Mehnat resurslarining hisobot balansi mazkur Metodikaga 2-ilovada koʻrsatilgan shaklga muvofiq shahar va qishloq joylarga taqsimlagan holda Oʻzbekiston Respublikasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri boʻyicha har bir yil yakunlariga koʻra tuziladi.

Hisobot balansi quyidagi koʻrsatkichlarni oʻz ichiga oladi:

3.1. Mehnat resurslari soni

Mazkur miqdor mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni va mehnatga qobiliyatli yoshdan kichik va katta yoshdagi ishlovchilar soni yigʻindisi sifatida aniqlanadi:

MR=MQA+IOʻP,

bunda: MR — mehnat resurslari;

MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi;

IOʻP — ishlayotgan oʻsmirlar va pensionyerlar;

MQA soni mehnat yoshidagi aholi (16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar) sonidan mehnatga qobiliyatli yoshdagi har ikkala jinsdagi I va II guruh nogironlar soni chiqarib tashlangan holda aniqlanadi:

MQA = E,(16-60) + X(16-55) — Nog,

bunda: E(16-60) — 16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar;

X(16-55) — 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar;

Nog — mehnatga qobiliyatli yoshdagi I va II guruh nogironlari (16 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar hamda 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan xotin-qizlar).

Axborot olish manbalari:

E(16-60) X(16-55) boʻyicha — aholining jinsiy yosh tarkibi toʻgʻrisidagi statistika maʼlumotlari;

Nog boʻyicha — Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining mehnatga qobiliyatli yoshdagi nogironlar soni toʻgʻrisidagi maʼlumotlari;

IOʻP boʻyicha — korxonalarning ishlayotgan 16 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar va pensionyerlar toʻgʻrisidagi statistika maʼlumotlari.

3.2. Iqtisodiy faol aholi soni

Mazkur miqdor quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

IF = IT+IM,

bunda: IF — aholining iqtisodiy faol qismi;

IT — ish bilan taʼminlanganlar;

IM — ishga joylashtirishga muhtoj boʻlgan ish bilan taʼminlanmagan shaxslar.

3.2.1. Ish bilan taʼminlanganlar soni

Hisobot davrida ish bilan taʼminlanganlar soni quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqiladi:

IT = ITr + ITdh + ITnr,

bunda: ITr — iqtisodiyotning rasmiy sektorida ishlovchilar, shu jumladan yuridik shaxsni tashkil etmasdan faoliyatni amalga oshiruvchi roʻyxatdan oʻtkazilgan tadbirkorlar;

ITdh — dehqon xoʻjaliklarida ishlovchilar;

ITnr — iqtisodiyotning norasmiy sektorida ishlovchilar;

Axborot olish manbai:

ITr boʻyicha — korxonalar va tashkilotlarning mehnat boʻyicha statistika hisobotlari, soliq organlarining maʼlumotlari;

ITdh boʻyicha — statistika maʼlumotlari va ish kuchini oʻrganib chiqish natijalari;

ITnr boʻyicha — ish kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari.

Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlanganlar sonini aniqlash

Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ishlovchilarga rasmiy statistikada hisobga olinmagan yollanib doimiy, vaqtinchalik, bir martalik va mavsumiy ishlarni bajaruvchi, shu jumladan ushbu ishlarni amalga oshirish uchun respublika tashqarisiga chiquvchi shaxslar; oʻz biznesini yurituvchi shaxslar; sheriklar bilan yollanmagan holda ishlovchi shaxslar; taqiqlanmagan, biroq roʻyxatdan oʻtkazilmagan faoliyatdan ish haqi yoki daromad oluvchi shaxslar (masalan, mol boqish va yetishtirish bilan shugʻullanuvchilar, dehqon bozorlari va chakana bozorlarda xaridorlar va sotuvchilarga xizmat koʻrsatuvchi shaxslar, turgʻun boʻlmagan savdo joylarida savdo bilan, xususiy kirakashlik qiluvchi va faoliyatning boshqa turlari bilan shugʻullanuvchilar).

Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlangan shaxslar soni Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tomonidan maxsus ishlab chiqilgan savolnoma boʻyicha har chorakda amalga oshiriladigan ish kuchini oʻrganib chiqish asosida aniqlanadi.

Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlangan aholi sonini aniqlash uchun ishchi kuchini tanlab oʻrganib chiqish maʼlumotlari asosida:

A) Iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning tegishli turlari bilan shugʻullanuvchi shaxslar sonining mehnatga layoqatli yoshdagi soʻrab chiqilganlarning umumiy sonidagi salmogʻi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

SChSi= SSi:SS * 100

bunda: SChSi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi (i) bilan shugʻullanuvchi soʻrab chiqilganlar salmogʻi;

SSi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan shugʻullanuvchi soʻrab chiqilganlar soni;

SS — mehnatga layoqatli yoshdagi soʻralganlar soni, hammasi.

B) Olingan salmoq boʻyicha iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan shugʻullanuvchi aholi sonining hisob-kitobi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

ITNRi = MQA * SChSi : 100

bunda: ITNRi — iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi (i) bilan shugʻullanuvchilar soni;

MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni.

Mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni toʻgʻrisida axborot olish manbai — aholining jinsiy va yoshi tarkibi toʻgʻrisidagi statistika hisoboti maʼlumotlari.

V) Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan taʼminlanganlarning umumiy sonini aniqlash uchun faoliyatning har bir aniq turi boʻyicha ITNR toʻgʻrisidagi maʼlumotlar jamlanadi:

ITNR = ∑ ITNRi

bunda: ITNR — iqtisodiyotning norasmiy sektorida taʼminlanganlar soni, hammasi.

Iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha ish bilan taʼminlangan aholining taqsimlanishi

Ish bilan taʼminlangan aholi mazkur Metodikaga muvofiq tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanadi.

Iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari amaldagi milliy klassifikatorlarga muvofiq tasniflanadi.

Axborot olish manbai: statistika hisoboti, ishchi kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari.

3.2.2. Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar sonini aniqlash

Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soniga mehnat organlari tomonidan ishsizlik maqomi (IMB) berilgan; mehnat organlarida ish izlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan (II); mehnat organlariga murojaat qilmasdan mustaqil ravishda ish izlovchilar (IIm) kiradi.

Axborot olish manbai:

IMB va II — mehnat organlarining hisobot maʼlumotlari. II sonini aniqlash uchun balans tuzish paytida mehnat organlarida hisobda turgan shaxslar sonidan shu paytda rasman ishsiz maqomi berilgan shaxslar soni, shu jumladan mehnat organlarining yoʻllanmasi boʻyicha jamoat ishlarida band boʻlgan va mehnat organlarining yoʻllanmasi boʻyicha kasb-kor tayyorgarligidan oʻtayotgan, qayta oʻqiyotgan va malaka oshirayotgan ishsizlik nafaqasi oluvchi shaxslar soni chiqarib tashlanadi;

IIm — ishchi kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari.

Mustaqil ravishda ish izlayotgan shaxslar sonini hisoblab chiqish uchun:

a) ish kuchini oʻrganib chiqish natijalari boʻyicha ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan aholi soni aniqlanadi:

IMS =(IBBoʻ — IFBoʻ) : SS*100,

bunda: IMS — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar salmogʻi;

IBBoʻ — ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijasida aniqlangan ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni, hammasi;

IFBoʻ — ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijasida aniqlangan iqtisodiy faol boʻlmagan aholi;

SS — ish kuchini oʻrganib chiqish davomida soʻrab chiqilganlar soni.

Axborot olish manbai — ishchi kuchini oʻrganib chiqish.

b) ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslarning umumiy soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

IM = MQA * IMS : 100,

bunda: IM — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni;

MQA — mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni;

IMS — ishchi kuchini oʻrganib chiqishda ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar salmogʻi.

v) mustaqil ravishda (mehnat organlariga murojaat qilmasdan) ish izlayotgan shaxslar soni ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar soni bilan ish izlovchi sifatida mehnat organlarida roʻyxatdan oʻtkazilgan va rasmiy ishsiz maqomiga ega boʻlgan shaxslar soni oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi:

IIm = IM — II — IMB

bunda: IIm — mustaqil ravishda ish izlayotganlar;

IM — ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar;

II — mehnat organlarida ish izlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan shaxslar;

IMB — rasman roʻyxatdan oʻtkazilgan ishsizlar.

3.3. Iqtisodiy faol boʻlmagan aholi

Iqtisodiy faol boʻlmagan aholi soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

IFB = Oʻ + XQ + IPN + IX,

bunda: IFB — iqtisodiy faol boʻlmagan aholi;

Oʻ — 16 yoshdagi va undan katta yoshdagi ishlab chiqarishdan ajralgan holda oʻqiyotganlar (oʻqishning kunduzgi shaklida), umumtaʼlim maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari, kurslar, oliy oʻquv yurtlari va boshqa oʻquv yurtlarining oʻquvchilari va talabalari ham shu jumlaga kiradi;

XQ — homiladorlik va tugʻish taʼtilida boʻlgan, bola 3 yoshga toʻlgungacha uni parvarish qilish boʻyicha taʼtilda boʻlgan ayollar, shuningdek bola 2 yoshga toʻlguncha uni parvarish qiluvchi ishlamaydigan onalar;

IPN — yoshiga koʻra imtiyozli shartlarda pensiya oluvchi mehnatga qobiliyatli yoshdagi ishlamaydigan shaxslar, I va II guruh nogironlari.

IX — ixtiyoriy ravishda ish bilan taʼminlanmagan, ishlashni istamaydigan yoki ishga kirish imkoniyatiga ega boʻlmagan shaxslar, shu jumladan III guruh nogironlari.

Axborot olish manbalari:

Oʻ boʻyicha — statistika hisoboti;

XQ boʻyicha — statistika hisoboti, ishchi kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari;

IPN boʻyicha — statistika hisoboti maʼlumotlari;

IX boʻyicha — ishchi kuchini oʻrganib chiqish maʼlumotlari.

4. MEHNAT RESURSLARINING PROGNOZ BALANSINI TUZISh

Mehnat resurslarining prognoz balansi hisobot balansi koʻrsatkichlarini, mehnat resurslari oʻsishi istiqbollarini, ularning tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha taqsimlanishini, shuningdek ishga joylashtiriladigan aholi sonini hisobga olgan holda tuziladi.

Mehnat resurslari balansi prognozi mehnat resurslari hisobot balansini tuzish uchun nazarda tutilgan tartibga muvofiq prognoz hisob-kitoblari maʼlumotlari boʻyicha ishlab chiqiladi.

Ishchi kuchini oʻrganib chiqish natijalari boʻyicha olingan maʼlumotlardan, shuningdek ishga joylashtiriladigan mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi soni oʻsishini aniqlashda ham foydalaniladi. Buning uchun mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholining prognoz qilinadigan oʻsishi ishlashni xohlamaydigan yoki ishga kirish imkoniyati boʻlmagan shaxslar, shuningdek norasmiy sektorda ish bilan taʼminlangan shaxslar soni miqdoriga qarab oʻzgartiriladi (kamaytiriladi).

Mehnat resurslarining hisobot va prognoz balanslari va ishga joylashtirishga muhtoj shaxslar soni asosida mehnat resurslarining ish bilan taʼminlanganligi va ishsizlik darajasi aniqlanadi, aholining ish bilan oqilona taʼminlanganligini va uning daromadlarini oshirishni taʼminlovchi chora-tadbirlar ishlab chiqiladi.

Metodikaga 1-ilova

Mehnat resurslari balansi koʻrsatkichlarini hisoblash sxemasi

Metodikaga 2-ilova

Mehnat resurslari balansi

T/r	Koʻrsatkichlar	jami	shaharda	qishloq joylarda

1.	I. Jami mehnat resurslari
	shu jumladan:
2.	mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi
3.	iqtisodiyotda band boʻlgan katta yoshdagi shaxslar va oʻsmirlar
	II. Mehnat resurslarining taqsimlanishi
4.	II.1. Iqtisodiy faol aholi
5.	II. 1.1. Jami ish bilan taʼminlanganlar
	shu jumladan:
6.	a) rasmiy sektorda ulardan:
7.	ulardan:
8.	qishloq va oʻrmon xoʻjaligida (dehqon xoʻjaliklarisiz)
9.	qurilishda
10.	transport va aloqada
11.	savdo, umumiy ovqatlanishda
12.	moddiy-texnika taʼminoti va sotishda, tayyorlovda
13.	uy-joy kommunal xoʻjaligi va aholiga xizmat koʻrsatishning noishlab chiqarish turlarida
14.	sogʻliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport, ijtimoiy taʼminotda
15.	maorif, fan va ilmiy xizmatlar koʻrsatish, madaniyat va sanʼatda
16.	moliya kreditlash va sugʻurta sohasida
17.	davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlarida
18.	moddiy ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohasining boshqa tarmoqlarida
19.	dehqon xoʻjaliklarida
20.	yuridik shaxs tashkil etmasdan roʻyxatga olingan tadbirkorlik faoliyatida
21.	ish bilan taʼminlangan aholining boshqa toifalari (din xizmatchilari, harbiy xizmatchilar)
22.	b) norasmiy sektorda ulardan:
23.	vaqtinchalik bir martalik ishlarni bajaruvchilar
24.	roʻyxatdan oʻtmasdan ishlayotgan xususiy tadbirkorlar
25.	tadbirkorlarga koʻmaklashuvchilar
26.	II. 1.2. Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan taʼminlanmagan shaxslar ulardan:
27.	rasmiy roʻyxatga olingan ishsizlar
28.	mehnat organlarida ish qidirayotgan sifatida roʻyxatga olinganlar
29.	ishsizlar sifatida roʻyxatga olinmasdan mustaqil ravishda ish qidirayotganlar
30.	II. Iqtisodiy faol boʻlmagan aholi shu jumladan:
31.	Ishlab chiqarishdan ajralgan holda taʼlim olayotgan shaxslar
32.	yoshi boʻyicha imtiyozli shartlarda pensiya olayotgan shaxslar, nogironlar
33.	koʻp bolali onalar, bolasi 3 yoshga toʻlgunga qadar parvarish qilib ishlamayotgan ayollar
34.	ixtiyoriy ravishda ishlamayotgan va ishlashni xohlamaydigan boshqa shaxslar, shu jumladan uy bekalari

(Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari toʻplami, 2002-y., 2-son, 25-modda; 2003-y., 4-son, 42-modda)