o‘qishga kirayotgan nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida TUK huquqlaridan foydalanadilar.
23. MIB huzuridagi tibbiy komissiyasining katta shifokori nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan oldin komissiya a’zolari bilan o‘tkazilgan tibbiy tekshiruv natijalari, ambulator bemorning tibbiy varaqasi, psixonevrologik, narkologik, silga qarshi va teri-tanosil dispanserlarida hisobda turganligi haqidagi ma’lumotlarni (ma’lumotnomalar) o‘rganib chiqadi.
24. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish jarayonida rang ajratish qobiliyati me’yorida, har bir ko‘zida korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi 1,0 dan kam bo‘lmagan, arterial qon bosimi 130/80 mm dan oshmagan va 105/70 mm dan past bo‘lmagan, bo‘yi 170 sm dan kam va 186 sm dan yuqori bo‘lmagan, oyoq uzunligi 80 sm dan kam bo‘lmagan, qo‘l uzunligi 76 sm kam bo‘lmagan, o‘tirgan holatda bo‘y uzunligi 80 sm dan kam va 97 sm dan yuqori bo‘lmagan, tana vazni 60 kg dan kam va 90 kg dan ko‘p bo‘lmagan hamda, tana vazni indeksi (keyingi o‘rinlarda TVI deb yuritiladi) 19 dan kam bo‘lmagan nomzodlar saralanadi.
Ushbu talablarga javob beradigan nomzodlar mazkur Nizomning 1-ilovasida ko‘rsatilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar ro‘yxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlardan o‘tkaziladi.
25. MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning shifokor-mutaxassislari nomzodlarni mukammal klinik tekshiruvdan o‘tkazadi. Nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida quyidagi majburiy tekshiruvlar o‘tkaziladi: dozalangan jismoniy yuklama bilan sinama, rang sezuvchanligini tekshirish, ko‘rish o‘tkirligini tekshirish, tinchlik va sikloplegiya paytida refraksiyaning skiaskopik tekshiruvi, burun orqali nafas olishini, hid sezishini, shivirlab gapirganda eshitishini, quloqlarning barofunksiyasini, (o‘rnatilgan usullardan biri bilan) vestibulyar va otolit apparatini tekshirish. Boshning sochli qismida va yuzida teri chandiqlari mavjud bo‘lganda elektroensefalografiya o‘tkaziladi, umurtqa pog‘onasining qiyshiqligi aniqlanganda ikki proyeksiyalarda (frontal va sagittal) umurtqa pog‘onasining rentgenografiyasi o‘tkaziladi.
26. Tekshiruv natijalari va shifokor-mutaxassislarning xulosalari mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy-ta’lim muassasasiga o‘qishga kiruvchi shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga yoziladi.
Nomzodlarda UTT HTM ga o‘qishga kirish uchun to‘sqinlik qiluvchi kasalliklar, jarohatlarning asoratlari mavjud bo‘lganda keyingi tekshiruvlar to‘xtatiladi va uchuvchilik ta’limiga yaroqsizlik haqidagi xulosa chiqariladi.
27. UTT HTMga o‘qishga kirayotgan nomzodlar tashxisga aniqlik kiritish uchun davlat sog‘liqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasalariga ambulator yoki statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlarni o‘tkazishga yuboriladi.
O‘tkazilgan tahlillar natijalariga ko‘ra mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sog‘liq holatini tekshirish to‘g‘risidagi dalolatnoma tuziladi, ushbu dalolatnoma davolash — profilaktika muassasasining bosh shifokori hamda tekshiruvni o‘tkazgan shifokor imzolari bilan imzolanadi va davolash — profilaktika muassasasining gerbli muhri bilan muhrlanadi.
28. MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning xulosasidan norozi bo‘lgan nomzodlar uning xulosasi qayta ko‘rib chiqilishi uchun Qoraqalpog‘iston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasiga, Respublika muqobil tibbiy komissiyasiga (keyingi o‘rinlarda RMTK deb yuritiladi) yoki MHTK ga yuboriladi.
29. Harbiy xizmatchilar tarkibidan bo‘lgan nomzodlar ikki bosqichdan iborat bo‘lgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi:
dastlabki tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun MHTK raisi tomonidan belgilangan harbiy-tibbiy komissiyalardan (keyingi o‘rinlarda HTK deb yuritiladi) biriga yoki TUK ga yuboriladi;
yakuniy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun — UTT HTM huzuridagi TUK ga yuboriladi.
30. TUK (HTK) ga yuborilgunga qadar nomzodlar mazkur Nizomning 1-ilovasida ko‘rsatilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar ro‘yxatiga muvofiq diagnostika tekshiruvlaridan o‘tkaziladi. Harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan nomzodning sog‘lig‘i holati, hayot mobaynida o‘tkazgan kasalliklari va jarohatlari, tashxisi va UTT HTM ga yuborish maqsadga muvofiqligi haqidagi o‘zining fikrini qisqacha epikrizini tibbiy kitobcha va tibbiy tavsifnomasiga kiritiladi.
Mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasi va harbiy xizmatchining boshqa tibbiy hujjatlari UTT HTM ga muhrlangan holatda jo‘natiladi.
TUK xulosasidan norozi bo‘lgan harbiy xizmatchilar tarkibidan bo‘lgan nomzodlar MHTKga nazorat tibbiy tekshiruvdan o‘tish uchun yuboriladi.
31. UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlar UTT HTM huzuridagi TUK da yakuniy tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan avval TUK raisi va UTT HTM tibbiyot xizmati boshlig‘i komissiya a’zolarini dastlabki tanlov materiallari bilan tanishtiradi.
Nomzodlarni UTT HTM ga kelgan kuni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish taqiqlanadi. TUK dan o‘tkazilgunga qadar nomzodlarni ishga va jismoniy tadbirlarga jalb qilish taqiqlanadi.
32. Shifokor-mutaxassislar har bir nomzodni sog‘lig‘i holati yuzasidan shikoyatlari bo‘lmasa ham, mukammal va diqqat bilan tekshirishlari zarur.
Mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalarini to‘ldirilganda shifokor-mutaxassislar tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning shikoyatlari, anamnez ma’lumotlari, tekshiruv natijalari, tashxis va uchuvchilik ta’limiga yaroqlilik toifasini yozishlari shart.
33. Har bir shifokor-mutaxassis o‘z yo‘nalishi bo‘yicha qo‘yilgan xulosasining to‘liqligi, tekshiruv aniqligi va to‘g‘riligiga, komissiya ishi va komissiyaning xulosalari to‘g‘riligiga esa — TUK raisi javobgar hisoblanadi. TUK mutaxassislarining biri tomonidan nomzodlarda UTT HTM ga o‘qishga kirish uchun to‘sqinlik qiluvchi biron-bir kasallik aniqlansa, ushbu nomzodlar qolgan shifokor-mutaxassislarning qo‘rigidan o‘tishadi, biroq maxsus tekshiruvlardan ozod qilinadilar.
34. Barcha nomzodlar uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish boshlanishidan oldin quyidagilar amalga oshiriladi:
qon va siydikning klinik tekshiruvi;
qorin bo‘shlig‘i va siydik ajratish tizimi a’zolarining ultratovush tekshiruvi;
ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografik tekshiruvi;
burun yondosh bo‘shliqlari rentgenografiyasi;
fibrogastroduodenoskopiya.
Umurtqa pog‘onasining rentgenografiyasi ko‘rsatmalarga asosan o‘tkaziladi, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kuni esa tana haroratini o‘lchash, antropometriya va shifokor-mutaxassislar ko‘rigi o‘tkaziladi.
35. UTT HTM amalga oshiriladigan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida nomzodlarda uchuvchilik ta’limiga to‘sqinlik qiluvchi kasallik yoki jismoniy nuqsonlar aniqlanmasa, ularga yakuniy xulosani chiqarishdan oldin TUK tomonidan quyidagi maxsus tekshiruvlar amalga oshiriladi:
mo‘tadil darajadagi gipoksiyaga chidamliligini aniqlash uchun barokamerali tekshiruv;
vestibulyar apparatni kumulyatsiya bilan qo‘zg‘atuvchi usullardan biri bilan tekshirish — ikki daqiqalik Koriolis tezlashishini uzuklik kumulyatsiyasining ta’siri yoki uch daqiqalik Koriolis tezlashishini uzliksiz kumulyatsiyasi;
Xilov arg‘imchog‘ida tekshirish;
tonal audiometriya-ko‘rsatmalarga asosan.
Bir kunda barokameradagi sinovlar, vestibulomertiya va Xilov arg‘imchog‘ida tekshiruvlarni o‘tkazish taqiqlanadi.
36. Har bir nomzodning tekshiruv natijalari TUK yig‘ilishlarida muhokama qilinadi, mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga yoziladi, TUK xulosasi mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalari, shu jumladan harbiy xizmatchilarning tibbiy kitobchasiga ham kiritiladi. TUK xulosasi tibbiy komissiya (HTK, TUK) tuzilgan harbiy qismning (muassasaning) muhri bilan tasdiqlanishi zarur.
37. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalariga ko‘ra tibbiy komissiya, TUK (HTK) tomonidan nomzodlarga nisbatan quyidagi mazmunda xulosalar qabul qiladi:
uchuvchilik ta’limiga yaroqli;
uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz. HTM ga (UTT HTM bundan mustasno) o‘qishga kirishga yaroqli;
keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan statsionar (ambulator) tekshiruvga muhtoj;
uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz. HTM ga o‘qishga kirishga yaroqsiz.
38. Uchuvchilik ta’limiga yaroqsizlik to‘g‘risidagi xulosada Kasalliklar jadvalining tegishli moddasi (moddalarning bandi) ko‘rsatiladi. TUK tomonidan uchuvchilik ta’limiga va HTM ga o‘qishga kirish uchun yaroqsiz deb topilganlarga mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga yaroqsizligi to‘g‘risidagi xulosani batafsil asoslab yoziladi.
Uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetlariga o‘qishga kirish uchun nomzodlar yaroqsiz deb topilgan holatlarda, biroq UTT HTM ning boshqa fakultetlariga yoki boshqa HTM ga o‘qishga kirishga yaroqli bo‘lsa, TUK nomzodning qaysi HTM ga o‘qishga kirishga yaroqliligi to‘g‘risida yakka tartibda xulosa qabul qilish huquqiga ega.
39. Yakuniy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijasida uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topilgan va UTT HTM huzuridagi TUK xulosasidan norozi bo‘lgan nomzodlar qabul komissiyasi raisining yo‘llanmasiga asosan MHTK ga yuborilishi mumkin.
MHTK raisi qo‘shimcha tekshiruvlar va navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun nomzodni Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitalining (keyingi o‘rinlarda MHKG deb yuritiladi) uchuvchilik ekspertizasi bo‘limiga yuboradi. Zarurat tug‘ilganda nomzodlarni tekshirish uchun Mudofaa vazirligining bosh tibbiy mutaxassislari jalb qilinishi mumkin.
40. TUK raisi va UTT HTM tibbiyot xizmati boshlig‘i saralash tugagan kundan uch kundan kechiktirmasdan MHTK ga tibbiy ko‘rik natijalari haqida hisobot va uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalarini taqdim qiladi.
MHTK UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlarning mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalarning hisobini va tahlilini qilgan holda joriy yilning 1-sentabrigacha UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlarni dastlabki tanlovdan o‘tkazgan komissiyalarning ro‘yxatini MIB (HTK, TUK) ga xizmat surishtiruvini o‘tkazish uchun yuboradi.
Xizmat surishtiruvi materiallari MIB boshliqlari va TUK (HTK) raislari tomonidan MHTK ga joriy yilning 1-noyabr kuniga qadar taqdim qiladi.
41. UTT HTM kursantlari har yili TUK tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlari lozim. Bunda ular mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy laborator — instrumental tekshiruvlar ro‘yxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlaridan, shifokor-mutaxassislar ko‘rigidan o‘tkaziladi, zarur bo‘lganda og‘iz bo‘shlig‘i sanatsiya qilinadi.
42. Kursantlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan avval UTT HTM tibbiy xizmati tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlar oraliq davrdagi shifokor kuzatuvi haqidagi ma’lumotlarni tayyorlaydi. Tibbiy kitobchada anamnez aniqlashtiriladi, “Uchuvchilik ishida organizmning reaksiyalarini o‘rganish” va “Jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha tibbiy nazorat ma’lumotlari” bo‘limlarida parvozlarni o‘tkazishi va jismoniy rivojlanganligi holati haqidagi umumlashtirilgan ma’lumotlar yoziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladigan kuni kursantlar parvozlarga, mashg‘ulotlarga va ishlarga jalb qilinishi taqiqlanadi.
43. Murakkab diagnostik holatlarda yoki tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda kursantlar MHKG huzuridagi gospital TUK ga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuboriladi.
TUK ishi tugaganida UTT HTM tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalarini tahlil qilinadi va davolash-sog‘lomlashtirish chora-tadbirlari rejasini tuziladi.
44. UTT HTM kursantlariga nisbatan TUK quyidagi mazmundagi xulosalarni chiqaradi:
uchuvchilik ta’limiga yaroqli;
keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan statsionar (ambulator) sharoitda tekshirishdan (davolanishdan) o‘tkazilishga muhtoj;
uchuvchilik ta’limiga vaqtinchalik yaroqsiz. Harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarib, keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish (TUK nomlanishi ko‘rsatilsin) sharti bilan parvozlardan ozod qilinishga muhtoj (sutkalar soni ko‘rsatilsin);
vaqtinchalik harbiy xizmatga yaroqsiz. Kasalligi tufayli ta’tilga yoki sinf mashg‘ulotlarida qatnashish bilan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga muhtoj (sutkalar soni ko‘rsatilsin);
uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi ko‘rsatilsin) yaroqli (yaroqsiz);
(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi ko‘rsatiladi) harbiy ta’lim muassasasida tahsil olishga yaroqli;
(yuborilayotgan davlat nomlanishi ko‘rsatiladi) harbiy ta’lim muassasasida o‘qishga yaroqsiz, uchuvchilik ta’limiga yaroqli (yaroqsiz).
Uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topilgan UTT HTM kursantlariga nisbatan TUK tomonidan qo‘shimcha ravishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomga muvofiq harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi haqida xulosa chiqariladi.
45. Bitiruvchi kurs kursantlari o‘qishni bitirishdan oldin chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan o‘tkaziladi, ekspert xulosalari ularga uchuvchilar tarkibi uchun ko‘zda tutilgan mazmunda chiqariladi.
4-bob. Uchuvchilar tarkibidagi harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
46. Tibbiy ko‘rikdan o‘tikazish uchun yo‘llanma harbiy qism komandirlari, muassasa boshliqlari (ayrim holatlarda MHTK raisi) tomonidan beriladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuborilayotgan harbiy xizmatchilar uchun TUK ga quyidagi hujjatlar taqdim etiladi:
yuborilayotgan shaxsning harbiy unvoni, familiyasi, ismi va sharifi, tug‘ilgan yili, lavozimi, qachon va qaysi tuman (shahar) mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limi (keyingi o‘rinlarda MIBB deb yuritiladi) tomonidan harbiy xizmatga chaqirilgani, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish maqsadi va dastlabki tashxisi ko‘rsatilgan yo‘llanma;
xizmat va tibbiy tavsifnomalar;
harbiy xizmatchining shaxsini tasdiqlovchi hujjat nusxasi;
tibbiy kitobcha.
47. Uchuvchi, shturman, uchuvchilik ekipajining boshqa a’zolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvozlarni boshqaruvchilari har yili oldingi TUK muddati tugaganida, TUK dan navbatdagi rejali tarzida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlari lozim.
48. 30 yoshga to‘lgan barcha uchuvchi va shturmanlar, 35 yoshga to‘lgan uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvlardan o‘tishlari lozim. Gospital TUK tomonidan uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilgan shaxslar, agar qayta statsionar sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga tibbiy ko‘rsatmalari bo‘lmasa, keyingi ikki yil davomida ambulator sharoitda, uchinchi yil — statsionar sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Parashutchilar, UUA operatorlari, parvozlarni boshqaruvchilari boshqa lavozimga o‘tayotganida va 35 yoshga to‘lganlarida statsionar sharoitida, keyin uch yil davomida ambulator sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Agar uchuvchilar tarkibidagi shaxslarning sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar ro‘y bersa, bunda tashxisni aniqlashtirish yoki TUK qarorini o‘zgartirish zarur bo‘lsa, uchuvchilik mutaxassisligi, yoshi va yuqorida ko‘rsatilgan statsionar tibbiy tekshiruv muddatidan qat’i nazar tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun harbiy tibbiy muassasaga yuborilishi zarur. Uchuvchilar tarkibini komissiyalararo davrda statsionar sharoitida va navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga tayyorlash davrida tibbiy tekshiruvdan o‘tkazish zarurati harbiy qismning (muassasaning) tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan belgilanadi.
49. Uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, UUA operatorlari, parvoz boshqaruvchilarini statsionar tibbiy tekshiruvdan o‘tkazish MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi bo‘limida amalga oshiriladi.
Parashutchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi garnizon (gospital) HTK tomonidan amalga oshiriladi.
50. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi huzuridagi qo‘mondonlik tarkibini qayta tayyorlash va malakasini oshirish oliy kurslari va HTM huzuridagi malakasini oshirish fakultetlari, boshqa malaka oshirish kurslarida tahsil olish uchun yuborilayotgan uchuvchilar tarkibi HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyoti markazi (keyingi o‘rinlarda ATM deb yuritiladi) huzuridagi TUK da tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi, ekspert hujjatlari MHTK da asoslanishi shart emas.
51. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga o‘qishga kirayotgan uchuvchilar tarkibidagi ofitserlar HHM Q va HHK ATM huzuridagi TUK da birlamchi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi lozim bo‘lib, unda mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasi to‘ldiriladi. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasida o‘qishga kirishga yaroqli deb topilgan nomzodlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasi uning shaxsiy yig‘majildi bilan birgalikda O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar Akademiyasiga yuboriladi. Yakuniy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi huzuridagi TUK tomonidan amalga oshiriladi.
52. Nomzodlar dastlabki tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishi uchun mas’uliyat ularni o‘qishga yuborayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshlig‘iga), xulosaning to‘g‘ri chiqarilishi uchun esa — TUK raisi zimmasiga yuklanadi.
53. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga o‘qishga kiradigan nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida:
“uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda aniqlanadi” degan xulosa ta’siri ostiga tushuvchi kasalliklar yoki shikastlanish (yaradorlik, jarohatlanish) oqibatlari aniqlansa, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizom talablariga muvofiq “V yoki S toifasi yakka tartibda aniqlanadi” yohud “S toifasi” yohud “S yoki E toifasi yakka tartibda aniqlanadi” degan xulosa ko‘zda tutilgan bo‘lsa, xulosa quyidagi mazmunda qabul qilinadi: “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga o‘qishga kirishga yaroqsiz”.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari uchuvchilar tarkibidan bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari akademiyasining tinglovchilari (ofitser harbiy unvoniga ega bo‘lgan) uchuvchilar tarkibi uchun belgilangan tartibda MHKG huzuridagi TUK da tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
54. O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida bo‘lgan HTM lariga o‘qishga (stajirovkaga) yuborilayotgan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomda (ro‘yxat raqami 3147, 2019-yil 3-aprel) belgilangan tartibda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar Kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilganda TUK (HTK) quyidagi mazmunda xulosani qabul qiladi: “HTM ga (HTM va chiqayotgan davlat nomi ko‘rsatilsin) tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqli”.
“Uchuvchilik ishiga yaroqsiz” degan Moddalarda ko‘zda tutilgan kasalliklar aniqlansa TUK (HTK) quyidagi mazmunda xulosani qabul qiladi: “O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqsiz”.
Uchuvchilik ta’limiga yaroqli deb topilgan UTT HTM kursantlarga nisbatan quyidagi mazmundagi xulosa chiqariladi: “HTM ga (HTM va chiqayotgan davlat nomi ko‘rsatilsin) tahsil olishga yaroqli”, uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topilganida esa — “O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida tahsil olishga yaroqsiz”.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari va komissiya xulosalari mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sog‘lig‘i holati to‘g‘risidagi ma’lumotnomaga kiritiladi.
55. Harbiy qismlarda (muassasalarda) navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish rejasi va tartibi tegishli komandir va boshliqlarning buyruqlari bilan belgilanadi. Uchuvchilar tarkibi navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun o‘z vaqtida kelishlari uchun mas’uliyat harbiy qism komandiri (muassasa boshlig‘i) zimmasiga yuklanadi.
56. Uchuvchilar tarkibini navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun tayyorlashda harbiy qismning (muassasaning) tibbiyot xizmati boshlig‘i tibbiy kitobchasida “umumiy anamnez”, “xizmat va maishiy sharoitlari”, “uchuvchilik ishiga organizmning reaksiyalarini o‘rganish” va “jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha tibbiy nazorat ma’lumotlari” bo‘limlarini to‘ldiradi, unda komissiyalararo davrdagi umumlashtirilgan quyidagi tibbiy kuzatuv natijalari aks etishi shart:
sog‘lig‘i holatidagi o‘zgarishlar dinamikasi, uchuvchilik ishi erta aniqlangan patologik o‘zgarishlarga ta’siri;
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi aniqlangan noxush omillar;
ruhiy tabiatidagi o‘ziga xos xususiyatlari;
boshidan kechirgan kasalliklar, ularning o‘ziga xos kechishi;
turli xildagi parvozlar, maxsus sinovlar, mashqlar va tekshiruvlarga chidamliligi;
jismoniy tayyorgarlik holati.
57. Ambulator ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan oldin uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvoz boshliqlariga mazkur Nizomning 1-ilovasida ko‘rsatilgan majburiy laborator-instrumental diagnostika tekshiruvlari ro‘yxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlari amalga oshiriladi. Mazkur laborator-instrumental tekshiruvlar Mudofaa vazirligi harbiy tibbiy muassasalari sharoitlarida bajariladi.
Barcha laborator-instrumental tekshiruvlar ambulator ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan kamida 1 oy oldin bajarilishi lozim, qo‘shimcha tekshiruvlar ko‘rsatmalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan oldin barokamerada mo‘tadil darajadagi gipoksiya holatlariga chidamliligi tekshiriladi:
uchuvchi, shturman, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari — ikki yilda bir marta, keyingi statsionar sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan;
parashutchilar — birlamchi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, bundan keyin esa faqatgina tibbiy ko‘rsatmalarga ko‘ra.
Uchuvchilar tarkibini barokamerada mo‘tadil darajadagi gipoksiya holatlariga chidamliligini rejali tekshiruvi parvoz davomidagi balandlik sinovlari bilan almashtirilishi mumkin.
Harbiy xizmatchilarni navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga faqatgina og‘iz bo‘shliqlarida sanatsiya o‘tkazilganidan keyin ruxsat etiladi.
58. TUK ishi boshlanishidan avval harbiy qism komandiri (muassasa boshlig‘i) yoki uning o‘rinbosari rahbarligida yig‘ilish o‘tkaziladi, unda tibbiyot xizmati boshlig‘i komissiyalararo davridagi tibbiy kuzatuvlari asosida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish zarur bo‘lgan barcha uchuvchilar tarkibiga og‘zaki tavsiyanoma beradi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kuni uchuvchilar tarkibi parvozlar va mashg‘ulotlarga jalb etilmaydi.
59. Uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi to‘g‘risidagi TUK xulosasi shifokor-mutaxassislarning tibbiy tekshiruvi natijalari va harbiy qism (muassasa) qo‘mondonligi hamda tibbiyot xizmati boshlig‘ining kuzatuvlari asosida TUK majlisida chiqariladi. Uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi to‘g‘risidagi TUK xulosasi bilan bir vaqtda davolash-profilaktika tadbirlariga muhtojligi ham aniqlanadi. Diagnostika va ekspertizaning murakkab holatlarida, sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar paydo bo‘lganida, shuningdek mavjud bo‘lgan kasalliklari rivojlanganida statsionar tekshiruvi zarurligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
60. Uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolariga nisbatan TUK quyidagi xulosalarni chiqaradi:
uchuvchilik ishiga yaroqli;
uchuvchilik ishiga yaroqli, tovushdan tez uchadigan samolyotlar bundan mustasno;
barcha turdagi transport va porshenli samolyotlardagi uchuvchilik ishiga yaroqli;
barcha turdagi vertolyotlardagi uchuvchilik ishiga yaroqli;
harbiy ta’lim muassasasida (harbiy ta’lim muassasaning va jo‘natilayotgan davlatning nomi ko‘rsatilsin) o‘qishga (stajirovkaga) yuborish uchun (kirishga) yaroqli;
harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarib, keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan (TUK nomi ko‘rsatilsin) uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsiz (muddati ko‘rsatilsin);
harbiy xizmatga vaqtinchalik yaroqsiz. Keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan (TUK nomi ko‘rsatilsin) kasallik tufayli ta’tilga yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga (muddat ko‘rsatilsin) muhtoj;
sanatoriy sharoitida davolanishga muhtoj (sanatoriy ixtisosligi ko‘rsatilsin);
uchuvchilik ishiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi ko‘rsatilsin) yaroqli (yaroqsiz).
TUK shturman va uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolariga nisbatan uchuvchilik ishiga yaroqlilik xulosasini qabul qilganida xulosa mazmuniga tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning mutaxassisligi nomlanishi kiritiladi.
61. Parashut bilan sakrashga ruxsat berish uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga nisbatan TUK quyidagi xulosani qabul qiladi:
parashut bilan sakrashga yaroqli;
parashut bilan sakrashga vaqtinchalik yaroqsiz, olti-o‘n ikki oydan (muddati ko‘rsatilsin) keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan;
parashut bilan sakrashga yaroqsiz.
62. UUA operatorlari, parvoz boshliqlariga nisbatan TUK quyidagi xulosalarni qabul qiladi:
(mutaxassislik nomi ko‘rsatilsin) ishiga yaroqli;
keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan statsionar (ambulator) tekshiruvga (davolanishga) muhtoj;
(mutaxassislik nomi ko‘rsatilsin) ishiga yaroqsiz. Harbiy xizmatga (yaroqlilik toifasi ko‘rsatilsin) yaroqli (yaroqsiz).
63. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish yakunlanganida TUK raisi yig‘ilish o‘tkazadi, yig‘ilishda uning yakunlari to‘g‘risida muhokama qilinadi, uning natijalariga ko‘ra harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati TUK dan o‘tgan uchuvchilar tarkibi va boshqa harbiy xizmatchilarning sog‘lig‘ini saqlash va yuqori kasbiy qobiliyatini ushlab turish bo‘yicha davolash-profilaktika tadbirlar rejasini tuzadi.
TUK raisi harbiy qism komandirini (muassasa boshlig‘ini) navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari to‘g‘risida xabardor qiladi. TUK raisi yakuniy natijalar bo‘yicha uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida har yili belgilangan shaklda hisobot tuzadi va MHTK boshlig‘iga taqdim etadi.
64. Harbiy xizmatchilarni ambulator sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda TUK ga quyidagi huquqlar beriladi:
uchuvchilik ishini (parvozni boshqarish, parashut bilan sakrash) davom ettirishga monelik qilmaydigan va yakka tartibda baholashni ko‘zda tutmaydigan sog‘lig‘i holatidagi o‘zgarishlarda tashxisni qo‘yish;
sog‘lig‘i tiklangan holatlarda oldin qo‘yilgan tashxisni o‘zgartirish (agar yakka tartibda baholashni ko‘zda tutadigan Kasalliklar jadvalining moddalari (moddalarning bandlari) qo‘llanilmagan bo‘lsa).

65. Uchuvchilar tarkibini navbatdan tashqari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, avvalgi TUK xulosasiga aniqlik kiritish yoki qayta ko‘rib chiqish talab qilingan holatlarda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi bo‘limida statsionar sharoitda o‘tkaziladi:

sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar bo‘lsa;
parvozdagi hodisalardan keyin;
uchish apparatini majburan tark etgandan so‘ng;
ruhiy zarbalardan keyin;
o‘quv-jangovar tayyorgarlik vazifalarini muntazam ravishda bajara olmasa;
uchuvchilik ishida o‘n ikki oydan ko‘p uzilish bo‘lganida;
uchuvchilar tarkibini boshqa turdagi uchish apparatlariga o‘tkazishganda, ularda ishlash uchun sog‘lig‘i holatiga yanada yuqori tibbiy talablar qo‘yiladi;
yangi aviatsiya texnikasini o‘zlashtirish uchun qayta o‘qiganda.
Uchuvchilik ishida sog‘lig‘i holati bo‘yicha vaqtinchalik uchuvchilik ishiga yaroqsizlik bilan bog‘liq bo‘lmagan to‘rt oydan ortiq, biroq o‘n ikki oydan ortiq bo‘lmagan uzilishlarda navbatdan tashqari chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv o‘tkaziladi.
Navbatdan tashqari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuborish zarurati to‘g‘risidagi masalani harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘ining bildiruviga ko‘ra harbiy qism komandiri (muassasa boshlig‘i) hal qiladi.
66. MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi bo‘limida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganda uchuvchilar tarkibi amaldagi ko‘rsatmalar va tekshiruv usullariga muvofiq shifokor-mutaxassislar tomonidan har tomonlama sinchiklab tekshiriladi, klinik-fiziologik va psixologik tekshiruvlardan o‘tkaziladi, qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmasa, maxsus tibbiy tekshiruv usullari ham o‘tkaziladi. Tibbiy tekshiruvlar yakunlanganda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi bo‘limi boshlig‘i uchuvchilar tarkibini gospital TUK iga taqdim etadi, ular xulosa chiqaradi va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga zaruriy davolash-profilaktika tavsiyalari bilan birgalikda yetkazadi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan bosh tortsa, tibbiy tekshiruvlar to‘xtatiladi va harbiy xizmatchi harbiy qismga (muassasaga) chiqariladi. Tibbiyot kitobchasining “TUK xulosasi” bo‘limiga quyidagi qaydlar yoziladi: “Majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan bosh tortganligi sababli TUK ning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilmasdan harbiy qismga chiqarildi”.
67. Statsionar davolanishda bo‘lgan uchuvchilar tarkibi faqatgina sog‘lig‘i holati bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqlilik toifasini o‘zgartirish zarurati tug‘ilganida (shu jumladan vaqtinchalikni ham) TUK da tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Agar boshidan kechirgan kasallik TUK xulosasini o‘zgartirishni talab etmasa, uchuvchilar tarkibi TUK dan o‘tkazilmasdan gospitaldan harbiy qismga yuboriladi. Bunday hollarda MHKG ning uchuvchilik ekspertizasi bo‘limi boshlig‘i tibbiyot kitobchasiga uchuvchi boshidan kechirgan kasallik oxirgi TUK xulosasiga muvofiq uchuvchilik ishini davom ettirishga monelik qilmasligi to‘g‘risidagi qaydlarni yozadi.
68. Uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan, biroq harbiy xizmatga yaroqli va O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining kadrlar rezervida qoldirilgan uchuvchilar tarkibidagi shaxslar hisobga olinadi hamda harbiy qism (muassasa) shifokorining tibbiy kuzatuvi ostida bo‘ladi. Sog‘lig‘i holati yaxshilanganda, ushbu shaxslar uchuvchilik ishiga tiklanish maqsadida MHTK raisi bilan kelishilgan holda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun harbiy qism komandiri (muassasa boshlig‘i) tomonidan yuborilishi mumkin, biroq uchuvchilik ishiga yaroqsizligi to‘g‘risidagi xulosa chiqarilganidan keyin kamida bir yildan oldin emas. Bunday shaxslarni tiklash to‘g‘risidagi TUK xulosasi faqatgina statsionar tekshiruvlardan keyin chiqariladi.
69. Sog‘lig‘i holati bilan bog‘liq bo‘lmagan sabablarga ko‘ra uchuvchilik ishi bilan bog‘liq bo‘lmagan lavozimlarga o‘tkazilgan uchuvchilar tarkibidagi shaxslar, TUK tomonidan quruqlikdagi tarkib sifatida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Ko‘rsatilgan shaxslarni uchuvchilik ishiga qaytadan o‘tkazishda ular statsionar sharoitlarda TUK da tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishlari shart.
5-bob. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida bo‘lgan uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
70. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida bo‘lgan uchuvchi va shturmanlarning hisobini yuritish maqsadida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish quyidagi muddatlarda amalga oshiriladi: 5 yil davomida bir marta; harbiy o‘quv yig‘inlariga chaqirishdan oldin; sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar yuz berganida. Uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolarini faqatgina sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar yuz berganida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
71. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida, “O‘zbekiston havo yo‘llari” AJ, shuningdek uchuvchilik ishi ko‘zda tutilgan boshqa vazirlik va idoralarda uchuvchilik ishida bo‘lgan uchuvchi va shturmanlarning hisobini yuritish maqsadida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuborilmaydi. MIBB ushbu shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun belgilangan muddatlarda ularning ish joylarining tibbiy uchuvchilik ekspert komissiyalaridan shaxsiy yig‘majildlariga qo‘shish uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotnomani so‘rab oladilar.
72. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining rezervi va zaxirasida bo‘lgan uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish:
harbiy o‘quv yig‘inlariga chaqirishda;
muddatli harbiy xizmatga chaqirilganida;
kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatga tayinlanganida.
73. Harbiy o‘quv yig‘inlariga chaqirilganda, shuningdek uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash uchun hisobni yuritish maqsadida MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar, tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganida esa — MHTK yoki MHKG huzuridagi TUK tomonidan amalga oshiriladi.
74. MIB huzuridagi tibbiy komissiya ishini boshlashdan oldin komissiya katta shifokori komissiya a’zolari bilan yo‘riqnoma o‘tkazadi. Oldindan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning hujjatlari (oldingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari, zaxiraga bo‘shatilish sabablari, ambulator bemorning tibbiy varaqasini qo‘shimcha tikilgan varaqalari bilan) ko‘rib chiqiladi.
75. Barcha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga komissiya shifokor-mutaxassislari tomonidan tibbiy ko‘rik, mazkur Nizomning 1-ilovasida ko‘rsatilgan majburiy laborator-instrumental tekshiruvlar ro‘yxatiga muvofiq diagnostik tekshiruvlari amalga oshiriladi. Zarurat tug‘ilganda boshqa tibbiy tekshiruvlar ham o‘tkaziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari va tibbiy komissiyaning shifokor-mutaxassislari o‘z xulosalarini mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga yozib qo‘yishadi. Xulosa tibbiy komissiyaning yig‘ilishida qabul qilinadi va komissiya raisi tomonidan mazkur tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga kiritiladi.
Mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasi harbiy xizmatga majbur shaxsning shaxsiy yig‘majildi bilan birgalikda MIBB da saqlanadi va yig‘inlarga chaqirilganda harbiy qismga (muassasaga) taqdim etiladi.
76. Tashxis qo‘yish murakkab bo‘lgan holatlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs statsionar sharoitda keng qamrovli tibbiy tekshiruvdan o‘tkaziladi, uning yakunida davlat sog‘liqni saqlash tizimidagi davolash-profilaktika muassasasi mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sog‘liq holatini tekshirish to‘g‘risidagi dalolatnomani tuzadi, unda tekshiruv natijalari va tashxis ko‘rsatiladi. Dalolatnoma ikki nusxada tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning uchuvchilar ishiga yaroqliligi to‘g‘risida xulosani qabul qilish uchun MHTK ga yuboriladi. Xulosa qabul qilinganidan so‘ng tashxis va MHTK xulosasini ko‘rsatgan holda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma rasmiylashtiriladi. Mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sog‘liq holatini tekshirish to‘g‘risidagi dalolatnomaning birinchi nusxasi va MHTK bergan ma’lumotnoma tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs harbiy hisobga olingan MIBB ga jo‘natiladi. Ikkinchi nusxasi MHTK ish jildiga tikib qo‘yiladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar statsionar sharoitida tibbiy tekshiruv o‘tkazish zarur bo‘lganda MHTK raisining qarori bilan MHKG huzuridagi TUK ga yuboriladi. Uchuvchilik ishiga monelik qiluvchi kasallik aniqlanganida, tibbiy tekshiruv natijalari, tashxis va komissiya xulosasi mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaga kiritiladi. Kasalliklar aniqlanmaganida yoki kasallik uchuvchilik ishiga monelik qilmaganda tibbiy ko‘rik natijalari mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma bilan rasmiylashtiriladi. Aniqlangan kasalliklar va shikastlanishlar (yaralanish, jarohatlar) oqibatlarining sababiy bog‘liqligi ekspert hujjatlarida aks ettirilmaydi. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma, mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma uch nusxada rasmiylashtiriladi va ko‘rib chiqish uchun MHTK ga yuboriladi.
77. Agar uchuvchilar tarkibidagi rezerv yoki zaxiradagi harbiy xizmatga majbur shaxslar muddatli harbiy xizmatga, o‘quv yig‘iniga chaqirilayotganida, kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatga tayinlanayotganda yoki hisobga olish maqsadida navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayotganida davolanishga muhtojligini bildirsa, (davolanish uchun chaqiruvini kechiktirishni) so‘rab murojaat qilsa, MIB taqdimnomasiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining hududiy organlari uni davlat sog‘liqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasasiga yuboradi.
6-bob. TUK xulosalarini rasmiylashtirish, ko‘rib chiqish va tasdiqlash
78. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlari, ularning sog‘lig‘i holati va TUK xulosalari yoziladi:
a) UTT HTM ga o‘qishga kiruvchi nomzodlarga:
yosh fuqarolar tarkibidan nomzodlar — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sog‘liq holatini tekshirish to‘g‘risidagi dalolatnomasiga;
harbiy xizmatchilar — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga va harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga;
b) uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, parashutchilar, UUA operatorlari, parvoz boshqaruvchilari — mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, statsionar sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganda kasallik tarixiga, ambulator sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganda mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, tibbiy kitobchasiga, zarurat tug‘ilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomaga yoki mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnomaga O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarga — mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sog‘lig‘i holati to‘g‘risidagi ma’lumotnomaga;
v) O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari rezervida turgan uchuvchilar tarkibi mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 9-ilovasiga muvofiq harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy tekshiruvlar va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, zarurat tug‘ilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomaga yoki mazkur Nizomning 6-ilovasiga muvofiq sog‘lig‘i holatini tekshirish dalolatnomasiga, zaxiradagi ofitserlarga esa mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnoma tuziladi.
79. Tibbiy kitobchani (tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqani) to‘ldirishda shifokor-mutaxassislar shikoyatlar, anamnez, obyektiv tekshiruv ma’lumotlari, tashxis, tavsiyalar va uchuvchilik ishiga yaroqlilik toifasi haqidagi xulosalarni yozishi lozim. Kasallik topilmasa TUK shifokor-mutaxassisi “Tashxis” qatoriga — SOG‘LOM deb yozadi, xulosa chiqaradi va o‘z imzosini qo‘yadi. Tashxis va tavsiya qilingan davolash-profilaktika tadbirlari ko‘rsatilgan holda TUK xulosasi tibbiy kitobchaga (tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqaga) ham kiritiladi, TUK raisi tomonidan imzolanadi va TUK tashkil etilgan harbiy qismning (muassasa) muhri bosiladi.
Harbiy gospital TUK tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganda xulosa tibbiy kitobchaga uni tasdiqlash zarur bo‘lmagan holatlarda kiritiladi. MHTK tomonidan tasdiqlanishi (asoslanishi) lozim bo‘lgan xulosa harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan tasdiqlangan yoki asoslangan ekspert hujjatini olgan zahoti yoziladi. Tasdiqlangan (asoslangan) ekspert hujjati olingunga qadar uchuvchilar tarkibi parvozlarga qo‘yilmaydi.
Harbiy tibbiy muassasasidan davolanib chiqqanda har qanday holatda tibbiy kitobchaga shifokor-mutaxassislar tomonidan o‘tkazilgan tibbiy tekshiruv natijalari va o‘tkazilgan tekshiruvlar (EKG va uning barcha elementlari bayon etilgan holda, rentgen, laboratoriya tekshiruvlari va h.k.) kiritilishi shart.
80. Uchuvchilar tarkibini bitta harbiy qismdan (muassasadan) boshqasiga o‘tkazilganda, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasiga, HTM huzuridagi malaka oshirish fakultetlariga yoki harbiy tibbiy muassasasiga o‘qishga yuborilganda tibbiy kitobchalari muhrlangan holda qo‘llariga topshiriladi.
Qisqa muddatli xizmat safarlariga ketayotgan uchuvchilar tarkibining qo‘llariga mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma beriladi, u xizmat safarida uchuvchilik ishiga ruxsat etilishi uchun asos bo‘la oladi. Mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomada so‘nggi TUK va chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv ma’lumotlariga muvofiq qon bosimi va tomir urishining soni to‘g‘risidagi fonli ma’lumotlari, ta’til muddati ko‘rsatiladi. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safidan bo‘shatilayotgan uchuvchilar tarkibining tibbiyot kitobchalari shaxsiy yig‘majildlari bilan birgalikda yashash joyi bo‘yicha harbiy hisobga olingan MIBB ga yuboriladi.
81. Har bir TUK mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobini yuritadi. Agar tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning shikoyatlari va sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar bo‘lmasa, tashxis va TUK xulosasi qisqacha yozib qo‘yiladi. Obyektiv tekshiruvlarda shikoyatlar va sog‘lig‘i holatida me’yorga nisbatan o‘zgarishlar aniqlansa, agar mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnoma tuzilmasa, qo‘yilgan tashxisni asoslovchi shikoyatlari, hayoti va kasalligining qisqacha tarixi va tibbiy tekshiruv ma’lumotlari yozib qo‘yiladi. Mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnoma tuziladigan holatlarda faqatgina qisqacha ma’lumotlar, tashxis va TUK xulosasi yoziladi, bayonnomaga ilova sifatida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnomaning nusxasi qoldiriladi.
82. Mazkur nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasalligi to‘g‘risidagi guvohnoma quyidagicha tuziladi:
uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan harbiy xizmatchilarga (uchuvchilik ta’limi, parashut bilan sakrash, UUA operator ishi, parvozlarni boshqarish);
oldin uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganlar tarkibidan uchuvchilik ishiga tiklanayotgan birlamchi cheklangan ravishda yaroqli deb topilganlarga;
oldin uchuvchilik ishiga cheklanishlar berilgan xulosalari yechilgan uchuvchilar va shturmanlarga;
oldin uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan uchuvchilar tarkibiga;
uchuvchilik ishiga oldin yaroqsiz deb topilgan harbiy xizmatga majburlar rezervi uchuvchilik ishiga tiklanayotganda;
UTT HTM kursantlariga — uchuvchilik ta’limiga yaroqsizligi to‘g‘risida xulosa chiqarilganda.
Barcha boshqa holatlarda TUK xulosalari mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma bilan rasmiylashtiriladi.
83. Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma qisqa, ravon shaklda tuzilishi, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning kasalligi rivojlanishini vaqt ketma-ketligi tartibida yozilishi, hayoti anamnezida jarohatlari bo‘lgan bo‘lsa, tasdiqlovchi hujjatlar ko‘rsatilgan holda jarohatni qanday holatda olganligi haqida qisqacha, shuningdek qo‘yilgan tashxisni tasdiqlovchi barcha zaruriy tibbiy tekshiruvlar ko‘rsatilishi shart. TUK xulosasi obyektiv tekshiruv, laborator-instrumental va maxsus-tibbiy tekshiruvlar natijalari bilan asoslangan bo‘lishi lozim.
Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma va mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomani tuzishda kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarning sababiy bog‘liqligini aniqlash O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomga muvofiq o‘tkaziladi. Harbiy xizmatga majbur bo‘lgan uchuvchilar tarkibiga (shu jumladan o‘quv yig‘inlarida bo‘lgan davrlarida ham) va sog‘lom deb topilgan shaxslarga sababiy bog‘liqligi bo‘yicha xulosa chiqarilmaydi.
84. Uchuvchilik ishiga yaroqli, biroq parashut bilan sakrash bo‘yicha o‘quv-mashg‘ulotlariga (yerga katapulta yordamida) yaroqsiz deb topilgan uchuvchilar tarkibiga kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma rasmiylashtirilmaydi. O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga yuborilayotgan harbiy xizmatchilar tarkibidan bo‘lgan uchuvchilar tarkibiga (UTT HTM kursantlari, parashutchilar va UUA operatorlari) mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan
shaxsning sog‘lig‘i holati haqidagi ma’lumotnoma tuziladi.
Parvozlardan harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan ozod qilinishi yoki harbiy qism hududida yetti sutkagacha dam olish taqdim etilishi bilan uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsizlik to‘g‘risidagi xulosa chiqarilganda mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnoma beriladi.
85. Tibbiy va ekspert hujjatlarini MHTK tomonidan ko‘rib chiqilishi va nazorat qilinishi uchun taqdim etish tartibi:
uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topilgan UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlarga UTT HTM huzuridagi TUK mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalarini MHTKga taqdim etadi;
uchuvchilik ishi yoki uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli (birlamchi cheklanganda), parvozlarni boshqarishga (UUA operatori) yaroqsizligi to‘g‘risidagi TUK xulosasi chiqarilganida mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma uch nusxada tibbiy va xizmat tavsiyanomalari bilan birgalikda taqdim etiladi;
barcha uchuvchilar tarkibi, parashutchilar, parvozlarni boshqarish, UUA operatorlari va UTT HTM kursantlariga kasalligi tufayli ta’til berilganligi va parvozlardan ozod qilinganligi to‘g‘risidagi xulosa chiqarilganda TUK MHTK ga nazorat qilish maqsadida mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomaning bir nusxasini taqdim etadi.
O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan harbiy xizmatchilarga mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sog‘lig‘i holati to‘g‘risidagi ma’lumotnomasi uch nusxada taqdim etiladi.
Mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma MHTK tomonidan ko‘rib chiqiladi, TUK xulosasi esa tasdiqlanadi. TUK xulosalari muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatga tayinlanayotgan, uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilgan harbiy xizmatga majbur rezervdagi uchuvchilar tarkibiga, kasalligi tufayli ta’til berilgan hamda O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (stajirovkaga) yuborilayotgan barcha toifadagi harbiy xizmatchilarga asoslanishi zarur, shuningdek uchuvchilik ishi, uchuvchilik ta’limi, parvozlar boshqaruvi, UUA operatorlari ishiga yaroqsiz, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan harbiy xizmatchilarga esa MHTK tomonidan tasdiqlanishi lozim.
Harbiy gospital TUK tomonidan mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma va mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomani rasmiylashtirish muddati tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kunidan besh kundan oshmasligi lozim.
Ekspert hujjatlari (kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma va ma’lumotnomalari) MHTK tomonidan tasdiqlanganidan (asoslanganidan) so‘ng yuridik kuchga ega bo‘ladi.
Harbiy tibbiy muassasa boshlig‘i (TUK raisi) mazkur Nizomning 11-ilovasiga muvofiq kasallik to‘g‘risidagi guvohnomani, mazkur Nizomning 10-ilovasiga muvofiq ma’lumotnomani, mazkur Nizomning 8-ilovasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sog‘lig‘i holati to‘g‘risidagi ma’lumotnomani tasdiqlangan (asoslangan) xulosa bilan birgalikda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning harbiy xizmatni o‘tayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshlig‘iga) yoki uni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuborgan mansabdor shaxsga MHTK dan olgan kundan so‘ng ikki kundan kechiktirmasdan jo‘natadi.
86. UTT HTM huzuridagi TUK faqatgina uchuvchilik ta’limiga va UTT HTM ga o‘qishga kirishga yaroqsiz deb topilgan shaxslar uchun mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobini yuritadi. Boshqa holatlarda TUK xulosasi mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, uning tibbiy kitobchasiga (UTT HTM ga o‘qishga kiruvchi nomzodlarning — tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalariga) yoziladi, komissiya raisi va kotibining imzosi bilan tasdiqlanadi, UTT HTM muhri bilan muhrlanadi.
87. MHTK mazkur Nizomning 7-ilovasiga muvofiq tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari kitobini faqatgina shu komissiya tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchun yuritiladi. MHTK ga kelib tushgan hujjatlarni ko‘rib chiqib:
uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasasiga o‘qishga kirayotgan shaxslar mazkur Nizomning 5-ilovasiga muvofiq yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalarini, ularga TUK xulosasi yozilgan holda dastlabki saralash joylari bo‘yicha tibbiy komissiyalarga (HTK, TUK ga);
TUK ning tasdiqlangan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalari va asoslangan ma’lumotnomalari boshqa hujjatlar bilan birga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazgan TUK ga qaytarib yuboriladi.
MHTK tasdiqlamagan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomani uni tuzgan TUK ga tasdiqlanmaganligining sabablarini izohlagan holda hamda zaruriy ko‘rsatmalar bilan qaytaradi.
MHTK ga xulosani nazorat qilish, tasdiqlash yoki qayta ko‘rib chiqish uchun taqdim etilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma, ma’lumotnomalarni ko‘rib chiqishda bayonnoma o‘rniga yakuniy xulosa matni, yig‘ilishda ishtirok etgan komissiya raisi va a’zolari (kamida ikki kishi) tomonidan imzolangan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma, ma’lumotnomalarning nusxalari qoldiriladi. Yuqorida ko‘rsatilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma, ma’lumotnomalarning nusxalari MHTK da besh yil davomida saqlanadi, undan so‘ng arxivga topshiriladi.
88. TUK ning kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalari, ma’lumotnomalari o‘zida maxfiy ma’lumotlarni saqlamasligi zarur va ular maxfiy ilova qilinuvchi hujjatga nomaxfiy ilova sifatida jo‘natiladi, unda quyidagilar ko‘rsatiladi: kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma qaytarilishi lozim bo‘lgan harbiy qism (muassasa) manzili pochta indeksi, aviatsiya turi, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsni parvozlarni amalga oshirayotgan uchish apparatining turi, uchuvchining mutaxassisligi, lavozimi va berilgan malaka toifasi.
7-bob. Komissiyalararo davrida uchuvchilar tarkibini sog‘lig‘i holatining tibbiy nazoratini tashkillashtirish
89. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlar oralig‘da (komissiyalararo davrda) uchuvchilar tarkibi ustidan tibbiy nazorat uchuvchilik ishining butun davri davomida amalga oshiriladi.
Komissiyalararo davrida uchuvchilar tarkibining (UTT HTM kursantlarining) va boshqa harbiy xizmatchilarning sog‘lig‘i holati, jismoniy rivojlanganligi hamda ruhiy fiziologik tayyorgarligi ustidan tibbiy nazorat harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘ining zimmasiga yuklatiladi.
Tibbiy nazorat vazifalariga quyidagilar kiradi:
uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holati va ish qobiliyatidagi o‘zgarishlarni erta aniqlash, ushbu o‘zgarishlarni kasbiy faoliyat bilan bog‘liqligini aniqlash va kerakli davolash-profilaktika chora-tadbirlarini o‘tkazish;
uchuvchilar tarkibining sog‘lig‘i holati va ish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash va o‘rganish, ularni bartaraf qilish choralarini qabul qilish;
uchuvchilar tarkibining o‘ziga xos shaxsiy psixologik-fiziologik xususiyatlarini o‘rganish;
uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipaji boshqa a’zolarining noto‘g‘ri harakatlarining sabablarini o‘rganish;
ish qobiliyatining pasayishi oqibatidagi xatoliklarni aniqlash;
shaxsiy yuklama me’yorlarini belgilashda qo‘mondonlikka amaliy yordam ko‘rsatish maqsadida harbiy xizmatchilarning turli parvozlarga chidamliligini o‘rganish;
mehnat qilish, dam olish va ovqatlanishni tashkillashtirishni o‘rganish.
90. Tibbiy nazorat jarayonida harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i yakka tartibda baholash, uchuvchilik ishiga cheklangan ravishda yaroqliligi, muntazam ravishda shifokor nazoratiga muhtoj degan xulosalari ko‘zda tutilgan Kasalliklar jadvalining moddalari (moddalarining bandlari) bo‘yicha uchuvchilik ishiga ruxsat etilgan harbiy xizmatchilarga alohida e’tibor qaratishi zarur.
Ushbu holatlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlarning davriyligi harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan belgilanadi, biroq chorakda bir martadan kam emas.
Tibbiy ko‘rik natijalarini tibbiy kitobchaga yozganida harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i quyidagilarni aks etadi:
shikoyatlar;
ko‘riklar orasida boshidan o‘tkazgan kasalliklar;
parvozlarga chidamliligi;
ko‘rikning obyektiv ma’lumotlari.
Sog‘lig‘i holatida o‘zgarishlar bo‘lmasa parvozlarga ruxsat etish haqidagi xulosa chiqariladi.
Harbiy xizmatchilar harbiy qismga (muassasaga) ta’til, xizmat safari va harbiy tibbiy muassasasidan (harbiy gospital, sanatoriy) davolanishdan qaytganidan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish majburiy hisoblanadi.
Yangi aviatsiya texnikasini qayta o‘rganayotgan va harbiy qismga (muassasaga) yangi kelgan uchuvchilar tarkibi birinchi uch oyda harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘ining har oyda o‘tkaziladigan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Davriy tibbiy ko‘rik natijalari tibbiy kitobchalarga kiritiladi.
Uchuvchilar tarkibi boshidan o‘tkazgan kasallik va shkastlanishlardan so‘ng sog‘ayganida uchuvchilik ishi (uchuvchilik ta’limi, UUA boshqaruvi, parashut bilan sakrash va parvozlarni boshqarish) uchun ruxsat berish bo‘yicha taxminiy muddatlari mazkur Nizomning 12-ilovasida ko‘rsatilgan.
91. Navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sanasidan olti oy o‘tganidan so‘ng barcha harbiy xizmatchilarga terapevt va nevropatolog, tibbiy ko‘rsatmalar bo‘yicha esa boshqa mutaxassisliklar shifokorlari ishtirokida chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv amalga oshiriladi.
Harbiy xizmatchilarning chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan o‘tishiga og‘iz bo‘shlig‘i sanatsiyasidan keyin ruxsat beriladi. Chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruv natijalariga ko‘ra harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘i harbiy xizmatchilarning uchuvchilik ishiga ruxsat etish haqida xulosa chiqaradi.
92. UTT HTM kursantlari UTT HTM huzuridagi TUK o‘tkazgan birlamchi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sanasidan uch oy o‘tgandan so‘ng terapevt, nevropatolog, jarroh, otorinolaringolog, oftalmolog va stomatolog ishtirokidagi tibbiy tekshiruvdan o‘tkaziladi. Keyinchalik tibbiy tekshiruvlar UTT HTM tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan har chorakda o‘tkaziladi.
93. Parvoz vaqtida jiddiy hodisalarga uchragan uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari navbatdan tashqari chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan o‘tkazilishi lozim, zarurat tug‘ilganda keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan statsionar sharoitida davolanishga yuboriladi.
94. O‘n ikki oy mobaynida asosiy ta’tildan foydalanmagan uchuvchilar, shturmanlar parvozlardan chetlashtiriladi hamda sanatoriyga yetti va undan ortiq sutkaga yuboriladi, keyingi ikki oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga parvozlarga ruxsat beriladi. Ushbu muddat tugaganida harbiy xizmatchilarga joriy yilning asosiy ta’tili beriladi.
95. Harbiy qism (muassasa) tibbiyot xizmati boshlig‘ining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, kasallanish va uchuvchilar tarkibini hamda UTT HTM kursantlarining kasbiga layoqatsizlik sabablarini o‘rganish, uchuvchilar tarkibining mehnat sharoitlari, turmush tarzi, dam olish va ovqatlanish xususiyatlarini o‘rganish, ularning sog‘lig‘ini saqlash va komissiyalararo davrida ish qobiliyatini oshirish yuzasidan chora-tadbirlarni ishlab chiqish bo‘yicha ishini uslubiy boshqarish MHTK va HHMQ va HHK ATM shifokor-mutaxassislari tomonidan amalga oshiriladi.
8-bob. Yakuniy qoidalar
Oldingi tahrirga qarang.
96. Mazkur Nizom talablari buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar bo‘ladi.
(96-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
 LexUZ sharhi
Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 312 –– 315-moddalari, Jinoyat kodeksining XV bobi.
97. Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiyasi, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Favqulodda vaziyatlar vazirligi bilan kelishilgan.
Davlat xavfsizlik xizmati raisi A. Azizov
2019-yil 16-dekabr,
Milliy gvardiya qo‘mondoni B. Tashmatov
2019-yil 17-dekabr,
Sog‘liqni saqlash vaziri A. Shadmanov
2019-yil 18-dekabr,
Ichki ishlar vaziri P. Bobojonov
2019-yil 19-dekabr,
Favqulodda vaziyatlar vaziri v. b. T. Xudaybergenov
2019-yil 19-dekabr,

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

1-ILOVA

Majburiy laborator-instrumental tekshiruvlar
RO‘YXATI
1-bob. UTT HTM va Qurolli Kuchlar Akademiyasiga kirayotgan nomzodlar uchun
1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan.
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili
4. “V” va “S” gepatitlarning (HVsAg, HCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili
5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili.
6. Qonning OIV bilan zararlanishi to‘g‘risida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan).
7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.
8. Elektrokardiografiya (uchuvchilar tarkibiga, HDQ HTMga, O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi HTMga kirayotganlar uchun shu jumladan jismoniy zo‘riqish bilan).
9. FGDS.
10. Ichki a’zolarning ultratovush tekshiruvi.
11. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va o‘tkazilgan sana ko‘rsatiladi).
12. Burun atrofi bo‘shliqlari rentgenografiyasi (uchuvchilar tarkibi, HDQ HTMga, O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi HTMga kirayotganlar uchun).
13. Koriolis sinamasi yoki otolit reaksiyasi (uchuvchilar tarkibi uchun).
14. Mo‘tadil darajadagi gipoksiyalarning chidamliligini ortostatik sinama bilan barotekshiruvi.
2-bob. Ambulator sharoitda uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, UUA operatorlari, parashut bilan sakraydiganlar, parvozlar boshqaruvchilari va UTT HTM kursantlari uchun
1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan.
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili.
4. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zo‘riqish holatda.
5. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi
6. Burun atrofi bo‘shliqlari rengenografiyasi.
3-bob. Statsionar sharoitda uchuvchilar tarkibi, uchuvchilar ekipajining boshqa a’zolari, UUA operatorlari, parashut bilan sakraydiganlar, parvozlar boshqaruvchilari uchun va UTT HTM kursantlari uchun
1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan.
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili
4. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.
5. Qondagi qand miqdori (35 yoshda va ko‘rsatmalar bo‘yicha).
6. Ko‘z ichi bosimini o‘lchash (35 yoshda va ko‘rsatmalar bo‘yicha).
7. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zo‘riqish holatda.
8. Ikki proyeksiyada umurtqa pog‘onasining rentgenografiyasi (frontal va sagittal) ikki yilda bir marta (boshqa vaqtlarda ko‘rsatmalar bo‘lganda).
9. FGDS.
10. Ichki a’zolarning ultratovush tekshiruvi.
11. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va o‘tkazilgan sana ko‘rsatiladi).
12. Burun atrofi bo‘shliqlari rentgenografiyasi.
13. VEM-sinamasi (tredmil-test), EKG va arterial qon bosimining sutkalik monitoringi.
14. Rektomonoskopiya (40 yoshda va ko‘rsatmalar bo‘yicha).
15. Mo‘tadil darajadagi gipoksiyalarning chidamliligini ortostatik sinama bilan barotekshiruvi samarali.
16. Gipervetilyatsiya va nafas ushlab qolish bilan sinama.
17. Gemodinamikani yozish bilan ortostatik sinamasi.
18. Vegetativ asab tizimining aniq maqsadga yo‘naltirilgan tekshiruvlari.
19. Exoensefalografiya.
20. Bosh miya qon tomirlarini kontrastlash bilan magnitno-rezonans tomografiyasi.
21. Vestibulyar apparatini kumulyativ usullar bilan tekshirish.
22. Sentrifuga sinovlari.
23. Bosim ostida nafas olish bilan sinamalari.
24. Xushsizlik holatining yo‘qotish diagnostikasi uchun tananing pastki qismi dekompressiya sinamalari.
25. Avtomatik audiometriya o‘tkazish.
4-bob. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari rezervidagi uchuvchilar tarkibi uchun
1. Umumiy qon tahlili (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi, leykotsitlar, gemoglobin, eritrotsitlar).
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili.
4. EKG shu jumladan tinch va jismoniy zo‘riqish holatda.
5. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi.
6. Burun atrofi bo‘shliqlari rengenografiyasi.

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

2-ilova

TUK shifokor mutaxassislar xonalarining jihozlanishi lozim bo‘lgan dori vositalari va tibbiy anjomlarining
RO‘YXATI
1-bob. Shifokorlarning tibbiy buyumlari, apparatlari va anjomlari:
Antropometriya xonasi: bo‘y o‘lchagich — 1 dona, tibbiy tarozi — 1 dona, quruq portativli spirometr — 1 dona, qo‘l dinamometri (yassi prujinali) — 1 dona, oyoq kuchini o‘lchovchi dinamometr — 1 dona, santimetr o‘lchov birliklari bilan belgilangan o‘lchov tasmasi — 1 dona; burchak o‘lchagich — 1 dona; sfigmomonometr — 1 dona.
Terapevt xonasi. 1 dona sfigmomonometr; 1 dona stetofonendoskop; 1 dona sekundomer; 5 dona til uchun ishlatiladigan qoshiqcha; 6 dona harorat o‘lchagich; 1 dona buyraksimon emalli tog‘ora; 1 dona elektrokardiograf .
Nevrapotolog xonasi: 1 dona nevrologik bolg‘acha, 5 dona til uchun ishlatiladigan qoshiqcha, santimetr o‘lchov birliklari bilan belgilangan o‘lchov tasmasi 1- dona; 1 dona buyraksimon emalli tog‘ora.
Jarroh xonasi: 1 dona stetofonendoskop; burchak o‘lchagich 1 dona; santimetr o‘lchov birliklari bilan belgilangan o‘lchov tasmasi 1- dona; 1 dona negataskop.
Otolaringolog shifokori xonasi: audiometr 1 komplekt; 50 ml hajmdagi banka 5 dona; 180 ml hajmdagi quloq yo‘llarini ochuvchi ballon 1 dona; egiluvchan shtativli stol chirog‘i 1 dona; emallangan qopqoqli tibbiyot idishchasi 1 dona; halqum uchun paxta ushlagich 5 dona; katta yig‘iluvchi lupa 1 dona; quloq manometri 1 dona; bir tarafi o‘tkir uchli 14 sm li jarrohlik qaychisi 1 dona; uzunligi 15 sm li anatomik pinset 1 dona; qovurg‘asimon egik quloq pinseti 1 dona; emallangan choynakcha 1 dona; kukun puflagich 2 dona; peshona reflektori 1 dona; quloq voronkalari № 1, 2, 3, 4 — 2 jamlanmasi; pnevmatik quloq voronkasi 1 dona; diafanaskop 1 dona; diametri 16 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 21 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 25 mm li halqum oynalari 2 dona; diametri 8 mm li burun xalqum oynasi 2 dona; qisqa qisqichli burun oynasi 5 dona; qisqich uzunligi 40 mm li burun oynasi 2 dona; qisqich uzunligi 60 mm li burun oynasi 2 dona; Voyachek konussimon quloq zondi 1 dona; Voyachek tugmasimon quloq zondi 1 dona; Voyachek tugmasimon burun zondi 1 dona; quloq o‘ymali quloq zondi 3 dona; burun gaymoridal bo‘shlig‘ini teshish uchun Kulikov ignasi 3 dona; 128 tebranishli kamerton 1 dona; 1024 tebranishli kamerton; spirt lampa; til oxirini ko‘rish uchun qoshiqcha 1 dona; tilni ko‘rish uchun metal qoshiqcha 25 dona; xalqum ichini yuvish uchun shprits 1 dona; bo‘shliqlarni yuvish uchun hajmi 150 ml li shprits 1 dona; qopqog‘i moslashtirilgan shpanglast 1 dona; Barani stuli 1 dona; sekundomer 2 dona; tibbiy jihozlar uchun stol 1 dona; halqum oynasi uchun ushlagish 3 dona; quloq ichiga havo haydovchi asbob 1 dona.
Stomatolog xonasi: stomatologik kreslo 1 to‘plam; 4 burchakli qopqog‘li emallangan tibbiy idishchalar 13 dona; tish oynachalari 25 dona; tish oynachalari uchun ushlagich 25 dona; burchak ostida egilgan zondlar 25 dona; tishlar uchun bukilgan pinset 25 dona; hajmi 250 ml bo‘lgan qopqog‘i moslashtirilgan shisha idish 1 dona; hajmi 50 ml li pukagi moslashtirilgan shpanglast 4 dona; elektoroodontodiagnostika uchun apparat 1 dona; manipulyatsiya uchun stol 1 dona.
Oftalmolog xonasi: jadvallarni bir xil yoritish uchun apparat (Rota) 1 dona; tungi ko‘rish o‘tkirligini tekshirish uchun ADM yoki Semikop asbobi 1 dona; kanyulalar (ko‘z yosh kanalini yuvish uchun 3 ko‘rinishda ignalar (6 donadan iborat to‘plam) 1 to‘plam; ko‘z qovoqlarni ko‘taruvchi katta qisqich 2 dona; konussimon ko‘z yosh kanali zondi (3 donadan iborat to‘plam) 1 dona; oftalmoskopiya uchun reflektorli chirok 1 dona; tirkishli chirok transformator bilan SHL-56 1 dona; kvadrat yoki dumalok oynali skiaskopik chizg‘ich 1 dona; oftalmometr 1 dona; oftalmoskop 2 dona; qo‘l elektrik oftalmoskopi 1 dona; stol perimetri yoritgichi bilan PNE-1 -1 dona; kurish o‘tkirligini aniqlash uchun jadval (Sivsev-Golovin) 2 dona; rang ajratish sezgisini aniklash uchun jadval (Rabkin VIII-IX) 1 to‘plam; ko‘rish o‘tkirligi pasayganligini tekshirish Polyak belgilari va nazorat jadvali 1 dona; optik oynalar to‘plami 1 to‘plam; 0.1 dan past bo‘lgan ko‘rish o‘tkirligini tekshirish uchun Polyak optotip to‘plami 1 to‘plam; ko‘zga tomchi tomiziladigan pipetka 4 dona; boshni fiksatsiya qilish uchun ushlagich 1 dona; o‘qish uchun sinamali shirift 1 dona; yaqindagi nuqtani yaqqol ko‘rishni, akkomadatsiyani aniqlash uchun to‘plam 1 dona; anomaloskop GOI, refraktometr 1 dona; “Rang aniqlash uchun test”, PBI-1 to‘plam; masafodan ko‘rishni tekshirish uchun o‘lchagich 1 dona.
Dermatolog xonasi: 2 tavaqali lupa 1 dona.
2-bob. Sarf qilinadigan tibbiyotga oid maxsulotlar.
Dori-darmonlar (1 kunda 30 ta tibbiy ko‘rikdan o‘tuvchi uchun) — eritmalar: dikain 0,25 % - 2,0; furatsillin 1:1000 - 100,0; atropin 1% - 10,0 (atropin 1:5000 - 5,0), ko‘z tomchilari № 2, pilokarpin 1% -2,0, ammiak 10% - 5,0, yod 5% - 5,0, texnik etil spirti (gidrolizga uchragan) — 50,0, briliant ko‘ki suvli eritmasi 1% - 10,0.
Tekshiruv o‘tkazish uchun standart eritmalar:
a) xid sezishni tekshirish uchun — 5,0 ml 0,5% sirka kislotasi eritmasi, 5,0 toza vino spirti, valeriananing 5,0 spirtli eritmasi, 10,0 ml 10% ammiak eritmasi;
b) ta’m bilishni tekshirish uchun — 5,0 ml dan 5%, 10%, 40% shakar eritmalari, 5,0 ml dan 2%, 4%, 5%, 10% tuzli eritmalari, 5,0 ml dan 0,01%, 0,02%, 0,03% limon kislotalari.
Sarf qilinadigan boshqa tibbiy mulk:
Gigroskopik paxta, xaltachalarda steril salfetkalar - 3 dona, rezinali qo‘lqoplar - 15 juft, tibbiy vazelin - 50,0 gram, vazelinli yog‘ — 100,0, leykoplastr — 1 dona, 5,0 shprits — 10 dona, 10,0 shprits — 5 dona, steril paxta — 500,0 gram, steril bint — 4 dona, 500 ml 70% spirt, taxtali qoshiqcha (shpatel) — 100 dona, bikslar — 4 dona va dezinfeksiyalovchi vositalar, buyum oynasi — 30 dona, elektrokardiograf uchun diagramali qog‘oz — 5 o‘ram, audiograma qog‘ozchalari — 30 dona.

3-bob. Shoshilinch yordam uchun kerakli dori vositalari

Steril eritmalar:
1) 1,0 ml 0,1% adrenalin — 3 ampula;
2) 1,0 ml 1% dimedrol — 10 ampula;
3) 30 mg prednizolon — 2 ampula;
4) 2,0 ml 2% papaverin gidroxlorid — 10 ampula;
5) 1,0 ml 1% dibazol — 10 ampula;
6) 5,0 ml 25% magneziy sulfat — 3 ampula;
7) 2,0 ml 50% analgin — 10 ampula;
8) 5,0 ml 0,5% novakain — 10 ampula;
9) 10,0 ml 2,4% eufillin — 3 ampula;
10) 10,0 ml 10% kalsiy xlor — 3 ampula;
11) yodning 5% spirtli eritmasi — 100,0 ml;
12) brilliant ko‘kining 1% spirtli eritmasi — 100,0 ml;
13) validol tabletkasi — 20 dona;
14) furatsillin tabletkasi — 20 dana;
15) 20,0 ml 10% ammiak eritmasi;
16) arslonquyruq (pustirnik) damlamasi — 2 flakon.
4-bob. Xo‘jalik anjomlari
Tibbiy xalatlar, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlari soniga qarab — sochiqlar, alohida sochiqlar, yuz-qo‘l yuvgich, qo‘llarni yuvish uchun cho‘tkalar, har bir shifokorlar xonasi uchun sovunlar, farfor tarelkalar — 4 dona, sirli tog‘ora, spirt yoqish idishchasi, parda, tibiyot kushetkalari — 6 dona, stollar, stullar, kiyim va xalatlarni osish uchun ilgak, dorilar va asboblarni saqlash uchun shkaf, ko‘rsatgich, xona termometrlari. O‘quv qurollari.
Tibbiy-uchuvchik komissiyalarining ishini tashkillashtirishda xalatlar, sochiqlar, yoping‘ichlar, sovunlar, dezinfeksiya vositalari, kerakli dori-darmon va o‘quv qurollari bilan ta’minlanishi o‘sha harbiy qism, O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi harbiy gospitallari va harbiy-ta’lim muassalari zimmasiga yuklatiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

3-ILOVA

Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddaga beriladigan sharhlar
Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali bu uchuvchi, kursant va uchuvchilar tarkibini tayyorlash harbiy ta’lim muassasalariga kirayotgan nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish paytida ekspert masalalarini yechish uchun asos hisoblanadi. Ammo bunda TUK ning faoliyatida uchraydigan barcha holatlar ko‘rsatilmagan. To‘g‘ri ekspert xulosasini chiqarish to‘liq klinik-fiziologik tekshiruvlar, maxsus usullar bilan o‘tkaziladigan tekshiruvlarning natijalarini sifatli tahlil qilinishi bilan birgalikda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning uchuvchilik faoliyatining aniq xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi.
1-bob. Yuqumli va parazitar kasalliklar

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

1

Ichakning yuqumli kasalliklari, bakteriyali zoonozlar, boshqa bakterial kasalliklar, teri toshmalari bilan kechadigan virusli kasalliklar, bo‘g‘im oyoqlilar orqali yuqadigan virusli va boshqa kasalliklar (markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari bundan mustasno), virus va xlamidiyalar chaqiradigan boshqa kasalliklar, rikketsiozlar, boshqa yuqumli va parazitar kasalliklar:

a) davolab bo‘lmaydigan yoki davolanishi murakkab bo‘lgan

Yaroqsiz

b) o‘tkir yoki surunkali kasalliklar xurujidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari

Nomzodlar — yaroqsiz, kursantlar — ozod qilish

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish

Moddaning “a” bandiga qiyin davolanadigan hamda qayta qo‘zg‘alishga moyil surunkali infeksion va parazitar kasalliklar:
brutsellyozning surunkali, qaytalanuvchi shakllari;
trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari;
qorin tifi, paratiflar va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari;
surunkali dizenteriya;
ichki a’zolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi o‘choqli o‘zgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari;
exinokokkoz (jarrohlik usuli bilan davolanishdan bosh tortganda yoki davolash ijobiy natija bermaganda).
Brutsellyozning o‘tkir septik shaklini, amebiazning og‘ir va surunkali qaytalovchi shaklini, virusli gepatitning og‘ir shaklini hamda asoratlaridan qat’iy nazar qaytalagan holda uzoq kechadigan o‘rtacha og‘irlikdagi gepatitning “B”, “S”, “D”, “F”, “G” turlarini, gepatitning “A” va “E” turlarini asoratlar bilan o‘tkazgan harbiy xizmatchilar uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladilar. Mazkur bandga asosan kasallikning kechish darajasidan qat’iy nazar ikki va undan ortiq ijobiy markerlari mavjud bo‘lgan mikst gepatit yoki gepatitning delta turi bilan kasallanganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi.
Mazkur bandga dizenteriya va qorin tifi (paratiflar) bilan kasallangan yuqumli kasallik qo‘zg‘atuvchilarning turg‘un tashuvchilari ham kiradi.
Moddaning “b” bandi statsionar sharoitda davolangandan so‘ng bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, faoliyatiga oid buzilishlar mavjud bo‘lgan o‘tkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi. Qolgan o‘zgarishlar turg‘unligini baholash va uchuvchilar tarkibining professional ish qobiliyatining to‘liq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lgan holatlarda kasallik bo‘yicha ta’tilga yoki parvozlardan (30 dan 60 sutkagacha) ozod qilish xulosasi beriladi. Qolgan holatlarda harbiy xizmat majburiyatlaridan ozod qilish taqdim qilinadi.
Yengil va o‘rta og‘ir turdagi virusli gepatit “A” va “V” o‘tkazgan shaxslarning uchuvchilik ishiga qayta tiklanish maqsadida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, davolanish tugaganidan so‘ng 12 oydan kam bo‘lmagan muddatdan keyin amalga oshirish mumkin. “S” gepatiti bilan kasallanib o‘tganlar qayta tiklanishga qo‘yilmaydi.
Virusli gepatit “V” turining yuzaki antigeni virusiga qarshi antitanachalar aniqlanganda, yashirin holda kechayotgan surunkali gepatitni istisno qilish maqsadida tekshiruv o‘tkazish uchun asos bo‘la oladi. Jigar faoliyatidagi va klinik buzilishlar mavjud bo‘lmagan surunkali virusli gepatit bilan xastalangan uchuvchilar shaxsiy tarkibi IV,V,VI ustunlar buyicha yaroqli deb topiladi, klinik alomatlar yoki tahlilxona tekshiruvlarida o‘zgarishlar (jigar fermentlari va boshqa biokimyoviy ko‘rsatkichlarning me’yordan oshishi) paydo bo‘lganda esa bu toifadagi bemorlar moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
O‘tkir dizenteriya o‘tkazgan shaxslarga kasallik tufayli ta’til, keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan taqdim qilinadi.
UTT HTM kursantlariga xizmat majburiyatlaridan ozod qilish, sinf mashg‘ulotlariga qatnashish bilan sog‘ligi tiklanishi va uchuvchilik ta’limiga qaytishi uchun 30 va undan ortiq sutkaga taqdim qilinadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

2

Nafas a’zolarining sil kasalligi:

a) faol, mikobakteriyalarning ajralishi (ajralishsiz) va (yoki) o‘pka to‘qimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan, kasallikning faolligi kamayishi

Yaroqsiz

b) klinik davolangandan so‘ng vaqtinchalik faoliyat buzilishlari, faolligi yo‘q, faollik belgilari uch yildan ortiq bo‘lmagan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
o‘pka silining barcha faol rivojlanuvchi shakllari, yemirilish bilan (kaverna);
o‘pka silining mikobakteriyalar ajralishi bilan kechadigan barcha turlari shuningdek, fistulali bronxoadenit va bronxlarning sil bilan zararlanishi;
o‘pka silining barcha abatsillyar turlari, faol sil belgilari mavjud bo‘lgan mo‘tadil ifodalangan belgilari bilan kechadigan turlari;
sil kechish turlaridan qat’iy nazar, sun’iy pnevmotoraks bo‘lsa;
agar sil asoratlari (o‘sish, siljish) nafas olish va qon aylanish faoliyatining buzilishiga olib keladigan, silning nofaol kechishi;
sil tufayli o‘pkaning, o‘pka bo‘lagi yoki segmentining jarrohlik yo‘li bilan olib tashlangandan keyingi asoratlari;
o‘pka sili bilan og‘rigan bemorlarning barchasi Mudofaa vazirligi MHKG ning ftiziatriya bo‘limida statsionar sharoitda davolanadi, TUK tomonidan keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilish sharti bilan.
Moddaning “b” bandiga zararlanishning chegaralanishi, unchalik katta bo‘lmagan o‘choqlar, shuningdek klinik tuzalishdan keyingi vaqtinchalik faoliyatning buzilishi bilan kechadigan chegaralangan sklerozlanishlar, o‘choqlarning ohaklanishi, induratsion maydonlar, plevralarning fibroz o‘zgarishlari (chandiqlar, shvartalar) ko‘rinishida kechadigan holatlarni o‘z ichiga oladi.
Mazkur bandni qo‘llashga quyidagilar asos bo‘ladi: o‘pkalarning rentgenologik tekshiruvlardagi turg‘un o‘zgarishlari, ohaklanishlar, fibrozli o‘zgarishlar bo‘laklararo teshiklar, shuningdek antibakterial davolash muolajalaridan keyin uch yil davomida nafas olishning buzilishisiz kasallikning klinik belgilarining namoyon bo‘lmasligi.
Alohida holatlarda, ilk bor rentgenologik tekshiruvlarda o‘pkalarda o‘choqli o‘zgarishlar aniqlanib, sil kasalligining hech qanday yaqqol klinik belgilarining rivojlanishi kuzatilmasa va maxsus davolanishdan so‘ng o‘zgarish yo‘qolsa yoki fibroz bilan tuganlansa, davolanishdan so‘ng 2 yil o‘tgandan keyin kasallikning rivojlanishi kuzatilmasa uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishini bajarishga ruxsat berilishi mumkin
Silning barcha turlari UTT HTMda tahsil olish uchun to‘sqinlik qiladi. Alohida petrifikatlar mavjudligi ushbu moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi hamda uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga to‘sqinlik qilmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

3

Boshqa a’zolar va tizimlarning sil kasalligi:

Yaroqsiz
Moddada ichki a’zolar (o‘pkadan tashqari) va terining sil bilan cheklangan zararlanishi, shuningdek kasallikning kechishi, tarqalishi, muddati va oqibatidan qat’iy nazar a’zolar va tizimlarning qo‘shma zararlanishi ko‘zda tutilgan.
Sil bilan kasallangan buyraklar jarrohlik amaliyoti bilan olib tashlangandan so‘ng barcha ustunlar bo‘yicha uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

4

Moxov

Yaroqsiz
Moxov tashxisi qo‘yilganda, uchuvchilar tarkibi zudlik bilan statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi. Moxov kasalligi tashxisi tasdiqlanganda bu shaxslar uchuvchilik ishiga va harbiy xizmatga yaroqsiz hisoblanadi, shuningdek harbiy hisobdan chiqarilib, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining mahalliy organlariga topshiriladi. Tegishli sog‘liqni saqlash organi tomonidan hisobga olingan moxov bemorning oila a’zolari bo‘lgan shaxslar uchun shu modda qo‘llanilib, uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladilar.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

5

Odam immuniteti tanqisligi virusi chaqiradigan kasallik:

Yaroqsiz
Odam immuniteti tanqisligi virusi (OITV) chaqiradigan kasallikning klinik darajasidan qat’iy nazar tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsga uchuvchilik ta’limiga va uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa beriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

6

Zaxm va asosan jinsiy yo‘l bilan yuquvchi boshqa kasalliklar:

a) zaxm

Yaroqsiz

b) boshqa jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar

Yaroqsiz

Davolanishi lozim

Moddaning “a” bandiga zaxmning barcha turlari kiradi. Zaxm aniqlanganda harbiy xizmatchilar zudlik bilan statsionar sharoitida davolanish uchun yotqiziladi. Uchuvchilar tarkibi davolanish mobaynida, shuningdek davolanish kurslari oralig‘ida uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladilar. Uchuvchilik ishiga to‘liq davolangandan so‘ng tiklanishi mumkin.
Barcha mahsus davolash muolaja kurslarini qabul qilgandan so‘ng qaytadan uch marotaba serologik tekshiruvlarning manfiy natija berishi davolanganlik mezoni deb hisoblanadi.
Ichki a’zolar, suyaklar va asab tizimining zaxm bilan zararlanishida ular faoliyatining zararlanishi darajasiga muvofiq kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
So‘zakning barcha turlari yumshoq shankr va boshqa jinsiy yo‘l bilan yuquvchi yuqumli kasalliklarni davolash statsionar sharoitda olib boriladi. Tanosil kasallik klinik belgilarining yo‘qligi va laborator tekshiruvlarda uch marotaba qayta manfiy natija davolanganlik mezoni hisoblanadi.
Birlamchi serologik manfiy zaxmning davolanishi uchuvchilik ishiga tiklash uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish davolash tugagandan so‘ng o‘n ikki oydan erta bo‘lmagan muddatda, birlamchi serologik musbat zaxmdan davolangandan so‘ng — uch yil muddatdan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

7

Mikozlar:

a) chuqur mikozlar, ko‘p qaytalanuvchi tarqalgan dermatofitiyalar, uchuvchilik liboslari va anjomlarini kiyganda qiyinchiliklar yaratadigan holatlar

Yaroqsiz

Davolanishi lozim

b) chegaralangan kam qayta qo‘zg‘aluvchi dermatofitiyalar, uchuvchilik liboslari va anjomlarni kiyganda qiyinchiliklar yaratadigan holatlar

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Uchuvchilar tarkibidan teri zamburug‘ kasalliklari (aktinomikoz, ichki a’zolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrikoz, xromanikoz, feomikotik absess, mitsetoma, dermatofitiya) aniqlansa zudlik bilan izolyatsiya qilinishi va gospitalning dermatovenerologiya bo‘limiga davolanish uchun yotqizilishi lozim, u bilan aloqada bo‘lganlar tekshirish va kuzatilishi lozim. Teri zamburug‘ kasalligi yoki teri leyshmaniozi bilan davolangan uchuvchilar uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadilar, biroq ambulator sharoitda olti oy davomida dermatolog nazoratida turishi lozim.
Mazkur moddada ko‘rsatilgan terining zamburug‘li kasalliklari bilan takroran statsionar sharoitda davolanish samara bermagan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Mikoz tashxisi tahliliy tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim.
2-bob. O‘smalar

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

8

Xavfli o‘smalar:

a) barcha xavfli o‘smalar va birlamchi o‘smalar regionar metastazlar bilan radikal olingandan keyingi holat, sitologik yoki nur bilan davolanishdan keyingi holatlar

Yaroqsiz

b) pastki lab o‘smasi yoki teri o‘smalarining metastazi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Harbiy xizmatchilar jarrohlik amaliyotidan so‘ng, sitostatik yoki nur terapiyasidan so‘ng davo muolajalari natijasidan va xavfli o‘sma tarqalishi jarayonidan qat’iy nazar ushbu moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Pastki lab va teri xavfli o‘smalarining qaytalanishi va metastazlar berishida ushbu moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Kasalliklar jadvalining II — V ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar pastki lab va teri xavfli o‘smalari bo‘yicha davo muolajalari tugagandan so‘ng o‘n ikki oydan keyin uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

9

Xavfsiz o‘smalar (bosh va orqa miya o‘smalari bundan mustasno), in situ o‘smalar:

a) a’zolarning faoliyati buzilishi bilan yoki uchuvchilik liboslari va anjomlarni kiyganda harakatlanishni qiyinlashtiradigan

Yaroqsiz

b) a’zolarning faoliyati buzilishsiz yoki uchuvchilik liboslarini va anjomlarni kiyganda harakatlanishni qiyinlashtirmaydigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) jarrohlik amaliyotidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi

Nomzodlar- yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Kursantlar va uchuvchilar tarkibiga zaruriyat bo‘lganda jarrohlik amaliyoti bilan davolanish tavsiya qilinadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs xavfsiz o‘sma bilan jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortsa yoki jarrohlik amaliyoti kutilgan natija bermasa mazkur moddaning “a” bandi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Moddaning “b” bandiga uchuvchilik liboslari yoki anjomlarini kiyishda xalaqit qilmaydigan xavfsiz o‘smalar — lipomatoz, so‘galli va pigmentli nevuslar, dermoidli kistalar, xondromalar kiradi.
Ichki a’zolar, tayanch-harakat tizimlari xavfsiz o‘smalarini jarrohlik yo‘li bilan oldirgan harbiy xizmatchilar o‘tkazilgan davolanishdan bir yildan kam bo‘lmagan muddatdan so‘ng, statsionar tekshiruvdan va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgandan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin.
Tayanch-harakat tizimi va boshqa tizimlar faoliyati buzilishlari bilan kechadigan suyaklarning xavfsiz o‘smalari majud bo‘lgan shaxslar, shuningdek jarrohlik amaliyoti bilan davolanishdan bosh tortgan yoki jarrohlik yo‘li bilan davolash yaxshi natija bermagan holatlarda kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Xavfsiz o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolagandan keyin, faoliyat to‘liq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lgan holatlarda mazkur moddaning “v” bandi asosida kasallik tufayli ta’til beriladi. Boshqa holatlarda parvozlardan ozod qilish taqdim qilinadi, harbiy xizmat boshqa majburiyatlarni bajarish va keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadi.
3-bob. Qon, qon yaratuvchi a’zolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

10

Qon, qon yaratuvchi a’zolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar

a) qon yaratish va immun tizimidagi o‘zgarishlar bilan

Yaroqsiz

b) tizimli bo‘lmagan qon kasalligidan keyingi faoliyatining vaqtincha buzilishlari yoki davolash yakunlangandan keyingi holatlar

Yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish

Yaroqli
Qon tizim kasalliklariga gumon qilingan uchuvchilar tarkibidagi harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tibbiy tekshiruv va davolanish uchun yuboriladi.
Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tizimli bo‘lmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda hujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga (OITV kasalliklari bundan mustasno) ovqatlanishning kamayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan uchuvchilar tarkibiga vaqtinchalik uchuvchilik ishiga yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Uchuvchilar tarkibi mehnat qobiliyatining to‘liq tiklanishi, gemolitik va immunologik ko‘rsatkichlarning me’yori uchun 2 (ikki) haftadan ko‘p vaqt lozim bo‘lgan hollarda kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik yoki harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda uchuvchilik ishidan ozod qilish to‘g‘risida xulosa mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha chiqariladi.
4-bob. Endokrin tizimining kasalliklari, oziqlanish va Modda almashinuvining buzilishlari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

11

Eutireoid bo‘qoq:

a) yaqin atrofda joylashgan a’zolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va uchuvchilik liboslari va anjomlarni kiyganda qiyinchiliklar keltirib chiqaruvchi

Yaroqsiz

b) uchuvchilik liboslari va anjomlarni kiyganda qiyinchiliklar keltirib chiqarmaydigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) jarrohlik amaliyotidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Buqoqning o‘lchamlari ko‘rinarli o‘lchamda (qalqonsimon bezning diffuz kattalashuvi II darajasi, shuningdek buqoqning tugunli barcha turlari) bo‘lishi jarrohlik yo‘li bilan davolashga ko‘rsatma hisoblanadi. Jarrohlik yo‘li bilan davolangandan so‘ng uchuvchilik ishiga yaroqlilik jarrohlik yo‘li bilan davolanish natijalariga bog‘liq bo‘ladi, ammo jarrohlik yo‘li bilan davolangandan so‘ng 3 oygacha uchuvchilik ishidan ozod etiladi. Jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortgan uchuvchilar tarkibi, moddaning “a” bandi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilib uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
0- va I-darajali endokrin buzilishlar bo‘lmagan buqoq kasalliklar jadvalining II — VI ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi.
Endokrin buzilishlar bilan kechadigan buqoq bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi kasalliklar jadvalining 12-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Mazkur moddaning “v” bandi jarrohlik amaliyotidan keyingi kasallik tufayli ta’tilni keyingi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan nazarda tutadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

12

Endokrin tizimining boshqa kasalliklar, ovqatlanish va Modda almashinuvining buzilishlari:

a) yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) alimentar semizlikning I darajasi

Yaroqsiz

Parvozlardan harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan ozod etish

Yaroqli
Endokrin tizimi tomonidan faoliyat buzilishlari aniqlangan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshiruvlardan o‘tkaziladi va davolanadi.
Endokrin buzilishlar bilan kechadigan buqoq kasalligi aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Qalqonsimon bezning yengil darajadagi buzilishi ijobiy natija bilan davolangan uchuvchilar tarkibi davolash muolajalari tugagach olti oydan so‘ng mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi aniqlanganda uchuvchilar tarkibini uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
Uchuvchilar tarkibida boshqa endokrin bezlarning kasalliklari aniqlansa (feoxromotsitoma, Itsenko-Kushing sindromi, qandli diabet) faoliyat buzilishi darajasidan qat’iy nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
UTT HTMga kirayotgan nomzodlar va I-II bosqich kursantlari alimentar semizlikning barcha darajasida uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladi. Alimentar semizlikning II — IV darajalarida mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
Moddaning “b” bandiga yurak qon-tomir tizimining faoliyati yaxshi saqlangan holdagi semizlikning I darajasi, oziqlanish yetishmovchiligi kiradi. Uchuvchilar tarkibi va UTT HTMning III-IV bosqichlari kursantlarida oziqlanish yetishmovchiligining kelib chiqish sabablarini aniqlash uchun statsionar sharoitda tekshiriladi.
Oziqlanish holatini baholash uchun tana vazni indeksidan (hujjat matni davomida — TVI, deb yuritiladi) foydalaniladi, u quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:

TVI =

tana vazni (kg)

bo‘y o‘lchamining kvadrati (m)
Bo‘y va tana vaznining me’yordagi hamda oziqlanish buzilishlaridagi nisbati “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi” Nizomning 4-ilovasida keltirilgan.
Uchuvchilar tarkibida Modda almashinuvi buzilishining boshqa belgilari aniqlanmagan holda faqat tana vaznining me’yor ko‘rsatkichlarida 10% gacha aniq bo‘lishi semizlik tashxisini qo‘yishga asos bo‘lmaydi, komissiyalararo davrida ularga lipidlar almashinuvini me’yoriy ko‘rsatkichlarga keltirish uchun davolash-sog‘lomlashtirish chora-tadbirlari o‘tkaziladi.
5-bob. Ruhiy va xulq-atvorning buzilishlari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

13

Organik ruhiy buzilishlar:

a) yaqqol va mo‘tadil turg‘un ifodalangan ruhiy buzilishlarda

Yaroqsiz

b) bosh miyaning o‘tkir kasalliklar va bosh miya jarohatidan keyingi turg‘un kompensatsiya bo‘lgan buzilishlarda

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Mazkur modda bosh miyaning shikastlanishi va faoliyatining buzilishidan (jarohatlar, bosh miya o‘smalari, ensefalit, meningit, asab tizining zaxmi hamda senil va presenil psixozlar, qon tomir, degenerativ va bosh miyaning boshqa organik kasalliklari va jarohatlari) kelib chiqqan psixozlar, boshqa ruhiy buzilishlar, shaxs va xulq-atvor o‘zgarishlarini nazarda tutadi.
Bosh miyaning organik kasalliklari, jarohatlanishi, asab tizimining yallig‘lanishi va zararlanishi tufayli davolanish (murojaat) tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi.
Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: mo‘tadil va yaqqol ifodalangan turg‘un, uzoq muddat kechadigan ruhiy (psixik) holatlar hamda turg‘un ifodalangan aqliy-tafakkur buzilishlari yoki psixoorganik ko‘rinishdagi yaqqol ifodalangan shaxs o‘zgarishlari;
mo‘tadil ifodalangan astenik, affektiv, dissotsiativ, kognitiv, shaxs va boshqa buzilishlar hamda ijobiy kechadigan ruhiy (psixik) holatlar kiradi.
talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari hamda rivojlanib boruvchi ruhiy buzilishlar;
bosh miyaning o‘tkir organik kasalliklari yoki bosh miya jarohatlari tufayli kelib chiqqan o‘tkinchi, qisqa muddatli ruhiy (psixik) va ruhiy (psixik) bo‘lmagan buzilishlar sog‘ayish bilan yoki kam ifodalangan asteniya holatlari kiradi.

Moddaning “b” bandiga bosh miyaning o‘tkir kasalliklari yoki bosh miya jarohatlaridan so‘ng, markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari va ruhiy buzilishlari mavjud bo‘lmagan, faqat ayrim tarqalgan organik belgilari bilan faoliyat buzilishisiz kechadigan turg‘un kompensatsiya (bir yildan kam bo‘lmagan) bo‘lgan kasallik ko‘rinishlari kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

14

Endogen psixozlar: shizofreniya, shizotipik buzilishlar, shizoaffektiv, vasvasali, o‘tkir

va o‘tkinchi psixotik buzilishlar va affektiv buzilishlar (kayfiyat buzilishlari):

Yaroqsiz
Mazkur modda bo‘yicha faqat Mudofaa vazirligi MHKG psixiatriya bo‘limida statsionar sharoitda tekshirilgandan so‘ng xulosa chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

15

Simptomatik va boshqa ekzogen etiologiyali ruhiy buzilishlar:

a) ruhiy buzilishlarda yoki davolanishdan keyingi turg‘un asoratli belgilar)

Yaroqsiz

b) ruhiy faoliyatning to‘liq me’yoriy tiklanishi va asab tizimining organik o‘zgarish belgilari bo‘lmaganda

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. Tovushdan tez uchadigan samolyotlarda- yaroqsiz.

Yaroqli
Modda intoksikatsion (ruhiyatga faol ta’sir etuvchi Moddani iste’mol qilishdan keyingi holatlar mustasno) va yuqumli kasalliklar hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Ushbu moddaga radioaktiv Modda, ionlovchi nurlanishlarning boshqa manbalari, o‘ta zaharli Modda va boshqa ta’sirlardan kelib chiqqan ruhiy buzilishlar ham kiradi. Tashxisni rasmiylashtirganda, ruhiy buzilishning rivojlanishiga olib kelgan sabablar yoki kasallik ko‘rsatiladi.
Kasallik mavjudligi Mudofaa vazirligi MHKG ning ixtisoslashtirilgan bo‘limida statsionar tekshiruv natijasida aniqlanishi yoki tasdiqlanishi lozim.
Qisqa muddatli ruhiy buzilishlarni o‘tkazgan, asosiy kasalligi bo‘yicha davolangan (statsionar sharoitda tekshiruvlardan so‘ng) ijobiy somatik asab-ruhiy holatda bo‘lgan uchuvchilar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi.
Mazkur modda bilan uchuvchilik ishini davom ettirish uchun ruxsat berilayotgan uchuvchi va shturmanlar qa’tiy ravishda psixofiziologik tekshiruvlardan o‘tishlari lozim. Zaruriy holatlarda uchuvchilar tarkibiga kasalligi tufayli ta’til berish mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

16

Stress bilan bog‘liq nevrotik va somatik shakldagi buzilishlar:

a) yaqqol ifodalangan va turg‘un yoki qaytalanuvchi kasallik ko‘rinishi

Yaroqsiz

b) mo‘tadil ifodalangan, qisqa davom etuvchi kasallik ko‘rinishlarida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.

Yaroqli

v) sog‘ayish bilan yakunlangan yengil, qisqa muddat kechuvchi kasallik ko‘rinishlarida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.

Yaroqli
Kasallik tashxisi faqat chuqur klinik tekshiruvlardan so‘ng qo‘yiladi, bunda obyektiv anamnezni o‘rganish katta ahamiyat kasb etadi. Ekspert xulosani chiqarishda tashxisni aniq ifoda etish katta ahamiyatga ega. Tashxisda nevroz turi, tavsifi, ifodalanganlik darajasi va kasallikning kechish davomiyligini ko‘rsatish kerak.
Nevrozlarni ekspertiza qilishda o‘zining klinik ko‘rinishi bilan nevrozlarni eslatadigan yuqumli kasalliklardan zaharlanishlar va somatik kasalliklardan keyin kuzatiladigan nevrotik sindromlar va astenik holatlardan aniq farqlash lozim. Bunday holatlarda aniq ekspert baholashga e’tibor berish lozim. Nevrozlar bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi faqat statsionar davolangandan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Ekspert xulosani chiqarishda o‘tkazilgan davo muolajalaridan so‘ng ish faoliyatining tiklanish darajasini va uchuvchilik ishining tavsifini hisobga olish kerak. Nevrozlarda ekspert hulosini chiqarishda xizmat va tibbiy tavsifnomalar katta ahamiyatga ega.
Moddaning “a” bandiga asab-ruhiy faoliyatining kuchli buzilishi va kasallik belgilari turg‘un va uzoq muddat saqlanib qolishi bilan kechadigan yaqqol ifodalangan nevroz turlari kiradi.
Moddaning “b” bandida uchuvchilar ish faoliyatini pasaytiruvchi ahamiyatga ega bo‘lgan mo‘tadil ifodalangan nevrotik, astenik va reaktiv holatlar kiradi. Bu shakllarning farqli xususiyatiga uchuvchilik ishidan alohida omillar ta’sirida (murakkab ob-havo sharoitlarida, kechki, yuqori balandlikdagi parvozlarda) kasallikning shikoyatlari va og‘riqli ko‘rinishlari unchalik ifodalanmaydi.
Nevroz gipertenziv va gipotenziv turdagi qon tomir vegetativ reaksiyalari va endogen vegetativ buzilishlari bilan kechsa xulosa kasalliklar jadvalining 12-, 48-Moddai talablari hisobga olingan holda qo‘llaniladi.
Agarda vegetativ asab tizimi faoliyatining buzilishi qon tomir tonusining buzilishi bilan kechib, u turg‘un va yaqqol ifodalangan bo‘lsa, uning kelib chiquvchi sababi bartaraf qilingan (nevroz, intoksikatsiya, yuqumli kasalliklar) bo‘lsa ham xulosa kasalliklar jadvalining 48-moddasini qo‘llagan holda chiqariladi.
Reaktiv holatlar, nevrozlar uchishdagi avariya holatlari va talafot natijasida ham bo‘lishi mumkin. Uchishdagi talafotlardan so‘ng uchuvchilik ekipaj a’zolarining yaroqliligini baholashda ish talafotining kelib chiqishi va rivojlanish holatini (uchishda avariya holati kelib chiqish sababi, uchish talafotiga birlamchi emotsional reaksiya tavsifi, ularga qo‘mondonlik va jamoaning munosabati) hisobga olish lozim. Uchuvchilar tarkibini uchish talafotidan keyingi psixomotor qo‘zg‘alish emas, ruhiy tushkunlik va depressiya esa keyingi uchuvchilik ishini davom ettirishda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Uzoq davom etadigan tekshiruv-surishtiruv jarayonlari ham uchuvchilar tarkibida turg‘un astenizatsiya va nevrotezatsiyaga sabab bo‘lishi mumkin.
Uchish talafotlaridan so‘ng uchuvchilar tarkibining uchishga yaroqliligi to‘g‘risidagi xulosa mumkin qadar erta berilishi lozim. Statsionar sharoitda tekshirish uchuvchilar sog‘ligi holati va uchish talafotining holatlari hisobga olinib, qism komandiri va tibbiyot xizmati boshlig‘ining xulosasiga asosan aniqlanadi. Sog‘ligidan shikoyati, ruhiy buzilishlar, bosh miya jarohatlari, o‘zini yomon his qilsa yoki uchish paytida xayolllar kuzatilsa, albatta statsionar sharoitda tekshirilishi lozim. Statsionar sharoitda tekshiruvlarga ko‘rsatmalar bo‘lmasa, MHTK nevropatolog shifokori ko‘rigidan so‘ng harbiy qism tibbiyot xizmati boshlig‘i tomonidan uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi.
Statsionar sharoitdagi tekshirish jarayonida uchish chog‘ida uchuvchiga qiyinchilik tug‘dirgan holatlar, uning ishlarini davom ettirishga bo‘lgan munosabati va sog‘lig‘idagi buzilishlar kelib chiqishining (surishtiruv jarayonlaridagi nizoli holatlar, xizmatdoshining o‘limi, uchishdagi qo‘pol xato), bu voqealarga subyektiv ta’sirlanishlarning aniq sabablari aniqlanishi lozim. Bu shaxslar albatta psixologik ko‘rikdan o‘tishlari lozim.
Uchish talafotlaridan keyin nevrotik reaksiyalar va nevrozlar kuzatilgan shaxslarda birinchi navbatda kasallik davomiyligini, uchuvchilik ishini davom ettirishga guvohlarning munosabatini, shuningdek ularda kortiko-visseral buzilishlar mavjud yoki mavjud emasligini hisobga olish lozim. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda kechikib rivojlanadigan nevrotik reaksiyalar, qo‘rqish va boshqa psixologik reaksiyalarga moyil holatlar salbiy oqibat sifatida izohlanadi.
Uchuvchilar tarkibidan bo‘lgan muddatli harbiy xizmatchilarda turg‘un nevrotik reaksiyalar bo‘lishi (ikki oydan ortiq) o‘z kuchiga ishonmaslik, uchuvchilik ishiga salbiy munosabatda bo‘lishi yoki aniq kortiko-visseral patologiyaning mavjudligi (qon — tomir tonusi va yurak asab reaksiyasining buzilishi, endokrin buzilishlar, gipoksiyaga yomon chidamliligi yoki vestibulyar qo‘zg‘alishlar) uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilishiga asos bo‘ladi. Ofitserlar tarkibidagi shaxslar bunday holatlarda sanatoriy sharoitida davolanishga yuboriladilar. Davolash o‘tkazilgandan so‘ng sog‘ligi to‘liq tiklanmasa uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
Uchish talafotlarini o‘tkazgan uchuvchilar tarkibiga keyingi uchuvchilik ishiga yaroqlilik masalasi hal etilgandan so‘ng taqdim qilinadi, uchuvchilik ishiga ruxsat berilganlariga safga qo‘yilgandan so‘ng navbatdagi ta’til beriladi.
Psixopatiyalar, nevrozlar, reaktiv va astenik holatlarni, Kasalliklar jadvalining 13-, 16-, 22-Moddai ko‘zda tutilgan kasalliklarga tashxis qo‘yish uchun HHMQ va HHK ga qarashli ATM yoki Mudofaa vazirligi MHKG uchuvchilik ekspertizasi bo‘limidagi uchuvchilar tarkibining klinik-psixologik tekshirish natijalari katta ahamiyatga ega. Psixologik tekshirish ma’lumotlari TUK tomonidan ekspert hulosini chiqarishda hisobga olinadi.
Ayrim shaxslarda tekshirish davomida sog‘ligidagi ba’zi o‘zgarishlarni aniqlab bo‘lmaydi. Klinik-psixologik tekshirish uchish faoliyatiga salbiy ta’sir qiluvchi individual ruhiy xususiyatlarni aniqlab berishi mumkin. Psixologik tekshirish Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibining tibbiy ko‘rikdagi tegishli tekshiruv qo‘llanmasiga muvofiq o‘tkaziladi.
Psixologik tekshirish usullari natijasida uchishga salbiy ta’sir qiluvchi individual psixologik sifatlari yaqqol ifodalangan bo‘lsa, salbiy uchuvchilik va tibbiy tavsiyanomalar ma’lumotlari bilan birgalikda mazkur moddaning “a” bandini qo‘llagan holda barcha ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Mo‘tadil ifodalangan salbiy ta’sir qiluvchi yakka tartibdagi ruhiy sifatlar uchish mutaxassisligi, tavsiyalar va aviatsiya turi (II ustun bundan istisno) hisobga olgan holda mazkur moddaning “b” bandini qo‘llagan holda yakka tartibda baholanadi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berishda uchuvchilik ishini bajarish sifati to‘g‘risida uchuvchi-maslahatchi va harbiy qism tibbiyot xizmati boshlig‘ining kuzatuv ma’lumotlarini inobatga olish lozim.
Moddaning “v” bandiga paroksizmal buzilishlarsiz yengil va qisqa muddatda kechuvchi emotsional–vegetativ buzilishlar bilan kechadigan kam ifodalangan nevrotik holatlar kiradi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning yuqori asab tizimining xususiyatlarini aniqlashda (faoliyatlarning turg‘un emasligi, startdan oldin reaksiyalarining tez tugashi, parvoz vaqtida ko‘tarinki zo‘rlik) murakkab holatlarda o‘zini tutishi (o‘zini yo‘qotish, shoshqinlik, o‘ziga ishonmaslik) muhim ahamiyatga ega. Xulosa statsionar sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tganidan so‘ng chiqariladi.
Bunday shaxslarni murakkab sharoitlarda, parvozning salbiy omillariga chiday olishlik, tomirlar tonusi va reaktivligini aniqlash uchun funksional sinamalar va psixologik tekshiruvlar o‘tkazish lozim.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

17

Shaxs buzilishlari

Yaroqsiz
Mazkur modda shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, shaxsning patalogik rivojlanishi, ruhiy infantilizmni (hamma shakllarni, kasalliklar jadvalining 74-moddasida ko‘rsatilganlardan tashqari) nazarda tutadi.
Shaxs o‘zgarishlariga tashxis qo‘yish uchun sinchkovlik bilan va obyektiv yig‘ilgan anamnez zarur hamda ruhiy kasalliklar statsionar sharoitda o‘tkaziladigan har tomonlama tekshiruv lozim. Mazkur modda bo‘yicha shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, UTT HTM kursantlarining tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish shaxsiy yig‘ma jildi, xizmat va tibbiy tavsifnomalar o‘rganilganidan so‘ng amalga oshiriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

18

Ruhiyatga faol ta’sir etuvchi vositalarni iste’mol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy va xulq-atvorning buzilishlari:

a) yaqqol va mo‘tadil ifodalangan turg‘un ruhiy buzilishlar bilan

Yaroqsiz

b) me’yoriy ruhiy faoliyatning to‘liq tiklanishi va asab tizimida organik zararlanish belgilarsiz

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. Tovushdan tez samolyotlarda- yaroqsiz.

Yaroqli
Modda bir yoki bir nechta ruhiyatga faol ta’sir etuvchi vositalarni iste’mol qilish natijasida kelib chiqadigan ruhiy buzilishlarni nazarda tutadi.
Barcha turdagi surunkali alkogolizm bilan xastalangan uchuvchilar tarkibi mazkur moddaning “a” bandiga asosan uchuvchilik ishidan chetlashtirish bo‘yicha xulosa chiqariladi. Spirtli ichimliklar va giyohvand Moddani qabul qilishni odat qilib olgan uchuvchilarni parvozlardan chetlashtirilib, psixiatr ishtirokida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Ruhiyatga faol ta’sir etuvchi vositalarni giyohvand va toksik Moddani bir marotaba yoki qisqa muddatda iste’mol qilgan uchuvchilar tarkibining tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, ushbu vositalarni iste’mol qilish sabablarini sinchkovlik bilan surishtirilgandan so‘ng amalga oshiriladi. Bunda xizmat va tibbiy tavsifnomalar ma’lumotlari inobatga olinadi. Spirtli ichimlik va giyohvand (zaharli) Modda bilan o‘tkir zaharlanish o‘tkazgan shaxslarga nisbatan kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risida xulosa chiqarilmaydi.
6-bob Asab tizimining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

19

Epilepsiya va epileptik tutqanoqlar:

Yaroqsiz
Modda barcha epilepsiya holatlarini o‘z ichiga oladi. Tashxis klinik ko‘rinishidan va tutqanoqlar sonidan qat’iy nazar davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasalarida qo‘yilishi lozim.
Epilepsiyaning atipik va belgilarsiz kechadigan (kam sonli kichik tutqanoqlar, “mavjud bo‘lmagan” turi va boshqa talvasali tutqanoq ekvivalentlari deb nomlanuvchi turlari) turlarni aniqlash favqulodda muhim ahamiyatga ega. Epilepsiyada asab-ruhiy faoliyatining buzilishi kayfiyatning buzilishi bilan kechishini inobatga olish zarur.
Epilepsiyaning diagnostikasida guvohlar tomonidan epileptik tutqanoq xurujlari tafsilotlari muhim ahamiyatga ega. Bu ma’lumotlar harbiy qism (muassasa) qo‘mondonligi yoki tibbiyot xizmati tomonidan tasdiqlanishi lozim. Tashxis nevrologik tekshiruvlardan to‘liq o‘tmasdan Elektroensefologrammani qo‘llamagan holda qo‘yilishi mumkin emas. Elektroensefologrammada epileptoid faollikning mavjudligi tashxisni tasdiqlaydi, ammo uning mavjud emasligi epilepsiyani inkor etmaydi.
Bosh miya paroksizmal bioelektrik faolligi aniqlanganda epilepsiyaning boshqa belgilari kuzatilmasada, barcha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar o‘ttiz kunga parvozdan chetlashtiriladi va qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Paroksizmal bioelektrik faolligining takroran aniqlanishi kasalliklar jadvalining barcha ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topilishiga asos bo‘ladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

20

Markaziy asab tizimining yallig‘lanishlari, miyelinsizlanuvchi kasalliklari va ularning oqibatlari. Ko‘proq markaziy asab tizimini zararlovchi tizimli atrofiyalar, elektrapiramidal, asab tizimining boshqa degenerativ kasalliklari, asab-mushak sinapsi va mushak kasalliklari, bosh va orqa miyaning o‘smalari

a) kechishining tez rivojlanib boruvchi yoki faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan.

Yaroqsiz

b) faollikning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandi quyidagilarni nazarda tutadi:
Neyroinfeksiya yoki markaziy asab tizimining turg‘un va chuqur faoliyat buzilishlari bilan kechadigan intoksikatsiya oqibatlari, shuningdek markaziy asab tizimi yuqumli kasalliklarining surunkali turlari (neyrosifilis), ensefalit, araxnoidit, tarqalgan skleroz oqibatlari.
Bosh miya serebral degeneratsiyalari, Parkinson kasalligi, ekstrapiramidal tizimning (essensial bitirish ham kirgan holda) boshqa kasalliklari, tortilish (de la Turetta sindromi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish shifokor–psixiatr ishtirokida amalga oshiriladi) bilan kechadigan kasalliklar, orqa miya degeneratsiyalari, bosh va orqa miya o‘smalari, asab mushak birikmalari va mushak kasalliklari hamda markaziy asab tizimining boshqa kasalliklari (gidrotsefaliya, serebral kista va boshqalar) faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlarini nazarda tutadi.
Shuningdek, moddaning “a” bandiga faoliyat buzilish darajasidan qat’iy nazar bosh va orqa miyaning o‘smalari ham kiradi.

Moddaning “b” bandida ijobiy kechadigan kasalliklar yoki yengil asoratli batamom yo‘qolmaydigan regressiyalanuvchi tavsifli yoki faoliyat buzilishsiz turg‘un kam simptomli kasalliklar nazarda tutiladi. Keyinchalik bunday shaxslar ikki yil davomida kasallik dinamikasining tuzalishi va kasallik rivojlanishini inkor qilish maqsadida statsionar sharoitda tekshiriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

21

Bosh va orqa miya tomirlarining kasalliklari

a) yaqqol va mo‘tadil ifodalangan faoliyat buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) bosh miyaning o‘tkir tomir buzilishlari (xushdan ketish, kollaps).

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandida quyidagilar nazarda tutiladi:
insultlar, faoliyat buzilishining darajasidan qat’iy nazar;
miya qon aylanish buzilishlari — qon quyilishi, tromboz, emboliya va o‘tib ketuvchi buzilishlar;
har xil klinik ko‘rinishi bosh va orqa miyaning qon aylanishi buzilish asoratlari;
bosh va orqa miya aterosklerozining yaqqol ifodalangan turlari;
dissirkulyator ensefalopatiyalar bosqichidan qat’iy nazar;
statsionar sharoitda davolanish lozim bo‘lgan ko‘p va uzoq davom etuvchi migrenning har xil turlari;
tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan oddiy va talvasali hushdan ketishlar bilan kechadigan ko‘p takrorlanuvchi vegetativ qon tomir distoniyalari.
Moddaning “b” bandida hushdan ketish kollaps ko‘rinishining etiologiyasidan qat’iy nazar o‘tkir qon-tomir yetishmovchiliklari va qon-tomir vegetativ noturg‘unlikning ko‘rinishlari ko‘zda tutiladi. Barcha shaxslar hushdan ketish holatlaridan so‘ng kelib chiqish sabablaridan qat’iy nazar, uchuvchilik ishidan chetlashtiriladi va statsionar sharoitda tekshirish uchun yuboriladi.
Hushdan ketishning barcha holatlarida harbiy qism tibbiyot xizmati boshlig‘i HHMQ va HHK ATM mutaxassislari rahbarligida hushdan ketishning barcha kelib chiqish sabablari va holatlarini o‘rganadi hamda kuzatish natijalarini TUK ga taqdim qilinadigan tibbiy tavsifnomasida bayon qilib o‘tadi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan shaxslar keyingi 2 (ikki) yil statsionar sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tadilar, uni o‘tkazish joyi TUK raisi tomonidan belgilanadi. Hushdan ketish holatlarini keltirib chiqaruvchi kasalliklar aniqlanmaganda, Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilik tarkibining tibbiy ko‘rik o‘tkazish to‘g‘risidagi amal qilinayotgan qo‘llanmalarda ko‘rsatilgandek maxsus yo‘naltirilgan tekshiruvlar o‘tkaziladi.
Boshqa tekshiruv usullari uchish kasbi va uchish apparatining turiga bog‘liq ravishda o‘tkaziladi. Qiruvchi samolyot uchuvchilari sentrafugada, tovushdan tez uchadigan samolyot uchuvchilari ortiqcha bosimli kisloroddan nafas olishga chidamliligi, uchuvchilik kasbi va uchish apparatlarning turidan qat’iy nazar tananing pastki yarmini dekompressiyasiga tekshiriladi. Psixologik tekshiruv esa hushdan ketgan uchuvchining individual ruhiy xususiyatlarini va subyektiv reaksiyasini izohlash maqsadida o‘tkaziladi.
Hushdan ketishni o‘tkazgan shaxsning anamnezini o‘rganish, klinik tekshiruvlar natijalari, yuklamali sinamalarga chidamliligini, hushdan ketishning sabablari, bu holatga tekshiriluvchining subyektiv reaksiyasi, shaxsning individual ruhiy xususiyatlari, yoshi va uchuvchilik mutaxassisligiga asoslanadi.
Hushdan ketish va bu holatga nisbatan asosiy reaksiyalar bo‘lishi bilan kechadigan kasalliklari bo‘lgan, yuklama sinamalarini yomon o‘tkazgan, boshqa tekshirish natijalari va hushdan ketishning sabablaridan qat’iy nazar kasalliklar jadvalining barcha ustunlari bo‘yicha yaroqsiz deb topishga asos bo‘ladi. Charchash va astenik holatlarda bo‘ladigan hushdan ketishlarda ularning kelib chiqish sabablari to‘g‘risida yakuniy xulosa chiqarilguniga qadar kasallik sababli ta’til yoki harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan uchuvchilik ishidan ozod etiladilar.
Bir martalik ortostatik hushdan ketishlarda organizmning o‘tib ketuvchi yaqqol kuchsizlanish fonida (dam olish rejimining buzilishi, spirtli ichimliklarni iste’mol qilganda va boshqalarda), shuningdek tibbiy muolajalar bajarishda kelib chiqadigan emotsional og‘riqli holatlardagi (emlashlar, gaymor bo‘shlig‘ini punksiyasida, venadan qon olishda), bir kishi boshqaradigan samolyotlardan tashqari, kasalliklar jadvalining III–V ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga ruxsat berish mumkin. Tibbiy muolaja bajarishdan boshqa noxush emotsional ta’sirlar natijasida yuzaga keladigan hushdan ketishlarda o‘ta ehtiyotkorlik bilan baholash lozim bo‘ladi.
Organizmga ekstremal omillar ta’sirida yuzaga keladigan hushdan ketishlarda (maxsus anjomlar kiyilmaganda katta yuklamalar bo‘lganda, yaqqol kislorod yetishmasligida, kuchli og‘riqlarda) ekstremal omillar keltirib chiqargan oqibatlarga qarab xulosa chiqariladi. Vegetativ asab tizimi faoliyatining buzilishi ko‘rinishidagi ba’zi simptomlar chegaralangan gipergidroz, akrotsianoz, turg‘un dermografizm, taxikardiya, “vazomotor uyishishlar” va unga o‘xshashlar, asab ruhiy holatning buzilishlari bo‘lmaganda uchuvchilik ishida yaroqlilikni chegaralash yoki yaroqsiz deb xulosa chiqarishga asos bo‘la olmaydi.
Tomir vegetativ noturg‘unlik tashxisi faqat chuqur tekshiruvlar natijasida vegetativ asab tizimi buzilishi sifatidagi neyrotsirkulyator asteniya yoki boshqa kasalliklar aniqlanganda qo‘yiladi. Uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan shaxs, tizimli shifokor nazoratida turadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

22

Bosh miya jarohatlanishlari va ularning oqibatlari:

a) faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan harakat va sezgining buzilishi

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

Tovush tezligidan yukori uchadigan samolyotlarda- yaroqsiz.

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) klinik alomatlarsiz

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Bosh-miya jarohatlarini o‘tkazgan barcha shaxslar, uning og‘irlik darajasidan qat’iy nazar parvozlardan ozod qilinadi va tekshirish, davolanish va kelgusida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun harbiy gospitalga yotqiziladi.
Mazkur modda bo‘yicha ekspert xulosani chiqarishda bir tomondan jarohatdan keyingi o‘tkir va o‘tkir osti kechishining davomiyligi va og‘irlik darajasini, o‘zgaradigan xususiyatga ega bo‘lishi mumkin, ikkinchidan uzoq davom etgan xotirjamlik davridan so‘ng yangi jiddiy patologik jarayonlarning vujudga kelishini (chandiqlanish, miya qobiqlaridagi atrofik va yopishqoq jarayonlar, gidrotsefaliya, travmatik kistalar va boshqalar) hisobga olish lozim.
Moddaning “a” bandida asab-ruhiy faoliyatning buzilishi, shuningdek sezgi, harakat va muvofiqlashtirish qobiliyatining buzilishi bilan namoyon bo‘ladigan teshib o‘tuvchi va yopiq bosh miya jarohatlarining asoratlari nazarda tutiladi. Mazkur band jarohatdan keyingi cho‘ziluvchan yoki yengil kelib chiquvchi astenik holatlarda ham qo‘llaniladi. Shuningdek, bu bandga barcha jarohatdan keyin kelib chiqqan epilepsiyalar ham kiradi.
Moddaning “b” bandida o‘tkazilgan bosh miya jarohatidan so‘ng umumiy ahvoli va ishlash qobiliyatini saqlagan holda, emotsional va vegetativ noturg‘unlik ko‘rinishidagi, qaytuvchi xarakterdan kam ifodalangan klinik ko‘rinishlar nazarda tutiladi. Uchuvchilar tarkibi faqat statsionar sharoitda tekshirilgandan so‘ng uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Psixologik tekshiruvida boshning ikki proyeksiyada retgenografiyasi, elektroensefalografiyasi, reoensefalografiyasi, bosh miyaning magnit-rezonans tomografiya tekshiruvlarini o‘tkazish, vestibulometrik va ortostatik sinamalarini o‘tkazish lozim. Bir kishi boshqaradigan samolyotlar va vertolyot uchuvchilari uchishga yaroqsiz deb topiladi.
Yopiq bosh miya jarohatini o‘tkazgandan so‘ng umumiy ahvoli yaxshi bo‘lib, funksional yuklamali sinamalar kompleksini yaxshi o‘tkazsa, alohida turg‘un organik mikro simptomlar bo‘lishi yakka tartibda baholashda uchuvchilik ishiga ruxsat berishga to‘sqinlik qila olmaydi.
Moddaning “v” bandida klinik belgilarsiz holatlar nazarda tutiladi. Bunday uchuvchilarni statsionar sharoitda tekshirishdan so‘ng yakka tartibda baholanib, uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Bosh miya jarohatini yaqinda o‘tkazgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda davolangandan so‘ng ta’til beriladi. Kasallik tufayli ta’tildan so‘ng, zaruriy holatlarda moddaning “b” bandi bo‘yicha harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda keyinchalik qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tish bilan uchuvchilik ishidan 30 kundan 45 kungacha ozod qilish to‘g‘risida xulosa chiqariladi.

Yopiq bosh miya jarohatini o‘tkazgan uchuvchilar tarkibi barcha jarohatdan keyingi belgilar to‘liq yo‘qolgach, ushbu guruhga taalluqli barcha funksional yuklama-sinamalarini yaxshi o‘tkazgan holatlarda to‘rt oydan kam bo‘lmagan muddatdan so‘ng uchishga ruxsat berilishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

23

Orqa miya jarohatlari va ularning oqibatlari

a) faoliyatining turg‘un va yaqqol buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyat buzilishisiz obyektiv alomatlar mavjudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandida uchuvchilik ishiga yaroqlilikni yo‘qotadigan harakat, sezgi va reflektor faoliyatining turg‘un buzilishlarini nazarda tutadi.
Moddaning “b” bandida sezuvchanlik va reflektor faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari nazarda tutiladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda tekshirish mobaynida orqa miya jarohatidan keyingi patalogik jarayonning rivojlanish alomatlari aniqlanmasa II — VI ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

24

Periferik asab tizimi kasalliklari. Periferik asab tizimining jarohatlari
va ularning oqibatlari

a) harakat, sezuvchanlik va trofikaning turg‘un va yaqqol ifodalangan buzilishlari, shuningdek turg‘un og‘riq sindromi yoki ko‘p marotaba qaytalanishi bilan

Yaroqsiz

b) sezuvchanlik va trofikaning kam ifodalangan buzilishlari bilan, kasallikning o‘tkir kechgandan keyingi yoki jarohatdan keyingi asoratlari yoki surunkali kam qaytalanuvchi kasallik

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandida harakat, sezuvchanlik yoki trofikaning turg‘un va yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan asab bog‘lamlari va ustunlari og‘ir jarohatlari, asoratlari va kasalliklari nazarda tutiladi. Keskin og‘riq sindromi bilan tez-tez qaytalanuvchi (bir yilda 2-marta va undan ortiq) kuchli og‘riqlar bilan uzoq muddatli davolanish talab qilinadigan (2 — 4 oy) periferik asab tizimining surunkali kasalliklari ham kiradi.
Moddaning “b” bandida harakat va sezuvchanlik faoliyatining yoki trofikaning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi periferik asab tizimlarining shikastlanishlari va kasalliklardan keyingi turg‘un asoratlari, shuningdek shikastlangan asablarda jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgandan keyingi asab o‘tkazuvchanligi tiklangan holatlar ham kiradi. Bu bandga qo‘zg‘alishlararo davrda faoliyatning turg‘un kompensatsiyasi bilan kechadigan ildizlar yoki asab ustunlarining kam qaytalanuvchi surunkali kasalliklari ham kiradi.
Kasalliklarning qo‘zg‘alish davrida uchuvchilar tarkibidagi shaxslar statsionar davolanishi lozim.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

25

O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning xurujidan, jarohat va jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan keyingi markaziy va periferik asab tizimlari faoliyatining vaqtinchalik buzilishlari

Yaroqsiz

parvozlardan harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan ozod etish
Mazkur moddada o‘tkir, surunkali kasallikning xurujidan keyingi holat, markaziy va periferik asab tizimining vaqtinchalik faoliyat buzilishlarining mavjudligi ko‘zda tutiladi. Statsionar sharoitida davolanish tugaganidan keyin qolgan o‘zgarishlar turg‘unligini baholash va uchuvchilik tarkibining kasbiy ish qobiliyatining to‘liq qayta tiklanishi uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lganda kasallik tufayli ta’til beriladi yoki parvozlardan ozod qilinadi. Qolgan holatlarda harbiy xizmat majburiyatlaridan ozod qilish taqdim etiladi.
7-bob. Ko‘rish a’zosi va uning qo‘shimcha apparatining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

26

Qovoqlarning kasalliklari va shikastlanishlarining oqibatlari

a) ko‘z faoliyatining buzilishi bilan kechuvchi ikkala yoki bitta ko‘z qovoqlari joylashuvining yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishlari

Yaroqsiz

b) ko‘z qovoqlarining kam ifodalangan anatomik o‘zgarishlari yoki joylashuvining kamchiliklari

samarali davolanadigan kam xurujli surunkali kam ifodalangan blefaritlar

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: bir yoki ikkala ko‘z faoliyatining buzilishi bilan kechuvchi, shox pardaning yopishishiga to‘sqinlik qiluvchi qovoqlar yetishmovchiliklari; ko‘zning ta’sirlanishiga sabab bo‘lgan qovoqlarning ichkariga qayrilishi yoki kipriklarning ko‘z olmasiga qarab o‘sishi; ko‘z faoliyatiga to‘sqinlik qiluvchi qovoqlarning ichkariga qarab o‘sishi; ko‘rishga xalaqit beradigan qovoqlarning o‘zaro yoki ko‘z olmasi bilan bitishib qolishi.
Mazkur bandga bir yoki ikkala ko‘zning ko‘rish maydonini qisqartiruvchi yuqori qovoqning pastga tushishi (ptoz) kiradi.
Moddaning “b” bandi qovoqlarni jarrohlik davolashdan keyingi asoratlarning faoliyati tiklanishi bilan qovoqlarning qirralari surunkali yallig‘lanishi bo‘yicha davosidan keyingi turg‘un natijalarini nazarda tutadi.
Jarrohlik yo‘li bilan davolashdan ijobiy natija kutilgan hollarda, kasalliklar jadvalining II — V ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan jarrohlik yo‘li bilan davolanish tugagandan so‘ng o‘tkaziladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning ko‘rish faoliyatiga to‘sqinlik qilmaydigan va diplopiya chaqirmaydigan, qovoqlarning qayrilishi, bir ko‘zda qovoqlarning o‘zaro yoki ko‘z olmasi bilan bitishib qolishi II — V ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi.
Moddaning “b” bandiga nisbatan kam uchraydigan yarali blefaritlar kiradi. Qovoqlar chetlarining surunkali yallig‘lanishi mavjud bo‘lsa Kasalliklar jadvalining II — V ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar statsionar sharoitda davolanishi lozim. Davolanishning natijasiga qarab uchuvchilik ishiga yaroqlilik mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha aniqlanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

27

Konyunktiva, ko‘z yoshi yo‘llari, ko‘z kosasining kasalliklari, jarohatlar yoki kuyishlarning oqibatlari:

a) statsionarda muvaffaqiyatsiz davolanishdan keyin yoki davolab bo‘lmaydigan

Yaroqsiz

b) davolab bo‘ladiganlar

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqsiz
Moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi: tez-tez qaytalanuvchi, ikki martadan kam bo‘lmaydigan xurujlari, statsionarda davolanish samara bermagan shilliq qavat osti to‘qimalarning gipertrofiyasi va yaqqol ifodalangan infiltratsiya bilan kechadigan surunkali konyunktivitlar; bir necha marotaba statsionarda jarrohlik yo‘li bilan davolanish samara bermagan ko‘z yosh yo‘li kasalliklari; konyunktivaning traxomatozli zararlanishi;
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsda traxomaning asoratlari bo‘lganda ular statsionar sharoitda tekshiriladi va zarur holatlarda qaytalanishga qarshi davolanadi. Traxomaning asoratlarida davolashning samarasiga qarab xulosa chiqariladi. Ko‘z faoliyatining turg‘un buzilishlari bo‘lgan traxomaning turli asoratlarida, ushbu buzilishlarni ko‘zda tutuvchi Moddaga asosan (kasalliklar jadvalining 26-moddasi bo‘yicha qovoqlar faoliyatining buzilishlari, mazkur modda bo‘yicha ko‘z yosh yo‘llari, 28-modda bo‘yicha — shox parda,
32-moddasi bo‘yicha ko‘rish o‘tkirligining pasayishi) xulosa chiqariladi.
Moddaning “b” bandiga davolash samara beradigan kam xurujlar bilan kechadigan mo‘tadil yoki kam ifodalangan surunkali konyunktivitlar va konyunktivaning boshqa kasalliklari kiradi.
Ko‘z yosh oqish bilan kechadigan ko‘z yosh nuqtasining qisilishi yoki noto‘g‘ri joylashishi bo‘lgan yoki ko‘z yosh naychalari va ko‘z yosh burun kasalliklarning tuzilmalarida, ko‘z yosh bezining yiringli yallig‘lanishi va boshqa kasalliklarida uchuvchilik tarkibi statsionar sharoitda davolanish uchun yotqiziladi. Davolanish tugagandan so‘ng davolashning samaradorligiga ko‘ra yakka tartibda xulosa chiqariladi.
UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlar qovoqlarining konyunktivalari g‘ovak, baxmal, silliq emas va infiltratsiyalangan bo‘lmasligi lozim. Qovoqlar burchaklari va tarzal qismidan orbital qismiga o‘tish joylarida konyunktivaning baxmalga o‘xshash moyilligi, shuningdek, yolg‘on qanotsimon parda, pingvekul va xolyazion mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi. Yuqori qatorda, shuningdek, follikulyoz va follikulyar konyunktivitning yaqqol ifodalangan turlarida, shuningdek kataral konyunktivit bilan kechuvchi qanotsimon parda (pterigium) kasalliklarda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs kasalliklar jadvalining I ustuni bo‘yicha uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi.
Rivojlanuvchi qanotsimon parda bilan kasalliklar jadvalining II-ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda davolanishi lozim.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

28

Ko‘zning shilliq pardasi, tomirli pardasi, gavhari, shishasimon tanasi, to‘r pardasi, ko‘ruv nervining kasalliklari, jarohatlar va kuyishlarning yakunlari

a) ko‘rish faoliyatining buzilishi bilan yoki davolanib bo‘lmaydigan tez-tez takrorlanadigan hurujlar bilan

Yaroqsiz

b) ko‘rish faoliyatining buzilishisiz

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandiga ko‘z olmasi qavatlari va ko‘rish nervining har xil etiologiyali qiyin davolanadigan kasalliklari kiradi. Jarayon yakunlangan hollarda uchuvchilik ishiga yaroqlilik ko‘z faoliyatining holatiga ko‘ra aniqlanadi.
Hattoki bir ko‘z ko‘rish nervining rivojlanmaydigan atrofiyasi bo‘lsa tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining I-ustuni bo‘yicha yaroqsiz, II — VI ustunlar bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar esa ko‘z faoliyatini tekshirish natijalariga asosan yaroqlilik darajasi aniqlanadi.
Oq rangni monokulyar ko‘rish maydonining minimal chegarasi quyidagicha:
tashqariga-90 gradus; ichkariga-55 gradus; yuqoriga-55 gradus; pastga-60 gradusni tashkil qiladi. Yakka tartibdagi o‘zgarishlar odatda 5-10 gradusdan oshmasligi lozim. Har qanday etiologiyali ko‘rish maydonining yuqorida keltirilgan ko‘rsatkichlardan torayishida barcha uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Tekshiriluvchining bir ko‘zida ko‘z ichki bosimi 27 mm simob ustunidan ziyod bo‘lishi, shuningdek tekshiriluvchida glaukomaga taxmin qilish uchun shikoyati bo‘lganda statsionar sharoitda tekshirishdan o‘tkaziladi. 30 yoshgacha uchuvchilar tarkibi ko‘z ichki bosimini o‘lchashga ko‘rsatma bo‘lganda, 30 yoshdan keyin har yili o‘tkaziladi.
Ko‘z ichi bosimi tekshirilgandan so‘ng uchuvchilar tarkibi bir kun mobaynida uchishdan ozod qilinadi. UTT HTM ga o‘qishga kirayotgan nomzodlar albatta tungi ko‘rish o‘tkirligiga tekshiriladi. Kursantlarda va uchuvchilar tarkibida tungi ko‘rish tekshiruvi navbatdagi ko‘rikda o‘tkaziladi. Qayta soatlik adaptometriya o‘tkazish bilan tasdiqlangan, ko‘z tubida patologik o‘zgarishlarsiz qorong‘iga adaptatsiyaning turg‘un, yaqqol ifodalangan pasayishi, statsionar davolanish samarasiz bo‘lgan hollarda to‘r pardaning tapetoretikal abiotrofiyasiday baholanadi.
Zich yorug‘lik beradigan chiroq yordamida o‘tkazilgan tekshirishda gavharda aniqlanadigan ko‘rish o‘tkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi, kamalak tovlanishi, bo‘lakchalar, donacha va pufakchalar, shu jumladan gavharning oldingi pardasida tug‘ma pigment yig‘ilishi uchuvchilar tarkibini tayyorlovchi HTM ga o‘qishga kirishga to‘siq bo‘lmaydi.
Gerpetik keratit, irit, iridotsiklit bilan og‘rib o‘tgan uchuvchilar tarkibiga ta’til tavsiya qilinadi yoki uchishdan ozod qilinadi. Keyingi 6 oy davomida kasallikning qaytalanishi kuzatilsa tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yaroqsiz deb topiladi.
Moddaning “b” bandida ko‘rish faoliyati buzilmagan holda rivojlanishi belgilarsiz gavharni chegaralangan xiralashishi, shuningdek o‘tkazilgan kasallikdan so‘ng shishasimon tananing xiralashishini nazarda tutadi. Bir ko‘zda bo‘lsa ham xavfsiz o‘smalar bo‘lganda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar I ustun bo‘yicha yaroqsiz hisoblanadi, II — VI ustunlar bo‘yicha davolanish lozim. Ko‘z ichida davolanishga ko‘rsatma bo‘lmagan yot jism mavjud bo‘lgan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

29

To‘r pardaning ko‘chishi:

a) ikkala ko‘zda jarohat tufayli olinmagan va jarohat tufayli olingan

Yaroqsiz

b) kelib chiqish sababidan qat’iy nazar bitta ko‘zda

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Moddaning “a” bandiga, shuningdek ikkala yoki bir ko‘zda jarohatdan keyingi to‘r pardaning ko‘chishini takroriy jarrohlik yo‘li bilan davolash muvaffaqiyatsiz bo‘lgan holatlar kiradi.
Moddaning “b” bandiga kasalliklar jadvalining VI ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning bir ko‘zida jarohat tufayli olingan va jarohatdan kelib chiqmagan faoliyati yaxshi saqlangan holatlar kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

30

Glaukoma:

a) bir yoki ikkala ko‘zda rivojlangan va keyingi bosqichlarida

Yaroqsiz

b) boshlang‘ich bosqichida, bir yoki ikkala ko‘zda glaukoma oldi bosqichi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Har yil amalga oshiriladgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mobaynida, uchuvchilar tarkibidagi 40 yoshga yetgan shaxslarning ko‘z ichi bosimi o‘lchanadi. Hattoki bir ko‘zda ko‘z ichi bosimi 27 mm va undan yuqori bo‘lgan holatlar aniqlanganda, ko‘z ichi bosimi assimetriyasi 5 mm va bundan yuqori bo‘lganda, hamda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning glaukomaga shubha paydo qiluvchi shikoyatlari mavjud bo‘lganda, statsionar sharoitda zo‘riqtiruvchi sinamalarni qo‘llagan xolda tekshiruvlar o‘tkaziladi.
Parvozlarni boshqarishga yaroqliligi haqidagi masala davolanishdan (dori vositalari va jarrohlik yo‘li bilan) so‘ng, jarayonning barqarorlashish darajasi va ko‘zning faoliyatini (ko‘rish o‘tkirligi, ko‘rish maydoni, markaz atrofidagi skotomalarning mavjudligi, jumladan zo‘riqtiruvchi sinamalar yordamida), shuningdek ko‘rish nervi diski ekskavatsiyasining ifodalanganligini (va boshqalarni) hisobga olgan holda yechiladi.
Ushbu modda bo‘yicha ikkilamchi glaukomasi mavjud shaxslar ham tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

31

Ko‘z mushaklari kasalliklari, ko‘zlarning hamkor harakatlarining buzilishi:

a) bir yoki ikkala ko‘zda ko‘z qovoqlarini harakatlantiruvchi nervlarining yoki ko‘z olmasining paralichi yoki turg‘un parezi, 10 gradusdan yuqori bo‘lgan hamkorlikdagi g‘ilaylik

Yaroqsiz

b) 10 gradusdan kam bo‘lgan hamkorlikdagi g‘ilaylik

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddaning “a” bandiga kiradi: ko‘z olmasining paralichi(falaji) yoki turg‘un parez, 10 gradusdan oshgan hamkor g‘ilaylik, ko‘z olmalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlar, ko‘zning mushaklari shikastlanishi bilan ko‘z kosasining jarohatidan so‘nggi turg‘un diplopiya.
Agar diplopiya birorta kasallikning oqibati bo‘lsa, xulosa asosiy kasalligi bo‘yicha chiqariladi.
Moddaning “b” bandiga statsionar sharoitda tasdiqlangan binokulyar ko‘rishning buzilishsiz 10 gradusdan kam bo‘lgan g‘ilaylik kiradi.
Binokulyar ko‘rish qobiliyati mavjud bo‘lmagan uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha harbiy ta’lim muassasalariga kirayotgan fuqarolar kirishga yaroqsiz.
Ko‘z olmalarini chetga burishdagi ko‘zning nistagmoid titrashi mazkur moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi. Agar nistagm asab tizimini yoki LOR a’zolari shikastlanishlarining simptomi bo‘lsa va ko‘rish o‘tkirligi pasayishi kuzatilmagan holatlarda xulosa asosiy kasalligi bo‘yicha chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

32

Ko‘rlik, ko‘rishning pastligi, rang ajratish anomaliyalari:

a) har ikkala ko‘zga 0,6 va undan kam yoki bir ko‘zga 0,5 va undan kam bo‘lmaganda

Yaroqsiz

b) bir ko‘zda 0,5- 0,7 va boshqa ko‘zda 0,7 bo‘lganda

Yaroqsiz

Uchuvchilar tarkibi
va havo o‘qchilari yaroqsiz, boshqa ekipaj a’zolari yaroqli

Yaroqli

v) bir ko‘zda 0,6-0,7 bo‘lganda va boshqa ko‘zda 0,8 dan kam bo‘lmaganda

Yaroqsiz

Tovushdan tez uchadigan samoloyotlarga- yaroqsiz

Uchuvchilar tarkibi va havo o‘qchilari yaroqsiz, boshqa ekipaj a’zolari yaroqli

Yaroqli

g) har bir ko‘zda 0,8

Yaroqsiz

Tovushdan tez uchadigan samoloyotlarga- yaroqsiz

Yaroqli

Yaroqli

d) har bir ko‘zda 0,9

UTT fakultetiga kiruvchilar yaroqsiz

Yaroqli
Ko‘rish o‘tkirligi korreksiya qilinmasdan alohida belgilarda aniqlanadi. Birinchi bosqich kursantlari va UTT HTM ga o‘qishga nomzodlar har bir ko‘z ko‘rish o‘tkirligi 1,0 (to‘liq) dan kam bo‘lmasligi, ikkinchi bosqichdan so‘ng har bir ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,9 dan kam bo‘lmasligi lozim.
Golovin-Sivsov jadvali qatorlaridan ko‘rish o‘tkirligi tekshirilganda ko‘rish o‘tkirligi 0,7 dan 1,0 gacha bo‘lib bir qatordan bitta belgida xato qilsa ko‘rish o‘tkirligi to‘liq hisoblanadi. Ba’zi hollarda barcha turdagi transport samolyotlarida va vertolyotlarida uchadigan uchuvchilar va shturmanlar refraksiya anomaliyasi natijasida ko‘rish o‘tkirligi har bir ko‘zda korreksiyasiz 0,5 va korreksiya bilan 0,9 dan kam bo‘lmagan hollarda korrektirlovchi ko‘zoynak bilan uchishga ruxsat berilishi mumkin. Bunda sferik korrektirlovchi oyna kuchi ±2,0D dan oshmasligi va silindrligi esa ±1,0 D dan oshmasligi lozim. Ekipajning boshqa a’zolari va uchish apparatini boshqarmaydigan boshqa mutaxassislar ko‘rish o‘tkirligi korreksiya bilan bir ko‘zda 0,7 dan kam bo‘lmasligi, boshqa ko‘zda 0,5 dan kam bo‘lmasligi lozim. Kasalliklar jadvalining V ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan parashutchilarga ko‘rish o‘tkirligi moddaning “b” bandi talablariga mos bo‘lishi lozim.
Kasalliklar jadvalining II ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibi tovushdan yuqori tezlikda uchadigan samolyotlarda uchish uchun moddaning “v” va “g” bandlari bo‘yicha yaroqsiz, boshqa uchish apparatlarida uchishga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

33

Refraksiyaning buzilishlari:

a) bir ko‘zda yoki ikkala ko‘zda miopiya 0,5 D dan yuqori, gipermetropiya 1,0 D dan yuqori va astigmatizm 0,5 D dan har qanday turi

UTT fakultetiga o‘qishga kiruvchilar- yaroqsiz, uchuvchilik ekipajining yerdagi tarkibni tayyorlovchi fakultetiga kiruvchilar- yaroqli

Yarokli

b) bir ko‘zda yoki ikkala ko‘zda miopiya 1,0 D dan yuqori gipermetropiya 2,0 D dan yuqori va astigmatizm 1,0 D dan har qanday turi

Yaroqsiz

Yarokli

v) ) bir ko‘zda yoki ikkala ko‘zda miopiya 1,0 D dan yuqori gipermetropiya 2,5 D dan yuqori va astigmatizm 1,0 D dan har qanday turi

Yaroqsiz

Yaroqsiz

Uchuvchilar tarkibi va havo o‘qchilari- yaroqsiz. Boshqa ekipaj a’zolari -yaroqli

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Refraksiya anomaliyalarning turi va darajasi sikloplegiya, shuningdek akkomodatsiyaning to‘liq bo‘shashishi (midriatiklarni qo‘llashga qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmaganda) holatida aniqlanadi. Skiaskopiya yordamida aniqlangan natijalar subyektiv usulda tekshiriladi (oynalar bilan).
Sikloplegiya 1% li gomotropin eritmasini 1% li midratsil eritmasini yoki 1:5000 atropin eritmasini 5 daqiqa oralig‘i bilan 3 marotaba takroran (har bir ko‘zga 1, 2 tomchidan) tomizish bilan amalga oshiriladi. Akkomodatsiyaning spazmiga shubha qilinganda refraksiya atropinning 1 % li eritmasidan foydalangan holda aniqlanadi. Yuqorida ko‘rsatilgan midratsillarni qo‘llash natijasida kelib chiqqan midriaz akkomadatsiya parezini yo‘qotish uchun pilokarpinning 1% li eritmasi 30 daqiqalik tanaffus bilan 3 mahal yoki boshqa miotik vosita qo‘llaniladi.
Sikloplegiya holatini o‘tkazgan uchuvchilar tarkibi uchish ishiga akkomadatsiya to‘liq tiklangandan keyin ruxsat beriladi. Murakkab astigmatizm holatlarida xulosa astigmatizm darajasi bo‘yicha emas meridianga ametropiya refraksiyasining ahamiyati bo‘yicha chiqariladi.
Agarda uchuvchi va shturmanlarda refraksiya anomaliyalari darajasi, ko‘rish faoliyati yaxshi saqlangan holatda ko‘rsatilgan me’yorlardan 0,5D dan oshmasa yakka tartibda baholanadi.
Kursantlar va UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar har qanday optik-rekonstruktiv jarrohlik amaliyotidan so‘ng uchuvchilik o‘qishiga yaroqsiz, uchuvchilar tarkibi esa harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish bilan uchuvchilik ishiga vaqtinchalik yaroqsiz deb topiladi. III — VI ustunlar buyicha jarrohlik amaliyotidan 12 oy o‘tgandan so‘ng kuzatuvda asoratlar bo‘lmasdan, ijobiy o‘zgarishlar bo‘lganda uchuvchilik ishiga yaroqli, qolgan uchuvchilar tarkibi yaroqsiz deb topiladi.
Uchuvchilar tarkibida har bir ko‘zda korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi 1,0 bo‘lib, gipermetropiya va har qanday turdagi astigmatizmda tibbiy kitobchadagi tashxis ustunida “sog‘lom” deb yoziladi. Bunday holatlarda “Skioskopik refraksiya” qatoriga tegishli yozuv yoziladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

34

Akkomodatsiyani buzilishlari:

a) bir yoki ikkala ko‘zda akkomodatsiyaning turg‘un spazmi yoki paralichi

Yaroqsiz

b) har bir ko‘zda 2,5 D va undan yuqori presbiopiya

Yaroqsiz

Yaroqli

v) har bir ko‘zda 2,0 D presbiopiya

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Akkomodatsiyaning turg‘un spazmi bilan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshirilishga yuboriladi. Agar akkomodatsiya spazmi asab tizimi, ichki a’zolar kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lsa uchuvchilik ishiga yaroqlilik darajasi to‘g‘risidagi xulosa asosiy kasalliklar bo‘yicha chiqariladi. Akkomodatsiyaning yoshga oid o‘zgarishlari (presbiopiya) yaqindagi aniq ko‘rish nuqtasi bilan aniqlanadi. Tekshirish monokulyar o‘tkaziladi.
Presbiopiyaning 1,5 D gacha bo‘lishi boshlang‘ich bosqich hisoblanib, uchuvchilik ishini davom ettirish uchun monelik qilmaydi. Kasalliklar jadvalining II — VI ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda 2,0 D dan oshmaydigan presbiopiyada, ko‘rish faoliyati yaxshi bo‘lganda yakka tartibda aniqlanadi; shturmanlar kasalliklar jadvalining IV — VI ustunlari bo‘yicha korreksiyalovchi ko‘zoynaklarda yaroqli deb hisoblanadi. Yaxshi ko‘rish uchun bifokal oynasi korreksiyalovchi oynalar tavsiya qilinganda optik oynalarning kuchi 2,0 D dan oshmasligi va lokator ekranni va asboblar taxtasidan uzoqligi hisobga olinishi lozim. Presbiopiyani aniqlashtirishni qiyinlashtiruvchi gipermetropiya holatlarida ruxsat beriladigan presbiopiya darajasi refreksiya dioptriy sonidan kam bo‘lishi kerak. Miopiyada presbiopiyaning ruxsat beriladigan darajasi refraksiya dioptriy sonidan yuqori bo‘ladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

35

Rang ko‘rish anomaliyalari:

a) dixromaziya va anomal trixromaziya “A” turi

Yaroqsiz

b) anomal trixromaziya “V” turi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) anomal trixromaziya “S”turi

Yaroqsiz

Yaroqli
Rang ko‘rish pasayishi darajalari va turlari to‘g‘risida xulosa chiqarishda Rabkinning polixromatik jadvali yordamida rang ajratishni qiyosiy tashxislashga asoslanadi. (Qo‘llanma bo‘yicha IX nashri jadvalida ko‘rsatilgan).
Tashxis qo‘yish qiyin bo‘lgan hollarda uchuvchilik ishiga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa GOI anomaloskop tekshiruvi asosida aniqlanadi. Anamoloskopda barcha modifikatsiyalar uchun rang ajratish sifatining yuqori ko‘rsatkichlari birinchi ikkinchi vosita jihozlarida sinovdan o‘tkazganda 1, 4, uchinchisida esa 1, 6 nisbiy birliklarda yo‘riqnomada belgilangan ko‘rsatkichlarga asoslangan holda sinovdan o‘tkazilayotgan shaxsning individual sanog‘ini vosita jihozi sanog‘ining o‘rtacha ko‘rsatkichiga taqqoslash bilan amalga oshiriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

36

O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning xurujlari, jarohat yoki jarrohlik yo‘li bilan davolangandan keyingi ko‘rish a’zolarining faoliyati vaqtinchak buzilishlari

Nomzodlar - yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishga to‘liq tiklanish uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lganda kasallik bo‘yicha ta’tilga muhtojligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Parvozlardan ozod qilish xaqidagi xulosa, uning tugashiga qadar uchuvchilar tarkibini professional ish qobiliyatining tiklanishi taxmin qilinganda chiqariladi.
8-bob. Quloq va so‘rg‘ichsimon o‘simta kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

37

Tashqi quloqning kasalliklari (shu jumladan tug‘ma) va shikastlanish oqibatlari

Yaroqsiz
Moddada quloq suprasining tug‘ma yo‘qligi, bir tomonlama yoki ikki tomonlama mikrotiya, tashqi eshituv yo‘li va quloq suprasining ekzemasi, surunkali tashqi tarqoq otit, mikozlardagi tashqi otit, tashqi eshituv yo‘lining tug‘ma va orttirilgan torayishlari (kasallik va shikastlanishlardan so‘nggi) ko‘rib chiqiladi.
Tashqi quloqning yallig‘lanish kasalliklari davolanishi lozim, statsionar sharoitda davolangandan so‘ng II — V ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar tashqi quloq faoliyatining buzilmaganligi kuzatilsa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

38

O‘rta quloq va surg‘ichsimon o‘simtaning kasalliklari:

a) nog‘ora bo‘shlig‘ida poliplar, granulyatsiyalar, suyaklar kariyesi bilan kechuvchi ikki tomonlama yoki bir tomonlama surunkali o‘rta otit va (yoki) burun yon bo‘shliqlari surunkali kasalliklari bilan birgalikda kelganda

Yaroqsiz

b) “a” bandida ko‘rsatilgan kasalliklar kabi kechmaydigan bir tomonlama surunkali o‘rta otit

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibga aniqlanadi

Yaroqli

v) o‘rta otit o‘tkazganidan so‘nggi turg‘un qoldiq ko‘rinishlar, quloq barofunksiyasining turg‘un buzilishlari

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibga aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandiga yuqorida ko‘rsatilgan kasalliklardan tashqari burundan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechuvchi ikki tomonlama yoki bir tomonlama surunkali yiringli o‘rta otitlar, o‘rta quloqning surunkali kasalliklarida jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgandan keyingi bo‘shliqda epidermizatsiyasining to‘liq tiklanmasligi va yiring, granulyatsiya, xolestiatom massalarining borligi hisoblanadi.
“a” bandida shuningdek radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holatda bo‘shliqda epidermizatsiyasining to‘liq bitmasligi va yiring, granulyatsiya, xolestiatom massalarining, quloqda yiringli jarayonning borligi bu holat jarrohlik amaliyoti o‘tkazilishiga qaramasdan tugagan deb hisoblab bo‘lmaydi.
Agar quloqning radikal jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgandan so‘nggi bo‘shliqda epidermizatsiyasi to‘liq va turg‘un bo‘lib, eshitish qobiliyati nisbatan kam zararlangan bo‘lsa (shivirlab gapirishda qabul qilish 1-2 metrda saqlangan bo‘lsa) uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlashda mazkur moddaning “v” bandiga va Kasalliklar jadvalining 41-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi.
“b” bandiga surunkali mezotimpanit va o‘rta quloqning boshqa yiringli yallig‘lanish kasalliklari kiradi. Surunkali mezotimpanit bu nog‘ora pardaning timpanal qismidagi turg‘un perforatsiya (teshilishi), shilliq-yiringli ajralmalar kelishi natijasida quloqda surunkali yiring oqishi bilan xarakterlanadi. Yiringli mezotimpanit bilan xastalangan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda yotib davolanadi. Agar davolangandan so‘ng yiring oqishi to‘xtasa va perforatsiya orqali ko‘rilganda nog‘ora pardaning medial shilliq devorida yallig‘lanish belgilari yo‘qolgan bo‘lsa, shuningdek quloq kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lgan LOR a’zolari tomonidan boshqa patologik o‘zgarishlar bo‘lmasa kasalliklar jadvalining V-VI ustunidagi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi (bort radistlari bundan istisno).
Bunday shaxslar otolaringolog tomonidan dinamik kuzatuv nazoratiga olinib, kamida 2 oyda bir marta ko‘rikdan o‘tadi. Yiring oqishi qaytalansa uchuvchilar tarkibi navbatdan tashqari tekshiruvga TUK ga davolanish va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuboriladi.
“v” bandida otitni o‘tkazgandan keyingi yaqqol qoldiq asoratlari ko‘rib chiqiladi. Eski perforatsiya o‘rnidagi kichik chandiqlar, nog‘ora pardaning qalinlashuvi va yaxshi harakatchanligi, eshitish qobiliyatining yaxshiligi va barofunksiyasining buzilmaganligi ushbu moddani UTT HTM ga kiruvchi nomzod va kursantlarga qo‘llashga asos bo‘lib hisoblanmaydi.
Nog‘ora pardaning quruq perforatsiyasi mavjud bo‘lgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi, u yerda ularni akkumetrik va rentgenologik tekshiruvlardan to‘liq o‘tkaziladi. Asoratlari yo‘q, eshitish faoliyatining yaxshi holatda bo‘lishi (shivirlab gapirishda qabul qilish 3/3 metrdan kam bo‘lmasa), LOR a’zolarining normal holatda chiqarishga uchuvchilik ishiga yaroqli deb ekspert xulosa qilishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Tibbiy tavsifnomalarida professional faoliyatidan kelib chiqqan sharoitlardagi jarayonning kechishi bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar aks ettirilishi zarur.
“v” bandiga shuningdek, quruq o‘rta otit ham kiritilib (o‘rta quloqning surunkali katari) asoratlari kamdan kam takrorlanuvchi, eshitish va barofunksiyaning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechishi kiradi. Bu holatda agar uchuvchilar tarkibi parvozlarni yaxshi ko‘tara olsa va quloqlarida barotravmatik o‘zgarishlar bo‘lmasa uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

39

Quloq va burun yon bo‘shliqlarining barofunksiyasini buzilishlari:

a) turg‘un va yaqqol ifodalangan

Yaroqsiz

b) turg‘un va kam ifodalangan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddada quloq va burun yon bo‘shliqlari barofunksiyalarining buzilishlari ko‘rib chiqiladi (atmosfera bosimi ta’siriga nisbatan yuqori sezuvchanligini).
Otomanometriya tekshiruvidan tashqari quloq barofunksiyasi buzilishining turg‘unligi va yaqqol bo‘lishi barokamerali tekshiruv natijasida tasdiqlanishi kerak. Barokamerali tekshiruv vaqtida quloq barofunksiyasi buzilishining turg‘un va tez ko‘rinishlarda yaqqol bo‘lishi (nog‘ora pardaning total giperemiyasi qon quyilishi bilan, bo‘shliqqa oqib chiqishi) uchuvchilik ishiga qarshi ko‘rsatma bo‘lib hisoblanadi. Shunday xulosa quyidagi holatda, ya’ni birinchi navbatda nog‘ora pardada og‘riq va mahalliy o‘zgarishlar paydo bo‘lmasdan oddiy parvoz sharoitida yoki barokamerali tekshiruvdan so‘ng havo bosimi ta’sirining o‘zgarishi natijasida uzoq davom etuvchi eshitishning buzilishlarida (bir kundan ortiq) ham qo‘llaniladi. Shuning uchun barokamerada “sho‘ng‘ish” chidamliligini tekshirishdan avval va tekshirishdan so‘ng eshitish faoliyati holatini audiometr yordamida tekshirish lozim.
Barokamerali tekshiruvidan so‘ng nog‘ora pardada total giperemiya bo‘lib qon quyilishi kuzatilmasa yoki o‘rta quloqni bo‘shlig‘iga og‘ib chiqishi, shu bilan birgalikda quloqni bitishi va og‘riq hissi, shuningdek eshitishning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari kuzatilib kun davomida yo‘qolib ketsa, bu holat quloqlar barofunksiyasi buzilishining sekinlik bilan namoyon bo‘lishi (rivojlanishi) deb baholanadi. UTT HTM o‘qishga kiruvchi nomzodlarni quloqlar barofunksiyasi holatini baholashda quloq manometriyasi tekshiruvi natijalari bilan LOR a’zolari endoskopiyasi, akumetriya va barometrik bosimga chidamliligini aniqlashda o‘tkazilgan barokamerali tekshiruvlari natijalariga ko‘ra baholanadi.
Quloqning otoskopik manzarasi va eshitish faoliyati me’yorda bo‘lsa, lekin quloqlarning manometrik sinamasi (shuningdek Politser bo‘yicha quloqlarga havo puflash) o‘tkazilganda yevstaxiyev nayi o‘tkazuvchanligi buzilgan bo‘lsa bu holatda burun shilliq qavatini 10 foizli lidokain bilan og‘riqsizlantirib qaytadan tekshirish o‘tkaziladi.
UTT HTM ga o‘qishga kiruvchi nomzodlarda barokamerali tekshirishdan so‘ng quloqlarning nog‘ora pardalarida yengil qizarish yoki bolg‘acha dastasi bo‘ylab qon tomirlar inyeksiyasi kuzatilsa, lekin otomanometriya ko‘rsatkichlari me’yorda va LOR a’zolarida boshqa patologik o‘zgarishlar bo‘lmasa harbiy oliy muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga o‘qishga kirishga qarshi ko‘rsatma bo‘lib hisoblanmaydi.
Burun yon bo‘shliqlari barofunksiyasining buzilishi tashxisi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning shikoyati, burun bo‘shlig‘i holati, barokamera sinovida barometrik bosim ta’sirlariga chidamliligi, burun yon bo‘shliqlarining barokamerali sinovdan oldingi va keyingi rentgenografiyasi natijalaridan so‘ng qo‘yiladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

40

Vestibulyar faoliyatining buzilishlari:

a) yaqqol, turg‘un, parvoz vaqtida namoyon bo‘luvchi va mashq qilib bo‘lmaydigan

Yaroqsiz

b) parvoz vaqti kompensatsiya qilinadigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) vaqtinchalik simptomatik

Yaroqsiz

Davolanishga muhtoj

Yaroqli
Uchuvchilar tarkibini vestibulyar-vegetativ chidamlilik holatini vestibulometriya natijalariga ko‘ra aniqlanadi, shuningdek aylanuvchi kreslo (KTUK — uzluksiz, KTFK — Koriolis tezlanishining uzlukli kumulyatsiyasi) va Xilov arg‘imchog‘i yordamida tekshiriladi.
“a” bandida turg‘un, mashg‘ulotlar vaqtida vestibulyar qo‘zg‘alish omillariga nisbatan chidamliligi sust, parvoz vaqtida namoyon bo‘luvchi vestibulyar buzilishlar ko‘rib chiqiladi. Menyer kasalligi simptomlari bilan birga kuzatiluvchi vestibulyar-vegetativ buzilishlar ham shu bandga kiritiladi. Uchuvchilar tarkibi orasida bosh miya shikastlanishlarini o‘tkazgandan keyingi holatlarda vestibulyar-vegetativ chidamliligining buzilishi kuzatilgan shaxslar statsionar sharoitda davolanishi zarur.
Vestibulometriya natijalarini nevropatolog bilan birgalikda baholanadi. Vestibulometriya vaqtida uchuvchilar tarkibi orasida aniqlangan teri rangining nisbatan oqarishi, kichik gipergidroz ko‘rinishidagi yengil vestibulovegetativ reaksiyalar kuzatilgan shaxslar parvozlarni yaxshi ko‘tara olsa va sog‘ligi holati bo‘yicha biror bir patologik o‘zgarish kuzatilmasa shu moddani qo‘llashga asos bo‘lib hisoblanmaydi. Uchuvchilar tarkibida faqat parvoz vaqtida yo‘lovchi sifatida tebranish yuzaga kelsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha o‘zlashtirilgan turdagi samolyotlarda uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi.
“v” bandiga vestibulyar qo‘zg‘atuvchi omillarga chidamliligiga nisbatan sust vaqtinchalik “simptomatik” buzilishlar kiradi. Vestibulometrik tekshiruvlarda vestibulovegetativ reaksiyalarni doimiy bo‘lmasligi yuzaga kelsa (tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs tizimli ravishda nazorat qilinganda vegetativ buzilishlar har xil darajada yuzaga kelishi) statsionar sharoitda tekshiruvdan o‘tkazilishi zarur.
Harbiy oliy ta’lim muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga o‘qishga kiruvchi nomzodlarni viloyat MIB huzuridagi TUK tomonidan saralashning boshlang‘ich bosqichida va harbiy oliy muassasalarda yakuniy bosqichida Koriolis tezlanish ta’sirlari uch daqiqa davomida KTUK yoki 2 daqiqa davomida KTFK uslubida tekshirish sinovidan o‘tkaziladi.
Vegetativ reflekslar yaqqol namoyon bo‘lsa bir-ikki kundan so‘ng sinovdan qaytadan o‘tkaziladi. Agar qaytadan tekshirish davomida kumulyativ ta’sirlarga nisbatan vestibulyar apparatning chidamliligi sust bo‘lsa UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladi.
Adekvat qo‘zg‘atuvchilari kumulyativ ta’siriga nisbatan vestibulyar apparatni tekshirish kunning birinchi yarmida ovqat iste’mol qilganidan so‘ng kamida 2 soatdan keyin sinovdan o‘tkaziladi. 3 daqiqa davomida KTUK yoki 2 daqiqa davomida KTFK uslubida tekshirilayotganda tekshiriluvchida vegetativ reaksiyalarni yaqqol namoyon bo‘lishi (birdan teri rangining oqarishi, ko‘ngil aynishi, qayt qilish va b.) vestibulyar qo‘zg‘atuvchilarga chidamsiz hisoblanadi va uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladi. Uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rigida KTUK uslubida 2 daqiqa, KTFK uslubida 1 daqiqa davomida sinovdan o‘tkaziladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

41

Eshitish qobilyatining pasayishi:

a) shivirlab gapirganda tovushni bir quloqda qabul qilmaslik bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi, yoki shivirlab gapirganda tovushni ikkala quloqda 1 metrgacha masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi

Yaroqsiz

b) shivirlab gapirganda tovushni bir quloqda 1 metrgacha masofada qabul qilish va ikkinchi quloqda 1 metrdan 4 metrgacha masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi yoki shivirlab gapirganda ikkala quloqda tovushni 1 metrdan 2 metrgacha masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Bort-radistlar yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

v) shivirlab gapirganda tovushni bir quloqda 1 metrgacha masofada qabul qilish yoki ikkinchi quloq suprasidan 4 metrdan kam bo‘lmagan masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishlari, shuningdek shivirlab gapirganda ikkala quloqda tovushni 2 metrdan 3 metrgacha bo‘lgan masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi yoki shivirlab gapirganda ikkala quloqda tovushni 2 metrdan 4 metrgacha bo‘lgan masofada qabul qilish bo‘yicha eshitishning yaqqol pasayishi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Eshitish pasayishi aniqlangandan so‘ng qaytadan tekshiruv, suhbatlashish va shivirlab gapirish, kamerton yoki audiometrik tekshiruvlar o‘tkazilishi zarur.
Eshitish pasayishining turg‘unligiga shubha qilingan holatlarda, ayniqsa guruhli so‘zlarda quloqlarga havo puflash uslubi qo‘llaniladi. Bir yoki ikkala quloqda to‘liq karlikka shubha qilinsa karlikni obyektiv aniqlash usullaridan foydalaniladi (shyotkali uslub, Lombard uslubi va b.).
Ekspert xulosasi chiqarishda tekshiruvning eng yomon ko‘rsatkichlari inobatga olinadi, qaysi so‘zlar guruhiga tegishliligidan qat’i nazar (bassli yoki diskantli). Eshitish faoliyatini baholash uchun tonal audiometriya tekshiruvidan olingan ma’lumotlar katta ahamiyatga ega, bu esa eshitish pasayishining darajalarini aniq baholash va eshitish patologiyasini dinamikada kuzatishga ruxsat beradi.
Karlik rivojlanishining boshlang‘ich davrida (I bosqichi) shivirlab gapirganda tovushni qabul qilish nisbatan kam buzilgan bo‘ladi, audiogrammada esa bo‘sag‘alarning alohida ko‘tarilishi kuzatiladi, bu tonlar (sado) uchun 4000 — 6000 Gs dan 30 — 40 dB gacha. Ba’zida qo‘shni tonlarda ham bo‘sag‘alarning nisbatan kichik darajada ko‘tarilishi kuzatiladi. O‘ta chuqur patologiyalarda esa bo‘sag‘alar 2000 — 8000 Gs to‘lqini 40 — 50 dB gacha ko‘tariladi. Bu darajadagi eshitishning pasayishi karlikning II bosqichiga xos bo‘lib Kasalliklar jadvalining 38 moddasi “b” bandi bo‘yicha ekspert xulosa chiqariladi.
Eshitish pasayishining ko‘proq namoyon bo‘lishi barcha to‘lqinlarda bo‘sag‘alarning ko‘tarilishi yoki to‘lqinlarning 500 Gs dan yuqori bo‘lishidadir. Bunda bo‘sag‘alar 1500 Gs dan ortiq to‘lqinlarda 15 — 20 dB ko‘tariladi, 1500 Gs yuqori to‘lqinlarda esa 50 dB gacha (karlikning III bosqichi). Ekspert xulosasini chiqarish Kasalliklar jadvalining 38 moddasi “a” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi. Uchuvchilar tarkibini eshitishining buzilishini ekspertiza qilish ko‘rsatkichi bo‘lib ularga parvoz vaqtida radiosignallarni eshitilishidir,t xulosa chiqarishda yakka tartibda baholanadi. Uchuvchilar tarkibi orasida eshitishning buzilishi kuzatilgan shaxslarning ikkala quloqlarida 70 dB va undan yuqori ovoz balandligidagi nutq audiometriyasida 100% li nutqni anglashishiga erishilmasa (me’yorda 30 dB gacha 100% li nutqni anglashiga erishadi) uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Agar ikkala quloqlarida 70 dB kam ovoz balandligidagi nutq audiometriyasida 100% li nutqni anglashishiga erishilmasa uchuvchilik ishiga yaroqlilik masalasini yechishda eshitish faoliyati tekshiruvlaridan olingan natijalar mohiyati va parvoz vaqtida radioalmashinuvni qo‘llash ma’lumotlari natijalariga qarab baholanadi.
Karlikning jadallashuvida uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Otoskleroz kasalligi bo‘yicha eshitish qobiliyatini tiklovchi jarrohlik amaliyotlar bajarilganda davolash natijasiga qanday erishilganligidan qat’i nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Eshitish qobiliyatini tiklash jarrohlik amaliyotlariga ko‘rsatmalarning yo‘qligi ekspert xulosa berishda Kasalliklar jadvalining mazkur moddasiga asoslangan holda amalga oshiriladi. Harbiy oliy muassasalarining uchuvchilar tarkibini tayyorlash fakultetiga o‘qishga kiruvchi nomzodlar uchun shivirlab gapirganda so‘zlar guruhini basli va diskantli har qulog‘i bilan 6 metrdan kam bo‘lmagan masofada qabul qila olishsa yaroqli deb topiladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

42

O‘tkir, surunkali kasallik xurujlari, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi quloq va so‘rg‘ichsimon o‘simta faoliyatining vaqtincha buzilishlari

Yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
O‘rta quloqda radikal jarrohlik amaliyotini o‘tkazgan harbiy xizmatchilarga kasalligi bo‘yicha ta’til beriladi.
9-bob. Qon aylanish tizimining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

43

Revmatizm, yurakning boshqa revmatik va norevmatik (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:

a) yurak yetishmovchiligi bilan

Yaroqsiz

b) yurak yetishmovchiligisiz (turg‘un kompensatsiyalangan)

Yaroqsiz

Tovushdan tez uchadigan samolyotlarda- yaroqsiz.

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) obyektiv ma’lumotlari bor bo‘lib faoliyatining buzilishsiz

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
toj tomir va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari, perikard mushaklarining organik kasalliklari;
kompensatsiya holatining qanday bo‘lishidan qat’i nazar yurak klapan apparati zararlanishining barcha shakllari, mitral klapan yetishmovchiligining kompensatsiya qilinganligi bundan mustasno;
davolanmaydigan, yurak ritmining va o‘tkazuvchanligining turg‘un buzilishlari;
tug‘ma va orttirilgan yurak nuqsonlari kasalliklarida yurak klapan apparatining jarrohlik amaliyotidan keyingi oqibatlari; elektrokardiostimulyatorlar va antiaritmik moslamalar implantatsiyasi; radioto‘lqinli ablyatsiya, yurak yetishmovchiligi bor yoki yo‘qligida toj arteriyalari devorlarini o‘rnatish; kardiopatiyaning barcha shakllari, bunda toj tomir va umumiy qon aylanishi buzilishining qaysi darajada va bosqichida bo‘lishidan qat’i nazar.
Uchuvchilar tarkibi orasida birinchi marotaba yurak, toj arteriyalari va o‘tkazuvchi yo‘llar mushaklarida o‘zgarishlar aniqlangan bo‘lsa gospitalga tekshirish uchun yuboriladi va kasallikka aniq tashxis qo‘yish, kasallikning kelib chiqish sababi va uning kechishi, kechayotgan yallig‘lanish jarayonini yo‘q qilish hamda toj tomir va umumiy qon aylanishining holatiga baho beriladi. Agar tekshiruv davomida yurak mushaklarida yallig‘lanish jarayoni hamda qon aylanish yetishmovchiligi belgilari aniqlanmasa, bunday holatda yurak-qon tomir tizimini funksional holatini o‘ta chuqur tekshirish maqsadida jismoniy zo‘riqtirish uslubini qo‘llagan holda tekshiriladi.
Yurak qon-tomirlar tizimi kasalliklarida ekspert xulosa chiqarish uchun asosiy ko‘rsatkichlari bo‘lib yurak mushaklarining o‘zgarish darajalari, toj tomir va umumiy qon aylanishining holati, kasallikning kechishi hamda yurak-qon tomirlar tizimining funksional qobiliyati hisoblanadi.
UTT HTM kiruvchi nomzodlar va kursantlar endokarditning kechishi va yurak nuqsonlari aniqlansa uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi. Uchuvchilar tarkibida kechayotgan endokarditning kechishi va yurak nuqsonlari aniqlansa, ularning qanday holatda bo‘lishidan qat’i nazar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Bundan faqat mitral klapan yetishmovchiligining turg‘un kompensatsiya qilingani mustasno.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
toj tomir va (yoki) umumiy qon aylanishi yetishmovchiligi bo‘lmagan yurak, aorta, toj tomir arteriyalari, perikard mushaklarining organik kasalliklari (turg‘un kompensatsiya qilingan);
qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan mitral klapanning izolyatsiyalangan nuqsoni.
Kasalliklar jadvalining II — V ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tganlarning qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan mitral klapanning izolyatsiyalangan nuqsoni aniqlangan harbiy xizmatchilar tovushdan tez uchadigan samolyotlarda parvoz qiluvchi uchuvchilardan tashqari ushbu moddaning “b” bandi bo‘yicha yaroqli deb topilishi mumkin. Funksional sistolik shovqin borligi ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi.
Yurak mushaklari kasalliklari aniqlangan, lekin umumiy va toj tomirlar qon aylanishining buzilishi kuzatilmagan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshiruvdan o‘tadi va ularga yuklamali sinamalar o‘tkaziladi. Yurak-qon tomirlar tizimi funksional qobiliyati yaxshi deb baholansa ekspert xulosa chiqarish “b” bandiga muvofiq amalga oshiriladi.
Miokard distrofiyasi va miokarditdan so‘nggi kardiosklerozlarda xulosa chiqarishda o‘zgarishlarni qay darajada namoyon bo‘lganligi va yurak mushaklari funksional saqlanganligiga qarab aniqlanadi.
Uchuvchilar tarkibi orasida revmatizmning faol fazasini boshdan kechirgan shaxslar kasalligi bo‘yicha taqdim qilingan ta’tildan so‘ng o‘n ikki oydan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin (agar yurakda nuqson va avvalgi revmatik jarayonning faollashuvi bo‘lmasa).
Kasalliklar jadvalining II ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibi tovushdan tez uchadigan samolyotlarda uchuvchilik ishiga yaroqsiz, boshqa uchuvchi apparatlarda yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.
“v” bandiga quyidagilar kiradi:
aortada aterosklerotik o‘zgarishlarning kam namoyon bo‘lishi;
miokardda distrofiya jarayonida, miokardiosklerozda, surunkali miokarditda yurak ritmi va o‘tkazuvchanligi buzilishsiz kam ifodalangan o‘zgarishlar.
Uchuvchilar tarkibi orasida rentgenologik tekshiruvlar vaqtida aorta devorlarining qalinlashuvi aniqlangan bo‘lsa va aterosklerozning boshqa ko‘rinishlari namoyon bo‘lmasa bunday shaxslar “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

44

Gipertoniya kasalligi:

a) “nishon-a’zolari” faoliyatining buzilishi bilan

-

Yaroqsiz

b) “nishon” a’zolar faoliyati buzilishisiz

-

Tovushdan tez uchadigan samolyotlarda - yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Tibbiy-uchuvchilik ekspertizasini o‘tkazish maqsadida arterial gipertenziyaning darajalari bo‘yicha tasnifidan va “nishon-a’zolari” faoliyatining buzilish darajalariga bog‘liq bo‘lgan gipertoniya kasalligining uch bosqichli (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti 1996-y) tasnifidan foydalaniladi.
“a” bandiga “nishon-a’zolarida” o‘zgarishlar yuzaga kelgan gipertoniya kasalligining II va III bosqichlari kiradi.
Kasalliklar jadvalining II ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibi “b” bandi bo‘yicha tovushdan tez uchadigan samolyotlarda yaroqsiz, boshqa uchuvchilik apparatlarda uchishga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi.
Gipertoniya kasalligining I bosqichi mavjud bo‘lgan uchuvchilar tarkibi o‘zlarini yaxshi his qilsa, boshqa a’zolar va tizimlarda o‘zgarishlar bo‘lmasa “b” bandi bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi. Bu shaxslarni boshqa yangi turdagi samolyotlarda ishlash uchun o‘qitish maqsadga muvofiq emas.
Uchuvchilar tarkibi orasida gipertoniya kasalligining I bosqichi mavjud bo‘lganlarda sistolik va diastolik bosimlar 160/100 mm simob ustunidan yuqori bo‘lsa “a” bandiga qo‘llanilgan holda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

45

Yurak ishemik kasalligi:

a) faoliyatining buzilishlari bilan

-

Yaroqsiz

b) obyektiv ma’lumotlari bor bo‘lib faoliyatining buzilishsiz

-

Tovushdan tez uchadigan samolyotlarda yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Yurak ishemik kasalligi mavjudligi instrumental tekshirish usullari natijalariga asoslanib tasdiqlanishi zarur (tinch va yuklamali sinamalar bilan o‘tkaziladigan majburiy elektrokardiografiya, elektrokardiogramma va exokardiografiyaning kunlik monitoringi, shuningdek qo‘shimcha — stress-exokardiografiyasi, koronografiya va boshqa tekshiruvlar).
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
barcha funksional sinflarning zo‘riqish stenokardiyasi;
surunkali yurak yetishmovchiligining barcha darajasi;
miokardning og‘riqsiz (“soqov”) ishemiyasi, X kardial sindromi (miokardning mikrovaskulyar disfunksiyasi;
yirik toj arteriyalardan birining okkyuziyasi yoki stenozi (50 foizdan yuqori).
Toj tomirlarni shuntlash, toj tomirlar angioplastikasi, toj tomirlarga stent o‘rnatish muolajalarini o‘tkazgan uchuvchilar shaxsiy tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
Yurak yetishmovchiligi yoki stenokardiya mavjud bo‘lmagan shaxslarda yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining noturg‘un buzilishlari kuzatilsa, qaytalanish davomiyligi kamdan-kam holatda namoyon bo‘lsa tibbiy ko‘rikdan “b” bandi bo‘yicha o‘tkaziladi.
Kasalliklar jadvalining II ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibi “b” bandi bo‘yicha tovushdan tez uchadigan samolyotlarda — yaroqsiz, boshqa uchuvchilik apparatlarida uchishga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

46

Magistral va periferik arteriya, vena va limfa tomirlari kasalliklari, rivojlanishning tug‘ma anomaliyalari va shikastlanishlar oqibatlari:

a) qon aylanishi va faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) qon aylanishi va faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
oyoq va qo‘l tomirlarining trombangiiti va aortoarteriiti, obliterizatsiyalangan ateroskleroz II va IV bosqichlari;
surunkali venoz yetishmovchiligi bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalligi;
fil oyoqlilikning II va IV darajalari;
angiotrofonevrozlar I va III bosqichlari;
urug‘ tizimchasi vena qon tomirlarining varikoz kengayishi III darajasi.
Obliterizatsiyalangan endarteriit va oyoqlar tomirlarining aterosklerozi tashxisi qo‘yilganda kasallikning bosqichlari funksional buzilishlar darajalarini aks ettirishi lozim. Xulosa chiqarishni gospital tekshiruvidan o‘tganidan so‘ng amalga oshirish zarur.
Uchuvchilik ta’limiga kiruvchi nomzodlar va kursantlarda obliterlovchi endarteriitning rivojlanishining barcha bosqichlari, qaytalanuvchi tromboflebit, tromboflebit o‘tkazgandan keyingi oqibatlari chuqur va yuzaki venalarning vena yetishmovchiligining I darajasi, shuningdek periferik tomirlarning anevrizmasi aniqlansa barcha ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
Uchuvchilar tarkibi orasida oyoq vena qon tomirlarining varikoz kengayishi kuzatilgan shaxslarda ko‘rsatmalar bo‘lsa jarrohlik amaliyoti o‘tkaziladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortish yoki jarrohlik amaliyotidan so‘ng retsidiv holatlarda uchuvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash chuqur va yuzaki venalarning zararlanishi qay darajada namoyon bo‘lishi va tarqalishi hamda oyoqlarning faoliyatiga qarab amalga oshiriladi.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
vena yetishmovchiligi yuzaga kelmagan oyoqlar teri osti venalarining varikoz kengayishi;
fil oyoqlilikning I darajasi (tovon orti sohasini nisbatan kam shishi, bu tungi va kunduzgi vaqtda dam olganidan so‘ng shishning kamayishi yoki yo‘qolib ketishi kuzatilsa);
urug‘ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining II darajasi;
trofik buzilishlar kuzatilmagan angiotrofonevrozlar.
Trofik buzilishlari kuzatilmagan venalarning chegaralangan holda kengayishi, jadallashuvga moyilligi bo‘lgan holatlarda uchuvchilar va kursantlarni chetlatishga asos bo‘lib hisoblanmaydi.
Uchuvchilar tarkibi orasida urug‘ tizimchasi venalarining kengayishi og‘riq bilan kechayotgan shaxslarga jarrohlik davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik davolanishdan so‘ng ijobiy natijalarga erishilsa, kasalliklar jadvalining II va VI ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Shuningdek, uchuvchilarda urug‘ tizimchasi venasining kengayishi mo‘tadil namoyon bo‘lishi, tugunlarda konglomeratlar mavjud bo‘lishi ham “b” band bo‘yicha ko‘rib chiqiladi. Urug‘ tizimchasi venasining kengayishi mo‘tadil namoyon bo‘lib, tugunlarda konglomeratlar mavjud bo‘lmasa, og‘riq sidromi va moyaklar atrofiyasi kuzatilmasa uchuvchilik ta’limiga va uchuvchilik ishiga qarshi ko‘rsatma bo‘lib hisoblanmaydi. Urug‘ tizimchasi venalarining kengayishi retsidiv holda kechadigan bo‘lsa UTT HTM ga kirishga qarshilik qiladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

47

Gemorroy (bavosil):

a) tez-tez qo‘zg‘aydigan va ikkilamchi kamqonlik bilan kechuvchi og‘ir va mo‘tadil og‘irlikdagi shakllari

Yaroqsiz

b) samarali davolanganda, kam asoratlar bilan kechadigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Bavosil kasalligiga ko‘rsatmalar bo‘lganda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsga jarrohlik yo‘li bilan davolash tavsiya qilinadi.
Tez-tez qo‘zg‘aydigan va ikkilamchi kamqonlik bilan kechuvchi og‘ir va o‘rta og‘irlikdagi shakllari hamda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortishi yoki jarrohlik yo‘li bilan davolash muvaffaqiyatsiz o‘tgan bo‘lsa, uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
Yakka holdagi nisbatan kam kattalashgan gemorroidal tugunlarning bo‘lishi, yallig‘lanish belgilarining bo‘lmasligi, shikoyatning yo‘qligi va anamnezida oxirgi 3 yil davomida kasallikning asoratlari bo‘lmaganligi ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

48

Neyrotsirkulyator asteniya:

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turiga arterial qon bosimining davriy ravishda 140/90 mm simob ustunigacha ko‘tarilishi bilan xarakterlanadigan holatlar kiradi. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar qaytadan tekshirilganda ularning sistolik bosimi 130 mm simob ustunidan yuqori, diastolik bosimi 80 mm simob ustunidan yuqori bo‘lsa yaroqsiz deb topiladi.
UTT HTM kursantlarida arterial qon bosimining yuqori bo‘lishi kuzatilsa, neyrotsirkulyator asteniyada kuzatiladigan xarakterli belgilar shikoyati yoki parvozlarni yaxshi ko‘tara olmasligi, shuningdek arterial qon bosimi ko‘rsatkichlarining yuqorilab borishi bilan birgalikda kelsa, uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi. Kursantlarda emotsional ta’sirlar ostida faqat arterial qon bosimining davriy ravishda ko‘tarilishi kuzatilib, 140/90 mm simob ustunidan yuqori bo‘lmasa va asteniyani keskin namoyon bo‘lishi kuzatilmasa uchuvchilik ta’limini davom ettirishi mumkin.
Arterial qon bosimini bir martalik ko‘tarilishi neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turi tashxisini qo‘yishga asos bo‘lib xizmat qilmasligi kerak. Qaytadan tekshirilgan shaxslarda arterial qon bosimining ko‘tarilishida sistolik bosimi 140 mm simob ustunidan va diastolik bosimi 90 mm simob ustunidan oshadigan bo‘lsa statsionar sharoitda tekshirish maqsadida gospitalga yuboriladi. Uchuvchilar tarkibi orasida neyrotsirkulyator asteniyaning gipertonik turi yog‘ almashinuvining buzilishi bilan birga kelsa statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi.
Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turi ekspertiza amaliyotida kam uchraydi. Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turida arterial qon bosimining davriy ravishda sistolik bosimining 90 mm simob ustunidan va diastolik bosimining 60 mm simob ustunidan pasayib ketishi bilan ifodalanadi.
Arterial qon bosimining bir martalik pasayib ketishi neyrotsirkulyator asteniyaning gipotonik turi tashxisini qo‘yishga asos bo‘la olmaydi. Qayta tekshirilganda arterial qon bosimining davriy ravishda pasayishi kuzatilgan shaxslar harbiy gospitalga tekshiruv uchun yuboriladi. Simptomatik gipotoniya aniqlanganda ekspert xulosa asosiy kasallik bo‘yicha chiqariladi.
Neyrotsirkulyator asteniya gipotonik turi aniqlangan UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlari uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz (arterial qon bosimining 90/60 mm simob ustunidan pastga tushishi, holsizlik, bosh aylanishi, yuklamalarni, vestibulyar sinamalarni yaxshi ko‘tara olmaslik bilan birga kuzatilganda uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz) hisoblanadi.
Yilning issiq vaqtlarida arterial qon bosimining pasayishi kuzatilishi mumkin. Ushbu holatda profilaktika chora-tadbirlar natijasida arterial qon bosimining me’yorga kelishi, professional ish qobiliyati va parvozga chidamliligi saqlangan bo‘lsa, ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘la olmaydi.
Neyrotsirkulyator asteniya kardial turining klinik kechishi turli ko‘rinishda bo‘ladi. Uchuvchilar shaxsiy tarkibi orasida shu kasallik bilan kasallanganda yurak qon-tomir tizimida quyidagi buzilishlar kuzatiladi: sensor, avtomatizm, o‘tkazuvchanlik, qo‘zg‘aluvchanlik funksiyalarining buzilishlari. Uchuvchilar shaxsiy tarkibi orasida neyrotsirkulyator asteniyaning kardial turi aniqlangan shaxslar statsionar sharoitda tekshiruvga yuboriladi.
Uchuvchilar tarkibida tinch holatda noturg‘un ekstrasistoliya kuzatilsa, lekin yurak-qon tomirlar tizimining funksional qobiliyati yaxshi saqlangan bo‘lsa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Tinch holatda qorinchalar ekstrasistoliyasi kuzatilsa, UTT HTM kursantlari uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi, uchuvchilar tarkibiga uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. UTT HTM kursantlari va uchuvchilar tarkibi orasida zo‘riqish ekstrasistoliyasi, guruhli ekstrasistoliyalar, paroksizmal taxikardiya, Samoylova-Venkebax davriy blokadasi hamda yurak sohasidagi noxushlik hissi bilan kuzatiladigan yurak ritmining barcha buzilishlari aniqlangan shaxslar yaroqsiz deb hisoblanadi.
Atrioventrikulyar o‘tkazuvchanlikning PQ intervalida 0,22 soniyagacha sekinlashuvi kuzatilgan holatda atropin qo‘llash bilan jismoniy zo‘riqishdan so‘ng me’yorga kelsa, qon aylanish buzilishlari belgilari va shikoyatlari bo‘lmasa, QRS intervali davomiyligi 0,11 soniyagacha bo‘lsa ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘la olmaydi. Kasalliklar jadvalining II va V ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibida WPW (Volf-Parkinson-Uayt) fenomeni (sindromi) yoki CLC (Klerk-Levi-Kristesko) fenomeni (sindromi) aniqlanganda ular uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi.
UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlarda WPW fenomeni (sindromi) yoki SLS fenomeni (sindromi) aniqlanganda ular uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi. Yurak ritmi va o‘tkazuvchanligi buzilishining boshqa shakllarida ekspert xulosa chiqarish ularning xarakteri, kelib chiqishi va yurak-qon tomir tizimining funksional qobiliyati darajalariga qarab xulosa chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

49

O‘tkir kasallik, surunkali kasallik xuruji, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi qon aylanish tizimi faoliyatining vaqtincha buzilishlari

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish

Faol revmatizm, norevmatik bo‘lgan miokarditlar, miokard infarkti hamda yurakda, toj, yirik va periferik tomirlarda jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgandan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi bilan, agar reabilitatsiyasi va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini tiklash uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat talab qilinsa, kasallik tufayli ta’til taqdim qilish to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Varikotsele bo‘yicha jarrohlik amaliyotidan so‘ng xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadi.
10-bob. Nafas a’zolarining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

50

Burun bo‘shlig‘i, burunning yondosh bo‘shliqlari va halqumning kasalliklari:

a) yuqori nafas yo‘llari shilliq qavatining distrofiyasi va tez-tez qo‘zg‘alish bilan kechuvchi surunkali sinusitlarning barcha shakllari; bir va ikki tomonlama

Yaroqsiz

b) “a” bandida ko‘rsatilgan xususiyatlar bilan kechmaydigan yiringli va yiringsiz sinusitlar; burun yon bo‘shliqlari kistasi; surunkali tonzillitning I darajasi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) surunkali tonzilitning toksiko-allergik shakli II darajasi

Yaroqsiz

Davolanishga muhtoj

“a” bandida asoratsiz, biroq tez-tez qo‘zg‘alishlar bilan kechuvchi (yil davomida ikki martadan kam emas) surunkali sinusitlar ham kiradi.
“b” bandida uchuvchilar tarkibini davolashda yaxshi natijalarga erishilgan holatlar ko‘rib chiqiladi. Davolanishdan bosh tortgan yoki to‘liq sog‘aymagan holatlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb hisoblanadi.
Yuqori jag‘ bo‘shlig‘ida kista borligi aniqlansa xulosa yakka tartibda beriladi. Uchuvchilar tarkibida rentgen tasvirda yuqori jag‘ bo‘shlig‘ida kista aniqlanib simptomsiz kechsa, barometrik bosimni yaxshi ko‘tara olsa uchuvchilik ishini davom ettirishga ruxsat berilishi mumkin. Uchuvchilar tarkibida peshona bo‘shlig‘i kistasi aniqlansa kasalliklar jadvalining II va III ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi, kasalliklar jadvalining IV va V ustunlari bo‘yicha xulosa yakka tartibda chiqariladi.
Uchuvchilar tarkibida yuqori nafas yo‘llarining yiringsiz kasalliklari, nafas yo‘llari shilliq qavati distrofiyasi bilan yoki yaqqol subyektiv belgilar va tez-tez qo‘zg‘alishlar bilan kechganda hamda parvoz vaqtidagi yoki barokamerada havo bosimining o‘zgarishiga va barometrik bosimni ko‘tara olmaslik holatlari kuzatilsa uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi.
UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarning yuqori jag‘ bo‘shlig‘ida o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan so‘ng uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb topiladi. Nomzodlarda yuqori jag‘ bo‘shlig‘ini devor oldi shilliq qavatining qalinlashuvi uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz xulosasini berishga asos bo‘lmaydi.
“v” bandiga surunkali tonzillitning toksik-allergik shakli II darajasiga taalluqli bo‘lib, qaytadan angina yoki bodomcha bezda infeksiya o‘chog‘ini hosil qiladigan kasalliklar kiradi (yurak qon-tomir tizimining infeksion-allergik zararlanishi, piyelonefritlar, infeksion poliartritlar, EKG dagi funksional o‘zgarishlar, umumiy intoksikatsiya belgilari haddan tashqari charchash, yurak sohasida noxushlik sezgilari, bo‘g‘imlarida davriy ravishdagi og‘riqlar). Ushbu tonzillitlar jarrohlik yo‘li bilan davolanadi. Davo muolajalaridan bosh tortgan uchuvchilar uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi.
Surunkali tonzillitlarning I darajasi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning bodomcha bezlarida yallig‘lanish jarayonining asosiy belgilari bo‘lganda tasdiqlanadi. Surunkali tonzillitning shu shakli aniqlangan shaxslar tizimli ravishda shifokor nazoratida turadi. Tonzilektomiya jarrohlik amaliyotidan keyin uchuvchilar tarkibi o‘n besh sutkagacha barcha ish va mashg‘ulotlardan ozod qilinadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

51

Hiqildoq va traxeyaning bo‘yin qismi kasalliklari va shikastlanishlari:

a) nafas olish, yutinish, nutq faoliyatining yaqqol buzilishlari bilan birga kechuvchi; maxsus anjom va vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirib chiqarish bilan kechuvchi

Yaroqsiz

b) “a” bandida ko‘rsatilgan faoliyatlarning buzilishisiz kechadigan, maxsus anjom va vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirib chiqarmaydigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Moddada burun, hiqildoq va traxeyaning tug‘ma nuqsonlari va shikastlanish oqibatlarini jarrohlik va boshqa usullar bilan davolashda bartaraf qilinmaydigan holatlar nazarda tutiladi. Agar ko‘rsatilgan a’zolarda nuqsonlar bartaraf qilinib a’zolar faoliyati tiklansa xulosa chiqarish “b” bandga muvofiq amalga oshiriladi.
Bu moddaga burun to‘sig‘ining qiyshayishi, adenoidlar, burun chig‘anoqlari gipertrofiyasi, burun yon bo‘shliqlari suyak devorlarining kasalliklari (osteoma, osteomiyelit va b.), yuqori nafas yo‘llari shilliq qavatining distrofiyalarini gipertrofiya yoki atrofiyasi va boshqa kasalliklari; “a” bandi bo‘yicha – nafas olish, tovush, yutinish, chaynash faoliyatining buzilishlariga va maxsus anjom va vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirib chiqarishga olib keluvchi, “b” bandi bo‘yicha esa ko‘rsatilgan asoratlarsiz va maxsus anjom vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirmaydigan holatlar. UTT HTM kursantlari va uchuvchilar tarkibi “b” bandi bo‘yicha davolanishlari zarur.
Shuningdek, “b” bandiga hid sezishning to‘liq (turg‘un) yo‘qotishi ham kiradi. Uchuvchilar tarkibi orasida hid sezishning pasayishi va to‘liq (turg‘un) yo‘qolishi kuzatilgan shaxslarga uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi, agar bu holat boshqa kasalliklar bilan patogenetik jihatdan bog‘liq bo‘lmasa. UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarda burun to‘sig‘ining qiyshayishi, adenoidlar, burun chig‘anoqlarining gipertrofiyasini jarrohlik yo‘li bilan davolashning o‘tkazilishi yakuniy tibbiy saralash boshlanishiga qadar 2 oydan kechikmasligi zarur.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

52

Nafas olish a’zolarining boshqa kasalliklari (shu jumladan tug‘ma):

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan yoki tez-tez qo‘zg‘alish bilan kechuvchi

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqsiz
Modda o‘pka, nafas yo‘llarining surunkali kasalliklari va o‘tkir kasalliklarni o‘tkazgandan keyingi qoldiq asoratlari, plevraning notuberkulyoz etiologiyali kasalliklari hamda ularning shikastlanish oqibatlari holatlarini nazarda tutadi.
“a” bandiga quyidagilar kiradi: nafas olish a’zolari faoliyatining yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishi va tez-tez qo‘zg‘alishi bilan kechadigan surunkali kasalliklari (o‘pka emfizemasi, diffuz pnevmoskleroz, bronxoektaz kasalligi, o‘pkaning yiringli kasalliklari, surunkali bronxitning og‘ir shakllari, shu jumladan asmoidli komponent bilan);
o‘pka, nafas yo‘llari, plevraning jarohatlanish oqibatlari va nafas olish a’zolaridagi jarrohlik amaliyoti oqibatlari (pnevmotoraks, shu jumladan spontan, plevraning murakkab bitishi, ko‘krak qafasidagi yiringli jarayonlardan so‘ng oqma yaralarning bitmasligi, o‘pka bo‘lagi yoki uning segmentini olib tashlash);
o‘pka to‘qimasi, o‘pka ildizlari yoki yirik qon tomirlar joylashgan sohalarda yot jismning mavjudligi (metall parchalari, o‘qlar).
“b” bandida tashqi nafas faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan o‘pka, nafas yo‘llari, plevraning surunkali kasalliklari va o‘tkir kasalliklarini o‘tkazgandan keyingi qoldiq asoratlari hamda ularning shikastlanishdagi oqibatlari ko‘rib chiqiladi.
Uchuvchilar tarkibi plevrit o‘tkazgandan so‘ng kam ifodalangan qoldiq o‘zgarishlar bo‘lsa, bu o‘zgarishlar tashqi nafas va qon aylanishi faoliyatining buzilishiga olib kelmasa uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur modda bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan uchuvchilar tarkibining barchasi tashqi nafas faoliyati tekshiruvidan o‘tkazilishi kerak.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

53

O‘tkir kasallik, surunkali kasallik xuruji, jarohat, jarrohlik amaliyotidan keyingi nafas a’zolari faoliyatining vaqtinchalik buzilishlari

Nomzodlar - yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Kasallik bo‘yicha ta’tilga muhtojligi haqida xulosa quyidagi holatlarda chiqariladi: asoratli kechadigan o‘tkir pnevmoniyalarda (yiringlash, para va metapnevmonik suyuqliklar ajralishi bilan kechadigan plevritlar, atelektazlar, keng tarqalgan plevra qatlamlanishi, og‘ir pnevmoniyalardan so‘nggi yaqqol astenizatsiyasi va b.).
Asoratsiz kechgan o‘tkir kasalliklarning qoldiqli belgilarida surunkali kasalliklarning qo‘zg‘alishi kuzatilganda parvozlardan yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Tonzillektomiya va burun to‘sig‘i, adenoidlar, burun chanoqlarining gipertrofiyasidagi jarrohlik davolashdan keyin uchuvchilar tarkibi va kursantlar xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishi taqdim etiladi.
11-bob. Ovqat hazm qilish a’zolarining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

54

Tishlarning rivojlanishi va chiqishidagi buzilishlar, tishning qattiq to‘qimalari
va pulpaning kasalliklari:

a) bitta jag‘da 6 tadan ortiq tishning yo‘qligi yoki ularni yechiladigan protezlar bilan almashtirilganligi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

b) ikkala jag‘da 6 va undan ortiq tishning yo‘qligi yoki jag‘ning bir tomonida 4 qoziq tishlarning yo‘qligi

Protezlashga muhtoj

v) ko‘p sonli asoratlangan tishlar kariyesi

Davolanishga muhtoj
Uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlarini TUK ga taqdim qilishdan oldin ularning og‘iz bo‘shlig‘i sanatsiyasi va zarur bo‘lsa tishlarini protezlash muolajalari o‘tkaziladi, agar yechib olinadigan protezlash bo‘lsa byugelli ishonchli klammerli yoki qulfli fiksatsiya qilish tavsiya qilinadi.
“a” bandi bo‘yicha xulosa chiqarishda yaroqliligini yakka tartibda aniqlashda chaynash faoliyati va ovqat hazm qilish a’zolarining holati inobatga olinadi. Agar uchuvchilar tarkibida yechib olinadigan protez mavjud bo‘lsa va parvozdan oldin yechib olib parvoz vaqtida maxsus anjom vositalarni qo‘llashda xalaqit bermasa va nutq buzilishiga olib kelmasa uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin.
“v” bandiga ko‘p sondagi asoratli tishlar kariyesi, ya’ni 6 ta va undan ortiq tishlarning zararlanishi, qisman yoki to‘liq pulpasi bilan olib tashlanishi, rentgenogrammalarda periapikal to‘qimalarda destruktiv o‘zgarishlar bo‘lishi kiradi. Davolangan va davolanmagan tishlarning barchasi hisoblanadi.
Ushbu bandga tishlarning qattiq to‘qimalarining zararlanishi bilan kechadigan boshqa kasalliklar ham kiradi. UTT HTM kursantlarida tishlar kariyesi aniqlanganda davolanishi zarur. Davolanish natijasiga ko‘ra xulosa chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

55

Periapikal to‘qimalar, milklar va paradont, so‘lak bezlari, og‘iz bo‘shlig‘i yumshoq to‘qimalari, tilning (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:

a) keng tarqalgan og‘ir darajali parodontit, parodontoz

Yaroqsiz

b) keng tarqalgan o‘rta darajali parodontit, parodontoz, stomatitlar, gingivitlar, xeylitlar hamda og‘iz bo‘shlig‘ining shilliq qavati, so‘lak bezlari va tilning boshqa kasalliklari

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli

v) parodontit, parodontoz yengil darajasining keng tarqalgan shakli

Yaroqli
“a” bandiga paradontning alveolyar o‘simtasining uchinchi darajali atrofiyasi bilan birga keladigan kasalliklari kiradi. Parodontoz aniqlangan uchuvchilar tarkibi albatta davolanishi zarur. Davolanish natijasiga ko‘ra xulosa chiqariladi.
“b” bandiga paradontning alveolyar o‘simtasining ikkinchi darajali atrofiyasi bilan kechuvchi kasalliklari kiradi.
Ushbu bandga leykoplakiya, gingivitlar, stomatitlar, glossitlar, xeylitlar va og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining boshqa kasalliklari kiradi. Kasallik bir yilda 2-martadan ortiq (qaytalansa) qo‘zg‘alsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar yaroqsiz deb hisiblanadi. Xulosa statsionar sharoitda tekshiruvdan so‘ng beriladi.
“b” bandiga tez-tez qo‘zg‘alish bilan kechadigan surunkali nospetsifik parotitlar, so‘lak-tosh kasalligi, so‘lak bezlarini olib tashlagandan keyin kserotomiyaning turg‘un namoyon bo‘lishi yoki so‘lak bezlarining tug‘ma yo‘qligi kiradi. Barcha holatlarda uchuvchilar tarkibi dastlabki statsionar sharoitda davolanishga yuboriladi.
“v” bandiga parodont kasalliklari alveolyar o‘simtasi I darajali atrofiyasi bilan kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

56

Yuz- jag‘ anomaliyalari, defektlari, deformatsiyalari, jarohat asoratlari, boshqa

kasalliklar, tishlar va ularning tayanch apparatidagi o‘zgarishlar, jag‘larning kasalliklari:

a) nafas olish, hid sezish, chaynash, yutish va nutq faoliyatlarining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan yoki maxsus anjom va vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirib chiqarish bilan kechuvchi

Yaroqsiz

b) nafas olish, chaynash, hid bilish, yutish va nutq faoliyatlari buzilishsiz yoki maxsus anjom va vositalarni qo‘llashda qiyinchilik keltirib chiqarmaydigan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Modda pastki va yuqori jag‘lar prognatiyasi, ochiq va chuqur prikuslar, pastki va yuqori jag‘lar retrognatiyasini o‘z ichiga oladi. III darajali prikus anomaliyalari- yuqori va pastki jag‘lar kesimlarining orasidagi masofa vertikal yoki sagital yo‘nalishda 10 mm dan ko‘p bo‘lganda va II darajasi — orasidagi masofa 6 — 10 mm gacha bo‘lganda “a” bandiga tegishlidir. I darajali prikus anomaliyasi — yuqori va pastki jag‘lar kesimlarining orasidagi masofa vertikal yoki sagital yo‘nalishlari bo‘yicha 5 mm dan kam bo‘lganda “b” bandiga tegishlidir.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

57

Qizilo‘ngach, ichaklar (o‘n ikki barmoqli ichakdan tashqari) va qorin pardaning

(shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandida quyidagilar ko‘rib chiqiladi:
disfagiya va boshqa simptomlar bilan birga kechuvchi katta o‘lchamdagi divertikul borligi;
qizilo‘ngachning asab-mushak kasalliklari yoki chandiqli torayishi klinik ko‘rinishlarining yaqqol namoyon bo‘lishi;
og‘ir surunkali nospetsifik yarali kolitlar va enteritlarning og‘ir shakllari;
ovqat hazm qilish va oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan rezeksiyadan keyingi ingichka yoki yo‘g‘on ichaklar qismining yo‘qligi;
to‘g‘ri ichak barcha qatlamlarining II va III darajali tushishi;
jarrohlik yo‘li bilan davolashning yakuniy bosqichi sifatidagi tabiiy bo‘lmagan orqa chiqaruv teshigi, ichak yoki najas oqmalari;
I va III darajali orqa chiqaruv teshigi sfinkterining yetishmovchiligi.
Oqma yo‘llaridan davriy ravishda yiring ajralishi, orqa peshov sohasida matseratsiya kuzatilishi, terisining qo‘zg‘alishi yoki nam ekzema bilan yiring hosil bo‘lish kabi asoratlarni davriy ravishda qaytalanishi bilan kuzatiladigan (bir yilda 3-4-marta) holatlar “a” bandiga tegishlidir.
“b” bandida quyidagilar ko‘rib chiqiladi:
2 sm diametrgacha bo‘lgan divertikullarni tez to‘g‘rilanuvchi va klinik simptomlarsiz kechishi. Qizilo‘ngachda divertikul topilganda, ezofagoskopiya va yaqin joylashgan a’zolar tekshiruvlari o‘tkazilishi lozim;
jarrohlik yo‘li bilan davolash natijasi qoniqarsiz bo‘lgan oqma yaraning yilda 1-2-marta va undan ko‘p ochilishi bilan kechgan surunkali paraproktit (kasallikning qayta retsidiv berishi yoki tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning jarrohlik amaliyotidan bosh tortishi);
a’zolar faoliyatining buzilishlaridan qati nazar, qizilo‘ngach va ichaklar kasalliklari, qorin pardalarining yopishish alomatlari;
qizilo‘ngachning asoratsiz yaralari;
reflyuks-ezofagitning I va II og‘irlik darajasi;
peshov (defekatsiya) vaqtida to‘g‘ri ichakning tushishi (I bosqichi).
Qizilo‘ngach divertikulining klinik manzarasi uning katta-kichikligiga (hajmiga) bog‘liq. Uchuvchilar tarkibi orasida qizilo‘ngach divertikuli, surunkali paraproktit, to‘g‘ri ichakning tushishi, ichak yoki peshov oqma yaralari, orqa peshovning torayishi yoki sfinkterining torayishi aniqlangan shaxslarda jarrohlik yo‘li bilan davolash tavsiya qilinadi. Samarali davolangandan so‘ng uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda baholanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

58

Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan, tez-tez xurujlar bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi va kam xurujlar bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
jarrohlik yo‘li bilan davolanishga qarshi tibbiy ko‘rsatmalar yoki undan bosh tortilgan hollar mavjud bo‘lganda, penetratsiya, pilorobulbar soha stenozi bilan asoratlangan oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi;
ekstirpatsiya yoki subtotal rezeksiyadan keyingi me’daning yo‘qligi;
me’da yara kasalligi;
oxirgi 2 yil davomida yara kasalligining tez-tez retsidivlar bilan kechishi (yilda 2 va undan ko‘p marotaba);
oziqlanishning buzilishi bilan kechadigan me’da rezeksiyasi, me’da-ichak qo‘shilmasi hosil qilishdan keyingi oqibatlar;
ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan me’da-ichak qo‘shilmasi, hosil qilish bilan o‘tkazilgan poya yoki selektiv vagotomiya oqibatlari (davolab bo‘lmaydigan demping-sindrom, to‘xtovsiz ich ketishi, oziqlanishning buzilishi, turg‘un anastomozitlar, anastomoz yaralari);
perforatsiya yoki qon ketishi sababli postgemorragik anemiya rivojlanishi va anemiyasiz yoki o‘n ikki barmoqli ichakning piyozcha qismining qo‘pol chandiqli deformatsiyasi bilan asoratlangan yara kasalligi.
O‘n ikki barmoqli ichak piyozchasining qo‘pol chandiqli deformatsiyasi, sun’iy gipotoniya sharoitida to‘laqonli o‘tkazilgan duodenografiyada aniqlanadigan deformatsiya tufayli sekinlashgan evakuatsiyaga (kontrast moddasining me’dada 2 soatdan ko‘p ushlab qolinishi) tushuniladi.
Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, kam xurujli (ikki yilda bir marta va undan kam) o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasida kam ifodalangan deformatsiyali o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi mavjud bo‘lgan uchuvchilar tarkibi moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, oxirgi uch yil davomida qo‘zg‘alishlar qayd etilmagan, o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasining deformatsiyasi bo‘lmagan, biroq yara kasalligi bo‘lgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar Qurolli Kuchlar Akademiyasiga o‘qishga kirishga yaroqli deb hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi bo‘lgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qish (malaka oshirish) uchun yuborishga yaroqsiz deb hisoblanadi.
Kasallikning remissiya davri uchun ishonchli belgi bo‘lib, sun’iy gipotoniya sharoitida o‘tkazilgan fibrogastroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiq va (yoki) duodenografiyada aniqlangan qo‘pol chandiqli deformatsiyaning mavjudligi, me’da yarasida esa — fibroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiqning mavjudligi hisoblanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

59

Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning boshqa kasalliklari, jigar, o‘t qopi, o‘t chiqarish yo‘llari va me’da osti bezining kasalliklari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez xurujlar bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
jigar sirrozi;
surunkali faol rivojlanuvchi gepatitlar, jigar faoliyatining yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan;
statsionar sharoitda davolanishni talab qiluvchi surunkali xoletsistitlarni tez-tez (yilda 2-marta va undan ortiq) takrorlanib turuvchi xurujlari;
tez-tez (yilda 2-marta va undan ko‘p) takrorlanib turuvchi surunkali pankreatit xurujlari va sekretor yoki inkretor faoliyati buzilgan;
me’da osti bezi va o‘t chiqarish yo‘llari kasalliklari bo‘yicha rekonstruktiv jarrohlik amaliyotlarining asoratlari;
jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (o‘t va me’da osti bezi oqmalari va boshqalar);
sekretor, kislota hosil qilish faoliyati, ovqatlanishning buzilishi bilan kechuvchi, tez-tez qo‘zg‘aluvchi, uzoq (2 oydan ko‘p) va qayta yotib davolanishni talab qiluvchi, statsionar sharoitda davolash samara bermaydigan gastroduodenitlar;
surunkali gepatit mavjudligi ixtisoslashtirilgan bo‘lim sharoitida olti oydan kam bo‘lmagan muddatda jigarning turg‘un zararlanishini isbotlovchi tahliliy va tibbiy anjomlar, laborator-instrumental ma’lumotlar yordamidagi kompleks tekshiruvlar asosida tasdiqlanishi lozim.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
faolligi yo‘q, jigarning faoliyati kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan surunkali gepatitlar;
davolanish natijalari yaxshi bo‘lganda qo‘zg‘alishlar kam bo‘lgan surunkali xoletsistlar, o‘t pufagining xolesterozi, pankreatitlar;
qo‘zg‘alishi kam bo‘lgan, sekretor faoliyati va ovqatlanish tartibi buzilmaganida sekretor faoliyati buzilmagan gastroduodenitlar;
fermentopatik (yaxshi sifatli) giperbilirubinemiyalar;
o‘t chiqarish yo‘llarining diskineziyasi.
Yaxshi yakunlangan o‘t pufagini olib tashlash yoki o‘t yo‘llari, me’da osti bezi kasalliklari tufayli jarrohlik yo‘li bilan davolangan uchuvchilar tarkibining uchuvchilik ishiga yaroqliligi yakka tartibda baholanadi.
Surunkali gastrit va gastroduodenitga xulosa berishda kasallikning kechish xarakteri hisobga olinadi. Qaytadan qo‘zg‘alishlar bo‘lmaganda, umumiy ahvoli qoniqarli, ish qobiliyati saqlangan va me’da sekretsiyasida qo‘pol o‘zgarishlar bo‘lmasa tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga va UTT HTM ta’lim olishga yaroqli deb hisoblanishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

60

Churralar:

Yaroqsiz

Davolanishga muhtoj
Moddada chov, son, diafragmaning qizilo‘ngach teshigi, diafragma, kindik, qorinning oq chizig‘i, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi va boshqa churralarni ko‘zda tutadi.
Kursant va uchuvchilar tarkibiga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya qilinadi. Uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga yaroqlilik jarrohlik amaliyoti natijalariga ko‘ra xulosa chiqariladi. Jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortgan uchuvchilar tarkibi va kursantlar yaroqsiz deb topiladi. Katta bo‘lmagan (fiziologik halqa chegarasida) kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zo‘riqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi mazkur moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi va uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga qarshi ko‘rsatma bo‘lmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

61

O‘tkir kasallik, surunkali kasalliklarning xurujlari yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi ovqat hazm qilish a’zolari faoliyatining vaqtincha buzilishlari

Nomzodlar -yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishga to‘liq tiklanish uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lganda kasallik bo‘yicha ta’til berish xaqida xulosa chiqariladi.
Parvozlardan ozod qilinishi haqidagi xulosa uchuvchilar tarkibining kasbiy ish qobiliyatining tiklanishi ko‘zda tutilgandan so‘ng chiqariladi.
Appendektomiya, churralar jarrohlik amaliyotidan so‘ng xizmat majburiyatlaridan ozod qilish haqidagi xulosa chiqariladi.
12-bob. Teri va teri osti qavatining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

62

Teri va teri osti qavatining kasalliklari:

a) davolanishi murakkab bo‘lgan surunkali qaytalanuvchi teri kasalliklari, keng tarqalgan va yaqqol ifodalangan chegaralangan giperkeratozlar, diskeratozlar va teri holatining boshqa saraton oldi kasalliklari

Yaroqsiz

b) o‘tkir, o‘tkir osti dermatitlar, chegaralangan sikoz, seboreya, piodermiyaning har xil shakldagi kasalliklari

Yaroqsiz

Davolanishga muhtoj
“a” bandida davolanishi murakkab bo‘lgan, uzluksiz retsidivlangan surunkali teri kasalliklari: surunkali ekzema, psoriaz, teri qavatlarining keng tarqalgan lixenifikatsiya bilan kechadigan atopik dermatitlar, bullali dermatitlar (po‘rsildoq yaraning barcha turlari, bullali pemfingoid, gerpes shaklli Dyuring dermatiti) ko‘rib chiqiladi.
Surunkali xatto chegaralangan, retsidiv beruvchi oyoq, qo‘llar, boshning yuz qismi, jinsiy a’zolar ekzemalari uchuvchilik ishiga va ta’limiga yaroqsiz deb xulosa chiqarishga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Surunkali teri kasalliklari bilan xastalangan shaxslar UTT HTMga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Tirsak va tizza bo‘g‘imi sohasida yengil shakldagi ixtioz va psoriazning yagona o‘choqlari uchuvchilik ishini bajarishga qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi.
Uchuvchilar tarkibining alohida shaxslariga nisbatan quyosh nurlari ko‘p bo‘lgan xududlarda xizmatini davom ettirishlari zarurligi to‘g‘risida xulosa chiqarilishi mumkin. Boshning sochli qismi, yuz sohasida, qo‘l panjalarida qichishqoq temiratkining cheklangan toshmalari aniqlangan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb hisoblanadi.
Mazkur bandga kiradigan ko‘p miqdordagi pigmentli dog‘lar yoki so‘galsimon toshmalarning o‘sishlari mavjud tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar kasalliklar jadvalining I ustuni bo‘yicha UTT HTMga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Ortiqcha quyosh nurlari ta’siri natijasida yuzaga kelgan dermatitlar bilan kasal bo‘lgan uchuvchilar tarkibi shaxslarga nisbatan xizmatini davom ettirish zarurligi to‘g‘risida xulosa yakka tartibda baholanishi mumkin.
“b” bandi bo‘yicha retsidivlanuvchi furunkulez hamda yuzning yagona furunkuli bo‘lganda, uchuvchilar tarkibi gospitalga davolanish uchun yuborilishi zarur. Retsidivlanuvchi, davolanishi murakkab bo‘lgan keng tarqalgan piodermit bilan kasallangan uchuvchilar tarkibi “a” bandi bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
13-bob. Suyak-mushak tizimi va biriktiruvchi to‘qimalarning kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

63

Yuqumli, yallig‘lanish, autoimmun va boshqa sabablardan kelib chiqqan artritlar
va artropatiyalar, biriktiruvchi to‘qimaning tizimli kasalliklari:

a) faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari, turg‘un va ifodalangan o‘zgarishlari bilan va tez-tez hurujlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar majdudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Modda bo‘g‘imlarning surunkali infeksion, yallig‘lanish, autoimmun va boshqa sabablarga ko‘ra kelib chiqqan hamda biriktiruvchi to‘qimaning tizimli kasalliklarini nazarda tutadi. Kasallikning xarakteri va bo‘g‘imlar faoliyatining o‘zgarishidan kelib chiqib, uchuvchilik ishiga yaroqliligi baholanadi.
“a” bandiga shuningdek biriktiruvchi to‘qima, suyak-mushak tizimi va harakat-tayanch apparatini jalb qilgan holda teri kasalliklari ichki organlar tizimining shikastlanishi bilan birga uchraydigan kasalliklar kiradi. Ushbu kasalliklar tizimli qizil teri sili (volchanka), sklerodermiya, dermatomiozit, tugunchali periarteriit, revmatoid artrit, Bexterev kasalligi va boshqa biriktiruvchi to‘qima kasalliklari tomonidan qo‘zg‘atilishi mumkin.
Harakat-tayanch tizimi kasalliklari bilan xastalangan shaxslar davo muolajalarini tugatgandan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Kasallikdan sog‘ayib ketgan holatlarida ular uchuvchilik ishiga “b” bandiga muvofiq yaroqli deb topilishi mumkin. Mazkur shaxslar tizimli ravishda shifokor tomonidan nazoratga olinadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

64

Suyaklar, yirik bo‘g‘imlar, tog‘aylarining jarrohlik kasalliklari va zararlanishlari:

a) faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
Modda o‘tkir va surunkali infeksiyalar natijasida kelib chiqadigan harakat-tayanch apparatining surunkali kasalliklari, shuningdek osteoxondropatiya, osteofit xarakterida suyaklarning zararlanish kasalliklarini ko‘rib chiqadi. Uchuvchilar tarkibida kasallikning tuberkulyoz etiologiyasi aniqlansa, shuningdek osteomiyelit negizida sekvestral bo‘shliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasi, yirik bo‘g‘imlarning yaqqol deformatsiyalanuvchi osteoartroz kasalliklari faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechsa uchuvchilar tarkibi barcha ustunlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
Ikki yildan kam bo‘lmagan vaqtda kasallikning zo‘rayishi kuzatilmasa, sekvestral bo‘shliqlar va sekvestrlar aniqlanmasa osteomiyelit jarayoni tugagan deb hisoblanadi, ushbu holatda uchuvchilik ishiga yaroqlilikning baholanishi kasallikning xarakteri, lokalizatsiyasi, faoliyatning buzilish darajalari, uchuvchilik kasbi va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning ish tajribasiga bog‘liq holda chiqariladi. Osteoxondropatiya, osteofit tipida suyaklarning shikastlanishi va jarrohlik davo muolajalariga ko‘rsatma bo‘lmaganida kasalliklar jadvalining II va VI ustunlar bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning yaroqliligini baholash kasallikning xarakteri, joylashuvi, darajasi, faoliyatga oid buzilish darajasi va uchuvchilik kasbiga asoslanadi.
Osteoxondropatiya turidagi suyaklar shikastlanishi o‘smirlik davriga xosdir, shuning uchun UTT HTMga kiruvchi nomzodlarni saralash vaqtida kasallikning aniqlanishiga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Suyak va bo‘g‘imlar kasalliklari birinchi marta aniqlanganda uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash uchun xulosa chiqarish gospitalda tekshirilib, davo muolajalarini olgandan keyin amalga oshiriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

65

Umurtqa pog‘onasi kasalliklari va ularning oqibatlari:

a) faoliyatining yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishlari va turg‘un og‘riqli sindrom bilan

Yaroqsiz

Yaroqsiz

b) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari va og‘riqsiz sindrom bilan kechishi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandiga kechishidan qat’i nazar infeksion spondilit, spondilolistez II va IV darajasi, umurtqa pog‘onasining bo‘yin qismining barcha bosqichdagi deformatsiyalovchi spondilyoz, umurtqa pog‘onasining ko‘krak va bel qismlarining faoliyati yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan deformirlovchi spondilyoz yoki umurtqalararo osteoxondroz, umurtqa pog‘onasining qiyshayishlari (kifozlar, II va IV darajali strukturali va strukturasiz skoliozlar), 3 va undan ko‘p umurtqaning ponasimon deformatsiyasi umurtqa old yuzasi 2 va undan ko‘p barobar balandligining pasayishi bilan ko‘plab (5 va undan ko‘p) Shmorl churralari kiradi.
“b” bandiga og‘riq sindromisiz umurtqaning kam ifodalangan anatomik va funksional o‘zgarishlari, chegaralangan deformatsiyalangan spondilyoz (3 va undan ko‘p umurtqada) va faoliyati kam ifodalangan buzilishlari yoki buzilishsiz bilan umurtqalararo osteoxondrozi (3 va undan ko‘p umurtqalararo disklari), faoliyatining buzilishsiz (gonimetriya ma’lumotlariga asosan) va og‘riq sindromisiz umurtqa pog‘onasining 1-2 bo‘limlarining tarqalgan umurtqalararo osteoxondrozi kiradi.
Umurtqalardagi morfologik o‘zgarishlar ular faoliyatining kam ifodalangan chegaralanishi va og‘riq sindromining yo‘qligi bilan kechsa, xulosa chiqarilganda “b” bandiga muvofiq parashut bilan sakrash o‘quv mashg‘ulotlaridan va yerdagi katapulta mashqlaridan ozod qilinadi.
Uchuvchilar tarkibida umurtqa pog‘onasi rentgenogrammasida ba’zida umurtqalar ventral qirg‘og‘ida o‘tkirlashish, qalinlashish, klinik belgilarsiz yakka xoldagi bigizsimon o‘simtalar aniqlanishi mumkin, bunday hollarda osteoxondroz va deformatsiyalovchi spondilez tashxisini qo‘yish tavsiya qilinmaydi.
Beshinchi bel umurtqasi sakralizatsiyasi yoki birinchi dumg‘aza umurtqasi lyumbalizatsiyasi va nevrologik simptomlarsiz ko‘rsatilgan umurtqalar yoylarining o‘smay qolishi va faoliyatining buzilishi uchuvchilik ta’limiga va uchuvchilik ishiga to‘siq bo‘lmaydi. Spondiloliz va spondilolistez I darajasi aniqlanganda, statsionar tekshiruv xulosalariga asosan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

66

Kaftning, barmoqlarning nuqsonlari, shakli buzilishlari va yo‘qligi:

a) faoliyatining yaqqol yoki mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandida bir qo‘lda ikki barmoqning yo‘qligi, to‘liq yetishmasligi yoki harakatlanmasligi hamda o‘ng qo‘lning I va II barmoqlarining yo‘qligi, to‘liq yetishmasligi yoki harakatlanmasligini ko‘zda tutadi.
Barmoq yo‘qligi quyidagicha hisoblaniladi: katta barmoq uchun — tirnoq falangasining yo‘qligi, qolgan barmoqlari uchun — ikki falanganing yo‘qligi. Ushbu moddada ko‘rsatilmagan qo‘l barmoqlarining defektlari bilan uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash uchun barmoqlar faoliyatining saqlanganlik darajasi va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning samolyot kabinasida va parashut bilan bajarilishi kerak bo‘lgan harakatlar imkoniyatining darajalariga asoslanadi. Qo‘l barmoqlari nuqsoni mavjud uchuvchilar tarkibiga zarur bo‘lganda uchuvchi-maslahatchi ishtirokida xulosa chiqariladi. Kaft yo‘qligida “a” band bo‘yicha xulosa chiqariladi.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
chap qo‘lda barmoqlardan birining yo‘qligi, to‘liq yetishmasligi yoki harakatlanmasligi;
o‘ng qo‘lda III, IV yoki V barmoqlarda;
qaysi bir qo‘lda ikki barmoq tirnoq falangalarining yo‘qligi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

67

Yassi oyoqlilik, oyoq panjasining boshqa shakl o‘zgarishlari

va barmoqlarining nuqsonlari:

a) faoliyat buzilishiining barcha darajalari

Yaroqsiz

b) faoliyatining buzilishsiz obyektiv alomatlar mavjudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqli
“a” bandida yurishga, poyabzal va harbiy anjomlar kiyishga to‘sqinlik qiladigan tug‘ma va orttirilgan oyoq panjasining deformatsiyasi (yassioyoqlik III darajasi, ekzostozlarning mavjudligiga qaramasdan, panjalarning shakli buzilishi), II darajali yassioyoqlik to‘piq-qayiqsimon bo‘g‘imining deformirlovchi artrozning II darajasi bilan og‘riq simptomi yoki statikaning buzilishi bilan kechadigan panjalarning jarohatdan keyingi shakl buzilishi nazarda tutadi.
Tovon osti gumbazi to‘liq yo‘qligi bilan kechadigan yassioyoqlik hamda oyoq panjasining qiyshayishi bilan kelgan uchuvchilar tarkibi parashut bilan sakrash o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi, parashutistlarga yakka tartibda baholanish qo‘llaniladi. Kasalliklar jadvalining I ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tuchilar yaroqsiz deb xisoblanadi.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
II darajali yassioyoqlik to‘piq-qayiqsimon bo‘g‘imining deformatsiyalovchi artrozning I darajasi bilan;
og‘riq simptomi bilan statikani buzilishsiz kechadigan panjalarning jarohatdan keyingi shaklning buzilishi.
Oyoqning biror-bir barmoqlari (I va II bundan mustasno) yo‘qligida uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga yaroqliligi cheklanmaydi. Oyoqning I yoki II barmog‘i bo‘lmaganda, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs kasalliklar jadvalining I ustuni bo‘yicha yaroqsiz deb hisoblanadi.
I va II darajali yassioyoqlik to‘piq-qayiqsimon bo‘g‘imining shakl buzilishi bilan kechadigan artroz belgilari mavjud bo‘lmaganda mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi, UTT HTM ga kirishga to‘sqinlik qilmaydi;

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

68

Qo‘l-oyoq faoliyatiningbuzilishi bilan kechadigan va (yoki) harbiy libos, poyabzal va uchuvchilik anjomlarini kiyishni qiyinlashtiruvchi tug‘ma va orttirilgan shakl buzilishlari:

a) faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Suyaklar, tog‘aylar, mushaklar, pay va bo‘g‘imlarning shikastlanishidan so‘nggi va yaqqol ifodalangan nuqsonlari bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini baholashda harakat-tayanch apparatining funksional holati (harakatlar hajmi, mushak kuchi, mushak atrofiyasi borligi, qo‘l va oyoqlarning o‘lchami) qanday bo‘lishiga qarab xulosa chiqariladi, shuningdek oyoq va qo‘llar faoliyatining chegaralanish darajalari, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning uchuvchilik kasbi, shu nuqsoni bilan ishlash tajribasi ko‘rsatkichlari, parvozlarni bajarishdagi samolyot turi va bajariladigan ishlar xarakteri hisobga olinadi.
Yirik bo‘g‘imlarda faol harakatlarning chegaralanish darajalarini baholashda chegaralanish ko‘rsatkichlarini hisobga olgan holda kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida Moddaga beriladigan izohlarning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.
Oyoqlar faoliyatining buzilishi bilan anatomik o‘zgarishlarning yaqqol ifodalangan turlari “a” bandiga kiradi, bularga: oyoq va qo‘llarning 4 sm va undan ortiq kalta bo‘lishi, son ichki do‘nglik oralig‘idagi masofa 9 sm va undan ortiq bo‘lgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki to‘piqlararo masofa 9 sm va undan ortiq bo‘lgan X-simon qiyshayishi.
Oyoqlar faoliyatining buzilishi bilan anatomik o‘zgarishlarni mo‘tadil ifodalangan turlariga kiradi: oyoq va qo‘llarning 2 — 4 sm gacha va undan ortiq kalta bo‘lishi, son ichki do‘nglik oralig‘idagi masofa 6 — 9 sm gacha bo‘lgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki to‘piqlararo masofa 6 — 9 sm gacha bo‘lgan X-simon qiyshayishi. Ushbu shaxslar uchun ekspert xulosa moddaning “b” bandi bo‘yicha chiqariladi.
II va VI ustunlar bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda oyoqlarining 2 — 4 sm masofada kalta bo‘lishida ularning ushbu nuqsoniga ko‘ra oyoqlarining umumiy o‘lchami va ish tajribasi hisobga olinadi. Oyoqlarining 2 — 4 sm masofada kalta bo‘lishi aniqlangan shaxslar parashut bilan sakrash o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi. Oyoqlarining 2 sm gacha masofada kalta bo‘lishida parashut bilan sakrash bo‘yicha ruxsat berish yakka tartibda aniqlanadi.
Yelka bo‘g‘imidan yelka suyagining asoratlanmagan holda odatdagidek chiqishi bilan azob chekayotgan uchuvchilar tarkibiga jarrohlik davo muolajalari tavsiya qilinadi. Yelka bo‘g‘imi faoliyatining to‘liq tiklanishi va jarrohlik usulida davolangandan so‘ng 3 oydan kam bo‘lmagan holatlarda Kasalliklar jadvalining II va VI ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqli deb topiladi.
Jarrohlik davo muolajalariga qarshi ko‘rsatmalar bo‘lmasa yoki jarrohlik davo muolajalaridan bosh tortsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi. Sintetik to‘qimalardan foydalangan holda tizza va boshqa bo‘g‘imlarni tiklashda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchuvchilik ishiga va parashut bilan sakrashga yaroqsiz deb topiladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

69

Qo‘l yoki oyoqning yo‘qligi:

Yaroqsiz

Modda qo‘l yoki oyoq yo‘qligi sathidan qat’i nazar ko‘zda tutadi.

14-bob. Siydik chiqarish va jinsiy a’zolarining kasalliklari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

70

Buyrak kasalliklari:

a) surunkali, yallig‘lanishli yoki distrofik ko‘rinishdagi

Yaroqsiz

b) o‘tkir kasallikdan, surunkali kasallik xurujidan so‘ngi vaqtinchalik faoliyatning buzilishlari,

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Surunkali buyrak kasalliklari aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
Uzoq vaqt davomida (1 yilgacha) davriy ravishda buyraklar faoliyatining yetishmovchiligini belgilarisiz siydik tahlilida patologik o‘zgarishlar aniqlangan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga yaroqsiz deb topiladi.
O‘tkir nefrit o‘tkazgan uchuvchilar tarkibi sog‘aygandan keyin bir yildan so‘ng uchuvchilik ishiga tiklanishi mumkin, keyinchalik uch yil davomida gospital TUK tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. “O‘choqli nefrit” bilan kelgan uchuvchilar tarkibi keyingi uch yil davomida kasallik sababini aniqlash va infeksiya o‘chog‘ini sanatsiya qilish maqsadida xarbiy gospitalga yotqizilib tekshiriladi. Davriy ravishda proteinuriya aniqlangan uchuvchilar tarkibi ushbu moddaning “b” bandiga muvofiq faqatgina buyraklarning yallig‘lanish va distrofik kasalliklarini istisno qilgandagina uchuvchilik ishiga ruxsat beriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

71

Buyrak-tosh kasalliklari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatining buzilishsiz obyektiv alomatlar mavjudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Buyraklarda, buyrak jomchalarida, siydik yo‘llarida, siydik pufagida tosh aniqlangan yoki shunga o‘xshash kasallikka shubha qilinayotgan uchuvchilar tarkibi statsionar tekshiruvga yuboriladi.
“a” bandda siydik tosh kasalligi, buyrak, siydik yo‘llari, siydik pufagi tosh kasalliklarini ko‘rib chiqadi: tosh mavjudligi bilan; qaytadan tosh hosil bo‘lishi bilan; buyrak sanchig‘ining qaytarilishi tosh hosil bo‘lmasligi bilan; buyraklar faoliyatining yoki siydik ajratish yo‘llarining buzilishi.
Prostata bezida tosh mavjud bo‘lib, simptomlarsiz kechsa, yallig‘lanish belgilari va og‘riq sindromi bo‘lmasa uchuvchilik ishini davom ettirish uchun to‘siq bo‘la olmaydi.
Buyrak jomchalaridan yakka holdagi toshlarning ko‘chishidan keyin yoki jarrohlik yo‘li bilan toshlarning olinishidan so‘ng hamda tuzlarning ko‘chishi oqibatida yoki boshqa sabab tufayli o‘tkazilgan buyrak sanchig‘idan so‘ng, siydik tahlilining normada bo‘lishi, og‘riq sindromining va buyraklar faoliyatining buzilishining kuzatilgan uchuvchilar induvidual baholanganda ikki tomonlama boshqariladigan samolyotlarda uchish uchun yaroqli hisoblanadi (kasallik bo‘yicha ta’til yoki parvoz ishidan ozod qilingandan so‘ng), shturman va boshqa ekipaj a’zolari uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi. Gospitalda qayta davolangandan so‘ng yaxshi natijalar aniqlangan uchuvchilar bir tomonlama boshqariladigan samolyotlarda uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi, 6 oydan so‘ng uchish ishiga ruxsat beriladi. Ushbu modda bilan uchuvchilik ishiga ruxsat berilgan uchuvchilar tarkibi tizimli ravishda urolog nazoratida bo‘ladi. Siydik tahlilida o‘zgarish bo‘lganda, og‘riq sindromi yoki buyraklar faoliyatining o‘zgarishi kuzatilganda uchuvchilar tarkibi “a” bandiga muvofiq uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi.
“b” bandiga buyraklarning faoliyati me’yorda saqlangan holda yakka tartibdagi toshlarning ko‘chishidan keyingi holat va qaytadan tosh hosil bo‘lishi retsivining bo‘lmasligi holatlari kiradi.
Suv-tuz almashinuvining oksaluriya, fosfaturiya turlari bilan qiynalayotgan, siydik ajratish faoliyatining buzilishi, og‘riq sindromi bo‘lgan uchuvchilar tarkibi uchish ishiga yaroqsiz deb topiladilar. Uchish tarkibi shaxslarining siydik qopida toshlar aniqlansa mazkur shaxslar uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Siydik ajratish yo‘llaridagi toshlar kasalligi yallig‘lanish kasali bilan birga kelganda, Kasalliklar jadvalining 72-moddasi “a” bandiga muvofiq xulosa chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

72

Yuqori siydik yo‘llari urodinamikasining buzilishi (gidronefroz), piyelonefrit (ikkilamchi), buyraklar va siydik naylarining boshqa kasalliklari, sistit, siydik pufagining boshqa kasalliklari, venerik bo‘lmagan uretrit, uretra strikturasi, uretraning boshqa kasalliklari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatining buzilishsiz obyektiv alomatlar mavjudligida

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Rivojlanish nuqsonlari, siydik-tanosil a’zolari shikastlanishidan keyingi asoratlar, buyraklar asteniyasi kuzatilganda uchuvchilik ishiga yaroqlilikni baholash faoliyatining buzilish darajalariga bog‘liq.
“a” bandiga buyraklar rivojlanish nuqsonlari, siydik ajratish yo‘llari nuqsonlari, siydik pufagi va siydik chiqaruv kanali nuqsonlari, siydik chiqaruv kanalining yaqqol darajada torayishlari kiradi.
Buyraklar va siydik nayi rivojlanish nuqsonlari, buyraklar asteniyasining statsionar tekshiruvidan keyin xulosa chiqariladi. Og‘riq sindromi, siydik tahlilida o‘zgarishlar bo‘lmaganda, sekretor va evakuator faoliyatining buzilishlarsiz kelgan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga uchuvchilik ishini davom ettirishga ruxsat berilishi mumkin.
Ikkilamchi o‘zgarishlarsiz kechadigan nefroptoz I darajasi uchuvchilik ishidan chetlatishga asos bo‘la olmaydi. Nefroptoz I darajasi tashxisi aniqlangandan so‘ng uchuvchilar tarkibi boshlang‘ich birinchi uch yil davomida statsionar davolanishga muhtoj. Buyraklarning pastga tushishida xulosa chiqarish buyraklar faoliyatining xolatiga va og‘riq sindromiga qarab chiqariladi. Nefroptoz II va III darajasi aniqlangan uchuvchilar Mudofaa vazirligi MHKG uchuvchilik ekspertizasi bo‘limiga yotkiziladi.
Siydik ajratish yo‘llarining va jinsiy a’zolarning surunkali yallig‘lanish kasalliklari bilan kasallangan uchuvchilar tarkibini uchuvchilik ishiga ruxsat berilayotgan vaqtda, o‘tkazilgan davo muolajalari natijalari, qoldiq belgilari borligi, kasallik qaytalanishi tezligini hisobga olish zarur. Piyelit belgilari aniqlangan uchuvchilar tarkibi statsionar davolanish uchun yotkiziladilar, uchuvchilik ishiga ruxsat berish statsionar davo muolajalari natijalariga qarab aniqlanadi. Retsidivlar mavjud bo‘lganida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar yaroqsiz deb topiladilar.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

73

Erkaklar jinsiy a’zolarining kasalliklari (shu jumladan tug‘ma):

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Ushbu modda prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziya, yallig‘lanish va boshqa kasalliklari, moyakning suvli shishi, orxit, epididimit, olat burmalari ortiqlari, fimoz va parafimoz va erkaklar jinsiy a’zolarining boshqa kasalliklarini ko‘zda tutadi.
Erkaklar jinsiy a’zolari bo‘yicha ko‘rsatma bo‘lsa tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga jarrohlik yo‘li bilan davo muolajalari tavsiya qilinadi. Davo muolajalaridan qoniqarsiz natija kuzatilsa yoki davo muolajalaridan bosh tortsa uchuvchilik ishiga yaroqsiz hisoblanadi.
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
II va III darajali prostata bezining bezarar (davolab bo‘ladigan) o‘smasida siydik ajratish faoliyatining yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlarida davo muolajalari natijasi qoniqarsiz bo‘lganda yoki davo muolajalaridan bosh tortganda;
jinsiy olat yo‘qligi;
yerg‘oq yoki oraliq gipospadiyasi;
moyakning qorin bo‘shlig‘ida, chov kanalida yoki chov kanali tashqi teshigida qolishi;
yorg‘oqning bir tomonlama yoki ikki tomonlama yoki (jarrohlik davo muolajalaridan so‘ng) yoki urug‘ tizimchasining qaytalanuvchi suvli shishi 100 ml dan ortiq hajmda suyuqlik bilan;
surunkali prostatit prostata bezi toshlari bilan yoki statsionar davo muolajalarini talab qilganda;
urug‘ tizimchasi, moyakning suvli shishi bilan azob chekuvchi uchuvchilar tarkibi va UTT HTM kursantlari statsionar davolanishga muhtoj.
Moyakning qorin bo‘shlig‘ida turib qolishi yoki istalgan etiologiyali moyak atrofiyasi bilan kelgan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar Kasalliklar jadvalining I ustuni bo‘yicha yaroqsizdir. Moyakning qorin bo‘shlig‘ida turib qolishi yoki uning atrofiyasi bilan kelgan uchuvchilar tarkibi statsionar sharoitda tekshirilishi zarur.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
prostata bezining I darajali yaxshi sifatli giperplaziyasi;
moyak qavatlarining yoki urug‘ tizimchasining suvli shishi hajmi 100 ml dan ortiq suyuqlik bilan;
statsionar davo muolajalarini talab qilmaydigan surunkali prostatit.
Toj egati sathining gipostadiyasi ushbu moddani qo‘llash uchun ko‘rsatma bo‘la olmaydi va uchuvchilik ishiga to‘sqinlik qilmaydi.
Surunkali prostatitga chalinganlarda jinsiy faoliyatning buzilishi oqibatida ikkilamchi nevroz holati kuzatilishi mumkin, bu esa o‘z navbatida xulosa chiqarayotganda ahamiyatga ega.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

74

Ayollarning jinsiy a’zolari surunkali yallig‘lanishlar

bilan kechadigan kasalliklari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Ushbu modda bachadon, tuxumdonlar, bachadon naylari, tos yog‘ qavati, qorin parda, qin va vulvaning surunkali kasalliklarini ko‘rib chiqadi.
“a” bandiga ayollar jinsiy a’zolarining jarrohlik davo muolajalarini yoki uzoq vaqt statsionar holatda konservativ davo muolajalarini talab qiladigan yallig‘lanish kasalliklarining yaqqol klinik belgilar bilan namoyon bo‘lishi va qo‘zg‘alish davri (bir yilda 2-marta va undan ortiq) kiradi.
“b” bandi ayollar jinsiy a’zolarining statsionar davo muolajalarini talab qilmaydigan yallig‘lanish kasalliklarini kam ifodalangan klinik belgilar va kam xurujlar bilan namoyon bo‘lishi kiradi.
Ayollar jinsiy a’zolari o‘tkir yallig‘lanish kasalliklari bilan statsionar davo muolajalarini o‘kazgandan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘taganlar uchuvchilik ishini davom ettirishlari uchun yaroqli deb topilishi mumkin.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

75

Genital prolaps, siydikni tuta olmaslik, oqmalar, ayollar jinsiy a’zolarining boshqa yallig‘lanishsiz kechadigan kasalliklari (shu jumladan tug‘ma bo‘lgan):

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
II — IV darajadagi genital prolaps;
urodinamik tekshiruvga asosan tasdiqlangan siydik tuta olmaslikning stress, urgent (imperativ) yoki aralash shakllari;
qoniqarsiz davo muolajalari yoki davo muolajalaridan bosh tortish natijasida jinsiy a’zolar oqma yaralari:
qin ateriziyasi;
ich qotishi, dumg‘aza va qorin pastki soxasidagi og‘riqlar bilan birga kuzatiladigan bachadonning noto‘g‘ri joylashuvi.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
I darajadagi genital prolaps;
kichik tos sohasidagi chandiqli va bitishmali jarayonning og‘riq sindromisiz kechishi.
Qin devori va bachadonning I darajali pastga tushishi uchuvchilik ishiga yaroqli hisoblanadi va ginekolog nazoratiga turadi.
Bachadonning noto‘g‘ri joylashuvi menorragiya, og‘riq kabi funksional o‘zgarishlar bilan kuzatilmasa, uchuvchilik ishini davom ettirish uchun qarshi ko‘rsatma bo‘lmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

76

Ovarial-hayz ko‘rish faoliyatining buzilishlari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

-

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Hayz davri vaqtida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilmaydi. Uchuvchilar tarkibiga kiruvchi ayollar hayz davri vaqtida uchuvchilik ishidan, parashut bilan sakrash va katapulta o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi.
Hayz davri buzilishlari quyidagicha farqlanadi: balog‘at davridagi qon ketish
(20 yoshgacha); uzluksiz qon ketish, hayzga bog‘liq bo‘lmagan qaytalanuvchi qon ketish; jismoniy zo‘riqish oqibatida asta-sekin namoyon bo‘ladigan qon ketish; jinsiy a’zolarning yaqqol rivojlanmay qolishi natijasida ro‘y beruvchi dismenoreya; qin yoki bachadonda qonli o‘sma hosilasi bilan kuzatiluvchi jinsiy a’zolar rivojlanishidagi anomaliyalar. Tekshiruvlar davolash muassasalarida o‘tkaziladi.
“a” bandiga kamqonlikka olib keluvchi organik bo‘lmagan bachadondan qon ketish hamda oligomenoreya, amenoreya (jarrohlik amaliyotidan so‘ng bo‘lmagan) bilan kechuvchi ovarial-hayz faoliyatning buzilishi, shu qatorda Shteyn-Levental sindromi kiradi.
“b” bandiga qoniqarli umumiy rivojlanish bilan birga jinsiy infantilizm va bepushtlik kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning xuruji yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi siydik ajratish va jinsiy a’zolar faoliyatining vaqtincha buzilishlari

77

Nomzodlar - yaroqsiz

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risidagi xulosa faqat buyrakning o‘tkir diffuzli glomerulonefritlar, uzoq davom etuvchi o‘tkir piyelonefritlar, siydik-tosh kasalligi jarrohlik yo‘li bilan davolangandan so‘ng, masofali yoki kontaktli zarba-to‘lqinli litotripsiya, ayollar jinsiy a’zolarining o‘tkir (2 oydan oshmagan) yallig‘lanish kasalliklari (bartolinit, vulvit, kolpit, endometrit, adneksit)larda chiqariladi.
Qolgan holatlarda parvozlardan yoki harbiy xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish xulosasi chiqariladi.
15-bob. Homiladorlik, tug‘ish va tug‘ishdan keyingi davr

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

78

Homiladorlik, tug‘ishdan keyingi davri va ularning asoratlari

-

Yaroqsiz
Homiladorlik davrining barcha davrlarida ayol kishi uchuvchilik ishi va parashut bilan sakrash ishiga yaroqsiz hisoblanadi. Tug‘ruqdan keyin uchuvchilik ishiga qayta tiklash yakka tartibda baholash tartibida, ko‘krak bilan emizishni yakunlaganiga 12 oydan kam bo‘lmagan muddatdan so‘ng amalga oshiriladi.
Abort yoki muddatidan oldin tug‘ruq ro‘y berganda uch oydan kam bo‘lmagan vaqtdan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mumkin.
16-bob. Jarohatlar, zaharlanishlar va boshqa tashqi omillar ta’siri oqibatlari

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

79

Bosh suyaklarining jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi nuqsonlari:

Yaroqsiz
Ushbu modda jarohatdan keyingi yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi bosh miya suyagi nuqsoni ko‘rib chiqiladi: bosh miya suyagi bo‘shlig‘ida yot moddaning bo‘lishi; plastik material bilan almashtirilgan yoki almashtirilmaganligi ko‘zda tutilgan. Ushbu moddaga bosh miya suyagining surunkali kasalliklari kiradi.
Bosh miya suyagi bo‘shlig‘ida yot moddaning bo‘lishi, botib kirishlar, osteomiyelit mavjud bo‘lishi barcha ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga qarshi ko‘rsatma hisoblanadi. Bosh miya suyagi nuqsoni plastik material bilan yoki zich biriktiruvchi to‘qimali chandiq bilan almashtirilgan uchuvchilar tarkibi uchuvchilik ishiga barcha ustunlar bo‘yicha yaroqsiz deb topiladilar.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

80

Umurtqa, gavda, qo‘l va oyoqlar suyaklari (chanoq suyaklari, kurak, o‘mrov, to‘sh, qovurg‘alar, yelka, tirsak, bilak, son suyagi bo‘yinchasi, son, kichik va katta boldir, tizza qopqog‘i suyagi va boshqa suyaklar) sinish oqibatlari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
“a” bandiga quyidagilar kiradi:
davolash natijalaridan qat’iy nazar, barcha darajadagi ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan 2 va undan ko‘p umurtqa pog‘ona tanalarining bo‘shliqqa kiruvchi beqaror sinish oqibatlari;
spondilo- va korporodezni qo‘llab jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyingi umurtqa pog‘ona tanalarining sinishi, shu jumladan jarohatli spondilopatiya (Kyummel kasalligi), chiqish va chiqish-sinish oqibatlari;
umurtqaning yaqqol ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan ko‘p sonli umurtqa pog‘onalari siniqlarining uzoq muddatli oqibatlari;
chanoq halkasi butunligining buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining noto‘g‘ri bitgan vertikal va (yoki) ko‘p sonli boshqa siniqlari;
son suyagi boshchasining markaziy chiqish oqibatlari;
qo‘l va oyoq faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun suyaklarning asoratlangan sinishlari;
metall moslamalarni (uzun suyaklarning diafizar, o‘mrov va tizza qopqog‘i sinishlarning osteosintezidan keyin) olib tashlashdan bosh tortgan holatlar.
“b” bandiga kiradi:
umurtqa shakli va faoliyati buzilishsiz bo‘lgan umurtqa pog‘onalari tanalari kompression sinishlarining oqibatlari;
moddaning “a” bandida ko‘rsatilmagan, suyak sinishlarining osteosintezidan keyin olinmagan metall moslamalari.
Uchuvchilar tarkibi orasida bir yoki ikki umurtqa tanasining kompression sinishini boshdan kechirgan va ushbu umurtqa shaklining nisbatan kam o‘zgarishi kuzatilib, spinal va ildizchali o‘zgarishlarning yo‘qligi, umurtqalarda harakatlarining chegaralanmaganligi kuzatilgan shaxslar “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi hamda statsionar sharoitda tekshiruv va davolangandan so‘ng kamida jarohat olganidan 12 oydan kam bo‘lmagan muddatgacha parashut bilan sakrash va yerdagi katapultada o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi, parashutchilar — yaroqsiz.
Ildizchali alomatlari yo‘q bo‘lishi bilan umurtqaning o‘tkir va ko‘ndalang o‘simtalarining sinishi kuzatilgan uchuvchilar tarkibiga jarohat olganidan 3-4 oy o‘tgandan keyin uchuvchilik ishiga ruxsat berilishi mumkin. Umurtqalar shakli o‘zgarishi kuzatilganda II va VI ustunlar bo‘yicha uchuvchilik ishiga yaroqliligini baholashda shakl o‘zgarishining (egrilik, qiyshayish) namoyon bo‘lish darajalari va etiologiyasi, umurtqalar faoliyati va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning uchuvchilik kasbiga bog‘liq bo‘ladi.
Chanoq sohasidagi alohida suyaklarning chegaralangan sinib o‘sishi chanoq aylanasida shakli o‘zgarishi (deformatsiya) kuzatilmasa ushbu moddani qo‘llash uchuvchilik ishiga va uchuvchilik ta’limiga qarshi ko‘rsatma bo‘la olmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

81

Ko‘krak qafasi, qorin bo‘shlig‘i, va chanoq ichki a’zolarining jarohatlari (jarohatdan kelib chiqqan pnevmo- va gemotoraks, yurak, o‘pka, me’da-ichak yo‘li, jigar, taloq, buyraklar, chanoq a’zolari, qorin bo‘shlig‘ining boshqa a’zolari jarohatlari, ko‘p tarmoqli og‘ir jarohat), yuqorida qayd etilgan a’zolarning kasalliklari tufayli o‘tkazilgan jarrohlik yo‘li bilan davolashning oqibatlari:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Moddaning “a” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli o‘tkazilgan jarrohlik yo‘li bilan davolashning oqibatlari kiradi:
barcha darajadagi nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparatida;
yurak, aorta, yirik arteriyalar anevrizmasi;
ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari yoki ovqatlanishning ifodalangan pasayishi bilan kechadigan qizilo‘ngach, me’daning rezeksiyasi yoki me’da-ichakni biriktiruvchi amaliyoti, ingichka ichak, yo‘g‘on ichakning rezeksiyasi;
biliodigestiv anastomozlar qo‘yilganda;
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan o‘t va me’da osti bezining oqmalari;
ifodalanganlik darajasidan qat’i nazar, bitta buyrak yo‘qligida qolgan buyrakning faoliyati buzilishi;
chot orasining to‘liq yirtilishi (bunda yirtilish, chot orasi mushaklari butunligi to‘liq buzilgan va ularning to‘g‘ri ichak devoriga o‘tgan chandiq to‘qima bilan egallangan, orqa teshigi ochiq va to‘g‘ri shaklga ega bo‘lmaydi);
olatning toj botig‘i proksimal sathidan yo‘qligi.
Moddaning “b” bandiga sog‘ayish bilan yakunlangan nafas (o‘pka) yetishmovchiligisiz kechadigan o‘pkani atipik rezeksiyasi, qon ketishni to‘xtatish, pnevmo yoki gemotoraksni bartaraf etish, shikastlanishdan kelib chiqqan ichak, me’da jigarning yaralarini tikish maqsadida qilingan torakotomiya va laparotomiyadan keyingi holatlar kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

82

Teri va teri osti to‘qimalari jarohatlarining oqibatlari:

Yaroqsiz
Modda teri va teri osti yog‘ qatlamining patologik chandiqlarini ko‘rib chiqadi:
yaralanishga moyil, bo‘g‘imlarning harakatlarini yaqqol cheklaydigan yoki uchuvchi libosini, poyabzal, harbiy anjomlarni kiyishga to‘sqinlik qiladigan;
ostki to‘qimalar bilan yopishgan yoki yengil shikastlanadigan va tez-tez yaralanadigan bo‘yin, gavda va qo‘l-oyoqdagi keng tarqalgan kelloid, gipertrofik chandiqlar;
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki davolashdan bosh tortilgan holatlar.
Uchuvchilar tarkibi orasida kuyish va muzlashni boshdan kechirgan shaxslarda chandiq va yopishgan shikastlanishlar bo‘lmasa, bo‘g‘imlarning erkin harakatiga yoki uchuvchi libosi va maxsus anjomlarni kiyishga xalaqit bermasa, shuningdek past va yuqori haroratga yuqori sezuvchanligi turg‘unligi bo‘lmasa, kasalliklar jadvalining II va VI ustunlar bo‘yicha yakka tartibda baholashda uchuvchilik ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.
Mazkur bandga tatuirovkalar mavjudligi kiradi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

83

Dori-darmon vositalariva biologik modda bilan zaharlanish, tibbiyotga oid bo‘lmagan moddaning zaharlovchi ta’siri; tashqi omillarning ta’siri (radiatsiya, past, yuqori harorat va yorug‘lik, havo va suvning ortiqcha bosimi va boshqalar):

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Modda dori-darmon vositalari, kuchli zaharli Modda (kimyoviy qurollarga oid zaharli kimyoviy Modda), boshqa zaharli Modda bilan zaharlanish, 30 kGs dan 300 GGs gacha diapazondagi elektr magnitli maydon, optik kvantli generatorlar, lazer nurlari, ionizirlovchi nurlarning o‘tkir va surunkali ta’sirlari, boshqa tashqi sabablarni va allergik reaksiyalarni nazarda tutadi.
Nurlanish kasalligini boshdan kechirgan shaxslar statsionar sharoitda davolangandan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Zarurat bo‘lganda ularga kasalligi bo‘yicha ta’til taqdim etiladi. Uchuvchilik ishini saqlab qolish faqat to‘liq sog‘ayganidan so‘ng va ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘lmagan holda mumkin.
Radioaktiv Modda, ionizirlovchi nurlar manbai bilan aloqada bo‘lgan va yillik mumkin bo‘lgan dozadan 5 barobar yuqori nurlanish olgan harbiy xizmatchilar, statsionar sharoitlarda tibbiy tekshiruvdan o‘tish uchun yuboriladi.
Harbiy xizmatchilarning ta’minoti me’yorda belgilangan asosiy ovqat mahsulotlariga klinik manzarasi ifodalangan ovqatlanishga allergiyasi bo‘lgan shaxslar (statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvda tasdiqlangan) tibbiy ko‘rikdan moddaning “b” bandi bo‘yicha o‘tkaziladi. Boshqa allergik kasalliklarda (eshak yem, pollinoz, allergik rinitlar, dermatitlar va boshqalar), zararlangan a’zo yoki tizimning faoliyati buzilishiga ko‘ra kasalliklar jadvalining tegishli Moddai bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
I va II kurs kursantlari va UTT HTM ga kiruvchi nomzodlarda allergik ta’sirlarga moyilligi kuzatilsa, uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi. Uchuvchilar tarkibi orasida allergik ta’sirlarga moyilligining oldini olish va davolash chora-tadbirlaridan so‘ng qaytadan kuzatilishi sust natija bersa “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Allergik ta’sirlarning klinik ko‘rinishlari kam ifodalangan namoyon bo‘lishi hamda davolash-profilaktik chora-tadbirlardan so‘ng qoniqarli natijalarga erishilsa xulosa chiqarish “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi. Agar haqiqatdan ham allergen aniqlanib, u bilan muloqot qilinishi inkor etilsa (masalan ba’zi bir oziq-ovqat mahsulotlari) ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi.
O‘tkir zaharlanishlar, toksik-allergik ta’sirlar, o‘tkir allergik kasalliklar (anafilaktik shok, qon zardobi kasalligi, Layell, Stivens — Djonson sindromi) va boshqa tashqi omillar (issiq urushi, sovqotish, havoning yuqori bosimi, suv va boshqa) ta’siridan keyin uchuvchilar tarkibining uchuvchilik ishiga ovqatdan zaharlanish va tashqi omillar ta’sirida zararlangan a’zo va tizimlar faoliyati kasallikning yakuni bo‘yicha yaroqlilik toifasi statsionar sharoitida Kasalliklar jadvalining tegishli Moddasi bo‘yicha aniqlanadi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

84

Suyak-mushak tizimi, biriktiruvchi to‘qima, teri va teri osti qavatining, kasalliklaridan davolanish, yaradorlik, jarohatlar, zaharlanishlar va tashqi omillarning boshqa ta’sirlaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari:

Nomzodlar - yaroqsiz.

Parvozlardan ozod qilish yoki ta’til, harbiy xizmatning boshqa majburiyatlarini bajargan holda xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish
Bo‘g‘imlarda o‘tkir kasalliklar o‘tkazgan harbiy xizmatchilarga, statsionar sharoitda davolash tugagandan so‘ng, yallig‘lanishning klinik va tahliliy alomatlari bo‘lmagan, jismoniy zo‘riqishlardan so‘ng mavjud bo‘lgan, mo‘tadil ifodalangan, o‘tib ketadigan og‘riq sezgilari bo‘lgan hamda xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarining tiklanishiga bir oy va undan ortiq muddat talab qilinganda harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Suyak va bo‘g‘imlarni jarrohlik yo‘li bilan davolash, paylarning plastika yoki tendolizidan (qo‘l va oyoq barmoqlari bundan mustasno) keyin, suyaklarning sinishidan keyingi qotmagan suyak qadoqlari mavjudligida harakatlar hajmining vaqtincha pasayishi kuzatilganda, xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga bir oy va undan ortiq muddat talab qilinganda harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Statsionar sharoitda davolashni talab qilmaydigan kichik suyaklarning asoratsiz yopiq sinishlarida ambulator sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga ruxsat etiladi, ularga barcha ishlardan va mashg‘ulotlardan ozod qilinishi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Faqat gips bog‘lami bilan immobilizatsiya qilinishni talab qiladigan uzun naysimon va boshqa suyaklarning asoratsiz kechayotgan yopiq sinishlarida harbiy xizmatchilar gips bog‘lamining yechilishiga qadar ambulator sharoitlarda davolanish uchun davolash muassasalaridan chiqarilishlari mumkin, ularga kasallik tufayli ta’til berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Kursantlar davollanishni davom ettirish uchun UTT HTM tibbiyot punktiga o‘tkaziladi.
Jag‘ suyaklari va yuzning yumshoq to‘qimalarida jarohatlanish oqibatlari mavjudligida, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosani chiqarish uchun asos bo‘lib, sinishlarning sekin bitishi, qattiq chandiqlarning mavjudligi yoki jarrohlik amaliyotini, balki ortopedik davolashning murakkab usullarini qo‘llashni talab qiladigan hamda jarohat osteomiyeliti bilan kechadigan holatlar hisoblanadi.
Bo‘g‘imlar harakatining amplitudasini baholash, kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida Moddaga beriladigan izohlarning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

85

Jismoniy rivojlanish yetishmovchiligi:

Bo‘yi 170,0 smdan past va186,0 sm dan yuqori. Oyoqlar uzunligi 80 sm dan kam. O‘tirganda bo‘yi 80 sm kam 97 sm dan yuqori. Tana vazni og‘irligi 60,0 kg dan kam va 90,0 kg dan ortiq. Tana vazni indeksi 19 dan kam

Yaroqsiz

-
Jismoniy rivojlanishini baholashda nomzodning yoshini hisobga olish lozim, chunki organizmning jadal o‘sish davrida tana vazni bo‘yidan orqada qolishi mumkin. Bo‘y va vaznning nomutanosibligi jismoniy rivojlanish yetishmovchiligining ko‘rsatkichi bo‘lib hisoblanmaydi. Astenik gavda tuzilishidagi insonlar yuqori darajadagi chidamlilik qobiliyatiga ega. Bunday holatlarda uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz xulosasini chiqarishga asos bo‘lmaydi. Infantilizm va jismoniy rivojlanishdan orqada qolgan nomzodlar uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz hisoblanadi.
Kasalliklar jadvalining I ustuni talablariga javob beruvchi nomzodlarlarda o‘tirgan holatda bo‘y uzunligi o‘lchami 80 sm dan kam va 97 sm dan yuqori, tik turganda bo‘y uzunligi 170 sm dan kam va186 sm dan yuqori, qo‘llar uzunligi 76 sm dan kam, oyoqlar uzunligi 80 sm dan kam va tana vazni indeksi 19 dan kam bo‘lsa uchuvchilik ta’limiga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi. Nomzodlar va UTT HTM kursantlarining vertolet aviatsiyasi uchun gavda uzunligining chegarasi 190 sm gacha. Uchuvchilar tarkibining tana vazni 90 kg dan ortiq bo‘lsa parashut bilan sakrash o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi, biroq yerdagi katapulta mashg‘ulotlaridan ozod qilinmaydi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

86

Siydik tutolmaslik (enurez):

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Tunda siydik tutolmaslik bilan azob chekayotgan UTT HTM ga kiruvchi nomzodlar va kursantlari uchuvchilik ta’limiga ushbu moddani qo‘llagan holda yaroqsizlik xulosasi chiqariladi.

Modda

Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi

Kasalliklar jadvalining ustunlari

I

II

III

IV

V

VI

87

Nutqning buzilishi:

a) faoliyatning yaqqol va mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

b) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan

Yaroqsiz

Yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi
Uchuvchilar tarkibi orasida kam ifodalangan duduqlik bilan xastalangan shaxslarga III va VI ustunlar bo‘yicha ularning duduqlanishi uchuvchilik ishini bajarishiga ta’sir ko‘rsatmasligi haqida ma’lumot uning tavsifnomalarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatilgan bo‘lsa ularga uchuvchilik ishini davom ettirish uchun ruxsat beriladi.

Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida Moddaga beriladigan sharxlarga

ILOVA

1-jadval

JADVAL

Yirik bo‘g‘imlar harakatining hajmini baholash jadvali (gradus bo‘yicha)

Bo‘g‘im

harakati

Me’yor

Harakat cheklanishi

Biroz o‘zgarish

O‘rtacha o‘zgarish

Ko‘p darajada o‘zgarish

Yelka bo‘g‘imi yelka kamari bilan

Tirsak

Kaft

Chanoq—son bo‘g‘imi

Tizza

Boldir—tovon

bukish

yozish

uzoqlashtirish

bukish

yozish

tashqariga

Ichkariga

bukish

yozish

uzoqlashtirish

Radial

Ulnar

bukish

yozish

uzoqlashtirish

bukish

yozish

tovon osti bo‘ylab bukish

tovon orti bo‘ylab bukish (yozish)

180 — 121

30 dan ko‘p

180—116

30—79

180—149

180—136

180—136

80—36

95—31

30—11

45—26

100 dan kam

180—171

50—26

30 — 59

180—176

150—121

70—74

120— 101

30 — 21

115 — 101

80 — 89

150— 141

135— 91

135— 91

35—26

30—26

10 — 6

25 — 16

100 — 109

170 — 161

25 — 21

60 — 89

179 — 171

120 — 111

75 — 79

100 — 81

20 — 16

100— 81

90 — 99

140 — 121

90 — 61

90 —61

25 — 16

25— 16

5 — 4

15 — 11

110 — 119

160 — 151

20 — 16

90 — 109

170 — 161

110 — 101

80 —84

80 va undan kam

15 va undan kam

80 va undan kam

100 va undan ko‘p

120 va undan kam

60 va undan kam

60 va undan kam

15 va undan kam

15 va undan kam

3 va undan kam

10 va undan kam

120 va undan ko‘p

150 va undan kam

15 va undan kam

110 va undan ko‘p

160 va undan kam

100 va undan kam

85 va undan ko‘p

2-jadval

JADVAL

Goniometr yordamida umurtqa pog‘onasi harakatining hajmini baholash jadvali (gradus bo‘yicha)

Umurtqa pog‘onasining holati

Harakatining me’yordagi hajmi

Harakatning chegaralanishi

Nisbatan o‘zgarish

O‘rtacha o‘zgarish

yaqqol o‘zgarish

Tik holatda

16—10—12

5—5—12

5—5—25

5—0—25

Oldinga egilgan holatda

75 — 100 — 145

60—90—180

60—60—110

50—50—110

Orqaga egilgan holatda

0—45—50

0—25—30

5—20—25

5—10—15

Tomonlarga egilgan holatda

40/40

30/30

20/20

10/10

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

4-ILOVA

Me’yorda va ovqatlanish tartibi buzilganda bo‘y va tana vazni nisbatining
JADVALI
a) 18 — 25 yoshdagi shaxslarda

Ovqatlanishning yetishmovchiligi (TVI 19,0 dan kam)

Ovqatlanishning kamayishi

(TVI 19,0-19,9)

Bo‘y uzunligi va tana vaznining me’yordagi nisbati (TVI 20,0-25,9)

Ovqatlanishning kuchayishi

(TVI 26,0-27,9)

Semizlikning

I darajasi

(TVI 28,0-30,9)

Semizlikning II darajasi (TVI 31,0-35,9)

Semizlikning III darajasi (TVI 36,0-40,9)

Semizlikning IV darajasi (TVI 41,0 va undan ortiq)

Bo‘y uzunligi

Tana vazni (kg)

Sm

m2

47,3

47,4-49,8

160

2,56

49,9-58,8

58,9-70,3

70,4-76,7

76,8-89,5

89,6-102,3

102,4

47,9

48,0-50,4

161

2,59

50,5-59,5

59,6-71,1

71,2-77,6

77,7-90,6

90,7-103,5

103,6

48,5

48,6-51,0

162

2,62

51,1-60,2

60,3-72,0

72,1-78,5

78,6-91,6

91,7-104,7

104,8

49,0

49,1-51,5

163

2,65

51,6-60,9

61,0-72,8

72,9-79,4

79,5-92,7

92,8-105,9

106,0

49,6

49,7-52,2

164

2,68

52,3-61,5

61,6-73,6

73,7-80,3

80,4-93,7

93,8-107,1

107,2

50,3

50,4-52,9

165

2,72

53,0-62,5

62,6-74,7

74,8-81,5

81,5-95,1

95,2-108,7

108,8

50,8

50,9-53,5

166

2,75

53,6-63,2

63,3-75,5

75,6-82,4

82,5-96,2

96,3-109,9

110,0

51,6

51,7-54,1

167

2,78

54,2-63,8

63,9-76,4

76,5-83,3

83,4-97,2

97,3-111,1

111,2

52,2

52,3-54,9

168

2,82

55,0-64,8

64,9-77,5

77,6-84,5

84,6-98,6

98,7-112,7

112,8

52,7

52,8-55,5

169

2,85

55,6-65,5

65,6-78,3

78,4-85,4

85,5-99,7

99,8-113,9

114,0

53,4

53,5-56,2

170

2,89

56,3-66,4

66,5-79,4

79,5-86,6

86,7-101,1

101,2-115,5

115,6

54,0

54,1-56,8

171

2,92

56,9-67,1

67,2-80,2

80,3-87,5

87,6-102,1

102,2-116,7

116,8

54,5

54,6-57,4

172

2,95

57,5-67,7

67,8-81,0

81,1-88,4

88,5-103,2

103,3-117,9

118,0

55,2

55,4-58,2

173

2,99

58,3-68,7

68,8-82,1

82,2-89,6

89,7-104,6

104,7-119,5

119,6

55,8

55,9-58,8

174

3,02

58,9-69,4

69,5-83,0

83,1-90,5

90,6-105,6

105,7-120,7

120,8

56,6

56,6-59,6

175

3,06

59,7-70,3

70,4-84,1

84,2-91,7

91,8-107,0

107,1-122,3

122,4

57,1

57,2-60,1

176

3,09

60,2-71,0

71,1-84,9

85,0-92,6

92,7-108,1

108,2-123,5

123,6

57,9

58,0-60,9

177

3,13

61,0-71,9

72,0-86,0

86,1-93,8

93,9-109,5

109,6-125,1

125,2

58,4

58,5-61,5

178

3,16

61,6-72,6

72,7-86,8

86,9-94,7

94,8-110,5

110,6-126,3

126,4

59,2

59,3-62,3

179

3,20

62,4-73,5

73,6-87,9

88,0-95,9

96,0-111,9

112,0-127,9

128,0

59,9

60,0-63,1

180

3,24

63,2-74,4

74,5-89,0

89,1-97,1

97,2-113,3

113,4-129,5

129,6

60,5

60,6-63,6

181

3,27

63,7-75,1

75,2-89,8

89,9-98,0

98,1-114,4

114,5-130,7

130,8

61,2

61,3-64,4

182

3,31

64,5-76,0

76,1-90,9

91,0-99,2

99,3-115,8

115,9-132,3

132,4

61,8

61,9-65,0

183

3,34

65,1-76,7

76,8-91,8

91,9-100,1

100,2-116,8

116,9-133,5

133,6

62,5

62,6-65,8

184

3,38

65,9-77,6

77,7-92,9

93,0-101,3

101,4-118,2

118,3-135,1

135,2

63,3

63,4-67,2

185

3,42

67,3-78,6

78,7-94,0

94,1-102,5

102,6-119,6

119,7-136,7

136,8

63,8

63,9-67,6

186

3,45

67,7-79,3

79,4-94,8

94,9-103,4

103,5-120,7

120,8-137,9

138,0

b) 26 — 45 yoshdagi shaxslarda

Ovqatlanishning yetishmovchiligi (TVI 19,0 dan kam)

Ovqatlanishning kamayishi

(TVI 19,0-19,9)

Bo‘y uzunligi va tana vaznining me’yordagi nisbati (TVI 20,0-25,9)

Ovqatlanishning kuchayishi

(TVI 26,0-27,9)

Semizlikning I darajasi (TVI 28,0-30,9)

Semizlikning II darajasi (TVI 31,0-35,9)

Semizlikning III darajasi (TVI (36,0-40,9)

Semizlik-ning IV darajasi (TVI 41,0 va undan ko‘p)

Bo‘y uzunligi

Tana vazni (kg)

Sm

m2

48,6

48,7-51,1

160

2,56

51,2-66,5

66,6-71,6

71,7-79,3

79,4-92,1

92,2-104,9

105,0

49,2

49,3-51,7

161

2,59

51,8-67,2

67,3-72,4

72,5-80,2

80,3-93,1

93,2-106,1

106,2

49,8

49,9-52,3

162

2,62

52,4-68,0

68,1-73,3

73,4-81,1

81,2-94,2

94,3-107,3

107,4

50,3

50,4-52,9

163

2,65

53,0-68,8

68,9-74,1

74,2-82,0

82,1-95,3

95,4-108,5

108,6

50,9

51,0-53,5

164

2,68

53,6-69,6

69,7-74,9

75,0-83,0

83,1-96,4

96,5-109,8

109,9

51,7

51,8-54,3

165

2,72

54,4-70,6

70,7-76,1

76,2-84,2

84,3-97,8

97,9-111,4

111,5

52,2

52,3-54,9

166

2,75

55,0-71,4

71,5-76,9

77,0-85,1

85,2-98,9

99,0-112,7

112,8

52,8

52,9-55,5

167

2,78

55,6-72,2

72,3-77,7

77,8-86,1

86,2-100,0

100,1-113,9

114,0

53,6

53,7-56,3

168

2,82

56,4-73,2

73,3-78,9

79,0-87,3

87,4-101,4

101,5-115,5

115,6

54,1

54,2-56,9

169

2,85

57,0-74,0

74,1-79,7

79,8-88,2

88,3-102,5

102,6-116,7

116,8

54,9

55,0-57,7

170

2,89

57,8-75,0

75,1-80,8

80,9-89,5

89,6-103,9

104,0-118,4

118,5

55,5

55,6-58,3

171

2,92

58,4-75,8

75,9-81,7

81,8-90,4

90,5-105,0

105,1-119,6

119,7

56,0

56,1-58,9

172

2,95

59,0-76,0

76,1-82,5

82,6-91,4

91,5-106,1

106,2-120,8

120,9

56,8

56,9-59,7

173

2,99

59,8-77,6

77,7-83,6

83,7-92,6

92,7-107,5

107,6-122,5

122,6

57,4

57,5-60,3

174

3,02

60,4-78,4

78,5-84,5

84,6-93,5

93,6-108,6

108,7-123,7

123,8

58,1

58,2-61,1

175

3,06

61,0-71,9

79,6-85,6

85,7-94,6

94,7-110,1

110,2-125,3

125,4

58,7

58,8-61,7

176

3,09

61,2-79,5

80,3-86,4

86,5-95,7

95,8-111,1

111,2-126,6

126,7

59,5

59,6-62,5

177

3,13

61,8-80,2

81,5-87,5

87,6-96,9

97,0-112,6

112,7-128,2

128,3

60,0

60,1-63,1

178

3,16

62,6-81,4

82,2-88,4

88,5-97,9

98,0-113,7

113,8-129,5

129,6

60,8

60,9-63,9

179

3,20

63,2-82,1

83,2-89,5

89,6-99,1

99,2-115,1

115,2-131,1

131,2

61,5

61,6-64,7

180

3,24

64,0-83,1

84,2-90,6

90,7-100,3

100,4-116,5

116,6-132,7

132,8

62,1

62,2-65,3

181

3,27

64,8-84,1

85,0-91,5

91,6-101,7

101,3-117,6

117,7-134,0

134,1

62,9

63,0-66,1

182

3,31

65,4-84,9

86,1-92,6

92,7-102,6

102,7-119,1

119,2-135,6

135,7

63,4

63,5-66,7

183

3,34

66,2-86,0

86,8-93,4

93,5-103,4

103,5-120,1

120,2-136,8

136,9

64,2

64,3-67,5

184

3,38

66,8-86,7

87,9-94,5

94,6-104,7

104,8-121,6

121,7-138,5

138,6

65,0

65,1-68,3

185

3,42

67,6-87,8

88,9-95,7

95,8-105,9

106,0-123,0

123,1-140,1

140,2

65,5

65,6-68,9

186

3,45

68,4-88,8

89,7-96,5

96,6-106,9

107,0-124,1

124,2-141,4

141,5

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

5-ILOVA
Oldingi tahrirga qarang.

‎‏
‎‏Surat o‘rni
‎3x4 sm
‎‏
‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎‏Mudofaa ishlari boshqarmasi (bo‘limi), harbiy qism gerbli muhri

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎

‎‎UTT HTM o‘qishga kiruvchi shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
‎VARAQASI
‎

‎‎1. Familiyasi, ismi, otasining ismi____________________________________________________________

_________________________________________________________________________________________ (harbiy xizmatchilar uchun — harbiy unvoni)

2. Tug‘ilgan yili____________________________________________________________________________
‎3. Ma’lumoti______________________________________________________________________________
‎4. Asosiy ish lavozimi______________________________________________________________________
‎5. Yashash joyi (shahar, tuman, viloyat) ____________________________________________________

_________________________________________________________________________________________ (harbiy xizmatchilar uchun — harbiy qismning shartli nomi va manzili)

‎‏

‎‎Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish bosqichlari

Dastlabki‎‎

Yakuniy

1‎‎

2

‎‎3

1. Shikoyatlar va anamnezi‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎2. O‘tkazilgan kasalliklar va jarohatlar

‎‎‎

3. Antropometrik ko‘rsatkichlar:
‎Bo‘yi tik holda
‎Bo‘yi o‘tirgan holda
‎Qo‘l uzunligi
‎Oyoq uzunligi
‎Tana vazni
‎Stanli dinamometri
‎Qo‘l dinamometrisi
‎O‘ng qo‘l
‎Chap qo‘l ‎‏

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‏4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari:
‎Umumiy jismoniy rivojlanishi
‎Teri va ko‘rinadigan shilliq qavatlar
‎Limfa tugunlari
‎Suyak-mushak tizimi
‎Periferik tomirlar
‎Siydik, jinsiy tizim
‎Anus va yo‘g‘on ichak
‎‏
‎‏
‎‏
‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

5. Ichki a’zolar tekshiruvi natijalari: Shikoyat va anamnez
‎Oziqlanish
‎Endokrin tizimi
‎Yurak: chegaralari
‎Tonlar
‎Faoliyat sinamalari:
‎Tinch paytida
‎15-marta o‘tirib turgandan so‘ng
‎2 daqiqa dam olganidan so‘ng
‎Puls
‎Arterial qon bosim
‎Nafas a’zolari
‎Ovqat hazm qilish a’zolari
‎Jigar
‎Taloq
‎Buyraklar
‎‏
‎‏
‎‏
‎‏
‎‏
‎‏
‎‏
‎

‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎

‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎Laborator tekshiruvi natijalari

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Rentgen tekshiruvi natijalari

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Elektrokardiografiya

‎‎‎

‎‎‎

Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, terapevtning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi ‎‏

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari: Shikoyat va anamnez (tan jarohatlar, tutqanoq, xushdan ketish, anamnezda nevrotik holatlari, nerv tizimining kasalliklari va infeksiyalar)

Irsiyat
‎Harakat faoliyati
‎Reflekslar
‎Sezuvchanlik
‎Vegetativ asab tizimi
‎Ruhiyatning xususiyatlari
‎Boshqa tekshiruvlar ‏
‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi ismi, otasining ismi

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‏7. Teri tanosil tekshiruv natijalari
‎Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎8. Ko‘rish a’zosining tekshiruv natijalari:

‎‎

‎‎

‎‎Shikoyat va anamnez

‎‎‎

Rang ajratish (Rabkin bo‘yicha)‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‏Ko‘rish
‎o‘tkirligi korreksiyasiz

O‘ng ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

Chap ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

‏Ko‘rish o‘tkirligi korreksiya bilan

O‘ng ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

Chap ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‏Refraksiya
‎skiaskopik tekshiruvi

O‘ng ko‘z‎

‎‎

Chap ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Binokulyar ko‘rish

‎‎‎

‎‏Yaqqol ko‘rishning eng yaqin nuqtasi

O‘ng ko‘z‎

‎

‎‎‎

Chap ko‘z‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Ko‘z yoshi yo‘llari
‎Qovoq va konyunktiva

‎‎‎

‎
‎

‎‎Ko‘z olmalarining ‎joylashuvi,
‎ harakatchanligi

‎‎‎

‎‎

‎‎Qorachiq va ularning ta’sirga javobi

‎‎‎

‎‎‎

Optik muhitlar

O‘ng ko‘z‎

‎‎‎

‎‎‎

Chap ko‘z‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi

‎‎

‎‎‎

‎‎9. LOR a’zolarining tekshiruv natijalari: Shikoyat va anamnez

‎‎‎

‎‎Nutq‎

‎‎‎

‎‎

Burun orqali nafas

o‘ng‎

‎‎‎

‎

chap‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‏Hid bilish

o‘ng‎‎

‎‎‎

chap‎

‎‎‎

‎‎

‎‏Shivirlab gapirishga eshitish o‘tkirligi

o‘ng‎‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

chap‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‏Quloqning barofaoliyati

o‘ng‎‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

chap‎ ‎

‎‎‎

‎‎‎

Vestibullyarapparatining

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Burun yon bo‘shliqlarining rentgenografiyasi

‎‎‎

‎‎‎

‎‎Tekshiruvlarning qo‘shimcha uslublari‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‏Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎

‎‎10. Tishlar va og‘iz bo‘shlig‘ining tekshiruvnatijalari:
‎Shikoyatlar va anamnez

‎
‎

‎‎‎

Tishlash holati‎‎

Og‘izning bo‘shlig‘ining shilliq qavati‎‎

‎‎‎

‎‎‎

Tishlar‎‎

‎‎‎

Milklar‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‏Tashxis:
‎Xulosa:
‎Sana, stomatologning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi

‎‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎

‎‎‎

‎‎‎

‎‎11. Maxsus tekshiruvlar
‎a) barokameradagi tekshiruvlar natijalari: tekshiruv xarakteri, natijalarni baholash (chidamlilikning past bo‘lishida baholashda asos bo‘lgan ma’lumotlar ko‘rsatiladi)


‎


‎

Sana,tekshiruvlar o‘tkazgan shifokorning imzosi, familiyasi ismi otasining ismi

‎‎‎

‎‎‎

‎‎6. Tibbiy ko‘rik natijalari: a) birlamchi bosqich: MIB xuzuridagi komissiya (viloyat ko‘rsatilsin, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent sh.) _____________ 20__ yil “___” __________:
‎TASHXIS: ________________________________________________________________________________
‎ ________________________________________________________________________________________
‎O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__yil “___”__________dagi ____-son buyrug‘i I ustunining ____ -moddasiga asosan ____________________________________________________________
‎ ________________________________________________________ uchuvchilik ta’limiga yaroqli (yaroqsiz).

‎‎(OHTM nomi to‘liq ko‘rsatilsin)

‎

‎

‎

‎‎Komissiya raisi ____________________________________________________________________________

M.O‘.‎

(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ___________________________________________________________________________

‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

7. Tibbiy ko‘rik natijalari: a) yakuniy bosqich: UTT HTM xuzuridagi komissiya (viloyat ko‘rsatilsin, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent sh.) __________________ 20__ yil “___” __________:
‎TASHXIS: ________________________________________________________________________________
‎ ________________________________________________________________________________________
‎O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__yil “___”__________dagi ____-son buyrug‘i I ustunining ____ -moddasiga asosan ____________________________________________________________
‎ ________________________________________________________ uchuvchilik ta’limiga yaroqli (yaroqsiz).

‎‎‎‎(OHTM nomi to‘liq ko‘rsatilsin)

‎

‎

‎

‎‎‎‎Komissiya raisi ___________________________________________________________________________

‎‎M.O‘.‎

(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ___________________________________________________________________________

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎20__ yil “_____” ______________________
‎______-sonli

‎

‎

‎

‎

‎

(5-ilova O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 2025-yil 25-sentabrdagi 875-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3683, 30.09.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 02.10.2025-y., 10/25/3683/0891-son)

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

6-ILOVA

‎Sog‘liq holatini tekshirish to‘g‘risidagi
‎DALOLATNOMA
‎

___________________________________________________________________________________________ (harbiy unvoni, familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili)

‎‎___________________________________________________________________________________________

__________________________________ viloyati mudofaa ishlari boshqarmasi boshlig‘i, harbiy qism komandiri tomonidan 20__ yil “___” ____________dagi ____- son yo‘llanma asosida statsionar (ambulator) ravishda____________________________________________________________________________________

___________________________________________________________________________________________ (davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining nomi)

20__ yil “___” __________dan 20__ yil “___” __________gacha tekshiruvda bo‘lgan.

‎Shikoyatlari_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Anamnezi_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Obyektiv tekshiruv ma’lumotlari_______________________________________________________________

‎‎__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Maxsus tekshiruvlar natijalari (tahliliy, rentgenologik, uskunaviy va boshqalar)

_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Tashxis_____________________________________________________________________________________

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

‎Davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining bosh shifokori (boshlig‘i)

___________________________________________________________________________________________ (imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Tekshiruv o‘tkazgan shifokor ___________________________________________________________________

M.O‘.‎

‎‎(imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining manzili: _____________________________________‎

‎‎___________________________________________________________________________________________

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

7-ILOVA

Tibbiy-uchuvchilik komissiyasining yig‘ilishlar bayonnomalari

KITOBI

_______________________________________________________________

(komissiyaning nomlanishi)

T/r

Familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili,

harbiy unvoni, harbiy qism, qaysi MIBdan chaqirilgan,

chaqirilish sanasi va kim tomondan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilgan

Shikoyatlari va qisqa anamnezi

Shifokor tekshiruvining obyektiv ma’lumotlari va tashxis

Komissiyaning xulosasi

Yuqori turuvchi

komissiyaning xulosasi

1

2

3

4

5

6

















O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

8-ILOVA

Harbiy davolash-profilaktika muassasasining (tibbiy-uchuvchilik komissiyaning) burchak shtampi
‎
‎

 ‎ ‎ ‎ ‎

O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) chiqayotgan shaxsning sog‘lig‘i holati to‘g‘risida
‎MA’LUMOTNOMA
‎

‎‎___________________________________________________________________________________________(harbiy unvoni, harbiy xizmatchi (oila a’zosi)ning, Qurolli Kuchlar xizmatchisi (ishchi)ning

‎‎___________________________________________________________________________________________familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili, xizmat (ish) joyi

___________________________________________________________________________________________

Shikoyatlari _________________________________________________________________________________

Qisqa anamnez _______________________________________________________________________________

‎‎___________________________________________________________________________________________

Profilaktik emlashlarni o‘tkazish uchun qarshiliklar (bor, yo‘q) ______________________________________
‎Bo‘yi _______ sm, Vazni _________ kg. Qon guruhi (rezus-faktor) _____________________________________
‎Tekshiruv natijalari:
‎Tahliliy ___________________________________________________________________________________

‎‎___________________________________________________________________________________________

Qonning RW i OIV ga tahlili __________________________________________________________________

___________________________________________________________________________________________

Rentgen tekshiruvlari (12 yosh va undan katta bolalar uchun) ____________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Elektrofiziologik (EEG, REG, ExoES) ___________________________________________________________

___________________________________________________________________________________________

‎‎Tibbiy usunalar (EKG, ExoKG, FGDS, UTT va boshqa) yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar _________________

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

‎‎SHIFOKORLAR XULOSASI

‎

Birlamchi‎‎

Yakuniy‎‎

Jarroh‎

 ‎‎ ‎‎

Terapevt‎

 ‎‎

Nevropatolog‎

 ‎‎ ‎‎

Psixiatr‎

 ‎‎ ‎‎

Oftalmolog‎

 ‎‎ ‎‎

Otolaringolog‎

 ‎‎ ‎‎

Dermatolog‎

 ‎‎ ‎‎

Stomatolog‎

 ‎‎ ‎‎

Boshqa shifokor-mutaxassislar (urolog, endokrinolog, pediatr va boshqa)‎

 ‎‎ ‎‎

‎‎a) birlamchi tibbiy ko‘rik

 ‎ ‎ ‎

‎‎Tashxis:____________________________________________________________________________________

‎‎______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

‎‎Tibbiy uchuvchilik komissiyaning xulosasi ________________________________________________________

‎ ‎

‎‎(komissiyaning nomi, xulosasi ko‘rsatilsin)

‎‎______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

‎‎Komissiya raisi _____________________________________________________________________________

M.O‘.‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ____________________________________________________________________________

‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

20__ yil “______” _________________________

‎ ‎ ‎

‎‎b) yakuniy tibbiy ko‘rik

 ‎ ‎ ‎ ‎

‎‎Tashxis:____________________________________________________________________________________

___________________________________________________________________________________________

‎‎Tibbiy uchuvchilik komissiyaning xulosasi ________________________________________________________

‎ ‎ ‎

‎‎(komissiyaning nomi, xulosasi ko‘rsatilsin)

‎‎______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

‎‎Komissiya raisi _____________________________________________________________________________

M.O‘.‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ____________________________________________________________________________

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

20__ yil “___” ____________

‎ ‎ ‎ ‎ ‎

‎‎Komissiyaning pochta manzili___________________________________________________________________

‎‎Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

9-ILOVA

Harbiy xizmatchini (harbiy xizmatga majbur shaxsning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
‎ VARAQASI
‎

________________________________________________________________________ farmoyishiga binoan

(mansabdor shaxs, hujjatning sanasi, raqami ko‘rsatiladi)

__________________________________________________________________________________________ga

(harbiy-tibbiy muassasaning nomlanishi)

________________________________________________________ tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuborildi.

Familiyasi, ismi, otasining ismi _______________________________________________________________‎‎

___________________________________________________________________________________________

Harbiy unvoni ______________________________________________________________________________
‎Tug‘ilgan yili ________________ Qurolli Kuchlarda ____________________________________________dan

(muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari uchun)

Harbiy qism ________________________________________________________________________________

(muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari uchun)

_________________ viloyat ________________ tuman MIB dan chaqirilgan (chaqirilmoqda). Avval harbiy xizmatni o‘tagan (muddatli, SCHR, shartnoma bo‘yicha)__________________________________________________
‎ __________________________________________________________________________________________

(xizmatga majburlar uchun)

Bo‘shash sababi _______________________________________________________________________________

(xizmatga majburlar uchun)

Bo‘yi ____ sm. Tana vazni ____ kg. Ko‘krak aylanasi (tinch holatda) ______ sm.

Tahliliy-tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar‎‎

 ‎‎

Qon umumiy tahlili
‎20____ yil “_____” _____________________ ‎‎

 ‎‎

Siydik umumiy tahlili‎‎‎
‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

Najasning gijja tuxumlariga tekshiruvi
‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

Qonning bioximik tahlili‎‎
‎‎20____ yil “_____” _____________________

Qonning RW, V va S markerlar tahlili‎‎
‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

Qonning OIVga tahlili‎‎
‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

Ko‘krak qafasi a’zolari flyuorografiyasi‎‎
‎‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

EKG‎‎
‎‎‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

UTT‎‎
‎‎‎‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎

FGDS‎‎
‎‎‎‎‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

Boshqa tekshiruvlar‎‎
‎‎‎‎‎‎‎‎‎20____ yil “_____” _____________________

‎‎
‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

‎‎SHIFOKORLAR XULOSASI

Jarroh‎

 ‎‎ ‎‎

Terapevt‎

 ‎‎

Nevropatolog‎

 ‎‎ ‎‎

Psixiatr‎

 ‎‎ ‎‎

Oftalmolog‎

 ‎‎ ‎‎

Otolaringolog‎

 ‎‎ ‎‎

Stomatolog‎

‎‎ ‎‎

‎Dermatolog‎

‎‎ ‎‎

Boshqa shifokor-mutaxassislar (urolog, endokrinolog, pediatr va boshqa)‎

 ‎‎ ‎‎
‎

Tashxis va komissiyaning kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosasi:___________________________________________________________________________________

‎‎______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatga yaroqliligi haqidagi xulosa. O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__ yil “___” __________dagi ____-son buyrug‘idagi kasalliklar jadvalining ____ustuni ____moddasining ____bandlari asosida _______________________________________________

‎ ‎

(komissiya xulosasi ko‘rsatiladi)

‎‎Komissiya raisi _____________________________________________________________________________

M.O‘.‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ____________________________________________________________________________

‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

20____ yil “_____” _______________________________
‎____-sonli.

‎ ‎ ‎

‎‎Komissiyaning pochta manzili___________________________________________________________________

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

10-ILOVA

‎‎Harbiy davolash-profilaktika muassasasining (tibbiy-uchuvchilik komissiyaning) burchak shtampi

 ‎ ‎ ‎ ‎

MA’LUMOTNOMA
‎

‎‎___________________________________________________________________________________________ (harbiy unvoni, harbiy qism, familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili)

‎‎___________________________________________________________________________________________ (qachon va qaysi MIB tomonidan QK safiga chaqirilgan, avvalgi harbiy xizmati to‘g‘risida ma’lumotlar)

___________________________________________________________________________________________ oxirgi shartnoma asosida _______ dan ______ gacha) ‎‎

‎‎Bo‘shatilish sababi ___________________________________________________________________________

‎‎20____ yil “_____” _____________________

 ‎ ‎ ‎ ‎

‎‎___________________________________________________________________________________________ (komissiyaning nomi yoki harbiy-tibbiy muassasaning nomlanishi ko‘rsatilsin)

‎‎Tibbiy-uchuvchilik komissiyasi tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazildi

‎‎Tashxis va komissiyaning kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat)ning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosasi ___________________________________________________________________________________

‎‎_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (Tashxis va komissiyaning kasallik, jarohatning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosasi ko‘rsatilsin)

‎‎O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining 20__ yil “___” __________dagi ___-son buyrug‘i I ustunining ____-moddasining ____-bandlari asosida

___________________________________________________________________________________________ (komissiya xulosasi ko‘rsatilsin)

‎‎___________________________________________________________________________________________

‎‎Komissiya raisi _____________________________________________________________________________

M.O‘.‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ____________________________________________________________________________

‎

‎‎(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi ismi, otasining ismi)

Komissiyaning pochta manzili___________________________________________________________________

Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

11-ILOVA

____ - SON KASALLIK TO‘G‘RISIDAGI GUVOHNOMA

‎‎20__ yil “___” __________ tibbiy uchuvchilik komissiyasi tomonidan__________________________________

___________________________________________________________________________________________ (mas’ul shaxs, hujjatning soni va sanasi)

ko‘rsatmasiga binoan __________________________________________________________________________

(harbiy-tibbiy muassasa, mudofaa ishlari boshqarmasi)

Tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyasi tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazildi
‎1. Familiyasi, ismi, otasining ismi _____________________________________________________________
‎2. Tug‘ilgan yili ________________. Qurolli Kuchlarda ________________ dan. Shartnomasi ___________ dan.
‎3. Harbiy unvoni __________________________, harbiy mutaxassisligi ______________________________
‎4. Harbiy qism _________________________
‎5. ______________________________________________________________________________MIB chaqiruv

(tuman, shahar, viloyat, respublika)

‎‎komissiyasi tomonidan haqiqiy harbiy xizmatga chaqirilgan
‎6. Bo‘yi _____ sm. Vazni ____ kg. Ko‘krak qafasining aylanasi (tinch holatda) _______ sm.
‎7. Shikoyatlari:_______________________________________________________________________________
‎___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
‎8. Qisqa anamnez: ____________________________________________________________________________

(Kasallik qachon boshlangan; qachon va qaysi

___________________________________________________________________________________________ holatda yaradorlik, jarohat, shikastlanish olgan;

___________________________________________________________________________________________ yoki yaradorlik, jarohat, shikastlanish olganligi va qaysi holatda bo‘lganligi to‘g‘risida hujjatlarning mavjudligi)

___________________________________________________________________________________________ (Xizmat majburiyatlarini bajarishiga kasallikning ta’siri, dastlabki tibbiy ko‘rikdan

‎‎___________________________________________________________________________________________ o‘tkazilganligi va ularning natijalari; tibbiy muassasalarda davolash choralari va ularning

___________________________________________________________________________________________ samardorligi, kasallik tufayli ta’tilda bo‘lganligi, sanatoriyalarda davolanganligi va boshqalar)

‎‎9. Tekshiruv va davolanishda bo‘lgan ______________________________________________________________

‎ ‎‎‎

‎‎(davolash, davolash-profilaktika,

‎‎___________________________________________________________________________________________ harbiy-tibbiy muassasalar, kaysi davrda davolanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar)

‎‎10. Obyektiv tekshiruv ma’lumotlari ____________________________________________________________

‎‎___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

11. Maxsus tekshiruvlarning natijalari (rentgenologik, tahliliy, uskunaviy va boshqalar) ________________ ‎‎

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________‎‎

‎‎12. Tashxis va komissiyaning kasallik, jarohat (yaradorlik, shikastlanish)ning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi
‎ xulosasi ___________________________________________________________________________________

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________‎‎

‎‎(kasallik va jarohat birgalikda mavjudligida sababiy bog‘likliligi to‘g‘risida qarorlarni alohida qayd etiladi)

‎‎13. Uchuvchilik ishiga xizmatga yaroqliligi xaqidagi xulosa. O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining
‎20__ yil “_____” _______________dagi _______-sonli buyrug‘idagi kasalliklar jadvalining _______ustuni _______-moddasining ____-bandlari asosida, komissiyaning harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosasi: O‘R MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20__ yil “___” ____________dagi ____-son qaroridagi kasalliklar jadvalining ____ ustuni ____-moddasi ____-bandlari asosida___________ ___________________________________________________________________________________________
‎__________________________________________________________________________________________
‎__________________________________________________________________________________________

(komissiyaning xulosasi qayd etiladi)‎‎

‎‎14. Kuzatuvchilarga muhtoj, muhtoj emas (kerak bo‘lmagan o‘chirilsin)

‎‎(kerak bo‘lganida, kuzatuvchilarning soni, transport turi va o‘tkazish tartibi qayd etiladi)

‎‎Komissiya raisi _____________________________________________________________________________‎

M.O‘.‎

(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)

‎‎Komissiya kotibi ____________________________________________________________________________

‎

(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi)‎‎

‎‎Komissiyaning pochta manzili: ________________________________________

Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga

12-ILOVA

Uchuvchilar tarkibini boshidan o‘tkazgan kasallik va shkastlanishlardan so‘ng sog‘ayganida uchuvchilik ishi (uchuvchilik ta’limi, UUA boshqaruvi, parashut bilan sakrash va parvozlarni boshqarish) uchun ruxsat berish bo‘yicha
TAXMINIY MUDDATLARI

T/r

Kasalliklar va kasallanish holatlari

Davolanish joyi

Sog‘ayishini aniqlovchi subyektiv va obyektiv ma’lumotlari

Sog‘aygandan so‘ng parvozga ruxsat berish bo‘yicha taxminiy muddat

1.

Ichak infeksiyalari

Harbiy gospital

Kasallikning kechishini og‘irlik darajasiga, davolash natijalari
va organizmning umumiy ahvolini tiklash darajalariga bog‘liqligi

Bo‘lim boshlig‘i xulosasi bo‘yicha

2.

Gelmintozlar

Harbiy gospital

Ovqat xazm qilish a’zolari tomonidan kasallanishga olib keluvchi subyektiv va obyektiv ko‘rinishlarini yo‘qolib ketishi

Bo‘lim boshlig‘i xulosasi bo‘yicha

3.

Charchash:

a) oddiy zo‘riqishdan so‘ng yuzaga kelgan holsizlanish, ayrim shaxslarda xotiraning pasayishi, boshda og‘irlik hissi, fikrlashning sekinlashuvi va qiyinlashuvi bilan ifodalanadigan yengil darajadagi charchashlar. Bunda ishga qiziqish kamdan-kam holda pasayadi, ta’sirchanlik yuzaga keladi, lekin irodasini nazorat qilish to‘liq saqlangan;

Parvozlardan 3 — 5 kun muddatga ozod qilinishi

Umumiy holatini yaxshi xis qilishi, shikoyati yo‘qligi, ishtaxa
va uyqusini yaxshilanishi, parvoz qilishga intilishi

Harbiy qism shifokori xulosasi bo‘yicha

b)o‘rtacha og‘ir va og‘ir darajadagi charchashlar

Sihatgohga qisqa muddatga dam olishga yuborish

O‘zini yaxshi his qilishi, shikoyati yo‘qligi, parvoz qilishga intilishi

Sihatgohdan kelganidan so‘ng (nevropatolog ko‘rigidan harbiy qism shifokori xulosasi bo‘yicha

4.

Yuqori emotsional ta’sirchanligi: salbiy xizmat yoki maishiy sharoitga:

a) qisqa muddat, sekin-asta namoyon bo‘lishi va adekvat ta’siri; bir necha daqiqa davom etadigan;

Tibbiyot punkti lazareti

Sog‘ligini odatdagi xolatga tikkalanishi va bo‘lib o‘tgan xolatga tanqidiy munosabati

2-3 kun (nevropatolog ko‘rigidan so‘ng)

b) o‘rta muddat davom etuvchi (bir necha soat davom etuvchi) nevrosteniya, nevroz, bog‘lanib qolish, isterik nevroz simptomlariga o‘xshash nevrologik buzilishlar bilan yuzaga keladigan uzoq davom etuvchi noodatiy ruhiy xolat

MHKGning uchuvchilar ekspertizasi bo‘limi

Odatdagi holatni tiklash

MHKG tekshiruvidan so‘ng parvoz ishini davom ettirishini MHKGning TUK aniqlab beradi

5.

Parvoz vaqtida ro‘y bergan avariyadan so‘nggi holati

Chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rik yoki MHKGning uchuvchik ekspertizasi bo‘linmasi statsionar tekshiruvdan o‘tkazish

Parvoz vaqtida avariya holati yuz berganda jabr ko‘rmagan uchuvchilar tarkibi emotsional-ruhiy holati sezilarli darajada bo‘lsa va bu shaxslar agar parvoz ishini davom ettirishga maqsad qilsa hamda avariya holati parvoz vaqtida sog‘ligiga ta’sir ko‘rsatmagan bo‘lsa, ularga 7 — 10 kundan so‘ng parvozga ruxsat berish mumkin. Bu holat harbiy qism tibbiyot xizmati boshlig‘i va MHKGning nevropatolog shifokori bilan kelishilgan holda qaror qabul qilinadi. Parvozlardan chetlatilgan vaqtda uchuvchilar tarkibi boshqa majburiyatlarini harbiy xizmatni davom ettiradi. Harbiy gospitalda tekshiruvdan o‘tganidan so‘ng uning parvoz ishini davom ettirishini bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK hal qiladi

6.

O‘tkir alkogol intoksikatsiyasi natijasida yuzaga kelgan holatdan so‘nggi (mastlik holati)

Harbiy qism shifokori tomonidan nazorati

Yurak-qon tomir tizimining ortostatik sinov va jismoniy zo‘riqish darajalariga me’yordagi ta’siri

2-3 kun. Parvozdan chetlatilgan kunlarda uchuvchilar tarkibi harbiy xizmatni boshqa majburiyatlar bilan davom ettiradi.

7.

Nevralgiyalar:

a) subyektiv his qilish bilangina yuzaga keluvchi nevralgiyalar (parasteziya tipik zonalardagi og‘riqlar);

Tibbiyot punkti lazareti

Og‘riqlarning yo‘qligi, o‘zini yaxshi his qilishi

3 — 5 kun, harbiy gospitali nevropatologi ko‘rigidan so‘ng

b)uzoq davom etuvchi nevropatiya va nevralgiyalar

Harbiy gospital

Og‘riqning yo‘qligi, fuksiyalarning tiklanishi, umumiy ahvolida o‘zini yaxshi his etishi. Umurtqa pog‘onasi rentgenogrammasida patologiyaning yo‘qligi. Umumiy infeksiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan nevralgiyalarda — barokamera tekshiruvida gipoksiyaga chidamlilik darajasini yaxshi ko‘tara olishi

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK xulosasi bo‘yicha

8.

Gordeolum. O‘tkir meybomiit

Ambulator, agar qaytalansa harbiy gospitalga yuboriladi

Og‘riqli infiltratning yo‘qligi, yaraning berkilishi. Kichik og‘riqsiz infiltratning bo‘lishi parvozga ruxsat berilishiga qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi.

2-3 kun

9.

Blefaritlar:

a) kasallikning yengil formalarida;

Ambulator

Qichishishning yo‘qligi, kiprik ildizlarda yog‘ po‘stloqlari va qovoqlarning qizarishini yo‘qolib ketishi

1-2 kun

b) og‘ir, kasallikning davolanishi qiyin kechuvchi qaytalanuvchi formalari

Harbiy gospital

Qichishishning yo‘qligi, kiprik ildizlari birikkan to‘qimalar va qovoqlarning qizarishini yo‘qolib ketishi

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK xulosasi bo‘yicha

10.

Konyunktivitlar:

a) o‘tkir, yengil kechuvchi, asoratsiz

Ambulator

Yoruqlikdan qo‘rqish hissi yo‘qligi, ko‘zda bosim, issiqlik va og‘riq hissilarining yo‘qligi, qizarish va shishning yo‘qligi, ko‘zdan yosh ajralishining to‘xtashi

2-3 kun

b) og‘ir kechuvchi, uzluksiz yiring ajraluvchi, atrof yuzalariga asorat beruvchi

Harbiy gospital

Yoruqlikdan qo‘rqish yo‘qligi, ko‘zida b�sim, issi�lik va og‘riq hissilarining yo‘qligi, qizarish va shishning yo‘qligi, ko‘zdan yosh ajralishining to‘xtashi

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK xulosasi bo‘yicha

11.

Ko‘z olmasi pardalarining yallig‘lanishi bilan kechuvchi kasalliklari

Harbiy gospital

Ko‘z olmasi pardalarining barcha yallig‘lanish belgilarining yo‘qolib ketishi

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK xulosasi bo‘yicha

12.

O‘tkir tashqi otit (shuningdek tashqi eshituv yo‘lining furunkuli)

Tibbiyot punkti lazareti yoki harbiy gospital

Tinch holatda, chaynaganda, quloq suprasining orqa tomonini tortganda va o‘simtasini ezib ko‘rilganda og‘riqning butunlay yo‘qligi, otoskopiya qilinganda tashqi eshituv yo‘li terisida yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi, qon tahlilida me’yordagi ko‘rsatkichlar

3 kundan kam bo‘lmasligi kerak

13.

O‘rta quloqning o‘tkir kataral yallig‘lanishlari, shuningdek salpingootitlar

Tibbiyot punkti lazareti yoki harbiy gospital

Umumiy axvoli, tana harorati, qon va siydik tahlilining me’yordagi ko‘rsatkichlari yaxshi.Quloqda shovqin va bitib qolish shikoyatlarining yo‘qligi, pichirlab gapirganda 5 metrdan ortiq masofada so‘zlarni to‘liq eshitishi, Yevstaxiyev nayi funksiyasining me’yorda bo‘lishi. Barokamerada barometrik bosim ta’sirida nog‘ora pardada qon tomirlar reaksiyalarining va eshitishning pasayishi yo‘qligi

3 — 7 kun, bo‘lim boshlig‘i yoki MHKGning TUK xulosasi bo‘yicha, parvozga ruxsat berishdan oldin vestibulometriya o‘tkazish kerak

14.

Aritmiyalar–birinchi marta aniqlanganda, shuningdek uchuvchilarda aritmiyaning nisbatan takrorlanishi va o‘zgarishi bilan yuzaga kelgan elektrosistoliya bilan parvozga ruxsat berilgan uchuvchilar tarkibi

Harbiy gospital

Noxush subyektiv tuyg‘ularyoki yurak — qon tomir tizimining boshqa patologik o‘zgarishlari bo‘lmaganda yaxshi sifatli xarakterga ega bo‘lgan ekstrasistoliyalar

TUK xulosasi bo‘yicha

15.

Neyrotsirkulyator distoniya gipertonik va gipotonik turdagi NSD arterial qon bosimi 140/90mm.sm.dan baland bo‘lgan birinchi marta aniqlanganda yoki 100/60mm.sm.dan past, keyingi qaytadan tekshirilganda arterial qon bosimimazkur kasallik bilan odatdagidan o‘zgarib turish, shuningdek parvozga ruxsat berilgan shaxslarda aniqlanganda

Harbiy gospital

Shu shaxslarda arterial qon bosimining me’yoriy ko‘rsatkichlarga kelishi, o‘ta namoyon bo‘lishining yo‘qligi

TUK xulosasi bo‘yicha

16

Gemorroyning asoratlari:

a) uzoq davom etuvchi (chuziluvchan) va asoratsiz kechganda

Tibbiy punkt lazareti

Og‘riqning yo‘qolib ketishi, yallig‘lanish va qon ketishning yo‘qolib ketishi, defekatsiya aktining og‘riqsiz bo‘lishi

2-3 kun

b) uzoq davom etuvchi (chuziluvchan) va asoratli kechganda

Harbiy gospital

Og‘riqning yo‘qolib ketishi, yallig‘lanishi va qon ketishning yo‘qolib ketishi, defekatsiya aktining og‘riqsiz bo‘lishi

Bo‘lim boshlig‘i yokiMHKG TUK xulosasi

17

O‘tkir nazofaringit (shamollash)

Ambulator

Rinofaringoskopiyada shilliq qavatlarda yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi, burun va Yevstaxiyev nayining me’yordagi funksiyasi, qonning me’yoriy ko‘rsatkichi

3 kundan kam bo‘lmasligi kerak

18

O‘tkir sinusit

harbiy gospital

Burun va yon bo‘shliqning shilliq qavatlarida o‘tkir yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi – quloq barafunksiyasi va yon bo‘shliqlar funksiyalarining me’yorda bo‘lishi tana harorati va qon tahlilining me’yordagi ko‘rsatkichlari barokamerada tekshirilganda barometrik bosimga chidamliligi yaxshi. Agar gaymoridal bo‘shliqlardadiagnostika-davolash punksiyalar o‘tkazilgan bo‘lsa, bunday shaxslarda barokamerada tekshiruv punksiyadan so‘ng kamida 3-4 kun dam berilgandan so‘ng o‘tkaziladi.

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG ning TUK xulosasi bo‘yicha majburiy parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya o‘tkazilish kerak

19

O‘tkir streptokokkli tonzillit (angina)

harbiy gospital

O‘zini yaxshi his etishi faringoskopiyada angina belgilarining yo‘qligi, bo‘yin limfa tugunlari paypaslaganda og‘riq va shishlarning yo‘q bo‘lishi. Tana haroratini 7 kun davomida me’yorda bo‘lishi, qon va siydik tahlili me’yoriy ko‘rsatkichlarda EKGda o‘zgarishlar bo‘lmasligi, davolangandan so‘ng birinchi parvozdan so‘ng LOR a’zolari ko‘rigi o‘tkazilishi shart

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG ning TUK xulosasi bo‘yicha majburiy parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya o‘tkazilish kerak

20

Laringit va laringotraxeit, tana haroratining ko‘tarilishi kuzatilmasligi va umumiy intoksikatsiya belgilarisiz kechadigan faringit

TP lazareti harbiy gospital

Ovoz funksiyasining to‘liq tiklanishi, faringolaringoskopik tekshiruvda shilliq qavatlarda o‘tkir yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi.Qonning me’yoriy holati

Davolash muddati 5 kundan kam bo‘lmagan holda, parvozga ruxsat berishdan avval vestibulometriya o‘tkazilish kerak

21.

Gripp (tumov) va boshqa o‘tkir respirator kasalliklar

TP izolyatorida yoki harbiy gospitalyuqumli kasalliklar bo‘limiga

O‘zini yaxshi his qilish. Burun-halqum, ichki a’zolar va asab tizimida obyektiv o‘zgarishlar bo‘lmasligi, tana haroratining 3 kun davomida me’yorida bo‘lishi, qon va siydik tahlillari me’yordagi ko‘rsatkichlarda. EKGda o‘zgarishlar yo‘qligi.

7 — 10 kun bo‘lim boshlig‘i ruxsati bilan

22.

Pnevmoniya (zotiljam), quruq plevrit (etiologiyasida sil yo‘qligi)

harbiy gospital

Subyektivholati yaxshi. Obyektiv tekshirilganda nafas olish va yurak qon tomir tizimi a’zolarida patologik o‘zgarishlar yo‘q. Tana haroratining 5 kun davomida bo‘lishi qon tahlili me’yorda. Rentgenografiyada o‘pkada o‘zgarishlar yo‘qligi. EKG va tashqi nafas funksiyasida o‘zgarishlar yo‘qligi.

MHKG TUK xulosasi

23.

O‘tkir bronxit:

a) Kasallikning yengil kechishida

TP lazareti

Kasallikning subyektiv ko‘rinishi yo‘qolishi. Nafas olishi me’yorda bo‘lishi, o‘pkadagi kasallik belgilarining yo‘qolib ketishi, periferik qon ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi, spirometrda yaxshi ko‘rsatkich. Tana haroratini 2-3 kunda me’yorda bo‘lishi.

5 — 7 kun

b) Kasallikning cho‘ziluvchan kechishida

harbiy gospital

Davolash natijalariga hamda tashqi nafas va yurak qon tomir tizimi funksiyalarining tiklanishi bilan bog‘liq.

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

24.

Aql tishlarining qiynalib chiqishi va perikoronarit asoratlari

TP lazareti harbiy gospital

Og‘riq va shishning yo‘qligi, og‘izni kamida 4 sm erkin ochish, qon va siydik tahlilida o‘zgarishlar yo‘qligi, EKG — o‘zgarishsiz.

3-4 kun, Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

25.

O‘tkir pulpit

Ambulator

Og‘riqning yo‘qligi

1-2 kun

26.

O‘tkir periodontit

Ambulator

Tishlov paytida tishda og‘riqning yo‘q bo‘lishi, tish kanalining plomba materiali bilan to‘liq yopilishi.

1-2 kun

27

Paradontozni qo‘zish davri, absess hosil bo‘lishi

TP lazareti harbiy gospital

Paradontni har tomonlama yallig‘lanishining yo‘q bo‘lganligi, shilliq qavatning rangini yaxshilanishi, og‘riq, shishning yo‘q bo‘lishi, qon va siydik tahlilida me’yoriy ko‘rsatkichlar

2-3 kun, Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

28.

Yuqori jag‘ning o‘tkir odontogen osteomiyeliti, odontogen flegmona

TP lazareti harbiy gospital

Og‘riq, shish va qizarishning yo‘qligida tana harorati me’yorda bo‘lishi, qon va siydik tahlilida me’yoriy ko‘rsatkichlar, EKG o‘zgarishsiz

5 — 7 kun, Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

29.

Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining o‘tkir kasalliklari

Harbiy gospital

Shilliq qavatlarda zararlanish holatlarining yo‘qligi, tana haroratini me’yorda bo‘lishi, qon va siydik tahlilida me’yoriy ko‘rsatkichlar

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

30.

O‘tkir sialoadenit

Harbiy gospital

Og‘riq va shishning yo‘qligi, bezlar funksiyasini tiklanishi, qon va siydik tahlili o‘zgarishsiz. EKG da o‘zgarish yo‘q.

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

31.

Ovqat hazm qilish a’zolari surunkali kasalliklari qo‘zish davri

Harbiy gospital

Umummiy ahvolining yaxshilanishi, kasallikning remissiya davrida asoratlarining subyektiv va obyektiv belgilarining yo‘qolishi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

32.

Furunkullar: (chipqon)

a) yakka (yagona) holda tana harorati va umumiy ahvolining o‘zgarishlarisiz

Ambulator

Frunkulning to‘liq bitishi, og‘riqli infiltratlarning va regional limfa bezlarining kattalashmaganligi.

2-3 kun

b) ko‘plab yoki yakka holda takrorlanadigan

TP lazareti yoki Harbiy gospital

Kasallikning mahalliy va umumiy paydo bo‘lishining yo‘qolishi, qonning me’yordagi ko‘rsatkichlari (ECHT, leykotsitlar)

2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

v) yuzning yuqori qismida, asosan yuqori lab, burun bo‘shlig‘iga kirish qismida paydo bo‘lgan frunkullar umumiy ahvoliga bog‘liq bo‘lmagan holda.

TP lazareti yoki Harbiy gospital

Kasallikning mahalliy va umumiy paydo bo‘lishining yo‘qolishi, qonning me’yordagi ko‘rsatkichlari (ECHT, leykotsitlar)

2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

33.

Abssesslar: gidradenitlar, flegmonlar, karbunkullar

TP lazareti yoki Harbiy gospital

Umumiy ahvoli yaxshi, oldingi zararlangan o‘choq o‘rniga yallig‘langan infiltrati yo‘q bo‘lgan bitgan chandiq, maxsus uchish kiyimini kiyganda va kislorod-nafas anjomidan foydalanilganda to‘sqinlik bermasligi zarur

2 — 5 kun, MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

34.

Panaritsiy (Hasmol):

Ambulator

Barmoqning bitishi va funksiyasini to‘liq tiklanishi

2-3 kun

a) yengil turlari:teri, teri osti va tirnoq osti (paronxiy)

b) og‘ir formalari: pay, suyak va bo‘g‘im

Harbiy gospital

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

35.

Dorsalgiyalar:

TP lazareti yoki Harbiy gospital

a) yengil formasi,bo‘yin-yelka va bel-dumg‘aza sohalari

O‘zini yaxshi his ilishi, og‘riqlarning yo‘qolishi, harakat chegaralanishining yo‘qligi

5 — 7 kun

b) cho‘zilgan va qaytalangan formalari

O‘zini yaxshi his ilishi, og‘riqlarning yo‘qolishi, harakat chegaralanishining yo‘qligi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

36.

O‘tkir sistit, o‘tkir uretrit, o‘tkir prostatit

Harbiy gospital

Subyektiv holatining yaxshiligi, tana harorati 5 kun davomida me’yorda bo‘lishi, qon va siydik tahlillari me’yoriy ko‘rsatkichda bo‘lishi, davolanishdan so‘ng uretrada ajralmalar yo‘qligi, siydik ajralishida buzilishlar yo‘q

MHKG uchuvchik tibbiy komissiyasining xulosasi bo‘yicha

37.

Yorg‘oqlarning yallig‘lanish kasalliklari

Harbiy gocpital

Og‘riq va shishning yo‘qolib ketishi, tana haroratining me’yorda bo‘lishi, qon va siydik tahlillarini me’yorda bo‘lishi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

38.

Burundan qon ketishlar:

a) tasodifan xarakterdagi (shilliq qavatning mexanik shikastlanishlari va boshq.)

Ambulator

3 kun davomida burundan qon ketishining yo‘qligi (to‘xtaganligi), qoldiqlarni ko‘chishi, LOR shifokori maslahati

3 kundan kam bo‘lmasligi kerak

b) qayta ko‘p marotaba qon ketishi

Harbiy gocpital

Qon ketish sabablarining yo‘qolishi, ikkilamchi o‘zgarishlarning yo‘qolib ketishi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

39.

Yumshoq to‘qimalarning ochiq jarohatlanishi:

Og‘riqsiz bitgan chandiqning borligi bu shikastlangan a’zolar funksiyasiga ta’sir ko‘rsatmasligi, va uchish kiyimlaridan foydalanilganda xalaqit bermasligi Yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi, terida chandiqlarning borligi, jarohatlangan a’zolarining funksiyalarini tiklanishi

a) kichik o‘lchamdagi kesilgan, chopilgan, lat yegan va yirtilgan jarohatlar.

TP lazareti

5 — 7 kun

b) o‘q otar qurollardan jarohatlanish, yumshoq to‘qimalarning keng va chuqur o‘lchamdagi jarohatlar

Harbiy gocpital

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

40.

Lat yeyishlar:

a) Kuchli og‘riqlarsiz va kichik hajmdagi qon quyilishlar bilan namoyon bo‘ladigan to‘qimalardagi chegaralangan shishli lat yeyishlar (bosh suyagi va umurtqa pog‘onalari lat yeyishidan tashqari)

TP lazareti

To‘qimalarda og‘riq va shishning yo‘qolib ketishi, lat yegan a’zolar funksiyasi to‘liq tiklanishi

2 — 5 kun

b) bosh, umurtqa pog‘onasi, ko‘krak va qorin bo‘shlig‘ining barcha a’zolari lat yeyishlari, teri va teri osti to‘qimalariga qon quyilishlar (katta hajmdagi) shuningdek suyak usti va suyaklarning sinishi bilan namoyon bo‘ladigan og‘riqli lat yeyishlar

Harbiy gocpital

To‘qimalarda og‘riq va shishning yo‘qolib ketishi, lat yegan a’zolar funksiyasi to‘liq tiklanishi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

41.

Pay boylamlari va bo‘g‘imlarning shikastlanishi:

a) pay boylamlarini tortishib qolishi natijasida yumshoq to‘qimalarda biroz shish va og‘riq hamda harakatning biroz cheklanishi bilan kuzatiladigan shikastlanishlar.

TP lazareti

Og‘riqlarning va to‘qimalar shikastlanishini yo‘qolib ketishi

3 — 5 kun. Yuz berganda harbiy qism shifokori ko‘rsatmasi bo‘yichaparashutdan sakrash o‘quv mashg‘ulotlaridan ozod qilinadi.

b) pay boylamlarining qisman jaroxatlanganda bo‘g‘imlarga qon qo‘yilishi, chiqishlar va suyaklar shikastlanishiga shubha paydo bo‘lishi.

Harbiy gocpital

Og‘riqlar va to‘qimalarda, sinishlar, shikastlangan a’zolarning tiklanishi

Bo‘lim boshlig‘i yoki MHKG TUK xulosasi bo‘yicha

42.

Issiqlik urishi

a) yengil shakli

Tibbiy punkt lazareti

Umumiy ahvoli va ish qobiliyatining yaxshilanishi va (arterial qon bosimi, pulsi va tana haroratining ko‘rsatkichlarga me’yorda)

3-4 kun

b) Asab va tomirlar buzilishi bilan o‘tkir kechuvchi holatlarda

Harbiy gocpital

Klinik ko‘rinishlari aks ettirilgan qanday qat’iy nazar davolash natijalari va organizmning umumiy holatining tiklanishga bog‘liq.

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

43.

Kuyishlar:

a) I va II darajadagi chegaralangan

Tibbiy punkt lazareti

Kuyishning to‘liq bitishi oldingi ko‘ygan joyda chandiqning mustahkamlanishi, bu holat uchuvchilarning maxsus uchish kiyimlariga va kislorod nafas anjomlarini kiyishda to‘sqinlik qilmasligi zarur bermasligi kerak.

3 — 7 kun

b) II va III darajali tarqoq

Harbiy gocpital

Kuygan teri yuzasining to‘liq epitilizatsiyasi qo‘pol chandiqlar va bichilishlar yo‘qligi hamda terining yuqori sezuvchanligi baland va past haroratga va uchish anjomlarini qo‘yishda imkoniyatining borligi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

44.

Muzlash, muzlab qolish:

a) I va II darajadagi chegaralangan

Tibbiy punkt lazareti

Muzlagan joyning og‘riqning, shish va qizarish yo‘qolib ketishi

2 — 7 kun

b) II va III darajali tarqoq

Harbiy gocpital

Muzlagan joyning epitilizatsiyasi, qo‘pol chandiq va bichilishlarning yo‘qligi. Umumiy holati yaxshi

MHKG TUKning xulosasi bo‘yicha

45.

Ko‘zning shox pardasiga yot jismlar tushishi

Tibbiy punkt lazareti

Konyunktiva va shox pardasida yallig‘lanish belgilarining yo‘qligi

1-2 kun

46.

Tishni olib tashlash:

a) asoratlanmagan

Ambulator

Og‘riq, giperemiya, shish va qon ketishning yo‘qligi, og‘iz bo‘shlig‘ini erkin ochishi, chaynash akti og‘riqsiz.

1-2 kun

b)alveolit, qon ketish asoratlari

Tibbiy punkt lazareti

Og‘riq, shish va qon ketishning yo‘qligi, og‘iz bo‘shlig‘i erkin ochishi, chaynash akti og‘riqsiz, qon va siydik tahlilida me’yoriy ko‘rsatmalar

2-3 kun

47.

Profilaktik emlashlardan so‘nggi reaksiyalar, shuningdek boshqa allergik reaksiyalar.

Tibbiy punkt lazareti

Sog‘ayganidan so‘ng

3 — 5 kun

(Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 31.01.2020-y., 10/20/3216/0120-son; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son; 13.02.2024-y., 10/24/3495/0122-son; 02.10.2025-y., 10/25/3683/0891-son)