Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодексининг 161-моддасига мувофиқ ва бюджет ҳисобини давлат секторида бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандартлари билан мувофиқлаштириш мақсадида буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (1-сонли БҲС)»Ҳисоб сиёсати, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2016 йил 12 декабрдаги 91-сон «Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (1-сонли БҲС) «Ҳисоб сиёсати»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2853, 2016 йил 27 декабрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2016 й., 52-сон, 610-модда) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (1-сонли БҲС) «Ҳисоб сиёсати, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар» (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) бюджет ташкилотлари, давлат мақсадли жамғармалари ҳамда бошқа бюджетдан ташқари жамғармалар (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) томонидан ҳисоб сиёсатини танлаш ва қўллаш, ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришларни, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларни ва хатоларни тузатишни ҳисобга олиш тартибини белгилайди. Мазкур Стандарт бюджет ҳисобининг бошқа стандартлари билан биргаликда қўлланилади.

1. Мазкур Стандартда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

амалга ошириб бўлмайдиган ҳолатлар — ташкилотлар бюджет ҳисоби стандартларида белгиланган талабни қўллашга қаратилган барча саъй-ҳаракатларни амалга оширганидан сўнг ҳам ушбу талабни қўллай олмаса, мазкур ҳолат амалга ошириб бўлмайдиган ҳолат ҳисобланади;

бюджет ҳисоби — бюджет тизими бюджетларини ижро этишда ҳисобга олинадиган, пулда ифодаланган активлар ва мажбуриятларнинг, шунингдек, мазкур активлар ва мажбуриятларни ўзгартирувчи операцияларнинг ҳолати тўғрисидаги ахборотни тўплаш, рўйхатдан ўтказиш ва умумлаштиришнинг тартибга солинган тизими;

ҳисоб сиёсати — бу ташкилотлар томонидан бюджет ҳисобини юритиш, молиявий ҳисоботларни тайёрлаш ва тақдим этиш жараёнида қўлланиладиган аниқ тамойиллар, асослар, шартли қоидалар, меъёрлар ҳамда амалий усуллар мажмуасидир;

ҳисоб баҳосидаги ўзгариш — активлар ва мажбуриятларнинг жорий ҳолати ҳамда улар билан боғлиқ кутилаётган келажакдаги фойда ва мажбуриятларни баҳолаш натижасида активнинг ёки мажбуриятнинг баланс қийматига ёки активнинг фойдали хизмат даврига киритилган тузатишдир. Ҳисоб баҳосидаги ўзгаришлар активлар ва мажбуриятларга доир янги ахборот олиниши ёки янги ҳолатлар юзага келиши натижасида амалга оширилади ва шу сабабли бу ўзгаришлар хатоларни тузатиш ҳисобланмайди;

олдинги давр хатолари — бу молиявий ҳисоботдаги ўтказиб юборишлар ёки нотўғри кўрсатишлар бўлиб, қуйидаги ишончли маълумотлардан нотўғри фойдаланиш ёки фойдаланмаслик натижасида юзага келади:

а) кўрсатилган даврлар учун молиявий ҳисоботлар тақдим этишга рухсат берилганда мавжуд бўлган;

б) молиявий ҳисоботларни тайёрлаш ва тақдим этишда қабул қилиниши ва ҳисобга олиниши асосли бўлган.

Бундай хатоларга математик хатолар, ҳисоб сиёсатини қўллашдаги хатолар, фактларни эътиборсиз қолдириш ёки нотўғри талқин қилиш ва фирибгарлик таъсири киради;

перспектив қўллаш — ҳисоб сиёсати ўзгарган санадан кейин содир бўладиган операциялар, бошқа ҳодисалар ва ҳолатларга нисбатан янги ҳисоб сиёсатини қўллаш ҳамда ҳисоб баҳосидаги ўзгаришнинг таъсирини ушбу ўзгариш таъсир кўрсатадиган жорий ва келгуси даврларда тан олиш;

ретроспектив қўллаш — бу янги ҳисоб сиёсатига мувофиқ ўтган даврларда содир бўлган операциялар, бошқа ҳодисалар ва ҳолатларга ҳам шу сиёсат аввалдан қўлланганидек амал қилишдир;

ретроспектив қайта ҳисоблаш — бу олдинги даврдаги хатоларни тузатиш учун молиявий ҳисоботлар кўрсаткичларининг тан олиниши, баҳолаши ва очиб беришини хатолар олдиндан бўлмаганидек қайта ҳисоблашдир.

2. Мазкур Стандартнинг мақсади ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришларни, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларни ва хатоларни тузатишни ҳисобга олиш ва ёритиб бериш билан биргаликда ҳисоб сиёсатини танлаш ва ўзгартириш мезонларини белгилашдан иборатдир.

3. Мазкур Стандарт ташкилотларнинг молиявий ҳисоботларига бўлган ишончлилик даражасини ва маълум бир даврийликдаги молиявий ҳисоботларни, шунингдек, бошқа ташкилотларнинг молиявий ҳисоботларини ўзаро солиштириш даражасини оширишга мўлжалланган.

4. Мазкур Стандарт ташкилотларда ҳисоб сиёсатини танлаш ва қўллашда, шунингдек ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ва олдинги давр хатоларини тузатишларни ҳисобга олишда қўлланилади.

5. Муайян операцияга, ҳодиса ёки ҳолатга нисбатан тегишли бюджет ҳисоби стандарти қўлланилган тақдирда, ҳисобнинг мазкур объекти бўйича қўлланиладиган ҳисоб сиёсати ёки унинг қоидалари ўша бюджет ҳисоби стандартини қўллаш орқали белгиланади.

6. Бирор келишув, ҳодиса ёки ҳолатга аниқ тааллуқли бўлган бюджет ҳисоби стандарти мавжуд бўлмаганда, ташкилотнинг раҳбарияти қуйидаги хусусиятларга эга бўлган ахборотни таъминлайдиган ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқиш ва қўллашда профессионал мулоҳазага таяниши лозим:

а) фойдаланувчиларнинг қарор қабул қилиш эҳтиёжларига мос келиши;

б) ишончли бўлиши (ташкилотнинг молиявий ҳолати, молиявий фаолияти натижаларини ва пул маблағлари ҳаракатини ҳаққоний акс эттирадиган, келишувлар, бошқа ҳодисалар ва ҳолатларнинг юридик шаклини эмас, балки иқтисодий моҳиятини акс эттирадиган, эҳтиёткорлик тамойилига мувофиқ бўладиган, барча муҳим жиҳатлар тўлиқ бўлган молиявий ҳисоботлар).

7. Ташкилот раҳбарияти мазкур Стандартнинг 6-бандида тавсифланган қарорни қабул қилишда қуйидаги манбаларга эътибор бериши ва уларнинг қўлланишини кўриб чиқиши лозим:

а) ўхшаш ва алоқадор масалаларни қамраб олувчи бюджет ҳисоби стандартларидаги талаблар;

б) бюджет ҳисоби стандартларида келтирилган активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатларнинг таърифлари, тан олиш ва баҳолаш мезонлари.

8. Агар бюджет ҳисоби стандарти турли сиёсатлар қўлланиши мумкин бўлган кўрсаткичларни алоҳида тоифаларга ажратишни махсус талаб қилмаса ёки рухсат бермаса, ташкилотлар ўхшаш операциялар, бошқа ҳодисалар ва ҳолатлар учун ўзининг ҳисоб сиёсатини изчил равишда танлаши ва қўллаши лозим.

Агар бюджет ҳисоби стандарти бундай тоифаларга ажратишни талаб қилса ёки рухсат берса, ҳар бир тоифа учун тегишли ҳисоб сиёсати танланиши ва изчил равишда қўлланилиши керак.

9. Ҳисоб сиёсати ташкилот раҳбари ёки унинг ўринбосарининг буйруғи ёки қарори билан тасдиқланади ва йилдан-йилга изчил қўлланилади.

10. Ташкилотлар ҳисоб сиёсатини фақат қуйидаги ҳолларда ўзгартириши мумкин:

янги бюджет ҳисоби стандартлари талаб қилганда;

ҳисоб сиёсатини ўзгартириш молиявий ҳисоботда операцияларнинг, бошқа ҳодисаларнинг ва ҳолатларнинг ташкилотлар молиявий ҳолатига, молиявий натижаларига ёки пул оқимларига таъсири тўғрисида ишончли ва янада ўринли маълумотлар акс эттирилишига олиб келганда.

11. Молиявий ҳисобот фойдаланувчилари ташкилотларнинг молиявий ҳолати, фаолияти ва пул оқимларидаги ўзгаришларни аниқлаш мақсадида унинг молиявий ҳисоботларини вақт ўтиши билан таққослаш имкониятига эга бўлишлари лозим. Шу сабабли, агар ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш мазкур Стандартнинг 10-бандидаги мезонлардан бирига мос келмаса, ҳар бир ҳисобот даврида ва бир ҳисобот давридан кейинги ҳисобот даврига ўтишда бир хил ҳисоб сиёсатлари қўлланилади.

12. Бюджет ҳисобининг бир усулидан бошқа усулига ўтиш ҳисоб сиёсатининг ўзгариши ҳисобланади.

13. Бюджет ҳисоби асосида бирор операция, ҳодиса ёки ҳолатни ҳисобга олиш усули, тан олиш ёки баҳолаш тартибидаги ўзгариш ҳисоб сиёсатининг ўзгариши сифатида қаралади.

14. Қуйидагилар ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар ҳисобланмайди:

а) олдин содир бўлган операциялар, ҳодисалар ёки ҳолатлардан иқтисодий моҳияти фарқ қиладиган янги операциялар, ҳодисалар ёки ҳолатларга нисбатан мавжуд ҳисоб сиёсатини қўллаш;

б) олдин содир бўлмаган ёки аҳамиятсиз бўлган операциялар, ҳодисалар ёки ҳолатларга нисбатан янги ҳисоб сиёсатини жорий этиш.

15. Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) «Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар» (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) ёки Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) «Номоддий активлар»га (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) мувофиқ активларни қайта баҳолаш сиёсатини дастлаб қўллаш, ушбу Стандартга эмас, балки мазкур бюджет ҳисобининг стандартларига (8 ва 9-сонли БҲСлар) мувофиқ қайта баҳолаш сифатида кўриб чиқиладиган ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ҳисобланади.

16. Мазкур Стандартнинг 20 — 30-бандлари ушбу Стандартнинг 15-бандида баён этилган ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришга нисбатан қўлланилмайди.

17. Ташкилотлар йиллик молиявий ҳисоботга тушунтириш хатида келгуси молия йили учун ҳисоб сиёсатидаги ўзгартириш ва қўшимчалар ҳақида маълумот беради.

18. Ҳисоб сиёсати молиявий ҳисоботни барча қўлланилаётган бюджет ҳисоби стандартлари асосида шакллантирилишини таъминлаши керак.

Молиявий ҳисобот унга нисбатан бюджет ҳисоби стандартларида ўзига хос талаблар бўлмаганда:

а) аҳамиятга эга бўлиши — маълумот ундан фойдаланувчиларнинг эҳтиёжларини қондириши;

б) ишончли бўлиши — ташкилотлар фаолиятининг барча натижалари ва молиявий ҳолатини холисона кўрсатиши, ҳодисалар ва операцияларнинг иқтисодий моҳиятини акс эттириши;

д) холис (беғараз) бўлиши ва мажбурий бўлмаслиги;

э) тўла (тугалланган) бўлиши — ташкилотлар хўжалик фаолиятининг барча фактларини тўла акс эттириши лозим.

19. Ҳисоб сиёсати ўз ичига қуйидагиларни олиши лозим:

ташкилотларда инвентаризация ўтказишнинг тартиби ва муддатларини (инвентаризация қилиш мажбурий бўлган ҳоллардан ташқари);

ташкилотлар томонидан фойдаланиладиган ва унда синтетик ва аналитик счётлар рўйхати бўлиши лозим бўлган ишчи счётлар режасини. Мазкур маълумот ҳисоб сиёсатига илова тарзида тақдим этилади;

намунавий шакллари назарда тутилмаган, хўжалик операцияларини қайд қилиш учун қўлланиладиган бирламчи ҳисоб ҳужжатларининг шаклларини;

асосий фондларни қайта баҳолаш услубларини;

инвентаризация қилишда (ортиқча ёки камомадда) мулкни баҳолаш услубларини;

товар (иш, хизмат)лар калькуляциясини шакллантириш тартибини.

20. Мазкур Стандартнинг 24-бандига мувофиқ:

агар янги бюджет ҳисоби стандартининг илк бор қўлланилиши натижасида ҳисоб сиёсати ўзгарса ва ушбу стандартда ўзгаришга оид ўтган даврлар учун махсус қоидалар белгиланган бўлса, ташкилотлар ушбу қоидаларга мувофиқ ҳисоб-китоб олиб бориши керак;

агар янги бюджет ҳисоби стандарти илк бор қўлланилганда ҳисоб сиёсати ўзгаришига оид ўтган давр учун махсус қоидалар белгиланмаган бўлса ёки ташкилотлар ўз ихтиёри билан ҳисоб сиёсатини ўзгартирса, ушбу ўзгариш ретроспектив тарзда қўлланиши керак.

21. Ушбу Стандарт мақсадлари учун янги қабул қилинган бюджет ҳисоби стандартини муддатидан олдин қўллаш ҳисоб сиёсатидаги ихтиёрий ўзгариш сифатида қаралмайди.

22. Муайян операция, ҳодиса ёки ҳолатга нисбатан аниқ қўлланиладиган бюджет ҳисоби стандарти мавжуд бўлмаганда, ташкилот раҳбарияти мазкур Стандартнинг 7-бандига мувофиқ қуйидагилардан ҳисоб сиёсатини қўллашда фойдаланиши мумкин:

а) бошқа стандартларни белгиловчи органларнинг сўнгги баёнотлари ва қоидалари;

б) давлат ёки хусусий секторда қабул қилинган амалиётлар, бироқ бу фақат мазкур Стандартнинг 7-бандига мувофиқлик даражасида амалга оширилади.

23. Мазкур Стандартнинг 24-бандига мувофиқ ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришлар ушбу Стандартнинг 20-банди иккинчи ёки учинчи хатбошиларига биноан ретроспектив тарзда қўлланилганда, ташкилотлар тақдим этилган энг аввалги давр учун соф активлар ёхуд капитални ҳар бир таъсир қилган кўрсаткичининг бошланғич қолдиғини ва тақдим этилган ҳар бир олдинги давр учун бошқа таққослама маълумотларни янги ҳисоб сиёсати доимо қўлланилганидек тузатиши лозим.

24. Мазкур Стандартнинг 20-банди иккинчи ёки учинчи хатбошисига мувофиқ ҳисоб сиёсати ўзгариши одатда ретроспектив тарзда қўлланади, аммо агар ўзгаришнинг маълум бир даврга хос таъсирини ёки умумий жамланган таъсирини аниқлаш имкони бўлмаса, бундай ҳолатда ретроспектив қўллаш чекланиши (истисно тариқасида) мумкин.

25. Бир ёки бир нечта олдинги даврлар учун тақдим этилган қиёсий маълумотларга нисбатан ҳисоб сиёсатини ўзгартиришнинг даврга хос таъсирини аниқлаш имконсиз бўлса, ташкилотлар янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш мумкин бўлган энг дастлабки даврнинг бошидаги активлар ва мажбуриятларнинг баланс қийматларига нисбатан қўллаши лозим.

Бу жорий давр ҳам бўлиши мумкин. Шунингдек, ташкилотлар ушбу давр учун соф активлар ёки хусусий капитални ҳар бир таъсир қилган таркибий қисмининг бошланғич қолдиғига тегишли тузатиш киритиши керак.

26. Жорий давр бошида янги ҳисоб сиёсатини барча ўтган даврларга қўллашнинг умумий таъсирини аниқлаш имконсиз бўлганда, ташкилотлар қиёсий маълумотларни янги ҳисоб сиёсатини амалда бўлиши мумкин бўлган энг аввалги санадан бошлаб перспектив тарзда қўллаш учун тузатиши лозим.

27. Ташкилотлар янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив тарзда қўллаганда, янги ҳисоб сиёсатини ўтган даврлар қиёсий маълумотларига энг аввалги даврлардан бошлаб қўллайди.

Ўтган давр учун ретроспектив қўллаш, агар ушбу давр учун молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботнинг боши ва охиридаги суммаларга умумий таъсирини аниқлашнинг имкони бўлмаса, амалга оширилмайди.

Молиявий ҳисоботларда келтирилган даврлардан олдинги даврларга тегишли тузатиш суммаси тақдим этилган энг олдинги даврнинг соф активлар ёки капитални ҳар бир таъсир қилган таркибий қисмининг бошланғич қолдиғига киритилади.

Одатда, тузатишлар жамғарилган фойда ёки зарарга киритилади. Бироқ тузатиш соф активлар ёки капиталнинг бошқа таркибий қисмига (масалан, бюджет ҳисоби стандартига мувофиқ) ҳам киритилиши мумкин.

Ўтган даврлар ҳақидаги бошқа маълумотлар, масалан, молиявий маълумотларнинг олдинги хулосалари ҳам энг аввалги даврлардан бошлаб тузатилади.

28. Агар ташкилотлар учун янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив тарзда қўллаш имконсиз бўлса, яъни бу сиёсатни барча олдинги даврларга нисбатан қўллашнинг умумий таъсирини аниқлай олмаса, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 26-бандига мувофиқ янги ҳисоб сиёсатини иложи борича энг аввалги даврнинг бошидан бошлаб перспектив тарзда қўллайди.

Шу сабабли, ташкилотлар ушбу санадан олдин юзага келган активлар, мажбуриятлар ва соф активлар ёки капиталдаги умумий тузатишнинг бир қисмини эътиборга олмайди.

Ҳисоб сиёсатини бирон-бир олдинги давр учун перспектив қўллаш имконсиз бўлса ҳам ҳисоб сиёсатини ўзгартиришга рухсат этилади.

29. Муайян бюджет ҳисоби стандартини дастлабки қўллаш жорий даврга ёки олдинги бирор бир даврга таъсир кўрсатса, бироқ тузатиш миқдорини аниқлаш имкони бўлмаса ёки келгуси даврларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, ташкилотлар қуйидагиларни ёритиб бериши лозим:

а) стандартнинг номи;

б) тегишли бўлганда, ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ушбу Стандартнинг ўтиш қоидаларига мувофиқ амалга оширилганлиги;

д) ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришнинг тавсифи;

э) тегишли бўлганда, ўтиш даври қоидаларининг тавсифи;

ф) тегишли бўлганда, келгуси даврларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ўтиш даври қоидалари;

г) жорий давр ва тақдим этилган ҳар бир олдинги давр учун таъсир қилган ҳар бир молиявий ҳисобот кўрсаткичи бўйича тузатиш миқдори;

ҳ) тақдим этилган даврлардан олдинги даврларга тегишли бўлган тузатиш миқдори;

и) агар мазкур Стандартнинг 20-банди иккинчи ёки учинчи хатбошисида талаб қилинган ретроспектив қўллаш маълум бир олдинги давр учун ёки тақдим этилган даврлардан олдинги даврлар учун амалга ошириб бўлмайдиган ҳолат бўлса, бу ҳолатнинг юзага келишига олиб келган ҳолатлар ҳамда ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш қандай ва қачондан бошлаб қўлланилганлиги тавсифи.

Кейинги даврларнинг молиявий ҳисоботларида юқорида қайд этилган маълумотларни такрорлаш талаб этилмайди.

30. Ҳисоб сиёсатидаги ихтиёрий ўзгариш жорий даврга ёки олдинги бирор бир даврга таъсир кўрсатса, бироқ тузатиш миқдорини аниқлаш имкони бўлмаса ёки келгуси даврларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, ташкилотлар қуйидагиларни ёритиб бериши лозим:

а) ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришнинг тавсифи;

б) янги ҳисоб сиёсатини қўллашдаги ишончлироқ ва аҳамиятлироқ маълумот тақдим этиш сабаблари;

д) жорий давр ва тақдим этилган ҳар бир олдинги давр учун таъсир қилган ҳар бир молиявий ҳисобот кўрсаткичи бўйича тузатиш миқдори;

э) тақдим этилган даврлардан олдинги даврларга тегишли бўлган тузатиш миқдори;

ф) агар маълум бир олдинги давр ёки тақдим этилган даврлардан олдинги даврлар учун ретроспектив қўллаш имконсиз бўлса, бу ҳолатнинг юзага келишига сабаб бўлган ҳолатлар ҳамда ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш қандай ва қачондан бошлаб қўлланилганлиги тавсифи.

Кейинги даврларнинг молиявий ҳисоботларида юқорида қайд этилган маълумотларни такрорлаш талаб этилмайди.

31. Хизмат кўрсатиш, савдо-сотиқ ёки бошқа фаолиятларни амалга оширишдаги мавжуд ноаниқликлар туфайли, молиявий ҳисоботлардаги кўплаб кўрсаткичларни аниқ ўлчаб бўлмайди, балки фақат тахминий баҳолаш мумкин.

Ҳисоб баҳоси энг сўнгги мавжуд ва ишончли маълумотларга асосланган мулоҳазаларни ўз ичига олади. Масалан, қуйидагилар учун тахминлар талаб этилиши мумкин:

а) бюджетга тўланиши керак бўлган солиқлар;

б) ундирилмаган солиқлардан келиб чиқадиган умидсиз қарзлар;

д) товар-моддий захираларнинг жисмоний эскириши;

э) молиявий активлар ёки молиявий мажбуриятларнинг ҳаққоний қиймати;

ф) амортизация қилинадиган активларнинг фойдали хизмат муддати ёки уларда бўлган келажакдаги иқтисодий манфаат ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятининг кутилаётган истеъмол тавсифи;

г) кафолат мажбуриятлари.

32. Молиявий ҳисоботларни тайёрлашда асосланган ҳисоб баҳосидан фойдаланиш муҳим жараён бўлиб, бу уларнинг ишончлигига салбий таъсир кўрсатмайди.

33. Ҳисоб баҳосига асос бўлган ҳолатларда ўзгаришлар рўй берганда ёки янги маълумотлар ёхуд кўпроқ тажриба тўпланиши натижасида ҳисоб баҳосини қайта кўриб чиқиш талаб этилиши мумкин. Ўз моҳиятига кўра, ҳисоб баҳосини қайта кўриб чиқиш ўтган даврларга алоқадор бўлмайди ва ушбу ўзгариш хатони тузатиш бўлиб ҳисобланмайди.

34. Қўлланилаётган ўлчов асосининг ўзгариши ҳисоб сиёсатидаги ўзгариш ҳисобланади ва ҳисоб баҳосидаги ўзгариш ҳисобланмайди. Агар ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришни ҳисоб баҳосидаги ўзгаришдан фарқлаш қийин бўлса, бундай ўзгариш ҳисоб баҳосидаги ўзгариш сифатида қабул қилинади.

35. Ҳисоб баҳоси ўзгаришининг таъсири мазкур Стандартнинг 36-бандида кўрсатилган ўзгаришдан ташқари қуйидаги ҳолларда фойда ёки зарарга киритиш орқали перспектив тарзда тан олиниши лозим:

а) агар ўзгариш фақат жорий даврга таъсир қилса, ўзгариш содир бўлган даврда;

б) агар ўзгариш ҳам жорий, ҳам келгуси даврларга таъсир қилса, ўзгариш содир бўлган давр ва келгуси даврларда.

36. Ҳисоб баҳосидаги ўзгариш активлар ва мажбуриятларда ўзгаришларни келтириб чиқарса ёхуд соф активлар ёки капитал кўрсаткичига алоқадор бўлса, бундай ўзгариш тегишли актив, мажбурият ёхуд соф активлар ёки капитал кўрсаткичининг қолдиқ қийматини ўзгариш содир бўлган даврда тузатиш орқали тан олиниши лозим.

37. Ҳисоб баҳосидаги ўзгаришнинг таъсирини перспектив тан олиш деганда ушбу ўзгаришни операциялар, бошқа ҳодисалар ва ҳолатларга нисбатан ўзгариш рўй берган санадан бошлаб қўллаш тушунилади.

Ҳисоб баҳосидаги ўзгариш фақат жорий даврнинг фойда ёки зарарига, ёхуд ҳам жорий, ҳам келгуси даврларнинг фойда ёки зарарига таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан, умидсиз қарзлар суммаси баҳосидаги ўзгариш фақат жорий даврнинг фойдаси ёки зарарига таъсир қилади. Шу сабабли жорий даврда тан олинади.

Бироқ эскириш ҳисобланадиган активларнинг фойдали хизмат муддати ёки уларда мужассамлашган келгуси иқтисодий нафлар истеъмолидаги ўзгариш жорий давр учун ва активнинг қолган фойдали хизмат муддати давомида ҳар бир келгуси давр учун эскириш харажатларига таъсир кўрсатади. Ҳар икки ҳолатда ўзгаришнинг жорий даврга тегишли бўлган таъсири жорий даврда даромад ёки харажат тарзида тан олинади.

38. Ташкилотлар жорий даврда таъсир кўрсатадиган ёки келгуси даврларга таъсир кўрсатиши кутилаётган ҳисоб баҳосидаги ўзгаришнинг хусусияти ва миқдорини ёритиб бериши лозим.

Бунда келгуси даврларга бўладиган таъсирни баҳолаш имкони бўлмаганда, ушбу таъсирни ёритиб бериш талаб этилмайди.

39. Агар келгуси даврлардаги таъсир миқдорини баҳолаш имкони бўлмаганлиги сабабли бу маълумот ёритиб берилмаса, ташкилотлар ушбу ҳолатни маълум қилиши лозим.

40. Хатолар молиявий ҳисобот кўрсаткичларини тан олиш, баҳолаш, тақдим этиш ёки ёритиб бериш жараёнида юзага келиши мумкин. Агар молиявий ҳисоботда жиддий хатолар ёки ташкилотларнинг молиявий ҳолати, молиявий фаолияти ёхуд пул оқимларини муайян кўринишда қасддан киритилган муҳим бўлмаган хатолар мавжуд бўлса, бундай молиявий ҳисобот бюджет ҳисоби стандартларига мувофиқ ҳисобланмайди.

Жорий даврда аниқланган хатолар молиявий ҳисоботлар эълон қилишга рухсат берилишидан олдин тузатилади. Бироқ баъзи жиддий хатолар кейинги давргача аниқланмаслиги мумкин. Бундай олдинги давр хатолари кейинги давр учун молиявий ҳисоботларда тақдим этилган қиёсий маълумотларда тузатилади.

41. Ташкилотлар ўтган даврнинг муҳим хатоларини улар аниқлангандан кейин эълон қилиш учун маъқулланган молиявий ҳисоботнинг биринчи тўпламида қуйидагича ретроспектив тарзда тузатиши лозим (ушбу Стандартнинг 42-бандида кўрсатилган ҳолатлар бундан мустасно):

а) хатолик юз берган олдинги давр(лар) учун қиёсий кўрсаткичларни қайта ҳисоблаш;

б) агар хато тақдим этилган энг олдинги даврдан аввал содир бўлган бўлса, тақдим этилган энг олдинги давр учун активлар, мажбуриятлар ва соф активлар ёки капиталнинг бошланғич қолдиқларини қайта ҳисоблаш.

42. Олдинги давр хатосининг бирор-бир даврга тегишли таъсирини ёки умумий таъсирини аниқлаш имкони бўлмаса, ретроспектив қайта ҳисоблаш амалга оширилмайди.

43. Бир ёки бир нечта олдинги даврлар учун тақдим этилган қиёсий маълумотларга хатонинг даврга хос таъсирини аниқлаш имконсиз бўлганда, ташкилотлар ретроспектив қайта ҳисоблашни имкони бўлган энг олдинги давр бошига (бу жорий давр ҳам бўлиши мумкин) активларнинг, мажбуриятларнинг ва соф активлар ёки капиталнинг қолдиқларини қайта ҳисоблаши лозим.

44. Жорий давр бошида барча олдинги даврлар учун хатоликнинг умумий таъсирини аниқлаш имкони бўлмаганда, ташкилотлар хатоликни тузатиш мақсадида қиёсий маълумотларни амалда мумкин бўлган энг олдинги санадан бошлаб перспектив равишда қайта тайёрлаши лозим.

45. Олдинги давр хатосини тузатиш суммаси хато аниқланган даврнинг фойда ёки зарари таркибида акс эттирилмайди. Ўтган даврлар тўғрисида тақдим этилган ҳар қандай маълумот, шу жумладан, молиявий ҳисоботлар кўрсаткичларининг ўтган даврлардаги йиғиндиси, амалий имкони бўлган энг олдинги даврдан бошлаб қайта ҳисобланади.

46. Барча олдинги даврлар учун хатолик миқдорини (масалан, ҳисоб сиёсатини қўллашдаги хато) аниқлаш имкони бўлмаганда, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 44-бандига мувофиқ қиёсий маълумотларни имкон қадар энг олдинги санадан бошлаб перспектив тарзда қайта ҳисоблайди.

Шунинг учун у ушбу санадан олдинги активлар, мажбуриятлар ва соф активлар ёки капиталнинг жамғарилган қайта ҳисоблаш қисмини эътиборга олмайди.

47. Хатоларни тузатиш ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлардан фарқ қилади. Ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ўз моҳиятига кўра аниқ ҳисоб-китоб эмас, балки мавжуд ахборотларга асосланган тахминий баҳолашлар бўлиб, қўшимча маълумотлар маълум бўлганда қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Масалан, шартли мажбурият натижаси бўйича тан олинган фойда ёки зарар хатони тузатиш ҳисобланмайди.

48. Мазкур Стандартнинг 41-бандини қўллашда ташкилотлар қуйидагиларни ёритиб бериши лозим:

а) олдинги давр хатосининг моҳияти;

б) тақдим этилган ҳар бир олдинги ҳисобот даври бўйича, имкон қадар, таъсир кўрсатилган ҳар бир молиявий ҳисобот кўрсаткичи кесимида тузатиш суммаси;

д) тақдим этилган энг олдинги давр бошидаги қолдиққа тегишли тузатиш суммаси;

э) агар маълум бир олдинги давр учун ретроспектив қайта ҳисоблашни амалга ошириб бўлмаса, бу ҳолатнинг юзага келишига олиб келган ҳолатлар ҳамда хато қандай ва қачондан бошлаб тузатилганлиги ҳақидаги маълумот.

Кейинги ҳисобот даврлари молиявий ҳисоботларида ушбу маълумотларни такроран ёритиб бериш талаб этилмайди.

49. Муайян ўтган давр учун ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришни ретроспектив тарзда қўллаш ёки хатони тузатиш учун ретроспектив тарзда қайта ҳисоблашни қуйидаги ҳолларда амалга ошириб бўлмайди:

а) ретроспектив қўллаш ёки ретроспектив қайта ҳисоблашнинг таъсирини аниқлаш мумкин бўлмаса;

б) ретроспектив қўллаш ёки ретроспектив қайта ҳисоблаш ташкилот раҳбариятининг ўша даврдаги қарори қандай бўлганлиги ҳақидаги тахминларни талаб қилса;

д) ретроспектив қўллаш ёки ретроспектив қайта ҳисоблаш суммаларнинг муҳим баҳоларини талаб қилса ва қуйидаги ҳисоб баҳолари тўғрисидаги маълумотларни объектив равишда ажратиб бўлмаса:

ушбу суммалар тан олиниши, баҳоланиши ёки ошкор этилиши лозим бўлган сана(лар)да мавжуд бўлган ҳолатлар бўйича асосли ҳисоб баҳолари;

кўрсатилган олдинги давр учун молиявий ҳисоботларни тақдим этиш даврида мавжуд бўлган ҳисоб баҳолари.

50. Айрим ҳолларда жорий давр билан таққослаш учун бир ёки бир неча ўтган даврларнинг қиёсий маълумотларини мослаштиришнинг имкони бўлмайди.

Масалан, олдинги давр(лар)да маълумотлар янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш (шу жумладан, ушбу Стандартнинг 51 — 53-бандлари мақсадлари учун унинг ўтган даврларга нисбатан перспектив қўлланилиши) ёки олдинги даврдаги хатони тузатиш учун ретроспектив қайта ҳисоблаш имконини берадиган тарзда тўпланмаган бўлиши ва бу маълумотларни қайта тиклашнинг иложи бўлмаслиги мумкин.

51. Ҳисоб сиёсати молиявий ҳисобот кўрсаткичларига нисбатан қўлланилганда, операциялар, бошқа ҳодисалар ёки ҳолатлар билан боғлиқ равишда тан олинадиган ёки очиб бериладиган кўрсаткичлар бўйича кўп ҳолларда баҳолашни амалга ошириш зарур бўлади.

Баҳолаш ўз моҳиятига кўра муайян даражада ноаниқликка эга бўлиб, бундай баҳолашлар ҳисобот санасидан кейин ҳам шакллантирилиши мумкин.

Ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш ёки олдинги давр хатосини тузатиш учун ретроспектив қайта ҳисоблашни амалга оширишда таъсир кўрсатган операция, бошқа ҳодиса ёки ҳолат содир бўлганидан буён узоқроқ вақт ўтган бўлиши баҳолашни ишлаб чиқишни мураккаблаштириши мумкин.

Шундай бўлса-да, олдинги даврларга тааллуқли баҳолашларнинг мақсади жорий даврда амалга ошириладиган баҳолашларнинг мақсади билан бир хил бўлади, яъни баҳолаш тегишли операция, ҳодиса ёки ҳолат юз берган пайтда мавжуд бўлган ҳолатларни акс эттириши лозим.

52. Янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш ёки олдинги даврдаги хатони ретроспектив тарзда тузатиш жараёнида қуйидаги маълумотларни бошқа маълумотлардан фарқлаш талаб этилади:

а) операция, бошқа ҳодиса ёки ҳолат содир бўлган сана(лар)да мавжуд бўлган ҳолатларни тасдиқловчи далилларни ўз ичига олган маълумотлар;

б) ушбу ўтган ҳисобот даври учун молиявий ҳисоботлар чиқарилишига рухсат берилган пайтда мавжуд бўлган ёки мавжуд бўлиши мумкин бўлган маълумотлар.

Айрим турдаги баҳолашларда (масалан, кузатиладиган бозор нархи ёки кузатиладиган кириш маълумотларига асосланмаган адолатли қиймат баҳосида) ушбу турдаги маълумотларни бир-биридан ажратиш амалий жиҳатдан мумкин бўлмайди.

Агар ретроспектив қўллаш ёки ретроспектив қайта ҳисоблаш шундай муҳим баҳолашни талаб қилса, бироқ юқорида кўрсатилган икки турдаги маълумотларни ажратишнинг имкони бўлмаса, янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив қўллаш ёки ўтган даврдаги хатони ретроспектив тарзда тузатиш амалий жиҳатдан мумкин эмас деб ҳисобланади.

53. Ўтган ҳисобот даврига нисбатан янги ҳисоб сиёсатини ретроспектив тарзда қўллашда ёки ушбу даврга тааллуқли суммаларни тузатишда, шунингдек, ташкилот раҳбариятининг ўтган даврдаги мақсад ва қарорларини қайта талқин қилишда ҳамда ўша даврда тан олинган, баҳоланган ёки очиб берилган кўрсаткичларни ҳисоблашда кейинчалик шаклланган ахборот ва ҳолатлардан фойдаланилмаслиги лозим.

Масалан, агар ташкилотлар ўтган даврда давлат биносини нотўғри равишда инвестиция сифатида таснифляган бўлса (аслида ушбу бино асосий воситалар таркибида ҳисобга олиниши лозим эди), ушбу хато тузатилганда, ташкилот раҳбарияти кейинчалик мазкур бинодан ўз эҳтиёжлари учун офис сифатида фойдаланишга қарор қилган бўлса ҳам, ўша ўтган давр учун таснифлаш асоси ўзгартирилмайди.

Ташкилотлар Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар»га (рўйхат рақами 3562, 2024 йил 22 октябрь) мувофиқ давлат фаолияти натижасида юзага келган ифлосланишни тозалаш харажатлари учун мажбуриятни ҳисоблашдаги олдинги давр хатосини тузатаётганда, кейинги даврда ҳарбий таъминот кемасидан ғайриоддий катта миқдорда нефт сизиб чиққани ҳақидаги маълумотни эътиборга олмайди (агар бу маълумот олдинги давр молиявий ҳисоботи тасдиқлангандан сўнг маълум бўлган бўлса).

Олдинги даврлар учун тақдим этилган қиёсий маълумотларни ўзгартиришда кўпинча муҳим баҳолаш талаб қилинса-да, бу қиёсий маълумотларни ишончли тарзда тузатиш ёки тўғрилашга тўсқинлик қилмайди.