Ўзбекистон Республикасининг «Давлат тили ҳақида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 8 сентябрдаги ПФ-161-сон «Ислоҳотларни ҳуқуқий жиҳатдан таъминлаш самарадорлигини ошириш ҳамда ижтимоий муносабатларни тартибга солишда вазирлик ва идораларнинг масъулияти ва ташаббускорлигини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 12 июлдаги 267-сон «Меҳнатни муҳофаза қилишга доир меъёрий ҳужжатларни қайта кўриб чиқиш ва ишлаб чиқиш тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Юк ортиш ва тушириш ишларида юкчилар учун ишларнинг хавфсизлиги қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Транспорт вазирлиги, Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил, Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси ҳамда Савдо-саноат палатаси билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Қоидалар юк ортиш ва тушириш ишларини бажаришда юкчилар учун ишларнинг хавфсизлигига оид талабларни белгилайди.

1. Мазкур Қоидалар ташкилий-ҳуқуқий ва мулкчилик шаклидан қатъи назар, ташкилотларда (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) юк ортиш ва тушириш ишларини бажариш билан боғлиқ бўлган ходимларга, шунингдек юридик шахс ташкил этмасдан тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланувчи жисмоний шахсларга нисбатан татбиқ этилади.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

узун ўлчамли юклар — махсус темир йўл платформалари ёки трайлерларда ташиладиган алоҳида гуруҳдаги юклар (йирик машиналар, металл конструкциялар деталлари ва қисмлари);

юк илиш мосламаси — ҳаракатланиш пайтида юкни ишончли ушлаб туриш учун унга маҳкамланадиган механик мослама;

контейнер — камида 1 m³ ҳажмли, юкларни идишсиз, бирламчи ўрамда ёки енгиллаштирган идишда ташиш учун мўлжалланган кўп марталаб фойдаланиладиган идиш;

топшириқ-рухсатнома — таъмирлаш ва бошқа ишларни олиб бориш учун ходимларга кўприксимон ва кўчма консоль кранларининг кран йўлларига ва ўтиш галереяларига чиқиш ҳуқуқини берувчи рухсатнома;

хавфли юклар — ўзига хос хоссалари ва хусусиятлари туфайли муайян омиллар мавжуд бўлган тақдирда ташиш, юк ортиш ва тушириш ишлари жараёнида ташилаётган юклар, техника воситалари, қурилмалар, бино ва иншоотлар, бошқа объектларнинг портлаши, ёниши ёки шикастланишига, шунингдек одамлар ҳаёти ва соғлиғига, атроф-муҳитга зарар етказилишига сабаб бўлиши мумкин бўлган моддалар, материаллар, буюмлар, чиқиндилар;

строплар — юкларни бошқа жойга кўчиришда юкларни илиб олиш ва ушлаб туриш учун илмоқ, илгак ёки бошқа илиб олиш мосламалари билан таъминланган канат;

юк илиш схемаси — юкни кўтариш ва бошқа жойга кўчириш вақтида унинг барқарор ва хавфсиз ушлаб турилишини таъминлаш учун стропларни юкка маҳкамлаш тартиби ва усулларини кўрсатувчи схема.

3. Иш берувчи мазкур Қоидаларга мувофиқ, ишлаб чиқариш хусусиятларини инобатга олган ҳолда меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича йўриқномалар ҳамда технологик жараёнлар ва ускуналардан фойдаланиш бўйича ҳужжатларни ишлаб чиқади ёки мавжудларини қайта кўриб чиқади.

4. Мазкур Қоидаларнинг талабларига риоя этилишини назорат қилиш юк ортиш ва тушириш жараёнида иш берувчи томонидан амалга оширилиши лозим.

5. Ходимларнинг меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича билимларини синовдан ўтказиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 24 декабрдаги 819-сон қарори билан тасдиқланган Меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича йўл-йўриқдан ўтказиш, ўқитиш ва билимларни текшириш, малака ошириш ҳамда қайта тайёрлаш тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

6. Меҳнатни муҳофаза қилиш, меҳнат хавфсизлиги ва гигиенаси талабларини самарали бажариш, хавфни идентификация қилиш, касбга оид (касбий) хавф-хатарларни баҳолаш ва бошқариш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 21 июлдаги 454-сон қарори билан тасдиқланган Меҳнатни муҳофаза қилишни бошқариш тизими тўғрисидаги намунавий низомга мувофиқ амалга оширилади.

7. Ташкилотларда меҳнатни муҳофаза қилиш борасидаги ишларни ташкил қилиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 24 декабрдаги 819-сон қарори билан тасдиқланган Ташкилотларда меҳнатни муҳофаза қилиш ишларини ҳамда меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати фаолиятини ташкил этиш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилади.

8. Ўзбекистон Республикаси «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 12-моддасига мувофиқ ишлаб чиқариш фаолиятини амалга оширувчи, ходимларининг сони эллик киши ва ундан ортиқ бўлган ҳар бир ташкилотда меҳнатни муҳофаза қилиш талабларига риоя этилишини таъминлаш, уларнинг бажарилиши устидан назоратни амалга ошириш мақсадида меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати ташкил этилади ёки меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича тегишли тайёргарликка эга бўлган мутахассис лавозими жорий этилади. Элликта ва ундан ортиқ транспорт воситаси мавжуд бўлган ташкилотда йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ҳам ташкил этилади ёки йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича мутахассис лавозими жорий этилади.

Ходимларининг сони эллик нафардан кам бўлган ташкилотда меҳнатни муҳофаза қилиш хизматини ташкил этиш ёки меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича мутахассис лавозимини жорий этиш тўғрисидаги қарор иш берувчи томонидан мазкур ташкилот фаолиятининг ўзига хос хусусияти ҳисобга олинган ҳолда қабул қилинади.

Меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати ва йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ташкилотнинг мустақил таркибий бўлинмалари бўлиб, улар бевосита иш берувчига бўйсунади.

9. Ходимлар юк ортиш ва туширишда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 20 октябрдаги 649-сон қарори билан тасдиқланган Ёнғин хавфсизлиги қоидаларининг талабларига амал қилиши керак.

10. Ҳар бир ташкилотда раҳбарнинг буйруғи (бошқарув қарори) билан мазкур Қоидалар асосида билимлари текширувдан ўтган раҳбарлар ва мутахассислар орасидан юк ортиш ва тушириш ишларини хавфсиз амалга ошириш учун масъул шахс тайинланади.

11. Ташкилотнинг юк ортиш ва тушириш ишларини хавфсиз амалга ошириш учун масъул шахснинг мажбуриятлари мансаб йўриқномасида белгиланиши керак.

12. Меҳнатни муҳофаза қилиш ва соғлом ҳамда хавфсиз меҳнат шароитларини таъминлаш бўйича чора-тадбирларни амалга ошириш устидан назорат ташкилотнинг меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати ёки меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича мутахассис томонидан олиб борилади.

13. Юк ортиш ва тушириш ишларига раҳбарлик қилувчи шахс қуйидагиларга мажбур:

иш бошланишидан олдин иш олиб бориладиган ҳудуднинг муҳофаза зонасини белгилаш ва унинг хавфсизлигини таъминлаш;

мазкур ишларни бажарадиган ходимларда тегишли малака кўникмаларига эга эканини тасдиқловчи ҳужжатларнинг мавжудлигини текшириш;

юкларни ортиш, тушириш, кўчириш усуллари тўғри танланганлиги ва ишларни хавфсизлик талабларига мувофиқ олиб борилаётганлигини назорат қилиш;

авария ёки ходимларни шикастланиш ҳолатлари содир бўлганда зудлик билан ишларни тўхтатиш ва дарҳол хавфни бартараф этиш бўйича зарур бўлган чоралар кўриш;

юк ортиш ва тушириш ишлари иккита кран ёрдамида бажарилганда, шунингдек юк илиш схемаси ишлаб чиқилмаган юкларни ортиш ва тушириш ишларини бажариш жараёнида мазкур ишларга бевосита раҳбарликни таъминлаш;

яроқлилиги бўйича маълумот мавжуд бўлмаган, шунингдек нуқсонли юк илиш мосламалари ва идишларни қўллашга йўл қўймаслик.

14. Юкларни ортиш ва тушириш ҳамда омборга жойлаштириш ишларида ходимларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган хавфли ва зарарли омиллар қуйидагилардан ҳосил бўлади:

а) чанг;

б) зарарли газлар ва буғлар;

в) ҳаво ҳароратининг юқори ёки паст бўлиши;

г) шовқин;

д) ҳаво намлиги;

е) иш жойини етарли даражада ёритилмаганлиги;

ж) тўғридан-тўғри ва акс этган ёруғликнинг ялтироқ таъсири;

з) иш жойининг аҳамиятли даражада баландликда жойлашганлиги;

и) ҳаракатланаётган машина ва механизмлар, юк кўтариш кранининг ҳаракатланувчи қисмлари, кўтарилаётган ёки кўчирилаётган юклар, юк илиш мосламалари (строплар, илгаклар, қисқичлар), шунингдек транспорт воситаси ва темирйўл транспорти билан боғлиқ хавфлар;

к) электр юритмали кранларда қисқа туташув натижасида электр токининг инсон танаси орқали ўтиши билан боғлиқ юқори кучланиш хавфи.

15. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойларидаги ҳавонинг тозалигини СанҚваН 0324-16 «Ишлаб чиқариш биноларининг микроиқлимнинг санитария-гигиеник нормалари» ва СанҚваН 0294-11 «Иш жойлари ҳавосидаги зарарли моддаларнинг рухсат этилган миқдорининг гигиеник талаблари»га мувофиқ таъминлаши керак.

16. Транспорт воситасида юкларни ташиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 1 августдаги 213-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасида автомобиль транспортида юкларни ташиш қоидаларининг талабларига мувофиқ амалга оширилади.

17. Транспорт воситасида хавфли юкларни ташиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 16 февралдаги 35-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасида хавфли юкларни автомобиль транспортида ташиш қоидаларининг талабларига мувофиқ амалга оширилади.

18. Йирик габаритли ва (ёки) оғир вазнли транспорт воситасида юкларни ташишда ҳаракат хавфсизлиги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 26 декабрдаги 342-сон қарори билан тасдиқланган Катта ҳажмли ва оғир вазнли юкларни автомобиль транспортида ташишда ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш қоидаларининг талабларига мувофиқ амалга оширилади.

19. Темир йўл транспортида юк ташиш Ўзбекистон Республикаси темир йўл транспортида юк ташиш қоидаларига (рўйхат рақами 3457, 2023 йил 21 сентябр) мувофиқ амалга оширилади.

20. Мазкур Қоидаларда белгиланган юкларни ташиш бўйича талаблар юкларни ташиш соҳасида қабул қилинган қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилмаган қисми бўйича амал қилади.

21. Юк ортиш ва тушириш ишларини бажаришда ва юкларни қўлда ташишда қуйидаги талабларга риоя этилиши керак:

учи ўткир, кесувчи, санчиладиган буюмлар ва асбоблар фақат ғилоф, пеналлардан фойдаланган ҳолда кўтарилиши;

қаттиқ идишдаги юклар фақатгина қўлқоп билан кўтарилиши;

шиша идишлар мустаҳкам тагликка ўрнатилиши, бўш шиша идишларни эса уячаларга эга махсус қутиларда сақлаш таъминланиши;

синиқлари ва ёриқлари бўлган шиша идишлардан фойдаланмаслиги;

носоз, михлари чиқиб турган, қиррали идишларда юклар ташилмаслиги;

ходимлар учун қўлда кўтариладиган ва ташиладиган юкларнинг оғирлиги Ишлаб чиқариш муҳити омилларининг зарарлилиги ва хавфлилиги, меҳнат жараёнининг оғирлиги ва тиғизлиги кўрсаткичлари бўйича меҳнат шароитларининг гигиеник таснифига (0069-24-сон СанҚваН) (ҳисоб рақами 241, 2024 йил 25 март) мувофиқ бўлиши;

ўн саккиз ёшгача бўлган ходимлар учун кўтаришлари ва ташишлари мумкин бўлган юкларнинг оғирлиги Ўн саккиз ёшгача бўлган ходимлар кўтаришлари ва ташишлари мумкин бўлган оғир юк нормаларининг чегарасини белгилаш тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 1954, 2009 йил 12 май) талабларига жавоб бериши.

22. Кукунсимон ва сочилувчан материалларни ташишда уларни чангитмасдан ортиш, ташиш ва туширишни таъминловчи махсус темирйўл вагонлари ҳамда цемент ташувчи автомашиналардан фойдаланилиши лозим.

23. Кукунсимон материалларни ташиш учун мўлжалланган идишлардан фойдаланишнинг барча босқичларида, шу жумладан улар ишлаб чиқариш жараёнида қўлланилгунига қадар, қадоқнинг бутлиги ва материалнинг хавфсиз сақланиши таъминланиши ҳамда улар ортиқча қайта жойлаштиришни (оралиқ юклаш-тушириш ишларини) талаб этмаслиги керак.

24. Зарарли ва агрессив суюқ моддаларни ташиш учун махсус цистерналардан фойдаланилиши лозим.

25. Қовушқоқлиги юқори бўлган ёки тез музлайдиган моддаларни сақлаш ва ташишда уларнинг кимёвий хоссаларини ўзгартирмайдиган, шунингдек атмосферага зарарли газлар ажралиб чиқишига йўл қўймайдиган иситиш тизими қўлланилиши лозим.

26. Хавфли моддаларни ортиш, тўкиш, цистерналардан бўшатиш ҳамда уларни ювиш ишлари ходимларнинг ушбу моддалар билан тўғридан-тўғри алоқасини истисно этувчи, шунингдек ҳавога зарарли моддалар ажралиб чиқишининг олдини олувчи усуллар орқали амалга оширилиши лозим.

Суюқликни қуйиш ва тўкиш ишларини бошлашдан олдин цистернанинг ички бўшлиғини атмосфера билан боғловчи клапаннинг техник созлиги ва ишга яроқлилиги текширилиши шарт.

27. Юкларни темир йўл транспортига жойлаштириш Ўзбекистон Республикаси темир йўл транспортида юк ташиш қоидаларининг (рўйхат рақами 3457, 2023 йил 21 сентябрь) талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

28. Темир йўл яқинида ортиш учун тайёрланган юклар баландлиги 1200 ммгача бўлганда чекка рельснинг ташқи чегарасидан камида 2 метр масофада, баландлиги бундан юқори бўлганда эса камида 2,5 метр масофада жойлаштирилиши ва маҳкамланиши шарт.

29. Ёпиқ вагонларда юклар жойлаштирилганда икки томонда жойлашган эшикларнинг эркин очилишига халақит қилмаслиги керак. Заруратга кўра, вагон эшиклари қалинлиги камида 40 mm бўлган тахталар ёки қалқонлар билан тўсилиши керак.

Вагон эшиклари очилганда ходимлар юк тушиб кетиш эҳтимоли мавжуд бўлган хавфли ҳудудда бўлмасликлари керак.

30. Юкларни транспорт воситаси кузови ёки темир йўл вагонида барқарор ва хавфсиз жойлаштириш учун ёғоч ёки металл тиргаклар, таянч рампалар ҳамда шчитлардан фойдаланилиши лозим.

31. Транспорт воситасига ортишда юк йўлнинг ўтиш жойидан 3,8 m дан ортиқ баланд кўтарилиб турмаслиги ва эни 2,5 m дан ортиқ бўлмаслиги керак.

32. Транспорт воситаси кузовининг бортларини очиш ва ёпиш ишлари камида икки нафар ходим томонидан амалга оширилиши лозим. Бунда, юкнинг барқарор ва хавфсиз жойлаштирилганлиги олдиндан текширилиши шарт.

33. Юк ортиш ва тушириш майдончалари, эстакадалар, кўприкчалар, тахта зиналар соз ва тоза ҳолатда бўлиши, қиш кунларида қор ва музлардан тозаланиши ҳамда қум, шлак ва сирпанчиқликка қарши ашёлар сепилиши керак.

34. Юк ортиш ва тушириш ишлари амалга ошириладиган ҳудудлар, шунингдек пиёдалар ва транспорт воситалари ҳаракатланадиган ўтиш жойлари етарли даражада табиий ва сунъий ёритиш ШНҚ 2.01.05-24 «Табиий ва сунъий ёритиш» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари талабларига мувофиқ бўлиши лозим.

Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойларда бегона буюмлар, материаллар ва бошқа ашёларни сақлашга йўл қўйилмайди.

35. Юк ортиш ва тушириш майдончалари транспорт воситалари орқага ҳаракатланиб келиб тўхтаганда уларнинг ҳаракатини чеклаш учун йўлка ва тўхтатгич билан жиҳозланган бўлиши лозим.

36. Канат ва юк ортиш қурилмалари билан бўладиган ишларни қўлқоплардан фойдаланган ҳолда бажариш керак.

37. Юк ортиш ва тушириш ишларини бажаришда юк билан боғлиқ ишлар қўлқопларда, юк кўтариш механизмлари қўлланилганда эса қўлқоп ва каскаларда олиб борилиши керак.

38. Платформа бортларининг занжирлари дастлаб ўрта қисмидан, сўнгра платформанинг ён томонларидан очилиши лозим. Бунда, ходим платформа бортидан камида 1 m масофада жойлашиши шарт.

Вагон люклари люк кўтаргичлар ёрдамида беркитилиши керак.

Люк кўтаргичлар мавжуд бўлмаган тақдирда ярим вагон люкларини ёпиш ишлари камида уч нафар ходимдан иборат бригада томонидан амалга оширилиши лозим.

Бунда:

икки нафар ходим ёрдамчи мосламалар (ломлар) ёрдамида люк қопқоғини кўтаради;

учинчи ходим ёрдамчи мосламаларни (ломларни) махсус тешикка жойлаштириб, қопқоқни ярим вагон рамасига зичлайди;

қопқоқ мустаҳкамланади ҳамда сақлагич секторлари (қулфлари) ўрнатилади.

39. Транспортер тасмаси носоз ҳолатда бўлганда ёки тўсатдан тўхтаб қолганда конвейерда ишлашга, ҳаракатланаётган тасмани тозалашга, шунингдек транспортер ишлаб турган вақтда транспортер тасмаси ҳамда барабанлари остида тўпланган тўкилмаларни тозалашга йўл қўйилмайди.

Конвейер ишлаётган вақтда уни таъмирлаш, конвейер фермасининг ҳолатини ўзгартириш ёки уни алмаштириш тақиқланади.

40. Юкнинг физик-кимёвий хусусиятларига таъсир кўрсатувчи метеорологик шароитлар ўзгарганда (масалан, заҳарлилик даражаси ошганда), юк ортиш ва тушириш ишлари дарҳол тўхтатилиши ҳамда бу ҳақда масъул шахсга зудлик билан хабар берилиши лозим.

41. Юкларни бошқа жойга кўчириш ишларини амалга ошириш учун ташкилот томонидан транспорт-технологик схема ишлаб чиқилиши лозим.

42. Ташкилотда транспорт воситалари ҳаракатини ташкил қилиш учун ҳаракат схемаси ишлаб чиқилган ва кўринарли жойга ўрнатилган бўлиши керак.

43. Шовқин даражаси юқори бўлган цехларда транспорт воситалари ҳаракати ҳақида ходимларни огоҳлантириш ва хабар бериш учун овозли сигналга қўшимча равишда ёруғлик сигнализацияси ҳам қўлланилиши лозим.

44. Транспорт воситаларида ташиладиган газ тўлдирилган баллонлар туридаги юкларни жўнатувчи ва қабул қилувчилар транспорт воситаси кузови поли баландлигида мазкур юкларни хавфсиз ортиш ва туширишни таъминлайдиган махсус жиҳозланган платформага эга бўлишлари лозим.

Транспорт воситалари юк ортиш ёки тушириш пунктига келганда, юк жўнатувчи ёки қабул қилувчи ҳайдовчидан йўл варақаси ҳамда юк ҳужжатларини талаб қилиши, ҳайдовчи эса уларни тақдим этиши шарт.

45. Газ ёки суюқлик тўлдирилган баллонлар ҳамда идишлардаги юкларни ортиш ва тушириш, шунингдек уларни транспорт воситаларида ташиш учун маҳкамлаш ишлари юк жўнатувчи ёки юк қабул қилувчи назорати остида амалга оширилиши лозим.

Бунда, ҳайдовчини юк ортиш ва тушириш ишларига жалб этиш йўриқномада назарда тутилган ҳолларда ҳамда мазкур шартлар шартномада белгиланган тақдирдагина рухсат этилади.

46. Юк кўтариш ва транспорт билан боғлиқ ишлар ёнғин хавфсизлиги талабларига риоя этган ҳолда қуйидаги чоралар орқали амалга оширилиши лозим:

тез алангаланувчи ва ёнувчи суюқликларнинг оқиб чиқиши ҳамда тўкилишига йўл қўймаслик;

тез алангаланувчи ва ёнувчи суюқликлар буғларининг очиқ ҳолда ажралиб чиқишига йўл қўймаслик;

аланга олиш манбаларида учқун чиқишига йўл қўймаслик;

иш муҳити кўрсаткичларини портлаш ёки алангаланиш хавфини истисно этувчи чегараларда сақлаб туриш;

ходимларни хавфли ишлаб чиқариш омиллари таъсиридан ҳимоя қилиш чораларини амалга ошириш;

ташкилотнинг буйруғи асосида ишлаб чиқаришлар, цехлар ва участкаларнинг раҳбарлари зиммасига ёнғинга қарши тартибга ҳамда ёнғинга қарши профилактик чора-тадбирларга риоя этилиши учун жавобгарликни юклаш.

47. Юк кўтариш кранлари ёрдамида юк ортиш ва тушириш ишларини хавфсиз амалга ошириш мақсадида ташкилот маъмурияти иш жойларини фойдаланишга рухсат этилган юк илиш мосламалари, идишлар ва юклар рўйхати, уларнинг ўлчамлари, оғирлиги, илиш нуқталари ва сақлаш жойлари, шунингдек юк илиш схемалари билан таъминлаши лозим.

48. Ишлаб чиқариш жараёнларида юк ортиш ва тушириш ишлари ушбу Қоидалар ва қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда олиб борилиши керак.

49. Юкларни омборларга жойлаштириш тартиби, сақлаш жойлари ва жойлаштириш ўлчамлари, шунингдек пиёдалар ҳамда транспорт воситалари ҳаракатланиши учун ўтиш йўлаклари ўлчамлари кўрсатилган технологик карталар асосида амалга оширилиши лозим.

50. Технологик карталар омборхона режаси ёки жойлаштириш майдончаси кўринишида тузилиши ҳамда унда юк тахламларининг жойлашуви ва ўлчамлари, транспорт воситалари ва темир йўл кириш йўллари, ходимлар ҳаракатланиши учун ўтиш йўлаклари, кранлар учун рельсли йўллар ва хизмат кўрсатиш ҳудудлари, шунингдек ўзиюрар стрелали кранлар ҳамда юк ортиш ва тушириш транспорт воситалари ўрнатиладиган жойлар кўрсатилиши лозим.

51. Юкларни илдириш ишлари юк илиш схемасига мувофиқ, мазкур юкларни ташиш ҳужжатларида кўрсатилган ечиб олинадиган юк илиш мосламалари, идишлар ва бошқа воситалардан фойдаланган ҳолда амалга оширилиши лозим.

52. Оғирлиги номаълум бўлган юкларни бошқа жойга кўчириш ишлари уларнинг ҳақиқий оғирлиги аниқлангандан сўнг амалга оширилиши лозим. Юкнинг оғирлиги юк кўтариш машинасининг юк кўтариш қобилияти ёки юк илиш мосламасининг рухсат этилган имкониятидан ортиқ бўлган тақдирда, бундай юкларни кўтариш тақиқланади.

53. Ташкилотларда юкларни хавфсиз кўтариш, кўчириш, буриб силжитиш, шунингдек ортиш ва тушириш ишларини таъминлаш мақсадида юкларнинг тури, оғирлиги ва шаклини инобатга олган ҳолда юк илиш схемалари ишлаб чиқилиши лозим.

54. Юк илиш схемаси (юкларни боғлаш, маҳкамлаш ҳамда канат, занжир ва бошқа ашёлардан ишланган строплар ёрдамида юк кўтариш машиналари илгагига илиш усуллари) юк илувчилар, кранчилар томонидан ўрганиб чиқилиши ва уларга имзо қўйдирган ҳолда берилиши ва ишлар олиб бориладиган жойларга илиб қўйилиши керак.

55. Юк илиш схемаси ишлаб чиқилмаган юкларни бошқа жойга кўчириш ишлари крандан хавфсиз фойдаланиш учун масъул шахс раҳбарлиги остида амалга оширилиши лозим.

56. Юкларнинг оғирлиги ва оғирлик маркази тўғрисидаги маълумотлар мавжуд бўлмаганда юкларни кўтариш ишлари масъул шахсдан маълумотларни олгандан сўнг олиб борилади.

Ушбу маълумотларни аниқлаш ушбу Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ олиб борилишига йўл қўйилади.

57. Юк илиш схемаларини ишлаб чиқишда қуйидагиларга риоя этилиши керак:

заводда ишлаб чиқилган буюмларнинг оғирлиги ва оғирлик маркази ушбу буюмларнинг техник ҳужжатларида кўрсатилган бўлиши;

дастгоҳ, машина, механизмлар ва бошқа ускуналарнинг массаси дастгоҳ ёки машиналарнинг станинасига ёки рамасига бириктирилган завод тахтачасида кўрсатилган бўлиши;

қадоқланган юкнинг оғирлиги, оғирлик маркази ва юкни илдириш жойи юкнинг қопламасида кўрсатилган бўлиши.

58. Транспорт воситаларини сочилувчан юкларни ортиш жойларига тўғри жойлаштириш учун ортиш нуқталарида йўналтирувчи белгилар ўрнатилиши ва ҳаракат чизиқлари белгиланиши лозим.

59. Юк кўтариш механизмлари ёрдамида юк ортиш ва тушириш ишлари амалга оширилаётганда, майдончаларда, транспорт воситаларида, юк илиш мосламаларини илиш ва ечиш жараёнида, шунингдек юк 200 — 300 mm дан ортиқ бўлмаган баландликка кўтарилиб, унинг тўғри илинганлиги текширилаётган пайтда юк илувчидан ташқари бошқа шахслар бўлишига йўл қўйилмайди.

60. Юк илувчи юкнинг ишончли илинганлигини текширгандан ҳамда юк пол (майдонча) сатҳидан 1 m дан ортиқ бўлмаган баландликка кўтарилгандан сўнг хавфсиз жойга ўтиши шарт.

61. Транспорт воситасида юк ортиш ёки юк тушириш ишлари амалга оширилаётганда унинг ўз-ўзидан ҳаракатланиб кетишининг олдини олиш чоралари кўрилган бўлиши керак.

62. Қирралари ва учлари ўткир, кесувчи юкларни ортиш ва туширишда юк илиш мосламалари шикастланишини олдини олувчи таглик (паддон) ва қистирмалар қўлланилиши керак.

63. Электр магнитли ва грейферли кранлар билан юкларни кўтариш ва бошқа жойга кўчириш ҳудудлари тўсиқлар билан ўралган бўлиши керак.

64. Тўсиқлар тегишли рангларга бўялган ва огоҳлантирувчи белгилар билан жиҳозланган бўлиши керак.

65. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган майдончаларнинг чегаралари белгиланган бўлиши керак.

66. Юкларни бир нечта кранлар билан бошқа жойга кўчириш ишлари амалдаги қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ олиб борилиши керак.

67. Юкларни вилкасимон ушлаш мосламасига эга авто ва электр юклагичлар ёрдамида бошқа жойга кўчиришда юк вилка элементларига нисбатан бир текис жойлаштирилиши ҳамда автоюклагичдан фойдаланиш қўлланмаси талабларига мувофиқ пол сатҳидан 300 — 400 mm баландликка кўтарилган бўлиши лозим.

Юкларни юклагичлар ёрдамида ташишда йўл қиялиги раманинг рухсат этилган қиялик бурчагидан ошмаслиги лозим.

68. Юкнинг оғирлик маркази вилкасимон ушлаш мосламасининг барқарорлигини таъминлайдиган тарзда жойлаштирилиши, бунда юкнинг таянч юзасидан чиқиб турган қисми чап ва ўнг томонларда симметрик равишда бир хил бўлиши ҳамда таянч юзаси узунлигининг учдан бир қисмидан ошмаслиги лозим.

69. Вилкасимон ушлаш мосламасига эга авто ва электр юклагичлар ёрдамида идишларни ташиш ҳамда уларни штабелга жойлаштириш ишлари доналаб жойлаштириш усулида амалга оширилиши лозим.

70. Катта ўлчамли юкларни авто ва электр юклагичлар ёрдамида бошқа жойга кўчириш ишлари орқага юриш орқали ҳамда фақат юкларни ортиш ва ташиш ишларига масъул шахс юклагични кузатиб борган ҳолда амалга оширилиши лозим.

Мазкур масъул шахс юклагич ҳайдовчисига ҳаракат йўналишини кўрсатиши, огоҳлантирувчи сигналлар бериши ҳамда юклагичнинг хавфсиз ҳаракатланишини таъминлаши шарт.

71. Юклар транспорт воситаларида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 12 апрелдаги 172-сон қарори билан тасдиқланган Йўл ҳаракати қоидалари талабларига мувофиқ ташилиши керак.

Бунда:

юк ҳайдовчи ва атрофдагиларга хавф туғдирмаслиги, ҳайдовчига кўринишни чекламаслиги, транспорт воситаси барқарорлигини бузмаслиги, ёритиш ва сигнал асбоблари ҳамда рақам белгиларини беркитмаслиги, қўл сигналларини қабул қилишга халақит қилмаслиги, шовқин ва чанг чиқармаслиги, йўл ҳамда атроф-муҳитни ифлослантирмаслиги керак;

транспорт воситасининг габаритларидан олди ёки орқа томонга 1 m дан, ён томонга габаритнинг четки қисмидан 0,4 m дан ортиқ чиқиб турган юк «Катта ўлчамли юк» таниқлик белгиси билан белгиланиши, сутканинг қоронғи вақтида ва етарлича кўринмайдиган шароитда эса, бунга қўшимча равишда олди оқ рангли чироқ ёки ёруғлик қайтаргич, орқаси эса қизил рангли чироқ ёки ёруғлик қайтаргич билан белгиланиши керак.

72. Транспорт воситалари (тиркама) кузовига юк ортиш ишлари кабина томонидан орқа борт томон йўналишда, юк тушириш ишлари эса тескари кетма-кетликда амалга оширилиши лозим.

Юклар транспорт воситаларига ташиш жараёнида силжимайдиган ва ағдарилиб кетмайдиган тарзда жойлаштирилиши ҳамда ўрнатилиши керак. Зарур ҳолларда юклар қўшимча равишда маҳкамланиши лозим.

73. Идишга солинган донали юклар таглик (паддон), контейнер ва бошқа қадоқлаш воситаларидан фойдаланган ҳолда ташилиши керак.

Қадоқ ичидаги юклар силжитмайдиган тарзда маҳкамланган бўлиши керак.

74. Юк таглик четларидан 20 mm дан ортиқ чиқиб турмаслиги лозим. Узунлиги 500 mm дан ортиқ бўлган мустаҳкам қутилар учун ушбу масофани 70 mm гача оширишга рухсат этилади.

75. Контейнер қопқоқлари юкларни бошқа жойга кўчириш учун бошқа буюмлардан тозаланган бўлиши керак. Контейнерларни илдириш ишлари юк илиш схемасига мувофиқ амалга оширилиши керак.

76. Контейнерларни қўлда илдириш ва илинган контейнерларни ечиш ишларини бажаришда юк илувчининг хавфсизлиги нарвонлар, икки томонлама очиладиган нарвонлар ҳамда бошқа мосламалардан фойдаланиш орқали таъминланиши лозим.

77. Контейнерларни кўтариш, тушириш ёки бошқа жойга кўчириш пайтида уларнинг устида, ичида ва ёнида жойлашган контейнерларда ходимлар бўлмаслиги керак.

78. Ёғоч-тахта материалларни транспорт воситаларига юклашда уларнинг намлиги ўзгариши натижасида кўтариладиган юкнинг оғирлиги ошишини инобатга олиб қадоқланган кўринишда юклаш керак.

79. Ёғоч-тахта материалларини ортиш ва тушириш жойларида қадоқлар ёки тахламларнинг ағдарилиб кетишини истисно этувчи мосламалар назарда тутилиши лозим.

80. Сочилувчан юкларни ортиш ва тушириш ишлари иш жойи ҳавосининг ифлосланишини истисно этувчи механизациялаштирилган усулларда амалга оширилиши керак.

Сочилувчан юкларни штабелдан олишда ағдарилиш хавфини келтириб чиқарувчи бўшлиқлар ҳосил қилган ҳолда юкнинг пастки қисмидан олишга йўл қўйилмайди.

81. Ярим вагонлардан сочилувчан юкларни туширишда люкларни, ходимларнинг хавфсиз масофада бўлишларини таьминлайдиган махсус мосламалар ёрдамида очиш керак.

82. Сочилувчан юкларни ярим вагонлардан эстакадада жойлашган, баландлиги 2,5 m бўлган йўлларда тушириш ишларини амалга оширишда люкларни очиш махсус супачалардан фойдаланган ҳолда бажарилиши лозим.

83. Бункерлар, минора ва бошқа сиғимларни сочилувчан ашёлардан бўшатишда (ортишда) сиғимларнинг юқори қисмида ходимларнинг сиғим ичига тушиб кетишининг олдини олувчи махсус қурилмалар (тўрлар, люклар, тўсиқлар) бўлиши керак.

84. Ходимлар катта оқимли ёки тортиб кетиш хусусиятига эга сочилувчан юклар устидан ўтиши зарур бўлган ҳолларда траплар ёки бутун ҳаракатланиш йўли бўйлаб тўсиқли ўтиш тўшамалари ўрнатилиши лозим.

Ходимлар сочилувчан материаллар устидан ҳаракатланишда хавфсизлик арқони билан жиҳозланган сақлагич белбоғлардан фойдаланишлари шарт.

85. Сочилувчан юкларни тепаликда жойлашган ағдарма транспорт воситаларидан туширишда, шунингдек хандақ ва зовурларни тупроқ билан тўлдириш ишларида жойлашган ағдарма транспорт воситалари табиий қиялик четига камида 1 m масофада жойлаштирилиши лозим.

86. Ағдарма транспорт воситаларини шиббаланмаган жойларга киришига, шунингдек тўхтатгич бруслар билан жиҳозланмаган эстакадалардан туриб юкни бўшатишга йўл қўйилмайди.

87. Идишсиз юкларни ортишда юк кузови бортларидан юқори чиқиб турмаслиги ҳамда кузов поли майдони бўйлаб бир текис жойлаштирилиши лозим.

88. Кузов бортларидан чиқиб турадиган донали юклар такелаж воситалари (канатлар, занжирлар) ёрдамида боғлаб маҳкамланиши лозим.

Юкларни боғлашишларини бажараётган ходимлар ортиш ва тушириш майдончасида хавфсиз жойда туришлари керак.

89. Транспорт воситасидаги юкнинг умумий баландлиги ҳаракат йўналишидаги кўприк ости йўллари ва кўприклар баландлигидан, шунингдек ер сатҳидан юкнинг энг юқори нуқтасигача 3,8 m дан ошмаслиги лозим.

90. Қутили, бочкали ва бошқа донали юклар ҳаракат вақтида (тўсатдан тормоз бериш, жойидан қўзғалиш ёки кескин бурилишларда) кузов поли бўйлаб силжиб кетмаслиги учун зич, бўш жой қолдирмасдан жойлаштирилиши лозим.

Юклар орасидаги бўшлиқлар мустаҳкам қистирмалар ва тиргаклар билан тўлдирилиши керак.

91. Бочкали идишлардаги юкларни бир неча қатор қилиб жойлаштиришда уларни ходача бўйлаб ёки ён томони билан думалатиб жойлаштириш лозим.

Суюқлик тўлдирилган бочкалар тиқин қисми юқорига қаратилган ҳолда ўрнатилиши керак. Бочкаларнинг ҳар бир қатори орасига тахтали қистирмалар қўйилиши, четки қаторлари эса поналар билан маҳкамланиши лозим. Поналар ўрнига бошқа буюмлардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

92. Панжарали яшикларда жойлаштирилган, ичида суюқлик бўлган шиша идишлар тик ҳолатда ўрнатилиши лозим. Бундай юкларни ётқизиб жойлаштириш тақиқланади.

93. Панжарали яшиклардаги шиша идишли юкларни ташишда пастки қаторни шикастланишдан муҳофаза қилувчи мустаҳкам қистирмалар қўлланмасдан уларни икки қатор қилиб бир-бирининг устига жойлаштиришга рухсат этилмайди.

94. Ҳаракат жараёнида юкларнинг силжиб кетиши ёки ағдарилишига йўл қўймаслик мақсадида кузовдаги ҳар бир юк алоҳида тартибда маҳкамланиши лозим.

Суюқлик билан тўлиқ тўлдирилмаган цистернали транспорт воситалари бурилишларни паст тезликда амалга ошириши лозим.

95. Қоплардаги юклар штабелларда боғлаб жойлаштирилиши лозим. Йиртиқ идишлардаги юкларни штабелга тахлаш тақиқланади. Штабелнинг баландлиги 6 m дан ошмаслиги керак.

96. Идишларни кўздан кечириш ишлари кўздан кечириш тартиби ва усулларини, шунингдек аниқланган шикастланишлар ва носозликларни бартараф этиш усулларини белгилайдиган йўриқномалар асосида амалга оширилиши лозим.

97. Юк илувчилар идишлардан фойдаланишдан олдин уларнинг техник ҳолатини кўздан кечиришлари шарт.

98. Ишлар амалга ошириладиган жойларда яроқсиз ёки шикастланган идишларни сақлаш ва улардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

99. Идишга унинг номинал брутто массасидан ортиқ миқдорда юк ортилишига йўл қўйилмайди.

100. Юкни ортишда идишда деформациялар пайдо бўлмаслигини таъминлаши керак.

101. Идишга жойлаштирилган юк унинг бортларининг юқори чекка қисмидан камида 100 mm паст сатҳда жойлаштирилиши лозим.

102. Штабелдаги идишларнинг очиладиган қисми ёпиқ ҳолатда бўлиши лозим.

103. Идишларни ағдариш ишлари махсус мосламалар билан жиҳозланган юк кўтариш қурилмалари ёрдамида амалга оширилиши лозим.

104. Идишларни судраб тортиш ёки қиррасига буриб силжитишга йўл қўйилмайди.

105. Идишлар таьмирлангандан ёки фойдаланишга топширилгандан сўнг уларни синов юкламаси билан синаш талаб этилмайди.

106. Қутидаги юкларни бошқа жойга кўчиришда қўлларни шикастланишдан муҳофаза қилиш мақсадида ҳар бир қути олдиндан кўздан кечирилиши лозим.

Чиқиб турган михлар ва темир ўрамларнинг ўткир четлари қайирилиши ёки текисланиши ва хавфсиз ҳолатга келтирилиши лозим.

107. Штабелнинг юқори қисмидаги қути ёки кипларни олиш зарурати туғилганда, ёнма-ён жойлашган юкларнинг барқарор ҳолатда эканлиги ҳамда уларнинг ағдарилиб кетмаслигига ишонч ҳосил қилиниши лозим.

108. Қути ва кипларни ёпиқ омборхоналарда жойлаштиришда асосий ўтиш йўлакларининг кенглиги камида 3 — 5 m дан кам бўлмаслиги лозим.

109. Бочкалар, барабанлар ва рулонлардаги юкларни қўлда думалатиб ортишга фақат омборхона поли, вагон поли ёки транспорт воситаси кузови бир сатҳда жойлашган ҳолларда рухсат этилади.

110. Агар омборхона поли вагон поли ёки транспорт воситаси кузови сатҳидан паст жойлашган бўлса, бочкали юкларни ортиш ва тушириш қуйидаги тартибда амалга оширилишига рухсат этилади:

массаси 80 kg гача бўлган юклар — қўлда ёки икки нафар ходим томонидан думалатиш орқали;

массаси 80 kg дан ортиқ бўлган юклар — канатлар ёки механизация воситалари ёрдамида.

111. Бочкали юкларни, уларнинг оғирлигидан қатъи назар, елкада ташиш тақиқланади.

112. Думалатиб пастга туширилаётган юкнинг олди томонида туриш, шунингдек бочкали юкларни ходача орқали юқорига думалатиб чиқариш пайтида юкнинг орқа томонида туриш тақиқланади.

113. Юкларни ётиқ текислик бўйлаб уларнинг чет қисмидан итариш орқали силжитишга йўл қўйилмайди.

114. Ишлатиш жараёнида ечиб олинадиган юк илиш мосламалари даврий равишда кўздан кечириб турилиши лозим:

строплар — камида ҳар ўн кунда;

қисқичлар, ушлагичлар, траверслар (кўтаргичлар) ва идишлар — ойига камида бир марта;

кам фойдаланиладиган строплар — фойдаланишга топширилишидан олдин.

Строплар махсус ташкилотлар томонидан тайёрлангандан ёки таъмирлангандан сўнг улар номинал юк кўтариш қобилиятининг 1,25 бараваридан кам бўлмаган юклама билан синовдан ўтказилиши лозим.

115. Строплар ва идишларни кўздан кечириш ишлари ихтисослаштирилган ташкилот томонидан ишлаб чиқилган, кўрик ўтказиш тартиби ва усуллари, яроқсизлик белгилари, шунингдек аниқланган бузилишларни бартараф этиш усулларини белгилаб берувчи йўриқнома асосида амалга оширилиши лозим.

116. Транспорт воситаларига юклар уларни тушириш жараёнида қулай ва хавфсиз илдириш имкониятини таъминлайдиган тарзда ортилиши лозим.

117. Ярим вагонлар, платформалар, автомашиналар ва бошқа транспорт воситаларида ортиш ва тушириш ишлари уларнинг мувозанати бузилишига йўл қўймаган ҳолда амалга оширилиши керак.

118. Тайёр металл маҳсулотларни ярим вагонларга ортишда улар ярим вагоннинг бутун кенглиги бўйлаб кесими 40х100 мм² бўлган тахталардан тайёрланган кўндаланг қистирмалар устига тахланиши керак.

119. Тайёр металл маҳсулотларнинг алоҳида уюмлари бири-бирига параллел равишда ён томонларга оғишига йўл қўймаган ҳолда жойлаштирилиши керак.

Кесим ўлчами 180 mm гача бўлган ҳар бир тайёр металл маҳсулотларнинг диаметри 6 mm дан кам бўлмаган икки ипли ўралган сим билан:

металл узунлиги 6 m гача бўлганда икки жойидан;

металл узунлиги 6 m дан катта бўлганда уч жойидан боғланиши керак.

120. Кесим ўлчами 180 mm дан ортиқ ўлчамдаги тайёр металл маҳсулотлар ҳар бир уюми диаметри 6 мм бўлган икки ипли кўндаланг ўралган сим билан:

металл узунлиги 9 m гача бўлса — икки жойидан;

пўлат узунлиги 9 m дан катта бўлса — уч жойидан боғланиши керак.

121. Диаметри 111 — 450 mm бўлган қувурлар транспорт воситаларига қўшни қаторлар орасига кесими камида 35×100 mm² бўлган тахтадан тайёрланган, камида учта қистирма қўйилган ҳолда жойлаштирилиши керак.

122. Темир-бетон буюмлар ва конструкцияларни ярим вагонлар ҳамда платформаларга ортишда уларни тахлаш ишлари кесими камида 40×100 mm² бўлган тахтадан тайёрланган иккита кўндаланг ёғоч таглик устида амалга оширилиши лозим.

123. Конструкцияларни ярим вагонларда штабел қилиб тахлашда штабел қаторлари орасига эни таглик энидан 40 mm дан кўп бўлмаган қистирмалар жойлаштирилиши лозим. Бунда, қистирмалар тагликлар устига вертикал ўқ бўйича жойлаштирилиши лозим.

124. Таглик ва қистирмалар юк узунлиги бўйича бир текисда ва платформа ёки ярим вагон ўртасига нисбатан мутаносиб жойланиши керак.

125. Электр магнитли ва грейферли кранлар ёрдамида юк ортиш ва тушириш ишлари амалга оширилаётганда платформаларда, транспорт воситаларида, ярим вагонларда ва бошқа ҳаракатланувчи таркибларда одамларнинг бўлиши тақиқланади.

Юк илувчининг иш жойи технологик ҳужжатларда белгиланган бўлиши ҳамда доимий иш жойлари тегишли тарзда жиҳозланиши (эстакада қурилмалари, бостирмали майдончалар ва бошқалар билан таъминланиши) лозим.

126. Юк ортиш ва тушириш ишларини амалга оширишга оид ҳужжатларда юк илувчи учун ҳар бир юкни кўтариш ва тушириш жараёнида хавфсиз жойлар кўрсатилган ҳолда ишларни босқичма-босқич бажариш тартиби назарда тутилган бўлиши лозим.

127. Юкларни жойлаштиришда қўлланиладиган усуллар қуйидагиларни таъминлаши керак:

штабеллар, қадоқлар ва юкларнинг барқарорлигини;

кўтарма-транспорт ускуналарининг осма ушлагичлари ёрдамида штабелларни механик равишда қисмларга бўлиш ва юкларни кўтариш имкониятини;

штабелда ёки унинг атрофидаги ходимлар хавфсизлигини;

ходимларнинг шахсий ҳимоя воситалари, ёнғин ўчиришнинг бирламчи воситалари ва техникаларидан хавфсиз фойдаланиш имкониятини;

ёпиқ омборхоналарда табиий ва сунъий шамоллатишда ҳаво оқимининг айланишини;

электр узатиш, муҳандислик коммуникация ва энергия таъминоти тизимида муҳофаза зоналари талабларига риоя қилинишини.

128. Юкларни ташиш хавфсизлик талабларига жавоб берадиган транспорт воситаларида амалга оширилиши керак.

129. Ташкилотнинг транспорт воситалари давлат рақам белгисига ёки ташкилотнинг ички рўйхат рақамига эга бўлиши керак.

130. Юкларни ташиш ушбу юкнинг ташиш бўйича технологик ҳужжатларида кўрсатилган идишларда ёки жиҳозларда амалга оширилиши керак.

131. Авто ва электр юклагичларни қаттиқ ва текис қопламали майдонларда ишлатиш керак.

132. Юкларни юклагичлар билан бошқа жойга кўчиришда технологик ҳужжатларга мувофиқ махсус мосламаларни (вилкали ушлагичлар, илгаклар, чўмичлар) қўллаш керак.

133. Майда ёки мувозанатини йўқотиш хавфи мавжуд юкларни ташишда вилкали ушлагичли юклагичлар ҳаракатланиш пайтида юкларни тираб туриш учун сақлагич рамка ёки каретка билан жиҳозланган бўлиши керак.

134. Вилкали ушлагичларнинг узайтиргичлари мустаҳкам маҳкамланадиган ва уларни ушлагичда ушлаб турадиган тегишли занжир ёки мосламалар билан жиҳозланган бўлиши керак.

135. Автоюклагич ҳайдовчисининг кўриш доирасини чеклайдиган йирик ўлчамли юкларни бошқа жойга кўчириш ишлари махсус ажратилган ва йўл-йўриқдан ўтказилган сигналчи кузатувида амалга оширилиши лозим.

136. Одамларни транспорт воситасида ташишга фақат транспорт воситасини ишлаб чиқарган корхона ҳужжатларига мувофиқ бажарилган ўтиргичлар мавжуд бўлгандагина рухсат этилади.

137. Транспорт воситаси кузовида юкчиларни ташишга рухсат этилмайди.

Агар иш хусусиятидан келиб чиқиб экспедитор ёки юкчини ташиш зарурати юзага келса, улар транспорт воситаси кабинасида жойлаштирилиши шарт.

138. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойлар юклар ва кўтарма-транспорт машиналардан тушадиган юкламаларни қабул қилиш имкониятига эга бўлган, текис қаттиқ қопламали ёки тупроқли махсус ажратилган ҳудудда жойлаштирилиши керак.

139. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориш учун майдонлар 5° дан ортиқ бўлмаган, авто ва электр юклагичлар қўлланганда эса 3° дан кўп бўлмаган қияликка эга бўлиши керак.

140. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойлар огоҳлантирувчи белгилар билан жиҳозланган бўлиши керак.

141. Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойларга кириш йўллари қаттиқ қопламага эга бўлиши ва соз ҳолатда сақланиши керак.

Юк ортиш ва тушириш ишлари олиб бориладиган жойларда транспорт воситаларининг ҳаракати ташкилот маъмурияти тасдиқлаган схема бўйича ташкил қилиниши, кириш ва чиқишда, бурилиш ва транспорт воситаларини тушириш (ортиш)га қўйишда махсус чизиқлар ва йўл белгилари билан тартибга солиб турилиши керак.

142. Йўлларнинг зовурлар, хандақлар ва темир йўл тармоқлари билан кесишган жойларида ўтиш учун тўшамалар ва кўприклар ўрнатилиши керак.

143. Ўтиш йўллари кенглиги транспорт воситаларининг икки томонлама ҳаракатланишида камида 6,2 m ва бир томонлама ҳаракатланишида камида 3,5 m бўлиб, йўлларнинг бурилиш жойлари тегишли равишда кенгайтирилган бўлиши керак.

144. Юк ортиш ва тушириш майдончалари ишларни хавфсиз бажариш учун нормал ўлчамларни таъминлаши керак.

145. Омборхоналарда ва қисқа муддатли сақлаш жойларида сақланаётган идишга солинган донали юкларни ортиш ва тушириш майдончаларида транспорт воситаси кузовининг поли баландлигига тенг бўлган баландликда платформалар, эстакадалар, рампалар қурилган бўлиши керак.

Транспорт воситалари кириш томонидаги рампаларнинг кенглиги 1,5 m дан кам бўлмаслиги ва 5° дан катта бўлмаган қияликка эга бўлиши керак.

Транспорт воситалари ҳаракатланиши учун мўлжалланган эстакадалар кенглиги 3 m дан кам бўлмаслиги керак.

146. Ертўла ва ярим ертўла хоналарда жойлашган, зиналар сони биттадан ортиқ ёки баландлиги 1,5 m дан юқори бўлган зиналарга эга омборхоналар юк тушириш учун люклар, траплар ҳамда юк кўтаргичлар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

147. Биринчи қаватдан юқорида жойлашган ҳамда зиналар сони биттадан ортиқ ёки баландлиги 2 m дан юқори бўлган омборхоналар юкларни тушириш ва кўтариш учун кўтаргичлар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

148. Юк ортиш ва тушириш ишларини олиб бориш жойлари етарли даражада ёритилган бўлиши керак.

Зарур ҳолларда катта майдонларни ёритиш учун прожекторли қурилмалардан фойдаланиш мумкин.

149. Ишлаб чиқариш биноларида юк ортиш ва тушириш ишларини олиб бориш учун микроиқлимнинг кўрсаткичлари СанҚваН 0324-16 «Ишлаб чиқариш биноларининг микроиқлимнинг санитария-гигиеник нормалари» талабларига мувофиқ бўлиши керак.

150. Пол майдони бир ходим учун 100 m² дан ортиқ тўғри келадиган ишлаб чиқариш хоналарида СанҚваН 0324-16 «Ишлаб чиқариш биноларининг микроиқлимнинг санитария-гигиеник нормалари» талабларида белгиланган ҳарорат, нисбий намлик ҳамда ҳаво ҳаракати тезлиги кўрсаткичлари фақат доимий иш жойларида таъминланиши лозим.

151. Иш жойи ҳавосидаги зарарли моддалар миқдори СанҚваН 0294-11 «Иш жойлари ҳавосидаги зарарли моддаларнинг рухсат этилган миқдорининг гигиеник талаблари»да белгиланган рухсат этилган концентрация чегарасидан ошмаслиги лозим.

Бунда:

иш жойи ҳавосида бир вақтнинг ўзида бир хил йўналишда таъсир кўрсатувчи бир нечта зарарли моддалар мавжуд бўлганда, уларнинг ҳақиқий концентрацияларини тегишли рухсат этилган концентрация чегарасига нисбатлари йиғиндиси бирдан ошмаслиги лозим;

иш жойи ҳавосида бир вақтнинг ўзида турли йўналишда таъсир қилувчи бир нечта зарарли моддалар мавжуд бўлса, ҳар бир модда учун белгиланган рухсат этилган концентрация чегараси алоҳида тартибда қўлланилади.

152. Иш жойларидаги рухсат этилган шовқин даражалари, ускуналарнинг шовқин чиқариш хусусиятлари, шовқиндан ҳимоя қилиш, тебранишлар Иш жойларидаги шовқин, тебраниш, инфратовуш ва ультратовуш даражаларига доир санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативлари (0111-26-сон СанҚваН) (ҳисоб рақами 399, 2026 йил 28 апрель) талабларига мувофиқ белгиланади.

153. Ишлаб чиқариш биноларида ишлар оли борилаётганда темир йўл транспортида юк ортиш ва тушириш ишларини олиб боришдан олдин йўл ва стрела ҳолатини ҳамда темир йўл вагонларининг қўл тормозларини мустаҳкамлигини текшириш керак.

154. Ишлаб чиқариш бинолари ичидаги рельсли йўллар пол сатҳи билан бир текисда бўлиши лозим. Ташкилот ҳудудидаги рельсли йўллар эса текис, ишончли маҳкамланган ва бир хил турдаги рельслардан ташкил топган бўлиши керак.

155. Катта ўлчамли юклар ортиладиган жойларда темир йўлларда юкнинг баландлиги ва кенглиги бўйича рухсат этилган ўлчамларни белгилаб берувчи ўлчовли дарвозалар ўрнатилиши лозим.

156. Темир йўллар бўйлаб рельс каллаги сатҳида ходимларнинг хавфсиз ҳаракатланишини таъминловчи тўшамалар ўрнатилган бўлиши керак.

157. Боши берк темир йўл излари тиргаклар билан жиҳозланиши лозим.

158. Юк ортиш ва тушириш майдончаларининг ўлчамлари транспорт воситалари ва юклар ўртасидаги масофа камида 1 m бўлиши лозим.

159. Ишлаб чиқариш бинолар яқинида юк ортиш ва тушириш ишлари амалга оширилганда бино билан юкланган транспорт воситаси ўртасидаги масофа камида 0,8 m бўлиши, бунда йўлка ҳамда тўхтатувчи бруслар назарда тутилиши керак.

160. Юк ортиш ва тушириш ишларида қўлланиладиган ишлаб чиқариш ускуналари монтаж қилиш, фойдаланиш ва таъмирлаш жараёнларида, шунингдек алоҳида ёки технологик тизим таркибида қўлланилганда хавфсиз бўлиши лозим.

161. Юкларни кўтариш ва бошқа жойга кўчириш ишлари иккита кран ёрдамида амалга оширилганда, юкни боғлаш ва илдириш ишлари кранлар билан ишларнинг хавфсиз бажарилиши учун масъул шахснинг бевосита раҳбарлиги остида бажарилиши лозим.

162. Юк ортиш ва тушириш майдончасида юкларни ортиш ёки тушириш учун транспорт воситалари ўртасидаги масофа қуйидагилардан кам бўлмаслиги лозим:

транспорт воситалари қатори ичида — 10 m;

юк тушириш майдони бўйлаб — 1,5 m;

омбор деворигача — 0,5 m;

юк штабелигача — 1 m.

163. Юк кўтариш машиналаридан биноларнинг қисмларигача ҳамда ускуналарнинг чиқиб турган элементларигача бўлган масофа мазкур Қоидаларнинг 2-иловасида белгиланган меъёрлардан кам бўлмаслиги лозим.

164. Кўприксимон ва кўчма консол кранлар кабинасига кириш мустаҳкам бўлиши ҳамда турғун зиналар ва чиқиш майдончалари билан жиҳозланган бўлиши лозим.

165. Кран йўли бўйлаб жойлашган ўтиш галереяси баландлиги камида 1 m бўлган суянчиқлар, пастки қисмида баландлиги камида 0,1 m бўлган яхлит ҳимоя тўсиғи билан жиҳозланган ҳамда ҳар 200 m масофада зина орқали чиқиш йўлига эга бўлиши лозим.

166. Галереялар, майдончалар ва ўтиш йўллари узунлиги ҳамда эни бўйлаб сирпанишнинг олдини олувчи материаллардан, жумладан ботиқ-бўртма ёки тешикли пўлат листлардан тайёрланган тўшамалар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

167. Чиқиш майдончалари ва галереялардаги зиналарнинг эни камида 0,6 m, кранларда эса камида 0,5 m бўлиши лозим.

Зинапоя қадамларининг ўлчами қуйидагича белгиланади:

тик зиналар учун — 300 mm;

қия зиналар учун — 250 mm;

минора кранларининг қия зиналари учун — 200 mm.

Қия зиналар икки томондан баландлиги камида 1,0 m бўлган суянчиқлар билан жиҳозланган бўлиши керак.

Баландлиги 2,5 m дан ортиқ бўлган тик зиналар зинадан 700 mm масофада ўрнатилган, қадами 0,8 m дан ошмайдиган ҳимоя ёйлари билан тўсилган бўлиши лозим.

Зина баландлиги 10 m дан юқори бўлганда ҳар 6 m кўтарилганда суянчиқли тўсиқлар билан майдонча қурилиши керак.

168. Юк кўтариш машиналарини ўрнатишда юкни кўтариш жараёнида пўлат арқонларнинг қия тортилишига йўл қўйилмаслиги, шунингдек юкни кўчириш вақтида ускуналар, юк штабеллари ҳамда бошқа объектлардан камида 0,5 m хавфсиз масофа таъминланиши лозим.

169. Кранни ердан туриб ёки радио орқали бошқаришда кран ҳаракатининг барча йўналишлари бўйича кранни бошқарувчи ходим учун эркин ҳаракатланиш йўли таъминланиши лозим.

170. Стрелали ўзиюрар кранни ўрнатиш ишлари кран паспортида кўрсатилган қиялик меъёрларидан ошмайдиган, шиббаланган ва тупроқ билан текисланган майдончада амалга оширилиши лозим.

171. Стрелали ўзиюрар ёки темир йўл кранларида иш бошлашдан олдин кран чиқариладиган таянчларга ўрнатилиши ҳамда таянчлар остига турғун ва мустаҳкам тагликлар қўйилиши лозим.

172. Ҳаво электр узатиш тармоқларининг муҳофаза ҳудудларида кранларни ўрнатиш ишлари мазкур тармоқлар эгалари билан келишилган ҳолда амалга оширилиши лозим.

173. Электр узатиш тармоқларининг энг четки симларидан ёки 42 V кучланишли ҳаво электр тармоғидан 30 m дан кам масофада транспорт воситаси, пневмоғилдиракли ва гусеницали (темир йўлли кранлардан ташқари) ўзиюрар стрелали кранларни ўрнатиш ҳамда улардан фойдаланиш ишлари топшириқ-рухсатнома асосида амалга оширилиши лозим.

174. Юкларни ташишда хавфли ва зарарли ишлаб чиқариш омиллари пайдо бўлишини истисно этувчи воситалардан фойдаланиш керак.

175. Йирик ўлчамли ва оғир вазнли юклар тагликларга бир қатор қилиб тахланиши керак.

176. Жойлаштирилаётган юклар йиқилиш, ағдарилиш ва тўкилиш хавфини истисно этган ҳолда, ишлаб чиқариш жараёнига ёки жўнатиш учун ортиш ишларига эркин кириб-чиқиш имкониятини ҳамда хавфсиз иш шароитларини таъминлайдиган тартибда тахланиши лозим.

177. Юкларни тахлашда, шу жумладан юк ортиш ва тушириш майдончалари ҳамда вақтинчалик сақлаш жойларида юкларни бинолар деворларига, устунларга ва ускуналарга зич қилиб жойлаштиришга, шунингдек штабелларни бир-бирига зич қилиб тахлашга йўл қўйилмайди.

178. Юк билан девор ёки устун ўртасидаги масофа камида 1 m, юк билан бино томи ўртасидаги масофа камида 1 m, шунингдек юк билан ёритиш чироғи ўртасидаги масофа камида 0,5 m бўлиши лозим.

179. Қути ва киплардаги юклар штабелларга мустаҳкам тахланиши керак.

180. Қоп ва қоғоз қоплардаги юклар штабелларга боғлаб тахланиши керак.

181. Қўл билан ортишда штабеллар баландлиги 3 m дан, юк кўтариш механизмлари қўлланилганда 6 m дан ошмаслиги керак.

182. Носоз, яроқсиз идишларни штабелга тахлашга рухсат этилмайди.

183. Юкларни тахлаш усуллари қуйидагиларни таъминлаши лозим:

тахланаётган штабеллар, қадоқлар ва юкларнинг барқарорлиги;

штабелларни механизациялаштирилган тарзда ажратиш ҳамда кўтариш транспорт воситаларининг осма ушлагичлари орқали юкларни кўтариш имконияти;

штабелда ёки унинг атрофида ишлаётган ходимларнинг хавфсизлиги;

ходимларнинг шахсий ҳимоя воситалари, бирламчи ёнғин ўчириш воситалари ва техникаларидан соз ҳолатда ҳамда хавфсиз фойдаланиш имконияти;

ёпиқ омборхоналарда табиий ва сунъий шамоллатиш (вентиляция) шароитида ҳаво оқимининг эркин айланиши;

электр узатиш тармоқлари, муҳандислик коммуникациялари ва энергия таъминоти муҳофаза ҳудудларига оид талабларга риоя этилиши.

184. Юк ортиш ва тушириш ишлари вақтида ҳаракатланувчи таркибдан юк тушиб кетиши эҳтимоли мавжуд бўлган ҳудудда одамлар ва транспорт воситаларининг бўлишига йўл қўйилмайди.

185. Темир йўл ва ер усти кран йўллари яқинида жойлаштириладиган юклар рельс каллагининг юкка энг яқин ташқи чегарасидан штабел баландлиги 1,2 m гача бўлганда камида 2 m, штабел баландлиги 1,2 m дан ортиқ бўлганда эса камида 2,5 m масофада жойлаштирилиши лозим.

186. Юкларни тахлашда (сочилувчан юклар бундан мустасно) уларнинг қисилиб қолиши ёки майдонча қопламасига музлаб ёпишиб қолишининг олдини олувчи чоралар кўрилиши лозим.

187. Штабеллар қаторлари орасидаги масофа юкларни хавфсиз жойлаштириш ва тушириш имкониятини, шунингдек ёнғинга қарши белгиланган оралиқларга риоя этилишини таъминлайдиган тарзда белгиланиши лозим.

188. Омборхоналар ва юкларни вақтинча сақлаш майдончаларида штабеллар орасида кенглиги камида 1 m бўлган ўтиш йўлаклари, шунингдек транспорт воситалари, ташилаётган юклар ҳамда юк ортиш-тушириш механизмларининг ўлчамларига мос транспорт ҳаракати йўллари ташкил этилган бўлиши лозим.

189. Ҳаракатланувчи таркибга юкларни жойлаштиришда вагон тенг равишда юкланиши керак.

190. Вагонга тушадиган юклама ўртасидаги фарқ қуйидаги меъёрлардан ошмаслиги керак:

тўрт ўқли вагонлар учун — 10 t;

олти ўқли вагонлар учун — 15 t;

саккиз ўқли вагонлар учун — 20 t.

191. Ҳар бир вагонга тушадиган юклама мазкур турдаги вагон юк кўтариш қувватининг ярмидан ошмаслиги, юкнинг умумий оғирлик марказининг кўндаланг силжиши эса вагон бўйлама ўқининг вертикал текислигидан 100 mm дан ошмаслиги керак.

192. Юклар тагликларга тахланиши, ўқлар орасидаги масофа 700 mm дан кам бўлмаслиги керак.

193. Юк платформанинг орқага тушириладиган бортларига тиралиб турмаслиги керак.

Бунда, платформанинг туширилган бортлари бўйлама тўсинлардаги ҳалқаларга маҳкамланиши, улар мавжуд бўлмаганда эса диаметри камида 4 mm бўлган сим ёрдамида ён тутқичлар ва орқа тўсинга боғлаб қўйилиши лозим.

194. Юкнинг ярим вагон ёки платформанинг охирги тўсини чегарасидан чиқиб туриши 400 mm дан ошмаслиги керак.

195. Очиқ ҳаракатланадиган таркибда юкларни жойлаш ва маҳкамлаш учун ўрагичлар, тиргаклар, устунлар, тагликлар, қалқонлар, турникетлар ва бошқа мосламалар ҳамда кўп ишлатиладиган стандарт маҳкамлагичлар қўлланилади.

196. Юк ортиш ишларини бошлашдан олдин вагон поли, юкнинг таянч сирти, тагликлар, қистирмалар, бруслар ҳамда ўралган юклар сирти қор, муз ва бошқа ифлосликлардан тозаланган бўлиши лозим.

Қиш мавсумида вагон поллари ва тагликларнинг юк таянадиган қисмлари сирпанишининг олдини олиш мақсадида юпқа қатламда тоза қуруқ қум билан қопланган бўлиши керак.

197. Платформа поли сатҳидан ён томон устунларининг баландлиги 2,8 m дан ошмаслиги, калта устунларнинг баландлиги эса борт баландлигидан кам бўлмаслиги лозим.

198. Юкларни маҳкамлаш учун тортгичлар (ўрагичлар) сим, металл стержен, тасма, занжир ёки пўлат арқонлардан тайёрланган бўлиши мумкин.

Бунда, ҳар бир тортгичнинг бир учи юк конструкциясига, иккинчи учи эса юкни маҳкамлаш учун мўлжалланган вагон қисмларига ишончли тарзда маҳкамланган бўлиши керак.

199. Юк жўнатувчи юкларни ташишга жараёнида поездлар ҳаракатининг хавфсизлиги ва юкларнинг бутлиги таъминланиши керак.

200. Платформа ва ярим вагонларда ортиш ва туширишда қуйидагилар тақиқланади:

тишли грейферлар билан юкларни тушириш ва грейферларни платформа ёки ярим вагон полига куч билан уриб тушириш;

грейфер билан платформа бортига, ярим вагон кузовининг қопламасига ва юқори ўралмасига уриш;

чиғир ёрдамида ортишда тросларни ярим вагон кузовининг юқори боғловчи қисмига тегизиш;

100 °С дан ортиқ ҳароратдаги юкларни ортиш;

сочиладиган юкларни гидравлик усулда ортиш ва тушириш;

ёғоч бортли тўрт ўқли платформаларга бош ва ён ташқи тиргак скобаларига калта тиргаклар ўрнатмасдан сочилувчан юкларни ортиш;

темир-бетон плиталар, конструкциялар ва шунга ўхшаш юкларни ярим вагон кузови деворларига таянтирилган қия ҳолатда ортиш;

алоҳида бўлакларининг оғирлиги 100 kg дан ортиқ бўлган бўлакли ёки музлаб қолган рудалар, тошлар ҳамда бошқа сочилувчан юкларни грейфер, бункер ёки чўмични вагон поли ёки юк сатҳидан 2,3 m дан юқори баландликда очиш орқали ортиш;

электр магнитли кранлар билан электр магнитни ўчириб қўйиб ва юкларни вагон полидан ёки юк юзасидан 0,5 m дан юқори баландликдан юкни ташлаш орқали ортиш ва оғир вазнли юклар (қуймалар, хомашё бўлаклари, тўсинлар) юқоридан ташламасдан жойлаштириш;

юкларни вагонларнинг металл қисмларига пайвандлаш ёки тешиш орқали маҳкамлаш;

платформалар бортлари ва ярим вагон эшикларини ечиш.

201. Юк туширилгандан сўнг қабул қилувчи юк қолдиқлари ва чиқиндилардан тозаланиб, тиркамалар, бруслар, тортқичлардан бўшатилиши, ярим вагон люк қопқоқлари ҳамда платформа ён томон зулфинларидан симлар олиб ташланиб, платформа бортлари, ярим вагон эшиклари ва люклари ёпилиши керак.

202. Металл прокат маҳсулотларини ташиш учун уларнинг тури ва гуруҳига қараб бортли платформали транспорт воситалари, ярим тиркамали шатакчилар, металл ташувчилар ҳамда тиркамали ёғоч аравали транспорт воситалари қўлланилади.

Металл прокат маҳсулотлари қуйидаги тартибда ташилиши лозим:

узун ўлчамли прокатлар (пўлат прокатлар, бурчаклар, швеллерлар ва қўштаврлар) — штабеллар ёки боғламлар кўринишида;

пўлат канатлар — бухта ёки барабанларга ўралган ҳолда;

ўрама тўрлар — юмшоқ пўлат сим билан боғланган ҳолда;

ясси тўрлар — қадоқларга боғланган ҳолда;

кичик габаритли металл буюмлар (михлар, болтлар, гайкалар, шайбалар, винтлар) — идишларга жойлаштирилган ҳолда;

электродлар — қоғозга ўралган ва қутиларга жойлаштирилган ҳолда;

рангли металлар ва қотишмалар — тахламларга ўралган ҳамда идишларга жойлаштирилган ҳолда.

Узун ўлчамли металларни тиркама-ёғоч араваларда ташишда тиркаманинг эркин бурилишини таъминлаш мақсадида транспорт воситаси кабинаси билан юк ўртасида ҳар икки томонга 90° бурилиш имконини берувчи етарли оралиқ таъминланиши лозим.

Ташувчи транспорт воситаси кузовининг олд қисмида юкнинг кабинага шикаст етказишининг олдини олиш мақсадида пўлат тўсиқ ўрнатилган бўлиши лозим.

203. Боғламдаги думалоқ ёки квадрат кесимли металл стерженларни ярим вагондан туширишда илгакли строплар қўлланилиши, боғлам ёки стерженлар эса «сиртмоқ» усулида маҳкамланиши лозим.

Юк 1 m гача кўтарилгандан сўнг юк илувчи юк илиш ишларининг тўғри бажарилганлигига ишонч ҳосил қилиши, ишларни бажариш режаси ёки технологик карталарда белгиланган хавфсиз жойга чиқиши ҳамда шу жойдан юкни кўтариш учун сигнал бериши шарт.

204. Ярим вагондан металл листларни туширишда қуйидаги талабларга риоя қилиниши лозим:

ёрдамчи строп краннинг номинал юк кўтариш қобилиятидан ошмайдиган юк остига келтирилиши, строп сиртмоғи кран илгагига илиниши ва илгак аста-секин тортиб кўтарилиши керак. Юк илувчилар ишларни бажариш режаси ёки технологик карталарда белгиланган хавфсиз жойга чиқишлари;

катта юк илувчи сигналига мувофиқ кран машинисти юкни 0,5 m дан ортиқ бўлмаган баландликка кўтариши, ҳосил бўлган тирқишга эса юк илувчи асосий стропни киритиши керак. Шундан сўнг юк жойига туширилиши, ёрдамчи строп илгакдан ечилиши ва унинг ўрнига асосий строплар илиниши.

Юк илувчилар хавфсиз жойга ўтгандан кейин кран машинисти катта юк илувчи сигнали асосида юкни тахлаш жойига кўчиради. Тахлаш ишлари тагликлар ёки қистирмалар устида амалга оширилиши керак.

205. Электр магнитли кран ёрдамида ярим вагондан металл листларни туширишда қуйидаги талабларга риоя қилиниши лозим:

юкнинг ҳолати текширилиши, бунда магнит шайба ёрдамида қалинлиги камида 14 mm бўлган листларни туширишга рухсат этилиши;

кран машинистига магнит шайбани юкка тушириш жойи кўрсатилиши, шундан сўнг юк илувчи кран машинистига кўринадиган хавфсиз жойга ўтиши ва юкни кўтариш учун сигнал бериши;

юк ярим вагон бортидан камида 0,5 m баландликка кўтарилиб, бошқа жойга кўчирилиши ва тахлаш жойига 1 m дан ортиқ бўлмаган баландликкача туширилиши, сўнг қўл асбоблари (узун дастакли илгаклар, тортқилар ва бошқалар) ёрдамида унинг ҳолати тўғриланиб штабелга тахланиши.

Мазкур тартиб тушириш ишлари тўлиқ якунлангунга қадар сақланиши шарт.

206. Металл прокат маҳсулотлари металлнинг хусусиятлари, ўлчамлари, ўралиш тури, юк оқимининг жадаллиги ҳамда ташиш усуллари инобатга олинган ҳолда штабеллар ёки стеллажларга, боғламларда ёки алоҳида ҳолда, очиқ, ёпиқ ва ярим ёпиқ омборхоналарда жойлаштирилиши лозим.

207. Очиқ майдончаларда ҳарорат ва ҳаво намлиги ўзгаришлари, атмосфера ёғинлари ҳамда қуёш нурларининг тўғридан-тўғри таъсири натижасида ўз хусусияти ва сифатини йўқотмайдиган металл прокат маҳсулотлари жойлаштирилиши лозим.

208. Қуёш нурларининг тўғридан-тўғри таъсири ва ёғинлар натижасида ишга яроқсиз ҳолга келиши мумкин бўлган металл прокат маҳсулотларини сақлаш учун соябонлар ўрнатилиши лозим.

209. Металл прокат маҳсулотларини жойлаштиришда штабеллар ёки стеллажлар қаторлари орасида кенглиги камида 1 m бўлган, шунингдек қатордаги штабеллар ёки стеллажлар орасида кенглиги камида 0,8 m бўлган ўтиш йўлаклари бўлиши лозим.

210. Металл прокатларни қўлда тахлашда штабел ёки стеллажларнинг баландлиги 1,5 m дан ошмаслиги керак.

211. Металл прокат маҳсулотларини механизациялаштирилган тарзда тахлашда штабел ёки стеллаж баландлиги полга тушадиган рухсат этилган юклама, тахлаш схемаси, штабел ёки стеллажнинг барқарорлиги ҳамда механизмлар билан ишларни хавфсиз бажариш талабларидан келиб чиққан ҳолда, 20 t гача юкни жойлаштириш имкониятини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим.

Бунда, юк илувчининг штабел ёки стеллажнинг юқори қисмига хавфсиз чиқиши ва металл устида турмаган ҳолда юкни илдириш учун махсус майдончалар, мосламалар ёки зиналар бўлиши керак.

212. Кесими 160 х 160 sm ва ундан ортиқ бўлган қуймалар ва буюмлар полдаги штабелга доналаб тахланиши керак.

Илгак ёрдамида ушлашда штабел баландлиги 2 m дан ошмаслиги, юкни кўтариш воситалари билан автоматик ушлашда эса 4 m дан ошмаслиги лозим.

213. Металл прокат маҳсулотларини штабеллар ёки стеллажларга тахлашда пўлат арқонларни эркин бўшатиш имконияти таъминланиши лозим. Юкнинг барқарорлигини таъминлаш мақсадида тахламлар ва боғламлар орасига қалинлиги камида 40 mm бўлган тўртбурчак металл қистирмалар ўрнатилиши керак.

Қистирмаларнинг учлари штабел ва стеллаж чегараларидан 100 mm дан ортиқ чиқиб турмаслиги лозим.

214. Стеллажларга тахланаётган металл прокат маҳсулотларининг оғирлиги стеллажнинг юк кўтариш қобилиятидан ошмаслиги лозим.

Ҳар бир стеллажда унинг юк кўтариш қобилияти аниқ кўрсатилган бўлиши керак.

215. Металл прокат маҳсулотларининг думалаб кетишига йўл қўймаслик мақсадида стеллаж уячаларини устунлар баландлигидан ортиқ тўлдириш тақиқланади.

216. Металл прокат маҳсулотларини штабелга жойлаштириш ишлари олдиндан полга ётқизилган тагликлар устида амалга оширилиши лозим.

Таглик сифатида темир йўл шпаллари, бруслар ва шунга ўхшаш материаллардан фойдаланиш мумкин.

Металл прокат маҳсулотларини омборхона полига ёки майдонча тупроғига тўғридан-тўғри, тагликсиз ҳолда тахлашга йўл қўйилмайди.

217. Маълум бир сортли ва бир хил профилдаги металл прокат маҳсулотлари штабелларга арчасимон ёки тирама стеллажларга тахланиши лозим.

Қувурлар эса қаторлар ораси қистирмалар билан ажратилган ҳолда штабелларга жойлаштирилиши керак.

218. Арчасимон стеллажлар бир томонлама ёки икки томонлама қилиб бажарилиши ҳамда 12 қаватгача бўлиши мумкин.

219. Арчасимон стеллажларда прокат маҳсулотларини тахлаш баландлиги қуйидагича бўлиши лозим:

электр юклагичлар ёрдамида тахлашда — 4,5 m гача;

кран-штабелёрлар ёрдамида тахлашда — 8 m гача.

Тирама стеллажларда эса тахлаш баландлиги 2 m дан ошмаслиги лозим.

220. Қалин листли пўлатлар таянч майдончалари таянч устунлар томон қия жойлашган стеллажларга қирраси билан ёки қалинлиги камида 200 mm бўлган ёғоч қистирмалар устига ётқизилган ҳолда тахланиши лозим.

221. Юпқа листли пўлатлар лист ўрамларига кўндаланг жойлаштирилган ёғоч тагликлар устига ён томони билан тахланиши лозим.

Оғирлиги 5 t гача бўлган тахламдаги юпқа листли пўлатларни махсус стеллажларга уларнинг четларида букилиш ҳосил бўлишининг олдини олган ҳолда тахлашга рухсат этилади.

222. Маълум бир сортли ва бир хил профилдаги прокатдан тайёрланган ярим тайёр маҳсулотлар ва тайёр буюмлар идишларга жойлаштирилиши лозим.

223. Тилимли материаллар (металл полосалар, ленталар) уларни ташиш учун қулай тарзда олиб чиқиш имкониятини таъминлайдиган конструкцияга эга мосламаларда сақланиши лозим.

224. Ўрамларда келтириладиган металл буюмлар (пўлат канатлар, симлар) ёпиқ хоналарда сақланиши ҳамда ёғоч тўшама устига тик ҳолатда икки қаватдан ортиқ бўлмаган тарзда тахланиши лозим.

225. Совуқ прокатланган металл тасмалар текис ёғоч тагликлар устига каркасли стеллажларга жойлаштирилиши лозим.

Тахлаш ишлари қаватлар бўйича амалга оширилиши, бунда ҳар бир кейинги қаватлар аввалгисига нисбатан ўрам радиусининг ярми миқдорида силжитиб жойлаштирилиши керак.

Учинчи қават биринчи қават каби, тўртинчи қават эса иккинчи қават каби жойлаштирилади ва шу тартиб давом эттирилади. Юқори қаватнинг энг четига ўрамлар тахланмаслиги керак.

226. Электродлар қуруқ ёпиқ хоналарда завод қадоғида сақланиши ҳамда тагликлар устига каркасли стеллажларга жойлаштирилиши лозим.

227. Металл буюмлар жойлаштирилган штабеллар ва стеллажлар темир йўл излари ёки асосий ҳаракат йўлларига параллел равишда жойлаштирилиши лозим.

Штабеллар (стеллажлар) темир йўл изларига энг яқин рельсдан камида 2,5 m масофада жойлаштирилиши керак.

228. Металл прокат маҳсулотлари, металл конструкцияларни электр узатиш тармоқлари жойлашган ҳудудда мазкур тармоқларни эксплуатация қилувчи ташкилот билан келишмасдан сақлаш тақиқланади.

229. Ёғоч ташиш йўллари ва ёғоч кесиладиган майдонлар техник паспортга эга бўлиши лозим. Уларда «Технологик йўл» огоҳлантирувчи белгиси ўрнатилган бўлиши керак.

Ушбу йўлларнинг техник ҳолати, шу жумладан кўприклар ва бошқа иншоотлар, транспорт воситаларининг белгиланган тезликда ва мазкур йўл учун белгиланган максимал юк меъёридан ошмаган ҳолда хавфсиз ҳаракатланишини таъминлаши лозим.

230. Автопоезд габаритидан чиқиб турган дарахт шохлари ва дарахтлар ўлчами 400×400 mm, эни 50 mm бўлган қизил ва оқ рангли диагонал чизиқларга эга огоҳлантириш белгилари билан белгиланиши лозим.

231. Ёғоч ташувчи автопоездлар кабиналарида одамларни ташиш тақиқланади.

232. Аравача ва вагончаларни қўлда ҳаракатлантириш фақат итариш орқали амалга оширилиши лозим. Ҳаракатланаётган аравача, вагонча олдида туриш тақиқланади.

Аравача ва вагончаларнинг ҳаракат тезлиги 5 km/soat дан ошмаслиги, айланма йўллар орқали ўтишда эса 3 km/soat дан ошмаслиги керак.

Рельсда ҳаракатланадиган алоҳида вагончалар орасидаги оралиқ масофа 10 m дан кам бўлмаслиги керак.

233. Ёғоч материалларни ортиш ва тушириш жойларида ёғоч материалларининг ағдарилиб кетишининг олдини олувчи мосламалар қўлланилиши лозим.

234. Ёғоч материалларни темир йўл транспортига ортиш учун доимий, кўчма ёки кўтариб юриладиган махсус эстакадалардан фойдаланилиши лозим.

235. Ёғоч материалларни кранлар билан ортишда грейферлар қўлланилиши керак.

Ёғоч материалларни ортиш ишларида қўлланиладиган строплар юк илувчининг вагон, платформа ёки бошқа ҳаракатланувчи таркиб устига чиқмасдан туриб иш бажариш имконини берувчи, масофадан ечиладиган махсус мосламалар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

236. Темир йўл вагонларига ёғоч материалларни ортиш тасдиқланган схемаларга мувофиқ олиб борилиши керак.

237. Ёғоч материаллар юкланадиган ёғоч тўплаш жойи билан ёғоч конвейеридан ташлаб тушириладиган ёғоч тўплаш жойлари орасидаги масофа, конвейердан тушириб юбориладиган ходалар узунлигидан камида икки баробар катта бўлиши керак.

238. Ёғоч материалларини туширишда қуйидаги хавфсизлик талабларига риоя қилиниши лозим:

ҳаракатланувчи таркибни тушириш ишларини бошлашдан олдин қулфлар, устунлар ва қистирмаларнинг созлиги ҳамда бутлиги текширилиши;

устунлари ёки уларнинг қулфлаш мосламалари носоз бўлган сцеплар ёки автомашиналар ёғоч материалларининг ҳаракатланувчи таркибдан ўз-ўзидан думалаб кетишининг олдини олувчи қўшимча механизмлар ёки мосламалар қўлланган ҳолда туширилиши;

қулфларни очишда туширилаётган томонга қарама-қарши томонда туриши.

239. Туширилаётган платформалар (вагонлар) ўртасида камида бир платформа узунлигига тенг масофа сақланиши лозим.

240. Сувдан ёғоч материалларни кранлар ёрдамида чиқаришда чиқарилаётган ёғоч материаллар боғлами ҳажми краннинг юк кўтариш қобилиятига мувофиқ бўлиши назорат қилиниши лозим.

Ёғоч материаллар боғламларини илдириш ишлари бонлар устида амалга оширилиши керак.

241. Сувдан ёғоч материаллар боғламларини чиғирлар ёрдамида чиқариш ишлари юкнинг барқарор ва хавфсиз ҳаракатланишини таъминловчи йўналтирувчи қия туширгичлар бўйлаб амалга оширилиши лозим.

242. Ёғоч материалларни сувдан элеватор орқали чиқаришда конвейер илгакларига ёғоч материалларни бир текис жойлаштириш, икки ва ундан ортиқ, шунингдек диаметри илгак оғзидан катта ёки қийшайган йирик ёғоч материалларни илишга йўл қўймаслик керак.

Иш тўхтатилганда конвейер (элеватор) занжирларида ёғоч материалларни қолдириш тақиқланади.

243. Ёғоч материалларни сақлаш майдони текисланган, тупроғи зичланган ва ерусти сувларини чиқариб юбориш тизими билан таъминланган бўлиши лозим.

Ҳар бир штабел учун нам усулда сақлашда баландлиги камида 15 sm, қуруқ усулда сақлашда эса камида 25 sm бўлган таглик тахталардан ташкил этилган асос тайёрланган бўлиши лозим.

Тупроғи бўш бўлган ҳудудларда таглик тахталар остига ёғоч тўшама ётқизилиши лозим.

244. Омборхоналарда сақланиши лозим бўлган ёғоч материаллар турлари бўйича (дарахт турлари ва ўлчамлари) сараланган бўлиши керак.

245. Ёғоч материаллари омборхонасида ёғоч материалларини механик шикастланишдан, ёрилиб кетишдан, замбуруғлар ва ҳашаротлар билан зарарланишдан, шунингдек ортиқча намланишдан муҳофаза қилиш чоралари кўрилиши лозим.

Ёғоч материаллар камида ойига бир марта кўздан кечирилиши керак.

246. Зич штабелларни тахлаш ва ажратиш ишлари грейферли кранлар, чангакли ва манипуляторли ушлагичлар билан жиҳозланган юклагичлар, ўзи ечиладиган строплар билан жиҳозланган чиғирлар, ёғоч ушлагичлар ва ишларни хавфсиз бажаришни таъминловчи бошқа мосламалар ёрдамида амалга оширилиши лозим.

247. Омборхонага келиб тушаётган думалоқ ёғоч материалларининг юқори томонига шартли белгили тамға туширилган бўлиши лозим.

248. Штабеллар ва қадоқларни тахлаш ҳамда ажратиш ишларида уларнинг устига чиқиш ва тушиш штабелнинг олд ёки орқа қисмидаги қия юза орқали ёки қўйма зинадан фойдаланган ҳолда амалга оширилиши лозим.

249. Думалоқ ёғоч материаллари штабелининг баландлиги унинг узунлигининг чорак қисмидан ортиқ бўлмаслиги ҳамда штабелга тахланаётган ёғочлар узунлигининг бир ярим бараваридан ошмаслиги лозим.

250. Штабел баландлиги қуйидагилардан ошмаслиги лозим:

қўлда тахлашда — 1,8 m;

чангакли юклагич ёрдамида тахлашда — 3 m;

кабелли кран ёрдамида тахлашда — 6 m;

кўприкли, минорали, портал ва харрак кранлар ёрдамида тахлашда — 12 m.

Баландлиги 7 m ва ундан ортиқ бўлган штабелларни шакллантириш ва ажратиш ишлари грейферлар ёрдамида амалга оширилиши лозим.

251. Думалоқ ёғоч материаллари штабелини тахлашда қуйидаги талабларга риоя қилиниши керак:

алоҳида ёғоч материаллар штабел чегарасидан 0,5 m дан ортиқ чиқиб турмаслиги;

қистирмалар штабелнинг бўйлама ўқига нисбатан симметрик равишда, ёғоч материаллар учидан ҳар икки томонда 1 m дан ортиқ бўлмаган масофада жойлаштирилиши;

штабел баландлиги бўйича қаторлар орасидаги қистирмалар бир вертикал текисликда жойлаштирилиши;

штабел бўйлаб қўйиладиган қистирмалар бир чизиқ бўйича жойлаштирилиши, уларнинг туташган жойлардаги учлари эса камида 1 m узунликда бир-бирини қоплаб туриши;

бир штабелга узунлиги ўртасидаги фарқ игнабаргли дарахтлар учун 1 m дан, баргли дарахтлар учун эса 0,5 m дан ошмайдиган думалоқ ёғоч материалларни тахлашга рухсат этилади;

қаторли штабелнинг учлари қияликка эга бўлиши лозим, бунда ҳар бир кейинги қатор олдингисидан ҳар икки томондан бир хода диаметри миқдорида қисқароқ қилиб тахланиши, ҳар бир қаторнинг четки ходалари эса қистирмалар учида тайёрланган, чуқурлиги қистирма қалинлигининг ярмидан ошмайдиган уяларга жойлаштирилиши;

зич қаторли ва боғламли штабеллар охирида ходаларнинг ўз-ўзидан думалаб кетишини олдини олувчи мосламалар бўлиши лозим. Бундай мосламалар мавжуд бўлмаганда штабел учлари ходаларнинг табиий думалаш бурчагига тенг қияликка эга бўлиши.

252. Темир йўл ёнидаги омборхоналарда бир хил узунликдаги думалоқ ёғоч материаллари бир штабелга тахланиши лозим.

253. Дарё бўйидаги омборхоналарда оқизиш учун мўлжалланган думалоқ ёғоч материалларни узунлиги ўртасидаги фарқ 2 m дан ошмаган ҳолда бир штабелга тахлашга рухсат этилади.

254. Чиғирлар ёрдамида зич тахланган ёғоч материаллари штабелларини шакллантириш жараёнида штабел устидаги ходимлар чиғир ишлаётган вақтда штабел четида турмасликлари ҳамда ҳаракатланаётган канатга 1 m дан яқин масофада келмасликлари лозим.

Илгаклари бўшатилган ёғоч материалларнинг тўплами тагидан канатларни тортишда эса ходимлар чиғирдан строплар узунлигидан кам бўлмаган масофада жойлашишлари керак.

255. Ёғоч материалларни кран билан зич ва боғламли штабелларга жойлаштиришда боғламларни тушириш пайтида ходимлар тахлаш жойидан камида 10 m масофада бўлишлари керак.

Боғламларни штабелга тахлаш жойига боришга, боғлам баландлиги 1 m дан ошмаган ҳолатга келтирилгандан кейин боришга рухсат этилади.

Боғламларни йўналтириш, қистирмаларни тўғрилашга фақат узунлиги 1,5 m дан кам бўлмаган чангакларда бажаришга рухсат этилади.

256. Ёғоч-тахта материалларни штабелларга тахлашда узун томони омборнинг транспорт ўтиш йўли бўйлаб жойлаштирилиши керак.

Ҳар бир штабел баландлиги бўйича ҳар 30 sm оралиқда кесими камида 125×125 mm бўлган горизонтал қистирмалар ўрнатиш орқали боғламларга ажратилган бўлиши лозим.

Қистирмаларнинг учлари штабел чегарасидан чиқиб турмаслиги лозим. Ёғоч материаллари омборхонага келиб тушган кундан бошлаб икки кун ичида штабелларга тахланиши керак.

Намлиги 25 % дан юқори бўлган ёғоч материаллари табиий қуритишни таъминловчи соябонлар остидаги штабелларда сақланиши лозим.

257. Қуруқ ёғоч материаллари штабелларини тахлаш, ажратиш ва қайта тахлаш ишларини ёмғир вақтида амалга оширишга йўл қўйилмайди.

258. Штабелларни тахлаш, ажратиш ва қайта жойлаштириш ишларида қуйидаги талабларга риоя қилиниши лозим:

қўшни штабелларда бир вақтнинг ўзида иш олиб бормаслик;

тахланаётган ёки ажратилаётган штабеллардан 10 m дан яқин масофада бўлмаслик;

қўшимча канатларни қўллаган ҳолда чиғир билан зич штабелни қулатишда унга 20 m дан яқин жойда турмаслик;

штабелларни тик равишда кесишга, ходаларни юмалатишга йўл қўймаслик.

259. Боғламли штабелларни чиғирлар билан ажратишда пастки қатордан боғламларни тортишга рухсат этилмайди.

Бунда, штабелларни поғонали усулда ёки қаторлар бўйича ажратиш усули қўлланилиши лозим.

260. Зич штабелларни чиғирлар ёрдамида ажратишда занжирли амортизаторлар, ёғоч ушлагичлар ва ишларни хавфсиз бажаришни таъминловчи бошқа мосламалар қўлланилиши лозим.

261. Зич ва боғламли штабелларни кранлар ёрдамида ажратишда кран томонидан строплар туширилаётган ва стропланган боғлам кўтарилаётган вақтда ходимлар штабел устида илдириш жойидан 10 m дан яқин масофада бўлмаслиги лозим.

262. Штабелга тахланаётган ёғоч материаллар қадоқлари бир хил баландликда бўлиши лозим. Вертикал қатордаги қадоқларнинг эни ҳам бир хил бўлиши керак.

Қадоқлар узунлиги ўртасидаги фарқ уларнинг ўртача узунлигининг 20 % дан ошмаслиги лозим.

263. Автоюклагичлар ёрдамида тахланадиган ёғочтахта материаллари штабелларининг баландлиги 7 m дан, кранлар ёрдамида тахланадиганлари 12 m дан, қўлда шакллантириладиганлари эса 4 m дан ошмаслиги лозим.

264. Штабелларни қўлда шакллантиришда штабел устида бир вақтнинг ўзида икки нафардан ортиқ ходимнинг ишлаши тақиқланади.

265. Тугалланган ҳар бир вертикал қадоқлар қатори автоюклагич ёки кран ёрдамида инвентар том билан ёпилиши лозим.

Қадоқларнинг алоҳида вертикал қатори устида тахталардан қўлда том шакллантиришга йўл қўйилмайди.

266. Фанер ва шпонлар штабелга таяниш жойларида жойлаштирилади. Таяниш жойларнинг асоси горизонтал бўйича текисланган ва табиий шамоллатишни таъминлаш учун полдан камида 0,2 m баланд бўлиши керак.

267. Фанер штабелининг баландлиги механизациялаштирилган тарзда тахлашда 5,2 m дан, қўлда тахлашда эса 1,5 m дан ошмаслиги лозим.

268. Фанер ва шпонларни девор ва устунларга зич қилиб тахлашга йўл қўйилмайди. Девор ёки устун билан штабел ўртасидаги масофа камида 0,8 m, қоплама билан штабел ўртасидаги масофа камида 1 m, ёритиш чироқлари билан штабел ўртасидаги масофа эса камида 0,5 m бўлиши лозим.

Кўндаланг қатордаги штабеллар орасидаги масофа камида 0,5 m, бўйлама қатордаги штабеллар орасидаги масофа эса камида 0,2 m бўлиши керак.

269. Штабеллардаги ёғоч материаллари қадоқлари игнабаргли дарахт ёғочидан тайёрланган, кесими 100×100 mm бўлган ёғоч брус-қистирмалар билан ажратилган бўлиши лозим.

270. Ёғоч плиткалар штабелларга полдан камида 0,1 m баландликка ва қуриш имкони бор бўлган жойларга тахланиши керак.

271. Плиталарни юклагичлар билан стопларга тахлаш баландлиги 4,5 m дан ошмаслиги керак.

Кранлар хизмат қиладиган механизациялаштирилган омборларда плиталарни стопларга 4,5 m дан юқори тахлашга рухсат этилади.

272. Оғирлиги 50 kg дан ортиқ бўлган алоҳида ёғоч материаллари қадоқларини қайта юклашда, шунингдек оғирлиги 50 kg гача бўлган ёғоч материаллар ёки қадоқларни 3 m дан ортиқ баландликка кўтаришда техника воситаларини қўллаш мажбурий ҳисобланади.

273. Автоюклагичлардан узунлиги 6 m дан кичик бўлган ёғоч материалларни ортишда ва штабеллашда фойдаланиш мумкин.

274. Омборхоналарда ёғоч материалларини кесиш ва ёриш ишлари учун чиқиндилардан мунтазам тозалаб туриладиган махсус жойлар ажратилган бўлиши лозим.

275. Ёғоч материаллари штабелини тахлашда кўтарилаётган қадоқдан унинг ҳаракат йўналишига қарши томонга камида 3 m узоқликда туриш керак.

Қадоқни йўналтириш ишларида дастаси узунлиги камида 1 m бўлган илгакдан фойдаланилиши лозим. Ушлаш мосламалари юк тўлиқ туширилгандан сўнг ечилиши керак.

Ёғоч материаллари қадоқи остидан строплар қадоқнинг ағдарилиб кетишига йўл қўймаган ҳолда қўлда тортиб чиқарилиши лозим.

276. Штабел четида ёки қадоқлар орасидаги қистирмалар учида туришга, шунингдек штабел устига чиқиш ёки ундан тушиш учун крандан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

277. Ёнғин хавфсизлиги талабларидан келиб чиқиб, бинолардан думалоқ ёғоч ва ёғоч материаллари штабелларигача бўлган масофа мос равишда камида 15 m ва 30 m бўлиши лозим.

278. Узунлиги транспорт воситаси кузови узунлигидан 2 m дан ортиқ бўлган ёғоч материаллари аравали тиркамалар ёрдамида ташилиши лозим.

279. Ёғоч материалларини транспорт воситасидан ташлаб тушириш ва уларни бир вақтнинг ўзида штабелга тахлашга йўл қўйилмайди.

280. Ёғоч материаллари транспорт воситаси кузовидан диаметри камида 15 sm бўлган махсус ёғоч материаллар орқали туширилиши лозим. Махсус ёғоч материалларнинг юқори учларида уларни транспорт воситаси кузовига маҳкам ўрнатиш учун махсус металл илгаклар бўлиши керак.

281. Кучли шамол (6 балл ва ундан юқори), жала қуйганда, қалин туман (кўриш масофаси 50 m дан кам) ёки қор ёғиши вақтида баландлиги 2 m дан ортиқ бўлган штабелларни тахлаш ва ажратиш ишларини амалга ошириш тақиқланади.

282. Боғламни илдириш ишлари якунлангандан сўнг юк илувчи юк ҳаракатланиш зонасининг қарама-қарши томонига камида 15 m масофага чекиниб, шундан кейин машинистга сигнал бериши лозим.

Кўтарилган юк илдириш жойидан 15 — 20 m масофага олиб кетилгандан кейингина навбатдаги боғламни илдиришга рухсат этилади.

Юк илувчининг штабел олдига қайтишига фақат юкни ушлаш мосламалари штабелга теггандан сўнг рухсат берилади.

283. Ёғоч материалларга антисептик билан ишлов берилгандан сўнг уларни елкаларда кўтариб ташиш тақиқланади.

Махсус кийим-бош ва ҳимоя воситалари (брезент куртка, шим, резина этик ва қўлқоплар) билан таъминланмаган ходимларни антисептик билан ишлов берилган ёғоч материаллари билан ишлашга йўл қўйилмайди.

284. Қум, чақиқ тош, шағал, керамзит, перлит, аглокорит ва шунга ўхшаш материалларни ортиш, тушириш ишлари чўмичли ёки грейферли экскаваторлар, турли хил кранлар, фронтал юклагичлар, конвейерлар, автоюклагичлар ёрдамида амалга оширилиши лозим.

285. Музлаб қотган юклар сочилувчанлик хусусиятини тиклаш ва тушириш ишларини таъминлаш мақсадида юмшатилиши лозим.

Бундай юклар қиш мавсумида музлаб қотишнинг олдини олишга қаратилган профилактик чоралар билан таъминланиши лозим, жумладан:

материални сувсизлантириш;

материал қатламларини музламайдиган қўшимчалар билан ажратиш;

материални гранула ҳолатига келтириш;

музлаб қотишни тўлиқ бартараф этмайдиган, бироқ музлаган масса мустаҳкамлигини камайтирувчи моддалар қўшиш.

286. Музлаб қотган юкнинг сочилувчанлик хусусиятини махсус иситиш хоналарида қиздириш орқали тиклаш катта энергия сарфини талаб қилади ва кенг қўллаш учун тавсия этилмайди.

287. Музлаб қотган материалларнинг сочилувчанлик хусусиятини тиклашнинг механик усуллари устувор ҳисобланади ҳамда бундай ишлар бурғилаб юмшатувчи машиналар, осма тебратма-юмшатувчи агрегатлар ва тебратма-зарбли машиналар ёрдамида амалга оширилиши мумкин.

288. Вагонларни туширишдан кейин қолиб кетган материаллардан тозалаш ишларида тебранишли қурилмалар, сиқилган ҳаво, газ ёки сув оқими орқали юкка динамик таъсир кўрсатувчи мосламалар, шунингдек чўтка ва кураклардан фойдаланилиши мумкин.

289. Доимий (стационар) тушириш машиналари ишлаётганда темир йўл платформалари ва ярим вагонларни тушириш фронти бўйлаб ҳаракатлантириш манёвр қиладиган чиғир ёки қурилма ёрдамида амалга оширилиши лозим.

290. Ярим вагонларнинг пастки люклари қўл ёки механик юритмали, ярим вагоннинг ҳар икки томони бўйлаб жойлаштирилган стационар порталларга осиб қўйиладиган махсус мосламалар ёрдамида ёпилиши лозим.

291. Барча турдаги тушириш машиналари ишлаётган вақтда қабул қилиш қурилмаси ичида ва ҳаракатланувчи таркиб кузовида бўлиши, шунингдек юк ортиш-тушириш пунктида темир йўл вагонлари ҳаракатлантирилаётганда манёвр қурилмалари иш ҳудудида бўлиш тақиқланади.

292. Баланд йўллар ва эстакадаларда юклаш бункерлари остидаги хавфли майдонлар кўрсатиб қўйилган бўлиши лозим.

293. Юклагич чўмичини штабелдаги материалга тезлик билан келиб уриш орқали тўлдириш тақиқланади.

294. Кўп чўмичли юклагичдан фойдаланишда қуйидагилар тақиқланади:

юклагични унинг паспортида кўрсатилган меъёрлардан ортиқ бўлган кўндаланг ёки бўйлама қияликка эга майдончада ҳаракатлантириш ва ишлатиш;

турли буюмлар билан тўсилиб қолган жойларда юклагичда ишлаш;

двигатель ишлаб турган вақтда шнек ва занжирдан ҳар қандай буюмларни олиб ташлаш;

бурилиш вақтида шнек айланишини ишга тушириш;

ишлаётган шнекка 1,5 m дан яқин масофада яқинлашиш.

295. Кўчма тасмали конвейерларни майдонча бўйлаб узоқ масофага ёки нотекис юзада ҳаракатлантиришга йўл қўйилмайди. Конвейерларни кўчириш вақтида электр узатувчи симлар ажратилган бўлиши лозим.

Конвейерлар жойлашган ўтиш ва ҳаракат йўллари конвейер габаритидан камида 1 m чиқиб турадиган соябонлар билан ҳимояланган бўлиши керак.

296. Кукунсимон ва чангсимон материалларни (цемент, гипс, оҳак) идишсиз ташиш юклаш ва ўзини ўзи тушириш қурилмалари билан жиҳозланган транспорт ва темир йўл воситаларида, шунингдек сув орқали ташишда цемент ташувчи кемалар ёрдамида амалга оширилиши керак.

297. Цемент, гипс ва кукунсимон оҳак қисқа масофаларга махсус контейнерлар орқали ташилиши мумкин.

298. Автоцемент ташувчилар силос туридаги омборхоналардан юклаш люклари орқали ёки ёпиқ темир йўл вагонларидан цемент қабул қилишда ўзини ўзи юклаш тизими орқали юкланиши лозим.

Тушириш ишлари автоцемент ташувчининг пневматик тизими ёрдамида амалга оширилади.

299. Вагон-цемент ташувчилар силос туридаги омборхоналардан юклаш люклари орқали юкланиши лозим. Юклаш ишлари тугагандан кейин люклар герметик тарзда ёпилиши керак.

Тушириш ишлари цементни қабул қилувчи объектнинг пневматик тушириш тизими орқали амалга оширилиши лозим.

300. Бункер типидаги вагон-цемент ташувчиларни бўшатиш ишлари ўз оқими билан амалга оширилиши лозим.

Тушириш жараёнида осилиб қолган материаллар тебраткич ёки узайтирилган дастакли махсус кураклар (темир косов) ёрдамида туширилиши керак.

Вагон цистернаси қопламасига (кувалда, лом ва бошқа воситалар билан) уриб юк қолдиқларини тушириш тақиқланади.

301. Тушириш ишлари якунлангандан сўнг вагон-цемент ташувчининг люк қопқоқлари белгиланган ҳолатгача ёпилиши лозим.

Вагоннинг юклаш ва тушириш люкларини очиқ ҳолда қолдириш тақиқланади.

302. Контейнерлар юклаш учун пневматик ёки гравитацион тизимлар, тушириш учун эса аэро-пневматик ёки материални тўлиқ ёки қисмлаб чиқариш имконини берувчи гравитацион тизимлар билан жиҳозланган бўлиши мумкин.

Контейнерлар металлдан ёки резина-кордли материаллардан тайёрланган юмшоқ конструкцияли бўлиши мумкин.

303. Цемент, оҳак кукуни ва бошқа кукунсимон материалларни темир йўлнинг ёпиқ вагонларидан туширишда сўрувчи ёки сўрувчи-ҳайдовчи турдаги туширгичлар қўлланилиши лозим.

304. Кукунсимон материалларни пневматик ташишда пневматик винтли ва оқимли насослар, пневматик камерали насослар, шунингдек аэрацион ташиш усулидан фойдаланилиши мумкин.

305. Ҳарорати 40 °С ва ундан юқори бўлган цементни қўлда тушириш ишларини амалга оширишга йўл қўйилмайди.

Махсус кийим-бош, респиратор ва чангга қарши ҳимоя кўзойнагисиз ходимларни кукунсимон материаллар билан ишлашга қўйиш тақиқланади.

306. Бункер типидаги вагонлар люклари ва ёпиқ вагонлар эшикларини очишда махсус ричаглардан фойдаланиш лозим.

Люк қопқоғи тушиб кетиши мумкин бўлган ҳудудда туриш тақиқланади.

307. Пневматик тушириш тизимига эга вагон-цемент ташувчиларнинг юқори люкларини ҳамда барча турдаги автоцемент ташувчилар люкларини очишга идиш ичида босим йўқлиги текширилгандан кейингина рухсат этилади.

308. Кукунсимон материаллар тўлдирилган цистернани таянч устунларга ўрнатишга фақат текис ва қаттиқ грунтли юзада ёки махсус қистирмалар қўлланган ҳолда рухсат этилади.

309. Цемент ташийдиган автоцистернадаги босимни 0,15 MPa дан ортиқ кўтариш тақиқланади.

310. Компрессорни қайтариш клапанисиз, хавфсизлик клапанисиз ёки ҳимоя қопламалари ечиб ташланган ҳолда ишлатишга йўл қўйилмайди.

311. Кукунсимон материаллар солинган контейнерларни темир йўл ва транспорт воситаларининг ҳаракатланувчи таркибига ортишда ходимларнинг платформа устида бўлишига йўл қўйилмайди.

312. Эстакаданинг цемент ва бошқа чангсимон материалларни ортиш ва тушириш жойларида вагон томида хавфсиз ишлаш учун тўсиқлар назарда тутилиши керак.

Тушириш ишлари вақтида ходимларнинг вагон ичида бўлиши тақиқланади.

313. Кукунсимон материаллар учун мўлжалланган пневматик туширгич ишлаётган вақтда сўриб олиш қурилмасига 1 m дан яқин келиб туришга рухсат этилмайди. Пневматик туширгичнинг чўктириш камераси атрофидаги бўш ҳудуд камида 0,8 m бўлиши лозим.

Сўриб-ҳайдайдиган туширгичнинг аралаштириш камерасида босим 0,14 MPa дан ошганда шнек узатмасининг электр двигатели ўчирилиши ва аралаштириш камерасига сиқилган ҳаво берилиши тўхтатилиши керак.

314. Пневматик винтли кўтаргич учун аралаштириш камерасидаги босим 0,14 MPa дан, пневматик винтли насос учун эса 0,2 MPa дан ошганда электр двигателини ўчириш ва сиқилган ҳаво берилишини тўхтатиш лозим.

Шундан сўнг аралаштириш камерасидаги босим вентил ёрдамида 0,25 MPa дан оширмаган ҳолда тартибга солиниб, транспорт қувури сиқилган ҳаво билан аралаштириш камерасидаги босим 0,03 — 0,05 MPa гача пасайгунга қадар пуфлаб тозаланиши лозим.

315. Ишлаб турган компрессорларни (тўлиқ автоматлаштирилганларидан ташқари) хизмат кўрсатувчи ходимлар назоратисиз қолдириш тақиқланади.

316. Темир-бетон конструкцияни ортишда унинг транспорт воситасидаги жойлашуви қурилаётган иншоотдаги ишчи ҳолатига мос ёки унга яқин бўлиши лозим.

Бундан колонналар, қозиқлар ва бошқа узун ўлчамли буюмлар мустасно бўлиб, улар транспорт воситасининг юк майдончасида горизонтал ҳолатда жойлаштирилиши керак.

317. Енгил бетондан тайёрланган, эгилишга мўлжалланмаган йирик ўлчамли конструкциялар, шунингдек қалинлиги 20 sm дан кам бўлган буюмлар ташиш учун вертикал ҳолатда ўрнатилиши лозим.

318. Темир-бетон конструкцияларини ташишда улар ишлаб чиқарувчи томонидан тегишли белгилари билан кўрсатилган жойларга ўрнатилган ёғоч тагликлар ва қистирмалар устига жойлаштирилиши лозим.

319. Темир-бетон конструкцияларини кўп қаватли қилиб ортишда тагликлар ва қистирмалар бутун штабел бўйлаб қатъий равишда бир вертикал чизиқда жойлаштирилиши лозим.

Тагликлар ва қистирмаларнинг эни камида 25 mm бўлиши ҳамда уларнинг қалинлиги ташилаётган буюмларнинг ушлаш ҳалқалари ва бошқа чиқиб турувчи қисмлари баландлигидан катта бўлиши керак.

320. Буюмлар билан транспорт воситаси бортлари ўртасидаги оралиқ камида 5 sm бўлиши лозим.

Қурилиш конструкцияларини транспорт воситасининг юк платформасига маҳкамлаш уларнинг ташиш жараёнида бўйлама ва кўндаланг силжишини, шунингдек ўзаро тўқнашиши ёки жойидан қўзғалишини истисно этиши керак.

321. Темир-бетон девор панелларини вертикал ҳолатда ташишда панеллар бутун таянч юзаси билан транспорт воситаси платформасига ётиши ёки бир-биридан 0,5 m дан ортиқ бўлмаган масофада жойлаштирилган тагликларга таяниши лозим.

322. Девор панеллари қия ҳолатда ташилганда уларнинг пастки ва ён юзалари ўзаро 0,5 m дан ортиқ бўлмаган масофада жойлаштирилган тагликларга таянтирилган бўлиши лозим.

323. Қоплама панеллари горизонтал ҳолатда ташилганда улар қотирилган деталлар жойлашган нуқталарга таянтирилган бўлиши лозим.

324. Вертикал ҳолатда ташилаётган панеллар икки томондан, қия ҳолатда ташилаётган панеллар эса оғирлик марказидан юқори қисмида бир томондан маҳкамланиши лозим.

325. Бир вақтнинг ўзида бир нечта панел ташилганда улар орасига панелларнинг ўзаро тегиши, шунингдек ташиш жараёнида урилиш ёки ишқаланиш натижасида шикастланишининг олдини олувчи ажратувчи қистирмалар ўрнатилиши лозим.

326. Темир-бетон қоплама ва ёпма плиталари горизонтал ҳолатда, қотирилган деталлар жойлашган нуқталарга таянтирилган ҳолда ташилиши лозим.

Плиталарни ташишда уларни қалинлиги монтаж илмоқлари баландлигидан 20 mm ортиқ бўлган тагликлар устига тахлаб жойлаштиришга рухсат этилади.

327. Юкни платформага маҳкамлаш учун диаметри 6 mm бўлган симли тортқилар ёки тортиш мосламаларига эга пўлат арқонлар, металл кассеталар ва турникетлар қўлланилиши лозим.

328. Қадоқларни транспорт воситалари кузовига ўрнатиш, уларни тушириш ва иш жойига узатишда ишларни хавфсиз бажаришни таъминловчи ўз-ўзидан тортиладиган ушлагичлар ёки қадоқнинг паст қисми остига киритиладиган кўтаргич мосламалар қўлланилиши лозим.

329. Юк кўтариш қобилияти 60 t бўлган ярим вагонларга майда донали девор материалларни бир-бирига зич 2 қават қилиб ўрнатиш жоиз.

330. Майда донали девор материалларини етказиб беришда қўлланиладиган барча юк ушлагич мосламалари юк кўтариш номинал имкониятидан 1,25 баробар ортиқ юк билан 10 дақиқа давомида синовдан ўтказилиши ҳамда ишларни хавфсиз бажаришга масъул ходим томонидан ҳар ой кўрикдан ўтказилиши керак.

331. Қадоқларни строплар билан иш жойларида тушириш ва кўтариш тақиқланади.

332. Ўсимлик маҳсулотларини омборга жойлаштириш (ғарамлаш) учун мўлжалланган майдонча горизонтал, бегона предметлардан тозаланган ҳамда кириш йўллари билан таъминланган бўлиши лозим.

Бундай майдонча ҳаво электр узатиш тармоқларидан электр узатиш тармоғи таянчлари орасидаги масофадан кам бўлмаган масофада, бинолардан эса камида 100 m узоқликда жойлаштирилиши керак.

Ғарамлаш ишлари якунлангандан сўнг омбор майдончаси периметри бўйлаб эни камида 3 m бўлган ҳайдалган йўлак билан ажратилган бўлиши лозим.

333. Тоғли ҳудудларда кичик ҳажмли ғарамларни қияликларда жойлаштиришга рухсат этилади. Бунда, транспорт воситаларининг манёвр қилиши учун мўлжалланган майдонча ғарам ҳудудида 6° дан ортиқ бўлмаган қияликка эга бўлиши ҳамда қиялик бўйича ғарамдан юқори қисмида жойлаштирилиши лозим.

Бундай майдончаларда транспорт воситаларининг ҳаракатланиш тезлиги 5 km/soat дан ошмаслиги керак.

334. Силос бостириш жойлари қудуқлар ва ичимлик суви ҳавзаларига бевосита яқин ҳудудларда, шунингдек электр узатиш тармоқлари остида жойлаштирилмаслиги лозим.

Силос бостириш жойларида кириш ва чиқиш йўлларининг қиялиги (хандақлар, уюмлар ва тепаликларда) 20° дан ошмаслиги керак.

335. Уюмлар ва тепаликлар ҳудуднинг горизонтал участкаларида жойлаштирилиши лозим.

Тоғли ҳудудларда хандақларни қияликларда жойлаштиришга рухсат этилади.

336. Қатлам намлиги машиналарнинг сирпаниб кетишига сабаб бўлиши мумкин бўлган ҳолларда, қуюқ туман шароитида (кўриш масофаси 50 m дан кам бўлганда), қор қоплами мавжуд бўлганда, ер қатлами музлаганда, шунингдек куннинг қоронғу вақтида қияликларда иш олиб бориш тақиқланади.

337. Транспорт воситаларини бўшатиш томонида хандақ чегаралари хандақ четидан камида 1 m масофада белгиланган бўлиши лозим.

Транспорт воситаларини бўшатиш томонида сақловчи брус ўрнатилган бўлиши керак.

Транспорт воситалари манёвр қилиши учун мўлжалланган майдонча қиялиги 6° дан ошмаслиги лозим.

Мазкур майдончада транспорт воситалари ҳаракат тезлиги 5 km/soat дан ошмаслиги керак.

338. Дарахтларнинг шох-шаббалари яқинида ишлаш учун мўлжалланган машина ва механизмлар ходимлар хавфсизлигини таъминловчи ҳимоя тўсиқлари билан жиҳозланган бўлиши лозим.

339. Транспорт воситалари ва трактор тиркамаларига яшил масса, уруғ, дон ва бошқа технологик маҳсулотларни ортишда, шунингдек маҳсулотларни сақлаш ёки сотиш жойларига ташишда кузовда одамларнинг бўлишига йўл қўйилмайди.

340. Транспорт воситасига идишсиз ортилган маҳсулотлар (сабзавотлар, мевалар, илдизмевали ўсимликлар) кузовнинг бутун майдони бўйлаб бир текисда жойлаштирилиши ҳамда кузов бортлари баландлигидан ошиб чиқмаслиги лозим.

341. Уруғ ёки похолларни ғарамлашда ёки пичанлашда қуйидаги хавфсизлик талабларига риоя этилиши керак:

а) ишларга баландликда ишлаш ҳуқуқига эга бўлган ходимлар қўйилиши, улар орасидан ғарамловчи тайинланиши ҳамда унга ишларни ташкил этиш ва хавфсизликни таъминлаш мажбурияти юклатилиши керак;

б) ходимлар қуйидаги соз ҳолатдаги воситалар ва шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланган бўлишлари лозим:

санчқилар (дастаси текис ва силлиқ, ёриқ ва ғудурсиз, қаттиқ турдаги қуруқ ёғочдан тайёрланган);

тираб қўйиладиган ёки арқонли нарвонлар;

200 kg статик юкламага мўлжалланган хавфсизлик арқонлари;

диаметри камида 14 mm ва узунлиги 2 m дан кам бўлмаган металл стерженлар;

сигнал воситалари (байроқча ва ҳуштаклар);

шахсий ҳимоя воситалари (қўлқоплар, ҳимоя кўзойнаклари ва этиклар);

в) ғарамлаш фақат куннинг ёруғ вақтида ва шамол тезлиги 6 m/s дан ошмаганда амалга оширилиш керак, чақмоқ чақиш пайтида ғарамлаш тақиқланади;

г) ғарамлашда бир пайтнинг ўзида ғарамловчилар сони 6 тадан ошмаслиги ва улар ғарам четидан 1,5 m дан яқин бўлмаган жойда бўлишлари керак;

д) ғарам баландлиги 2 m га етганда унинг атрофида эни 2 m ва қалинлиги 1 m бўлган (ходим ғарамдан тушиб кетган вазиятларда зарб кучини камайтириш учун) похол қатлами тўшаб чиқилиши керак;

е) ғарамлагич билан ғарамга похол узатилганда ғарамловчилар майдалагич панжарадан 3 m дан кам бўлмаган масофада бўлишлари керак;

ё) танаффус вақтида ғарамловчиларнинг ғарамда бўлишлари тақиқланади, ғарамлагичдан ходимларни ғарамга кўтариш ва ундан туширишда фойдаланишга йўл қўйилмайди;

ж) ғарамловчини ғарамга кўтариш ва туширишда ғарамнинг қуйи қисмига тескари томондан камида 1 m чуқурликда тик туширилган металл стержен билан боғланган, юқори қисмидан хавфсизлик арқонлари билан маҳкамланган тираб қўйиладиган ва арқонли нарвонлардан фойдаланиш керак;

з) ғарамни шакллантиришни тугатиш камида 2 нафар ғарамловчи билан амалга оширилиши керак.

Тугунларни ғарамга, пичан саройига ёки транспорт воситаси кузовига жойлаштириш уларни боғлаган ҳолда амалга оширилади. Бунда, тугунлар келишилган ҳолда узатилиши керак, тахловчилар ғарам четига (кузовга) 1,5 m гача яқин келмасликлари керак.

342. Идишларга солинмаган, қадоқсиз маҳсулотларни қўлда ортишда ходимлар транспорт воситаси кузовининг бир томонида, ортилаётган транспорт воситаси бортидан камида 2 m масофада туришлари керак.

343. Ғарамларни қўл билан ажратишда осилиб қолиши ва чиқиб қолишига йўл қўйилмаслиги керак. Улар тагида ишлаш тақиқланади.

344. Тартибга келтирилмаган ғарамни бир ёки бир нечта трактор ёрдамида судраб кўчириш ишлари олдиндан танланган ва тайёрланган ҳаракат йўналиши бўйича, масъул шахс раҳбарлиги остида амалга оширилиши лозим.

345. Юк ортиш ва тушириш ишларини амалга ошириш учун қўйилган транспорт воситаси ишончли тарзда тормозланган, двигатели ўчирилган ҳамда паст узатмага қўйилган бўлиши лозим.

Қишда транспорт воситаси ўз-ўзидан ҳаракатланиб кетишининг олдини олувчи чораларни кўрган ҳолда двигателни ўчирмасликка рухсат этилади.

346. Иссиқхоналарда юк ортиш-тушириш ишларини бажаришда ҳаво муҳитини зарарли чиқиндилар ҳамда заҳарли газлар билан ифлослантиришни истисно этувчи, меҳнатни муҳофаза қилиш талабларига жавоб берадиган машиналар, механизмлар ва агрегатлардан фойдаланилиши лозим.

347. Пестицидлар билан ифлосланган транспорт воситалари, идишлар ва махсус кийим-бошлар махсус рецептлар асосида зарарсизлантирилиши лозим.

348. Транспорт воситасининг тури мева-сабзавот маҳсулотларининг турига қараб танланиши керак.

349. Идишларга ортилган маҳсулотларни транспортда ташиш учун конвейер тасмаларининг ҳаракат тезлиги 1,2 m/s дан ошмаслиги керак. Тасма 0,2 m баландликдаги борт билан тўсилган бўлиши керак.

350. Мева-сабзавот маҳсулотларини омборхонага жойлашда қуйидаги асосий талаблар бажарилиши керак:

омборхонанинг чиқиб турган конструкцияларининг қуйи қисмидан уйманинг тепасигача бўлган масофа камида 0,8 m, штабел тепасигача эса камида 0,3 m бўлиши;

штабелдаги қутилар орасидаги масофа камида 0,02 m, қутили тагликлар орасидаги масофа камида 0,05 m бўлиши;

тўкиб жойлаштиришда маҳсулотлар баландлиги картошка учун 5 m, ўрамли карам ва сабзи учун 3 m, лавлаги учун 4 m, шолғом учун эса 3,5 m дан ошмаслиги;

идишларда жойлаштириш баландлиги картошка, ўрамли карам ва лавлаги учун 4,6 m, сабзи, шолғом, олма ва нок учун 5,0 m, помидор, узум ҳамда полиз экинлари учун эса 4,5 m дан ошмаслиги;

контейнерларга жойлаштириб сақлаш бўлмаларига ортишда 1 m ҳажмга тўғри келадиган юк миқдори картошка учун 0,5 t, ўрамли карам учун 0,3 t, сабзи учун 0,345 t, лавлаги учун 0,46 t, шолғом учун 0,38 t, олма ва нок учун 0,29 t ҳамда полиз экинлари учун 0,4 t дан ошмаслиги.

351. Картошка ва сабзавотларни уюм қилиб сақлаш учун майдончалар режа асосида бўлиши ва зовурлар, ариқлар, атмосфера ёғингарчиликларини чиқариб ташлаш учун ёмғир қабул қилгичлар билан жиҳозланган бўлиши керак.

352. Ун, шакар, ёрма, дон ва бошқа маҳсулотлар учун идишсиз сақлашга мўлжалланган силослар, бункерлар, фильтрлар, ўтказгич қувурлар ва бошқа ускуналар ёнмайдиган ёки қийин ёнадиган материаллардан тайёрланиб, статик электрдан ҳимояланиш учун барча пўлат элементлари бўлиши керак.

353. Ун, ёрма, дон, шакар ва шу каби маҳсулотлар идишсиз ёки идишларда сақланганда, сақлаш бинолари полида тўпланган чанг ҳар бир иш сменасида камида бир марта тозаланиши керак. Деворлардаги чанг эса унинг йиғилиш даражасига қараб мунтазам равишда тозалаб турилиши лозим.

Идишсиз сақланадиган ун ва ёрма сақлаш сиғимлари чангни сўриб чиқариш ва ҳавони тозалашга мўлжалланган, фильтрлар билан жиҳозланган аспирация тизимига уланган бўлиши керак.

354. Оғирлиги 50 kg гача бўлган қутилар, 70 kg гача бўлган қоплар, шунингдек экстракт ёки сочилувчан маҳсулотлар солинган бочкалар қўлда тахланганда штабел баландлиги 2 m дан ошмаслиги лозим.

Ёғ маҳсулотлари жойланган бочкаларни тахлашда эса штабел баландлиги камида хавфсизликни таъминлаш мақсадида 1,5 m дан ошмаслиги керак.

355. Оғирлиги 50 kg гача бўлган қутидаги юклар механизация ёрдамида тахланганда штабел баландлиги 3,6 m дан, 70 kg гача бўлган қопли юкларда 3,8 m дан, учқун чиқарувчи моддаларда 1,5 m дан, экстрактли бочкаларда 2,5 m дан, сочилувчан ашёли бочкалар жойлаштирилганда эса 3,0 m дан ошмаслиги керак.

356. Қадоқланмаган қутилар ва қопдаги юкларни штабелга боғлаган ҳолда тахлаш керак.

Штабелларнинг мустаҳкамлиги учун ҳар 2 қатор қутилардан кейин тахтача қўйиш, ҳар 5 қатор қоплардан кейин тахталар қўйиш лозим.

Қоғоз қоплардаги юкларни тахлаш ҳар бир қатор орасига тахтали қистирмалар қўйган ҳолда амалга оширилиш керак.

357. Штабелга қопларни қўлда тахлашда 8 қатордан ошмаган ҳолда, механизация ёрдамида кўпи билан 12 қатор қилиб жойлаштириш керак.

358. Мевали қутиларни тагликларга жойлашда штабел узунлиги 10 m дан, баландлиги эса 4 m дан ошмаслиги керак.

Мева ва сабзавотли қутиларни қўлда штабелларга тахлашда 1,5 m баландликкача ўрнатишга рухсат этилади.

359. Бочкалар штабелларга горизонтал (ётиқ) ҳолатда, кесилган пирамида шаклида ва кўпи билан 3 қатор қилиб тахланиши лозим. Ҳар бир қатор орасига тахтали қистирмалар қўйилиши, шунингдек барча четки қаторлар поналар билан маҳкамланиши керак.

Бочкаларни тик ҳолатда тахлашга эса кўпи билан 2 қаторгача рухсат этилади. Бунда, қаторлар ўртаси тахта қалинлигидаги қистирмалар билан ажратилиши ва мустаҳкамланиши лозим.

360. Оғирлиги 100 kg гача бўлган кичик ўлчамли бочкаларни ётиқ ҳолда 6 қатор қилиб, оғирлиги 100 дан 150 kg гача бўлганда кўпи билан 4 қатор тахлашга рухсат этилади.

361. Баландлиги 2,5 m дан ортиқ бўлган қутилар ҳамда икки ва ундан ортиқ қатор қилиб тахланган бочкалар штабеллари тўсиқлар билан ўралган бўлиши керак. Бунда, тўсиқ билан штабел ўртасидаги масофа 1,5 m дан кам бўлмаслиги лозим.

362. Юк ташишга мўлжалланган қўл аравачалари соз, мустаҳкам ва бошқаришга қулай, шунингдек жойлаштирилган юкларнинг барқарорлигини таъминловчи ечиладиган ёки маҳкамланган мосламалар ҳамда уларни қулай ҳаракатлантириш учун тутқичларга эга бўлиши лозим.

363. Уч ёки тўрт ғилдиракли аравачаларга юклар аравача платформаси чегарасидан ташқарига чиқмайдиган тарзда жойлаштирилиши керак.

Аравача платформаси ташилаётган юк турига мос шаклда бўлиши, зарур ҳолларда эса юкларни маҳкамлаш учун махсус мосламалар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

364. Оғирлиги 300 kg гача бўлган юкни аравачаларда ташишда олдинги ғилдираклари бошқариладиган бўлиши керак.

365. Юкларни аравачаларда ташишда қуйидаги талабларга риоя қилиниши лозим:

юк аравача платформасида ҳаракат вақтида тушиб кетиш хавфини келтириб чиқармайдиган тарзда текис ва барқарор жойлаштирилиши;

аравача унинг юк кўтариш қобилияти доирасида юкланиши;

аравача юкланган ёки юксиз ҳолатда 5 km/soat дан ортиқ тезликда ҳаракатланмаслиги;

аравача бортлари ёпиқ ҳолатда бўлиши, тиргаклари эса илгак ўймаларига мустаҳкам ўрнатилган бўлиши;

аравачани кузатиб бораётган ходим аравача ҳаракатланиши вақтида тор жойлар, дарвозалар ва эшик ораларида қисилиб қолиш хавфини олдини олиш мақсадида аравача ёнида юрмаслиги.

366. Иш бошлашдан олдин аравачанинг созлигига ишонч ҳосил қилиш керак. Носоз аравачалардан фойдаланиш тақиқланади.

367. Қиялиги пастга қараб йўналган полда юкларни кўчиришда ходим аравача орқасида ҳаракатланиши керак.

Гидравлик аравачани тўхтатиш зарурати юзага келганда, бундай ҳаракатни юкни туширган ҳолда амалга оширишга рухсат этилади.

368. Баланд штабелга жойланган юкни бошқа жойга кўчиришда штабелни ушлаб туриш учун иккинчи ходимни жалб этиш керак.

369. Аравачанинг белгиланган юк кўтариш қобилиятидан ортиқ юкни кўтариш ёки бошқа жойга кўчириш тақиқланади, шунингдек аравача рамасининг ҳаракатланиш зонасида ҳамда юк ҳаракатланадиган йўлда одамларнинг бўлишига йўл қўйилмайди.

370. Бочкаларни бошқа жойга кўчириш учун мўлжалланган аравачалар дастасининг уч қисми сақловчи тутқичлар билан жиҳозланган бўлиши, шунингдек юк аравачадан ағдарилиб кетиши ёки силжиши ҳолатларида қўлни ҳимоя қилиш учун махсус мосламага эга бўлиши керак.

371. Иш тугагандан сўнг аравача текис майдончага ўрнатилиши керак.

Гидравлик аравачанинг рамаси горизонтал ҳолатга туширилган бўлиши керак.

Аравачанинг ўз-ўзидан ҳаракатланиб кетмаслик чоралари кўрилиши керак.

372. Турар жой бинолари ичида жойлашган ёки уларга туташ қурилган ташкилотларда юкларни ортиш ва тушириш ишлари турар жой биносининг деразалари ва ерости тоннеллари мавжуд бўлмаган ён томонидан ёки махсус ортиш хонасига эга бўлган магистрал томондан амалга оширилиши керак.

373. Баландлиги 1,5 m дан ортиқ бўлган ёки маршлар сони биттадан ортиқ зиналарга эга ертўла ва ярим ертўла хоналарида жойлашган дўконларда юкларни бевосита омборхонага тушириш учун люклар ва траплар жиҳозланган бўлиши керак.

374. Транспорт воситаси юк ортиш ва тушириш ишларини амалга ошириш учун бино яқинига қўйилганда, бино билан транспорт воситаси кузовининг орқа борти ўртасида камида 0,8 m масофа сақланиши керак.

375. Ҳудуд иқлимига боғлиқ ҳолда жойлашувига ва дўконнинг савдо майдони ўлчамига боғлиқ ҳолда юк тушириш платформалари иситилмайдиган ёки иситиладиган хоналарда соябон остида жойлашиши керак.

Соябонлар юк тушириш платформасини тўлиқ ва транспорт воситаси кузовининг 1 m қисмини ёпиши керак.

376. Идишлар, контейнерлар, тагликлар ва бошқа юкни қадоқлаш воситалари қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

идишлар тоза ва соз ҳолатда бўлиши, уларда осилиб турган михлар, симлар ёки пўлат тасмалар, шунингдек шикастланишлар, тешиклар, ғадир-будурлар, тугунлар, қийшайишлар ва бошқа нуқсонлар бўлмаслиги лозим;

михларнинг чиқиб турган учлари қайрилган ва ёғоч ичига киритилган, скобаларнинг учлари эса қайрилган ҳамда ёғочга зич қисилган бўлиши керак;

қулфловчи ва қайд этувчи қурилмалар юк ортиш-тушириш, ташиш ва жойлаштириш ишлари вақтида ўз-ўзидан очилиб кетмаслиги лозим;

штабелга жойлаштириладиган идишлар ягона конструкция ва ўлчамдаги қайд этувчи қурилмалар билан жиҳозланган бўлиши керак;

қутилар стандарт ёки намунавий ҳамда белгиланган мақсадга мувофиқ бўлиши лозим;

бочкалар тоза бўлиши, уларда тешиклар, чуқурлар, қавариқлар ёки синган михпарчинлар мавжуд бўлмаслиги керак;

қоплар бутун ва тоза бўлиши, уларнинг чокларида ўтказиб юборилган тикишлар бўлмаслиги лозим;

қути ва устунчали тагликлар кўп қаватли штабеллашда барқарорликни таъминлаш учун фиксаторлар билан жиҳозланган бўлиши ҳамда улар юк кўтариш қобилиятининг камида тўрт бараварига тенг юкламага бардош бериши лозим.

377. Электр таль ёрдамида юк кўтаришда илгак ҳалқасини чекка ҳолатгача, яъни ўчиргичга етгунча олиб бориш, шунингдек ўчиргичдан автоматик тўхтатиш воситаси сифатида фойдаланиш тақиқланади.

378. Оғир вазнли, бироқ ўлчами катта бўлмаган юкларни бино зиналари бўйлаб кўчиришга зинапояларга ётқизилган тахталар устидан трос ёрдамида рухсат этилади.

Зинапоя бўйлаб юқорига кўтарилаётган юкнинг орқасида, шунингдек трос ёрдамида пастга туширилаётган юкнинг олдида туриш тақиқланади.

379. Оғир вазнли юкларни горизонтал юза бўйича ғўла ёрдамида кўчиришга рухсат этилади. Бунда, кўчириш йўли барча бегона предметлардан тозаланиши керак.

Ғўлаларни юк тагига келтириш учун лом ёки домкратлар қўлланилади.

Юк ағдарилиб кетмаслиги учун юкнинг олди қисмига қўшимча ғўлалар қўйиш керак.

380. Юкни қия текислик бўйлаб туширишда унинг ўз оғирлиги таъсирида юмалаб ёки сирпаниб кетиши, шунингдек ағдарилиб кетиши эҳтимолини бартараф этувчи зарур чоралар кўрилиши лозим.

381. Қовушқоқ нефть маҳсулотларини ташиш учун мўлжалланган транспорт воситалари (ҳам темир йўл, ҳам транспорт воситалари), юк туширишни таъминлаш учун иситиш тизими билан жиҳозланиши керак.

382. Нефть маҳсулотларини транспорт воситаларига қуйиш, ундан тўкиш насослар ёрдамида ёки резервуардаги ва транспорт воситасидаги суюқлик сатҳлари фарқи ҳисобига ўз оқими билан олиб борилади.

383. Нефть маҳсулотлари шу турдаги маҳсулот сақланаётган резервуарларга қуйилиши керак.

384. Битта стоякдан фақат этилланган бензин ёки фақат этилланмаган бензин, керосин ва дизель ёнилғисини қабул қилиш учун фойдаланишга рухсат этилади. Резервуарлардан келувчи қувурлар бевосита стояк олдида жойлашган жўмракка ҳамда жўмракли тароққа (гребёнка) уланган бўлиши лозим.

385. Ёнилғини омборларда сақлашда буғланиш орқали йўқотишларнинг олдини олиш мақсадида газ фазаси ҳажмини камайтириш, тўлдириш жараёнида буғ-ҳаво аралашмасининг атмосферага чиқиб кетишига йўл қўймаслик, мақбул ҳарорат режимини таъминлаш ҳамда бошқа зарур чоралар кўрилиши керак.

386. Сиғимни нефть маҳсулотлари билан тўлдиришда нефть маҳсулотларининг ҳарорат таъсирида ҳажми ўзгариши ҳисобга олиниши лозим. Шу муносабат билан сиғимнинг 2 % дан 5 % гача қисми тўлдирилмасдан қолдирилиши керак.

387. Нефть маҳсулотлари идишларда сақланганда омборхоналар ёнғинга бардошли материаллардан қурилган бўлиши ҳамда енгил алангаланувчи маҳсулотлар учун ҳар бири 200 m² дан ошмайдиган, чақнаш ҳарорати 45°С дан юқори бўлган маҳсулотлар учун эса ҳар бири 1000 m³ дан ошмайдиган алоҳида секцияларга бўлинган бўлиши керак.

388. Ҳажми 200 l бўлган пластик сурков мойли ёғоч бочкалар темир йўл вагонларига икки қават қилиб, кичик ҳажмли бочкалар эса уч қават қилиб юкланиши керак. Бунда, биринчи ва иккинчи қаватдаги бочкалар ён томони билан, учинчи қаватдагилари эса тиқинлари юқорига қаратилган ҳолда жойлаштирилади.

389. Вагонга 50 l ва 100 l ҳажмдаги бочкалар юкланганда, барча бочкалар ён томони билан жойлаштирилиши керак.

390. Бочка қаватлари орасига тахта тўшамалар қўйилиши, ётқизилган бочкалар эса қистирмалар ёрдамида маҳкамланиши лозим.

391. Транспорт воситаси кузовига бочкалар юкланганда, улар тиқинлари юқорига қаратилган ҳолда ён томони билан жойлаштирилиши ва ташиш вақтида қўзғалмаслиги учун мустаҳкам маҳкамланиши керак.

392. Омборхоналарда мойлар ва пластик мойлар стеллажларда уч қаватдан ортиқ бўлмаган ҳолда, штабель узунаси бўйича эса 10 тадан кўп бўлмаган бочкаларда сақланиши керак.

Бочкалар остига ёғоч қистирмалар қўйилиши ҳамда стеллажлар орасида камида 1,8 m кенгликда ўтиш йўли таъминланиши лозим.

393. Оғирлиги 100 kg гача бўлган бочкаларни ва ходаларга 30° дан кўп бўлмаган қияликда ётқизилганда транспорт воситасига қўлда ортишга рухсат этилади.

394. Нефть маҳсулотлари билан тўлдиришдан олдин цистерна кўздан кечирилиши, унинг ускуналари соз ҳолатдалиги, зулфинлари, нафас олиш клапанлари, қопқоғининг зичлиги ҳамда ичида қолдиқ моддалар мавжуд эмаслиги текширилиши керак.

Цистерна ва тўлдириш учун ажратилган транспорт идиши фақат бир хил турдаги нефть маҳсулотини ташиш ва сақлаш учун ишлатилиши лозим.

395. Омбордан бензин, дизель ёнилғиси ва мойлар биринчи навбатда камроқ тўлдирилган ҳамда узоқ муддат сақланаётган резервуарлардан берилиши керак.

396. Бочкаларнинг қуйиладиган тешиклари мой-бензинга бардошли резинадан ёки махсус картондан ишланган қистирмали металл тиқинлар билан беркитилиши керак.

397. Нефть маҳсулотлари сақланган бўш идишлар штабелларга узунаси бўйича 10 m дан ошмайдиган, эни 6 m ва баландлиги 2 m қилиб жойлаштирилиши керак.

Штабелнинг юқори қисми билан омборхона бостирмаси конструкциясининг чиқиб турган қисми ўртасида камида 0,5 m масофа сақланиши лозим.

Штабеллар девордан камида 1 m масофада жойлаштирилиши, штабеллар орасидаги узилиш камида 2 m, штабелдаги ҳар икки қатор бочкалар ораси эса камида 1 m бўлиши керак.

398. Нефт-битумлар идишларда (крафт қоплар, тахтали ёки металл бочкалар, бошқа майда идишлар ёки махсус контейнерларда) ташилиши керак.

Юк ортиш ва тушириш ишлари автоюклагичлар ҳамда юк кўтариш кранлари ёрдамида амалга оширилиши лозим.

Бункерли вагонлар ва темир йўл цистерналаридан битумни тушириш, унинг оқувчанлигини таъминлаш мақсадида махсус тизим орқали қиздирилгандан кейин амалга оширилади.

399. Битумни қиздириш учун буғ, газ, мой ёки электр ёрдамида ишлайдиган қиздириш тизимларидан фойдаланиш мумкин.

400. Нефть маҳсулотларини тўкиш ва қуйиш ишларини амалга ошириш тартиби, шунингдек резервуарлар, транспорт воситалари ҳамда идишларни эксплуатация қилиш электростатик учқунлар юзага келиши хавфсизлиги талабларига мувофиқ бўлиши керак.

401. Тиниқ нефть маҳсулотларини эркин оқим усулида қуйиш жараёнида резервуар ва цистерналарда статик электрланиш ҳосил бўлиши мумкин, бу эса электр разряди натижасида аланга юзага келишига ёки нефть маҳсулотларининг ҳаво билан аралашмаси портлашига сабаб бўлиши мумкин, шу сабабли цистерна, резервуар ва бошқа сиғимларга нефть маҳсулотларини эркин оқим билан қуйиш тақиқланади.

402. Суюқ нефть маҳсулотларини қуйишда қуйиш шлангининг патрубкаси сиғимнинг туб қисмигача туширилиши керак.

403. Статик электрланишнинг олдини олиш мақсадида эстакаданинг барча металл қисмлари, қуйиш учун мўлжалланган телескопик қувурлар, шланглар ва учликлар, шунингдек қуйиш ва тўкиш ишлари вақтида резервуарлар ҳамда цистерналар ерга уланган (ерлатилган) бўлиши керак.

404. Нефть маҳсулотлари омборлари стерженли, тросли ва тўрсимон турдаги яшин қайтаргичлардан фойдаланилган ҳолда яшиндан ҳимоя қилиш тизими билан жиҳозланган бўлиши керак.

405. Цистерна ва резервуарлар қопқоқларини очиш, шунингдек қуйиш ёки олиш қувурчалари учликларини киритиш ишлари эҳтиёткорлик билан ва зарба бермасдан амалга оширилиши керак.

406. Зиналар, тутқичлар, майдончалар, майдончалар тўсиқлари, цистерналар ва резервуарлар хизмат кўрсатувчи ходимларнинг меҳнат хавфсизлигини таъминлайдиган соз ҳолатда бўлиши керак.

407. Нефть маҳсулотлари билан ишлаш жараёнида очиқ оловдан фойдаланиш ва чекиш тақиқланади. Иситиш тизими ишончли ҳимояланган ҳолларда суюқ битумларни қиздириш учун электр иситгичлардан фойдаланишга рухсат этилади.

408. Темир йўл транспорти юк ортиш ва тушириш ишларини амалга ошириш учун қўйилганда, у бошмоқлар ёрдамида ишончли равишда тўхтатилган бўлиши ҳамда ишлар олиб борилаётган ҳудудга бошқа ҳаракатланувчи таркибнинг кириб келмаслиги бўйича чоралар кўрилиши керак.

Нефт-битумли бункер вагонларни тушириш жараёнида ходимларнинг бункерни ағдариш ҳудудида бўлиши тақиқланади.

409. Нефть маҳсулотларини тўшама (стеллаж) устида идишларда сақлашда уларни қуёш нурларининг тўғридан-тўғри таъсиридан ҳамда ёғингарчиликлардан ҳимоя қилиш керак.

Нефть маҳсулотларини очиқ жойларда сақлашга фақат ёнғинга чидамли материаллардан тайёрланган соябонлар остида рухсат этилади.

410. Нефть маҳсулотлари омборлари ва қайта ортиш пунктлари портлашдан ҳимояланган электр ёритгичлар билан жиҳозланган бўлиши, шунингдек уларни ёқиш ва ўчириш вақтида ҳавода портлаш хавфига эга ёнилғи-ҳаво аралашмаси мавжуд эмаслиги таъминланиши керак.

411. Нефть маҳсулотлари билан хавфсиз ишлаш ёпиқ хоналарда ҳаво муҳитини доимий назорат қилиш ҳамда нефть маҳсулотлари буғларининг юқори концентрациясини бартараф этувчи самарали шамоллатиш (вентиляция) тизими орқали таъминланиши керак. Ҳаво вентиляторларининг узатмалари эса ёнғин ва портлашдан ҳимояланган бўлиши лозим.

412. Ишчи кийим енг учларининг тугмалари тақилган ёки боғланган, кийимлар йиғиштирилган ва ҳилпираб турмайдиган ҳолатда бўлиши, сочлар бош кийим ичига олинган, бош кийим эса бошга зич ёпишиб туриши керак.

413. Шахсий ҳимоя воситалари (қўлқоп, кўзойнак, респиратор), иш қуроллари ҳамда мосламалар иш бошлашдан олдин текширилиши, улар ишга яроқсиз ёки носоз ҳолатда аниқланган тақдирда эса соз ва хавфсиз воситаларга алмаштирилиши керак.

414. Доимий иш майдончасида иш бажарилганда иш жойида:

юк ортиш ва тушириш майдончалари ҳамда ўтиш жойлари тирбанд қилинмаслиги, майдонча ва ўтиш жойларида тешиклар, чуқурликлар, бегона жисмлар ва сирпанчиқ жойлар бўлмаслиги керак (сирпанчиқ жойларга қум сепилиши керак);

ертўла ва ярим ертўлада жойлашган омборхоналарнинг люклари, траплари, кўтаргичлар соз ҳолатда бўлиши керак;

ишлар олиб бориладиган жойларнинг ёритилганлиги ишларни хавфсиз олиб бориш учун етарли бўлиши керак;