Ўзбекистон Республикасининг «Давлат тили ҳақида»ги Қонунига мувофиқ, кон қазиб олиш корхоналарининг йўл транспортидан фойдаланишда, кон қолдиқларидан фойдаланишда ишларнинг хавфсизлиги, саноат хавфсизлиги талаблари бажарилиши, ишчиларнинг соғлиги ва ҳаётига зарар ва хавфни олдини олишга қаратилган хавфсизлик талабларини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

очиқ конларда хизмат кўрсатадиган автотранспорт компанияси ходимларининг асосий вазифалари;

саноат транспорт воситаларининг ҳаракатланувчи таркибига қўйиладиган талаблар ва унга техник хизмат кўрсатишнинг асосий қоидалари;

карьерлардаги автомобиль йўлларига қўйиладиган талаблар;

ҳаракатланувчи таркибни ишлатиш пайтида меҳнатни муҳофаза қилиш, хавфсизлик техникаси, йўл ҳаракати хавфсизлиги ва ёнгин хавфсизлиги талабларини назарда тутувчи Кон қазиб олиш корхоналарининг йўл транспортидан фойдаланишда ишларнинг хавфсизлиги қоидалари 1-иловага мувофиқ;

технологик жиҳатдан фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жараёни билан боғлиқ қолдиқлар сақланадиган жой ва барча турдаги бошқа гидротехник мосламалар махсус ташкилотлар томонидан ишлаб чиқилган лойиҳалар бўйича қурилиши;

кон-бойитиш фаолияти чиқиндилари ташкил этиш майдончалари, санитария-ҳимоя ва муҳофаза зоналари;

кон қолдиқларини сақловчи гидротехник иншоатлардан хавфсиз фойдаланиш талабларини назарда тутувчи Кон қолдиқларидан фойдаланишда ишларнинг хавфсизлиги қоидалари 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Тоғ-кон саноати ва геология вазирлиги манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

3. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси тоғ-кон саноати ва геология вазири Б.Ф. Исламов зиммасига юклансин.

1. Мазкур қоидаларда қуйидаги асосий атамалар ва таърифлардан фойдаланилади:

автотранспорт корхонаси — автомобиль транспортида ташишни, шунингдек автомобилларни сақлаш, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларини амалга оширувчи ташкилот;

автобаза — автотранспорт корхонасининг хизмат кўрсатиш ҳудудида алоҳида жойлашган кичик бўлими;

автомобиль — двигатель ёрдамида ўзиюрувчи ғилдиракли (релссиз) транспорт воситаси;

технологик йўл транспорт воситаси — кон қазиб олувчи корхоналар технологик йўлларида қўлланилувчи одам, юк ташиш учун мўлжалланган (релссиз) ўзиюрувчи машиналар (автомобиль, трактор).

2. Мазкур қоидалар кон қазиб олиш корхоналарининг технологик йўл транспортидан фойдаланишда ишларнинг бехатар олиб борилишини ва технологик йўл транспортидан фойдаланишнинг бутун давридаги жараёнларга қўйиладиган талабларни белгилайди.

3. Элликта ва ундан ортиқ технологик йўл транспорт воситалари мавжуд бўлган ташкилотларда (кейинги ўринларда — автотранспорт корхонаси деб юритилади) йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ташкил этилади ёки йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича мутахассис лавозими жорий этилади.

4. Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати автотранспорт корхонасининг мустақил таркибий бўлинмаси бўлиб, улар бевосита ташкилот раҳбарига бўйсунади.

5. Технологик йўл транспорт воситаларини очиқ конларда ишлатиш пайтида меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари қуйидагиларни тартибга солади:

а) очиқ конларда хизмат кўрсатадиган автотранспорт корхонаси ходимларининг асосий вазифалари;

б) автотранспорт воситаларининг ҳаракатланувчи таркибига қўйиладиган талаблар ва унга техник хизмат кўрсатишнинг асосий қоидалари (техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, сақлаш);

в) технологик юк ташиш пайтида ҳаракатланувчи таркибдан фойдаланишнинг техник жиҳатларига оид кўрсатмалар;

г) карьерлардаги автомобиль йўлларига қўйиладиган талаблар;

д) ҳаракатланувчи таркибни ишлатиш пайтида меҳнатни муҳофаза қилиш, хавфсизлик техникаси, йўл ҳаракати хавфсизлиги ва ёнғин хавфсизлиги талаблари.

6. Ушбу Қоидаларга риоя этилишини ва бажарилишини назорат қилиш қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда иш берувчига (меҳнатни муҳофаза қилиш ва йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматлари мутахассисларига) ва касаба уюшма ходимларига юклатилади. Меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари ва шартларига риоя қилиниши бўйича назорат тезкор ва идоравий назорат қилиш схемалари билан белгиланади.

7. Автотранспорт корхонаси маъмурияти ёки унинг юқори турувчи ташкилоти ёхуд улар ваколат берган бошқарув органи корхонанинг меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича қонунчилик ҳужжатлари талабларига, шунингдек, жамоа шартномасида назарда тутилган мажбуриятларга жавоб беришини таъминлайди.

8. Ҳар бир иш берувчи меҳнатни муҳофаза қилиш учун зарур маблағларни. қонунчиликда, жамоа шартномасида, шунингдек, жамоа келишувларида ёки бошқа ички идоравий ҳужжатларда белгиланадиган миқдорда ажратади.

9. Автотранспорт корхонаси ходимлари бахтсиз ҳодисалар ва касб касалликларидан мажбурий суғурта қилиш бўйича қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ва шароитларда суғурталанадилар.

10. Автотранспорт корхонасида меҳнатни муҳофаза қилиш хизматини ташкил этиш Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ҳамда меҳнат муҳофазасига оид норматив ҳужжатлар талабларига асосан ишлаб чиқилган қоидаларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

11. Ишларни тўғридан-тўғри ишлаб чиқаришда ташкил этиш ва олиб бориш билан боғлиқ бўлган автотранспорт корхоналарининг ҳар бир ходимига белгиланган тартибда хавфсизлик бўйича йўл-йўриқдан ва билимлар синовидан ўтказилганидан кейингина мустақил ишлашга рухсат берилиши мумкин.

12. Автотранспорт корхонаси маъмурияти ходимларни тасдиқланган дастурга мувофиқ хавфсиз техника ва иш усулларига ўргатишни ва ўқитишни ўз вақтида ва сифатли таъминлашга мажбурдир.

13. Ходимларни ўқитиш ва йўл-йўриқдан ўтказиш хавфсизлик ва санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативлари бўйича умумий ва саноат қоидалари ва кўрсатмалари асосида, аниқ иш шароитларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.

14. Йўриқномалар қуйидаги турларга бўлинади:

а) ишга қабул қилишда кириш йўриқномаси;

б) иш жойидаги дастлабки йўриқнома;

в) иш жойидаги такрорий йўриқнома;

д) қўшимча (навбатдан ташқари) йўриқнома.

15. Кириш йўриқномаси автотранспорт корхонасига кирадиган барча ходимлар, муҳандислар, техник ходимлар, хизматчилар, амалиёт ўтадиган тингловчилар ва ўқувчилар учун тасдиқланган йўриқномага мувофиқ хавфсизлик техникаси бўйича муҳандис томонидан амалга оширилади.

16. Йўриқномалар кўргазмали қуроллар билан жиҳозланган хавфсизлик техникаси хонасида ўтказилиши керак.

17. Кириш йўриқномасини ўтказишда ходимларга куйидаги қоидалар тушунтирилиши керак:

а) автотранспорт корхонасининг ички тартиб қоидалари;

б) ҳудудда, ишлаб чиқариш ва маиший биноларда ўзини тутиш қоидалари;

в) огоҳлантирувчи ёзувлар, плакатлар ва сигналлар маъноси;

г) тегишли участканинг меҳнат шароитлари, хусусиятлари ва бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш чоралари;

д) автотранспорт корхонасида шахсий гигиена ва санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативларига риоя қилиш бўйича ходимларга қўйиладиган талаблар;

е) махсус кийим, пойабзал ва ҳимоя воситалари билан таъминлаш меъёрлари ва улардан фойдаланиш қоидалари;

ж) бахтсиз ҳодисада жабрланганларга биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш бўйича чоралари ва ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган бахтсиз ҳодисани расмийлаштириш тартиби;

з) ёнғин хавфсизлиги талаблари.

18. Кириш йўриқномаси ўтказилганлиги тўғрисида рўйхатга олиш журналида ёзув қайд қилиниши керак.

19. Автотранспорт корхонасига янги ишга қабул қилинган ходимлар, амалиёт ўтайдиган тингловчилар ва ишлаб чиқариш таълими ўқувчилари, вақтинча ва хизмат сафарига юборилган ходимлар билан йўриқнома иш бошланишидан олдин камида 5 кун мобайнида иш жойида ўтказилади.

20. Буни тегишли участка раҳбари касбига биноан иш жойида ўтказади. Йўриқнома иш жараёнлари хавфсиз тўғри бажарилишини намойиш этиш билан биргаликда ўтказилиши керак.

21. Ишларни хавфсиз усуллари бўйича иш жойида дастлабки йўриқнома дастури қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) муайян участкада технологик жараён билан умумий танишиш;

б) жиҳозлар, қурилмалар, тўсувчи ва ҳимоя этувчи воситалар билан танишиш, шунингдек, шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш;

в) ишга тайёрланиш тартиби (ускуналар, ишга тушириш жиҳозлар, ерга улагич қурилмалар, мосламалар ва асбобларнинг яроқлилигини текшириш);

г) иш жойини тутиш тартибига қўйиладиган талаблар;

д) ходим якка ва бошқа ходимлар билан биргаликда ишни бажаришда асосий хавфсизлик қоидалари.

22. Агар иш жойидаги йўриқномадан сўнг, текшириш натижасида ходим хавфсизлик техникаси талабларини ўзлаштирмаганлиги аниқланса, участка раҳбари тушунтиришни такрорлаши ва хавфсиз иш услубларини намойиш этиши шарт.

23. Материални ўзлаштирмагунча ходим мустақил ишлашга қўйилмаслиги керак. Ходим синов муддати давомида амалий машғулотлар ўтиш учун малакали ходимга бириктирилиши керак.

24. Ўқувчилар ва амалиёт ўтадиган тингловчиларга ишлаш учун рухсат автотранспорт корхонаси раҳбарининг буйруғи билан тайинланган тажрибали ходимлар раҳбарлигида иш жойида йўриқнома ўтганидан сўнг берилади. Иш жойида ўтказиладиган йўриқнома амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқ расмийлаштирилади.

25. Ходимларга уларнинг малакаси, иш стажи ва тажрибасидан қатъий назар, йўриқнома дастурига биноан камида ярим йилда бир марта иш жойида такрорий йўриқнома ўтказилади.

26. Хавфлилик даражаси юқори бўлган ишларни бажарадиган ходимлар учун (аккумулятор таъмирловчилар, бўёқчилар, электр ва газ билан пайвандловчилар, электриклар, ўт ёқувчилар, босим остидаги ускуналарда ишлайдиганлар, этил қўшилган бензин ва бензол билан ишлайдиганлар, юк ташувчилар, дастгоҳчилар ва бошқалар) такрорий йўриқнома ҳар чоракда ўтказилади.

Ходимлар томонидан қоидалар ва хавфсизлик техникаси бўйича йўриқномалар, технологик ва ишлаб чиқариш интизоми бузилган тақдирда, шунингдек, технологик жараён, иш тури ва ҳаракатланувчи таркиб ўзгарган ҳолда ишлаб чиқариш участкасининг раҳбари томонидан ишнинг хавфсиз техникаси ва усуллари бўйича иш жойида режадан ташқари йўриқнома ўтказилади.

27. Такрорий ва режадан ташқари йўриқнома ўтказилиши махсус журналда йўриқномаларнинг рақамлари кўрсатилган ёзувлар билан расмийлаштирилиши лозим. Журнал ишлаб чиқариш участкаси раҳбарида сақланиши керак.

28. Автотранспорт корхонасига ишга янги келган барча ходимлар хавфсизлик бўйича йўриқномадан ўтишдан ташқари, дастурларда белгиланган ҳажмда ва муддатларда корхонада тасдиқланган дастур бўйича хавфсиз ишлаш усуллари ва техникаси бўйича машғулотлар ўтишлари ва автотранспорт корхонаси раҳбари томонидан тайинланган махсус комиссияга имтиҳон топширишлари керак.

29. Комиссия томонидан билимлари қониқарсиз деб топилган шахсларга мустақил ишлашга рухсат берилмайди ва улар имтиҳонни икки ҳафталик муддатдан кечиктирмай қайта топширишади.

30. Хавфсизлик техникаси бўйича ўқишдан ўтган ходимлар билимлари йилига бир марта даврий синов (имтиҳон)да текширилади.

31. Меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича қўшимча талаблар қўйиладиган юқори хавфли ишларга фақат махсус ўқув тайёргарликдан ўтиб, имтиҳон топширган ва ушбу ускунада ишлаш ҳуқуқи берувчи гувоҳнома олган шахсларга рухсат берилади.

32. Муҳандис-техник ходимларнинг меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича билим даражасини ошириш учун ўқув машғулотлар тасдиқланган дастур бўйича махсус ташкил этилган семинарларда, лавозим бўйича иш бошлаган кундан бошлаб бир ойдан кечиктирмай билимларни синовдан ўтказиш билан ўтказилади. Билимларни синаш камида уч йилда бир марта ўтказилади.

33. Электр трансмиссияли автомашинани бошқариш ва техник хизмат кўрсатиш ишларини бажариш учун электр хавфсизлиги бўйича «II»-гуруҳдан паст бўлмаган малакавий гуруҳга эга ходимларга рухсат берилади.

34. Электр қурилмаларига хизмат кўрсатувчи шахслар ўқишдан ташқари 6 — 12 иш куни давом этадиган зарурий стажировкадан ўтишлари керак, шундан сўнг уларга мустақил ишлашга рухсат берилиши мумкин.

35. Ҳайдовчи сифатида транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқини берадиган тегишли тоифадаги ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлган шахс қабул қилинади.

36. Ишга қабул қилинадиган ҳайдовчилар тиббий кўрикдан, Йўл ҳаракати қоидалари бўйича билимлари юзасидан синовдан, дастлабки йўриқномадан, иш жойида йўриқномадан, стажировкадан ҳамда карьернинг технологик йўлларида автомобилни бошқариш бўйича текширувдан ўтказилади.

37. Ҳайдовчиларга карьерда ишлашга автотранспорт воситалари қурилмаларининг хусусиятларини олдиндан ўрганиб чиққандан ва карьер йўлларида стажировка пайтида автотранспорт воситасини бошқаришда амалий кўникмаларни ўзлаштиргандан сўнг рухсат берилади.

38. Янги ҳайдовчиларни амалий ҳайдаш техникасига ўргатиш тегишли бўлинма (колонна, цех) раҳбари ёки унинг ўрнини босувчи шахс томонидан автотранспорт корхонаси раҳбарияти билан келишилган ҳолда ташкил этилиши керак.

39. Автотранспорт корхонаси ва карьер раҳбарияти ҳайдовчиларни хавфсиз ишлаш усуллари, шу жумладан қийин (йўлнинг қиялиги ва узоқ қиялиги, тепага кўтарилиши, ёмғир, қор, яхмалак, ёндан эсувчи кучли шамол таъсири), йўлнинг кўриниши қийин бўлган (туман, чанг, қоронғулик) шароитларда автомобиль ҳайдашни ўргатишлари керак, мажбурий тўхтаб қолган ҳолда хавфсизлик чоралари, қуёш ёки бошқа ёруғлик манбаи таъсирида кўрмай қолиши, уларни ҳаракат маршрутлари, трассаларни профили ва хавф эҳтимоли бўлган участкалар, булар натижасида имтиҳонларни топшириш шартлари билан таништириши лозим.

40. Тайёрланган ҳайдовчиларга карьерда ишлаш ҳуқуқига белгиланган шаклдаги гувоҳномалар берилади.

41. Ҳайдовчилар учун стажировка муддати (ҳайдовчининг тажрибаси ва автотранспорт турига қараб) камида 10 — 15 сменани ташкил қилиши керак.

42. Стажировка карьерда камида икки йиллик иш стажига эга ҳайдовчи-инструктор раҳбарлигида ўтказилади.

43. Кон устаси ва йўл участкаси устаси сменанинг бошида ва охирида экскаваторларга, қайта юклаш жойларига ва автомобиль ағдармаларига кириш жойларининг ҳолатини текширади. Смена тугаши билан улар сменани қабул қилган кон устаси ва йўл устасига ишга тайёрлигини маълум қилади.

44. Карьер бошлиғи, бош муҳандис (карьер бошлиғининг ўринбосари) ёки карьернинг кон устаси автотранспорт базасининг диспетчерига маршрутлар ва иш турлари бўйича юк транспортлар сони бўйича буюртма беради.

45. Автобаза диспетчери махсус журнални юритади, унга буюртма тўғрисидаги маълумотларни, уни юборган шахснинг фамилияси, лавозими киритилади.

46. Қабул қилинган буюртма бўйича автобазанинг диспетчери механик билан биргаликда карьерда ишларни ташкил этувчи кон устаси ихтиёрига юк транспортларни юборади.

47. Ҳайдовчининг йўл варақасида автобазасининг диспетчери карьерда юклаш ишларини бажарувчи экскаватор рақамини, юк туширилиши ёки қайта юклашга мўлжалланган жойи ва гаражга қайтиш вақтини кўрсатади.

48. Тасдиқланган паспортга мувофиқ қайта юклаш пунктида ёки автомобиль ағдармасида иш пайтида хавфсизлик чораларига риоя этилиши кон устаси томонидан назорат қилинади.

49. Юк транспорти юкини фақат белги билан кўрсатилган жойда тушириши керак. Иш сменаси давомида юк ортиш ва тушириш жойларининг ўзгариши кон устаси томонидан йўл варақасида ёзиб кўрсатилади (автоматлаштирилган бошқарув тизими билан жиҳозланган иш жараёни бундан мустасно).

50. Карьерда ишлашда юк транспорти ҳайдовчиси кон устаси кўрсатмаларига қатъий риоя қилиши шарт.

51. Ҳайдовчи кон устасига хабар бермасдан иш жойидан чиқиб кетиш ҳуқуқига эга эмас. Карьерда юклаш ишларини бажараётган бир экскаватордан бошқасига ўзбошимчалик билан ўтиш ёки ҳаракатланиш маршрутини ўзгартириш тақиқланади.

Карьерлар ва конларда ҳаракатланаётган юк автомобиллари ҳамда оғир вазнли транспорт воситаларини автомобиль йўлларида ҳаракатланишида Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги автомобиль йўллари минтақасида хавфсизликни таъминлаш ва ташкил этиш қоидалари ҳамда Катта ҳажмли ва оғир вазнли юкларни автомобиль транспортида ташишда ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш қоидаларида белгиланган талабларига қатъий амал қилиш керак.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган ўққа тушадиган оғирлик нормаларидан юқори бўлган оғир вазнли транспорт воситаларининг карьер ҳудудидан ташқаридаги қаттиқ қопламали автомобиль йўллари (асфальтбетон, темирбетон ва қора қопламали йўллар), кўприклар ва йўл ўтказгичларда ҳаракатланишини чеклаш бўйича транспорт воситасини техник эксплуатация қилиш журналига тегишли ёзув киритиш ва уларни объектларга етказиш ишларини тегишли рухсатномалар асосида олиб бориш керак.

Автотранспорт карьер ва конлардан кузовни ва автотранспорт воситаларининг ғилдиракларини ювмасдан умумий фойдаланиладиган йўлларга чиқишига йўл қўйилмайди.

52. Автотранспортнинг ҳаракатланувчи таркибининг техник ҳолатини назорат қилиш йўл ҳаракати қоидаларига риоя қилинган ҳолда амалга оширилади ва автобазанинг мансабдор шахслари томонидан таъминланади.

53. Йўлларнинг тупроқ кўтармаси ва йўл чети қаттиқ тупроқ (жинслар)дан барпо этилган бўлиши керак.

54. Ушбу мақсадлар учун кўмир, майсазор ва ўсимлик қолдиқларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

55. Траншеяларга вақтинчалик кириш жойлари шундай жойлаштирилиши керакки, улар бўйлаб транспорт ҳаракатланаётганда камида 1,5 м кенгликдаги эркин ўтиш қолиши керак.

56. Йўлларнинг узоқ чўзиладиган қия (0,06 дан ортиқ) участкалари бўлган ҳолда, ҳар 600 метр нишаб масофадан сўнг қиялиги 0,02 гача ва узунликка камида 50 метр бўлган йўл участкалари ўрнатилиши лозим.

57. Бундай участкаларни яратиш зарурати ишлатиладиган юк транспортларнинг эксплуатацион хусусиятларига ва уларни ишлаб чиқарувчи завод тавсияларига қараб лойиҳа билан белгиланади.

58. Ўта тор бўлган автомобиль ағдармаларининг ҳудуди ва йўллари шароитида бурилишларнинг режадаги радиуси қийматини автотранспорт воситаларининг конструкциясига асосан олдинги ташқи ғилдирак бўйлаб бурилишининг камида икки радиуси миқдорида — битта машина учун ҳисоблашда ва камида учта бурилиш радиуси — ярим тиркамали шатакка олувчи транспорт воситаси учун ҳисоблашда қабул қилишга рухсат берилади.

59. Карьер контуридаги йўлнинг қатнов қисми (поғоналардаги ковжой йўлларидан ташқари) амалдаги қонунчиликка мувофиқ бўлиши керак.

60. Тоғ жинсларидан уюладиган ҳимоя уюмининг баландлиги ҳисоблаш йўли билан олиниши керак, шу билан бирга унинг ички қирраси қулаш призмасидан ташқарида бўлиши керак.

61. Қиш мавсумида автомобиль йўллари мунтазам равишда қор ва муздан тозаланиб, қум, шлак ва майда шағал билан қопланиши керак. Йўлларни музлашдан сақлайдиган кимёвий моддалар билан ишлов беришга рухсат этилади.

62. Транспорт воситаларининг ҳаракатланиши учун кон ишлари режалари ва лойиҳаларида кўзда тутилмаган йўллар, пандуслар ва бошқалар уюштириш, шунингдек улардан фойдаланиш тақиқланади.

63. Карьер маъмуриятининг рухсати билан (далолатнома-рухсат бўйича) ва махсус журналда ёзма равишда белгиланган ҳолда ҳамда хавфсизлик бўйича йўриқнома берилгандан кейин карьерга бир марталик кириш учун бошқа корхоналар ва ташкилотларга тегишли бўлган автомобиллар, тракторлар, шатакка олувчи, юклаш машиналари ва бошқа турдаги транспорт воситаларининг ҳайдовчисига рухсат берилади.

64. Карьер йўлларида автомобиллар, автопоездлар ва трактор поездларининг ҳаракатланиш тезлиги ва тартиби маҳаллий шароитларни, ишлаб чиқарувчи завод тавсияларини ҳисобга олган ҳолда, автотранспорт корхонаси (автобаза) билан келишилган ҳолда карьер маъмурияти томонидан белгиланиши керак ва транспорт воситаларининг ҳаракати йўл ҳаракати қоидаларида назарда тутилган белгилар билан тартибга солиниши керак. Бу ҳолда белгиларнинг катталиги мутаносиб равишда каттароғига (баландроқ) ўзгартирилиши мумкин.

65. Карьерда ҳаракатланишни тартибга солувчи белгилар карьер эгаси бўлган юридик ва жисмоний шахслар томонидан, йўл ҳаракати қоидалари асосида ўрнатилиши керак.

66. Карьернинг автомобиль йўлларида технологик автотранспорт воситаларининг ҳаракати қувиб ўтишга йўл қўймасдан амалга оширилиши керак.

67. Автомобиль техник жиҳатдан соз бўлиши керак, орқа кўзгулар, самарали ёруғлик ва овозли сигнализация воситалари, ёритиш ва хизматга яроқли тормоз тизимлари, шунингдек, тиббий тўплам (аптечка), ўт ўчиргич, орқага силжишга қарши қўйиладиган таянчларга эга бўлиши керак.

68. Юк транспортларнинг техник ҳолати, йўл ҳаракати Қоидаларига риоя этилиши устидан назоратни автотранспорт корхонасининг мансабдор шахслари, карьерда пудратчи ташкилотнинг автотранспорт воситаларини шартнома асосида ишлатишда ушбу ташкилотнинг муҳандис-техник ходимлари томонидан таъминланиши керак.

69. Автотранспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ишлаб чиқарувчи заводларнинг тавсияларига мувофиқ ташкил этилиши керак.

70. Юк транспортлари карьерда ишлайдиган автотранспорт корхонасида назорат ва техник пунктлар яратилиши, маршрутга чиқиш ва автохўжаликка қайтишдан олдин транспорт воситаларининг техник ҳолатини текшириш учун зарур асбоблар, мосламалар ва ускуналар билан жиҳозланган бўлиши керак.

71. Оғир юк ташийдиган автосамосвалларнинг (юк кўтариш қобилияти 10 тоннадан ортиқ) ҳар бир смена тугаши билан автобазага қайтиб бормасдан, карьерда махсус ажратилган майдончаларида ҳайдовчиларни алмаштиришга рухсат этилади. Бундай ҳолда оғир юк ташувчи автосамосвалларнинг техник созлиги текширилиши керак:

а) техник хизмат кўрсатилгандан ёки таъмирлангандан кейин маршрутга чиқишдан олдин — автотранспорт хўжалигининг мансабдор шахси томонидан;

б) сменани тугатган ҳайдовчи ва иш бошлаётган ҳайдовчи томонидан биргаликда амалга оширилади, бу ҳолда йўл варақаларида уларнинг алмашиш вақти, спидометр кўрсаткичлари ва юк транспортларнинг ҳолати кўрсатилган ёзув уларнинг имзоси билан тасдиқланади.

72. Оғир юк ташийдиган юк транспортлар ҳар бир смена тугаганда автопаркига қайтарилмасдан уларнинг ҳайдовчиларини алмаштириш ва техник ҳолатини текшириш тартиби автотранспорт корхонаси раҳбари томонидан тасдиқланган йўриқнома билан белгиланиши керак.

73. Карьерда фойдаланиладиган юк транспортларнинг ишлашига йўл қўйилмайдиган носозликлар рўйхати автотранспорт корхонасининг бош муҳандиси томонидан транспорт воситаларининг конструктив хусусиятларини ва уларнинг эксплуатация қилиш шароитларини ҳисобга олган ҳолда тасдиқланади.

74. Рўйхатда йўл ҳаракати хавфсизлигига таъсир этувчи тизимлар, агрегатлар, бўғинлар ва деталларнинг, шу жумладан, руль бошқаруви механизмлари, тормоз тизимлари, ғилдираклар, шиналар, ташқи ёритиш мосламалари, ёруғлик ва овозли сигнализация жиҳозлари, ойна тозалагичлари ва бошқа қурилмалари ишга яроқлилигини текшириш кўзда тутилган бўлиши керак.

Оғир юк транспортларни ишга чиқарувчи мансабдор шахслар ва ҳайдовчилари ушбу рўйхат билан таништирилиши ҳамда бу ҳақида имзо қўйган бўлишлари шарт.

75. Оғир юк ташийдиган юк транспортларни ишлатишда ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланган муддатларда уларнинг бўғинлари, деталлари ва агрегатлари ҳамда йўл ҳаракати хавфсизлигига таъсир кўрсатадиган капитал таъмирлаш ишлари ўтказилганда дефектоскопия қилиниши керак.

Бундай бўғинлар, деталлар ва агрегатларнинг рўйхати ишлаб чиқарувчи завод томонидан белгиланади.

76. Юк кўтариш қобилияти 15 тоннадан ортиқ бўлган носоз юк транспортларни шатакка олиш махсус жиҳозланган шатакка олувчи транспорт томонидан амалга оширилиши керак.

77. Йўл ҳаракати Қоидаларига мувофиқ, ишдан чиққан юк транспортларни шатакка олишни ташкил қилиш пайтида огоҳлантирувчи белгилар билан иккала томонидан тўсиб қўйилган ҳолда йўлнинг қатнов қисмида қолдиришга рухсат этилади.

78. Шиналарни ўрнатиш ишлари автотранспорт корхонасининг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган махсус йўриқномаларга мувофиқ, алоҳида хоналарда ёки зарур механизмлар ва тўсиқлар билан жиҳозланган жойларда амалга оширилиши керак. Шиналар ўрнатиш ишлари бўйича иш бажарувчилар ўқитилиши ва йўриқномалар олган бўлиши керак.

79. Ёпишган ва музлаган кон массасидан юкхонасини тозалаш махсус жиҳозланган жойда механик, гидравлик ёки бошқа воситалар ёрдамида амалга оширилиши керак. Бундай ҳолда қўлда тозалашдан фойдаланишга хавфсизлик чораларини назарда тутадиган ва автотранспорт корхонасининг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган йўриқномаларга мувофиқ рухсат берилади.

80. Автотранспорт воситаларига (автопоездларга) юкни экскаваторлар билан юклашда қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

а) юк ортишни кутаётган автомобиль (автопоезд) экскаватор (юкловчи)нинг чўмичи ҳаракат қилиши доирасидан ташқарида бўлиши ва фақат экскаватор ҳайдовчисининг рухсат берган сигналидан кейин юклашга туриши керак;

б) юк ортишда турган автомобиль (автопоезд) тормозланган бўлиши керак;

в) автомобиль (автопоезд) юкхонасига (кузовига) юклаш фақат ён томондан ёки орқадан амалга оширилиши керак;

д) экскаватор (юкловчи)ни чўмичини автомобиль ёки трактор кабинаси устидан олиб ўтиш тақиқланади;

е) юкланган автомобиль (автопоезд) экскаватор ҳайдовчисининг рухсат бериш сигналидан кейин ҳаракатни бошлаши керак.

81. Юклаш пайтида ҳайдовчининг хавфсизлигини таъминлаш учун карьер юк транспортларнинг кабинаси махсус ҳимоя пешайвон билан қопланиши керак. Ҳимоя пешайвони бўлмаган тақдирда, автомобиль ҳайдовчиси юклашни бошлашдан олдин кабинадан чиқиб туриши ва экскаватор ҳайдовчиси юк ортишни тугатганлиги тўғрисида сигнал бергунига қадар экскаватор чўмичининг ҳаракати доирасидан ташқарида бўлиши керак.

82. Автомобиль карьерда ишлашида қуйидагилар тақиқланади:

а) кўтарилган юкхонаси билан транспорт воситасининг ҳаракати;

б) электр узатиш линиялари остида таъмирлаш ва юк тушириш;

в) юк ортиш жойига 30 м дан ортиқ масофага орқага қараб ҳаракатланиш (траншеялар очиш ҳоллардан ташқари);

г) махсус ҳимоя воситаларисиз ерга ётқизилган кабеллар устидан ҳаракатланиш;

д) ўз-ўзидан ҳаракатланишига йўл қўймаслик учун чоралар кўрмасдан пастга ва тепага қаратилган қияликларда автомобилни қолдириш;

е) қияликдан пастга ҳаракатланишидан фойдаланиб автомобиль двигателини ишга тушириш;

ж) тик қияликларда ва нишабларда узатмалар қутисида узатмани алмаштириш ҳамда қияликларда пастга қараган йўналишда юқори узатмада ҳаракатланиш.

83. Барча ҳолатларда автомобиль орқага ҳаракатланаётганда узлуксиз овозли сигнал берилиши керак ва автомобиль 10 тонна ва ундан ортиқ юк кўтариш қобилиятига эга бўлган ҳолда орқага қараб ҳаракатланишида овозли сигнал автоматик равишда ёқилиши керак.

84. Ишлаб чиқарувчи заводнинг техник ҳужжатларига мувофиқ ишлаётган кон, транспорт ва йўл қурилиш машиналари соз ҳолатида бўлиши ва ишчи сигнализация мосламалари, хизмат кўрсатиш майдончалари, ёнғинга қарши ускуналар, ёритиш воситалари, таъмирловчи соз асбоблар ва ҳимоя воситалари тўплами, ходимлар ва ускуналар учун назорат-ўлчов асбоблари ва авариядан ҳимоя қилиш воситалари билан жиҳозланган бўлиши керак.

85. Машиналар, йўл транспорти ускуналари ва тракторларнинг яроқлилиги ҳар сменада ҳайдовчи томонидан, ҳар ҳафтада механик томонидан ва ҳар ойда катта механик, автотранспорт корхонаси бошлигининг ўринбосарлари ёки бошқа тайинланган шахс томонидан сменани топшириш — қабул қилиш китобига (журналига) қайд этилган ҳолда текширилиши керак.

Автомобиль транспортининг яроқлилиги ҳайдовчиси томонидан ва автобаза (бўлинмаси) механиги томонидан текширилиши керак.

86. Носоз машина ва механизмларда, шу жумладан, уларнинг носоз тормоз механизмлари, кўтарувчи органларнинг ҳаддан ташқари кўтарилишини чекловчи мосламалари, ҳаракатланувчи қисмларнинг тўсиқлари (муфталар, тишли узатмалар, шкивлар ва бошқалар) билан ишлаш тақиқланади.

87. Кон машиналари ва ускуналарини тракторлар ва бульдозерлар билан шатакка олишда фақат қаттиқ улагич мосламаларидан фойдаланган ҳолда ва хавфсизликни таъминлаш чораларини бажарганда рухсат этилади. Бошқа улагич мосламаларни қўллаган ҳолда технологик транспорт воситаларини ташиш ёки уларни карьердан ташқарида бошқа иш жойига ўтказиш карьер бош муҳандиси томонидан тасдиқланган ишни ташкил этиш лойиҳасига мувофиқ амалга оширилиши керак.

88. Машиналар ва механизмлар ҳаракатланишида уларни қўлда мойлаш тақиқланади.

89. Трактор тортадиган ғилдиракли скреперлар (қирғич — йўл тозаловчи мослама) юкланган ҳолда юриш йўллари қиялиги бўйича 15 градусдан ва юксиз йўналишда 25 градусдан ошмаган ҳолда, бульдозер ишлашида эса юзанинг максимал қиялик бурчаги ҳамда унинг кўндаланг йўналишда бўлган қиялиги ишлаб чиқарувчи завод томонидан белгиланган қийматлардан ошмаган ҳолда қўллаш рухсат этилади.

90. Ўзиюрар скеперлар ва бульдозерларга карьер поғоналарининг қулаш призмаси чегарасида ҳаракатланиши тақиқланади. Юк тушириш пайтида скрепер нишабда орқага қараб ҳаракат қилмаслиги керак.

91. Ҳаракатланувчи таркибнинг нормал ишлашини таъминлаш учун автотранспорт корхонаси (бўлинмаси) қуйидагиларга эга бўлиши керак:

а) ҳаракатланувчи таркибни сақлаш учун гаражлар, тўхташ жойлари ёки ободонлаштирилган махсус майдончалар;

б) ҳаракатланувчи таркибга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш учун бинолар, иншоотлар ва ускуналар;

в) ёқилғи, мойлаш материаллари ва бошқа ишлатиладиган материалларни сақлаш учун иншоотлар;

г) маъмурий ва маиший бинолар;

д) ёнғиндан ҳимоя қилиш воситалари.

92. Бинолар, таъмирлаш устахоналари, участкалари, бошқа ишлаб чиқариш ва ёрдамчи майдончалари, техник хизмат кўрсатиш зоналарининг жойлаштилиши ва ўлчамлари, уларни ёритиш, иситиш, электр таъминоти, вентиляция, сув таъминоти ва канализация, шунингдек қўриқ постларининг сони ва тузилиши, ҳаракатланувчи таркибга хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш учун бошқа иншоотлар корхонанинг ишлаб чиқариш дастурига мос бўлиши керак.

93. Автотранспорт корхонаси (автобаза) ҳудуди ободонлаштирилган, кўкаламзорлаштирилган, ташқи тўсиқларга эга, ёритилиши, кириш ва ўтиш йўлларида қаттиқ қоплама, ҳаракатланадиган воситаларни хавфсиз сақлаш учун майдончаси бўлиши керак.

94. Автотранспорт корхонаси (автобаза) ҳудудига автомобиллар ўтиши учун мўлжалланган дарвозаларда «Автомобилдан эҳтиёт бўлинг» деган огоҳлантирувчи белгилар ва автобаза ҳудудида автомобилларнинг ҳаракатланиш схемаси, тунда ёритиладиган рухсат этилган ва тақиқланган йўналишлар, бурилишлар, чиқиш ва тўхташ жойлари кўрсатилган бўлиши керак.

95. Автотранспорт корхонаси (автобаза) бинолари, иншоотлари, жиҳозлари ва ҳудудлари тегишли тартибда сақланиши ва қўриқланиши зарур.

96. Автотранспорт корхонаси (автобаза) ҳудудида бинолар ва иншоотларнинг жойлашуви, шунингдек биноларнинг ички тузилиши қуйидагиларни таъминлаши керак:

а) ишлаб чиқариш майдонларидан самарали фойдаланишни;

б) автомобилларни қулай сақлаш, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашни;

в) ҳудудда ва биноларда хавфсиз ҳаракатланишни.

97. Автотранспорт корхонаси (автобаза) ҳудудида автомобиллар ҳаракатланиш тезлиги қуйидаги қийматлардан ошмаслиги керак: очиқ йўлларда 10 км / соат; бино ичида 5 км / соат.

98. Автотранспорт корхонаси (автобаза) ҳудудида ва алоҳида хоналарда, уларнинг вазифаларига мувофиқ, кўзга ташланадиган жойда қуйидагилар жойлаштирилиши керак:

а) ёнғинга қарши чоралар бўйича йўриқномалар;

б) ёнғин содир бўлганда одамларни ва транспорт воситаларини эвакуация қилиш режаси;

в) ёнғин хавфсизлигини таъминлаш учун масъул шахсларнинг тўлиқ исми-шарифи кўрсатилган ёрлиқлар;

г) ички меҳнат тартиби қоидалари;

д) хавфсизлик техникаси ва саноат санитарияси бўйича йўриқномалар;

е) кўтариш ва ташиш, иситиш, шамоллатиш, ёритиш мосламалари, қувват ва ишлаб чиқариш ускуналарини ишлатиш бўйича йўриқномалар.

99. Ҳудудда ва биноларда чекиш учун махсус жойлар ажратилиши керак, бошқа жойларда чекиш қатъиян ман этилади.

100. Автотранспорт корхонаси (автобаза) вазифалари ҳаракатланадиган транспорт воситалари тўғри ишлашини, корхонадаги умумий тартибни, ускуналар, бинолар ва мол-мулкнинг сақланишини таъминлашдан иборат бўлган масъул шахсларнинг кеча-кундуз навбатчилиги ташкил этилган бўлиши керак.

101. Автотранспорт корхонасининг бинолари ва иншоотлари марказий иситиш ва киритувчи-чиқарувчи вентиляция тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак. Иситиш тизимлари учун иссиқлик узатувчиси сифатида плюс тўқсон градусдан плюс бир юз эллик градус целсийгача ҳароратли сув ва буғ ишлатишга рухсат берилади.

102. Автотранспорт воситаларини сақлаш жойлари, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бинолари ва иш жойлари учун ҳисобланган ҳаво ҳарорати норматив-ҳужжатларда белгиланган маълумотларга мувофиқ олинади.

103. Автотранспорт воситалари тўхташи, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш учун биноларни ҳаво билан иситиш мажбурий шамоллатиш тизими билан бирлаштирилиши керак. Иш вақтидан ташқари вақтда шамоллатиш — ҳаво таъминоти тизимлари қайта айлантириш схемаси бўйича ишлайди.

104. Иссиқлик тизимининг ҳажми 300 м³ дан кам бўлган хоналарда қуйидагилар бўлиши керак:

а) бир ва икки сменали иш учун — шамоллатиш ҳавосини иситиш орқали хонадаги ҳароратни юқоридаги жадвалда кўрсатилган қийматгача кўтариш учун ҳамда навбатчи ва ҳаво орқали иситишга мўлжалланган маҳаллий йўналтирувчи қурилмалар билан аралаш иситиш тизими;

б) автотранспорт воситалари тўхташ жойларида, уларга хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш пунктларида зарарли газларни эритиш учун мўлжалланган умумий алмашувли шамоллатиш ташкил этилади; автомобилларни сақлаш хоналарига киритиладиган ҳаво жамланган оқим бўлиб юқоридан пастга йўналтирилади ва автомобилларга хизмат кўрсатиш хоналарида у иш жойига ёйилган бўлиши керак.

105. Умумий алмашувли шамоллатишни ҳисоблашда киритиб бериладиган ҳаво қишга ҳисобланадиган ҳароратда маҳаллий ютиш усули билан тортиб чиқарилган ҳаво миқдорини қоплаш учун етарли бўлиши керак.

106. Автомобиль двигателлари синовдан ўтказиладиган хоналарда, шунингдек, двигателлар ишлашини тартибга солишга мўлжалланган автомобилларга хизмат кўрсатиш хоналарида чиқинди газни тортиб олувчи маҳаллий тизими ташкил этилиши керак.

107. Ёғни қайта тиклаш ва аккумулятор батареяларини зарядлаш учун мўлжалланган хоналарнинг ҳар бири учун портлашга хавфсиз этиб бажарилган ёки эжекторлардан фойдаланган ҳолда тайёрланган ҳавони ташқарига чиқарувчи алоҳида вентиляция тизимлари бўлиши керак.

108. Автотранспорт воситаларига хизмат кўрсатиш станциялари биноларидаги кўздан кечириш чуқурчаларига совуқ даврда ташқаридан киритилган ҳаво хонадаги ҳароратга қадар иситиладиган, лекин + 25° С дан юқори ва + 16° С дан паст бўлмаган ҳаво етказилиши керак. Ёзда кўздан кечириш чуқурчаларига етказиб бериладиган ҳаво ҳарорати меъёрлаштирилмайди.

109. Биноларнинг иш жойлари ҳавосидаги углерод. оксидининг максимал рухсат этилган концентрацияси 20 мг/м³, ва акролеин — 0,2 мг/м³ дан ошмаслиги керак.

110. Иш жойлари ҳавоси кислород миқдори бўйича белгиланган меъёрларга мувофиқ бўлмаса, ходимларнинг хавфсизлиги ишларни тўхтатиш ёки ходимларни ҳавонинг меъёрий таркиби билан таъминлаш, зарарли аралашмаларнинг таркиби бўйича эса — ходимларни тозаланган ҳаво билан таъминлаш, аралашмаларни меъёрий даражаларгача аралаштириш ва чўктириш, ифлосланган атмосферада иш вақтини чегаралаш ёки ишларни қисқартириш йўли билан таъминланиши керак.

111. Ҳавонинг таркибида чанг ва зарарли моддаларнинг таҳлил қилиш санитария назорати органлари билан келишилган муддатларда мунтазам равишда ўтказилиши керак.

112. Янги ўрнатилган шамоллатиш мосламаларини ишга туширишдан олдин уларни синаш ва созлаш ишлари бажарилиши ҳамда бунинг натижасида далолатнома тузилиши керак.

113. Иситиш мосламаларини ишлатишда қуйидагилар тақиқланади:

а) иситиш қурилмаларини ҳар қандай нарса ёки материаллар билан тартибсиз ёпиш;

б) иситиш қурилмалари ва қувурларида турли материаллар, латта ва бошқа нарсаларни қуритиш;

в) ёқилғи захираларини бунга мослаштирилмаган биноларда ёки майдонларда сақлаш;

г) фойдаланилаётган биноларда вақтинча печларни ўрнатиш — таъмирлаш ва қуритиш пайтида Фавқулодда вазиятлар вазирлигининг ёнғин назорати рухсати билан йўл қўйилади.

114. Иситиш мавсуми бошланишидан олдин барча иситиш қурилмалари (печлар) текширилиши ва таъмирланиши керак. Носоз печларни ишлатиш мумкин эмас.

115. Иситиш қурилмаларини (печларни) ёқишга ажратилган шахсларга муҳандис-техник ходимлар томонидан ёнғиндан ҳимоя қилиш бўйича кўрсатмалар берилиши керак.

116. Бинолар ва иш жойлари ишнинг хавфсиз бажарилиши, одамларнинг у ерда бўлиши ва ҳаракатланиши учун етарли ҳамда санитария меъёрлари талабларига жавоб берадиган табиий ва сунъий ёруғлик билан таъминланган бўлиши керак.

117. Автомобилларни сақлаш хонаси, шунингдек, омборлар ва техник хоналар табиий ёруғликсиз бўлиши мумкин. Газогенератор, вулканизация, аккумуляторлар билан ишлаш хоналари, қозонхоналар, электр кучланишни бошқарув панеллари фавқулодда ёритиш воситалари билан жиҳозланган бўлиши керак.

118. Автотранспорт корхонасининг ҳудудидаги автомобиль йўлларининг аккор чироқлари билан ёритилиши камида 0,5 люкс, ишчи дарвозалари ва автомобилларни очиқ сақлаш жойларига ўтиш йўлларининг ёритилиши камида 5 люкс бўлиши ҳамда иш жойларини сунъий равишда ёритиш меъёрлари талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

119. Автомобилларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашда ишлатиладиган портатив ёритиш мосламалари 36 В дан юқори бўлмаган кучланишга мўлжалланган бўлиши керак. Кўздан кечириш чуқурчаларида ишлаганда кучланиш 12 В дан ошмаслиги керак.

120. Умумий ва индивидуал ёритиш учун қўлланиладиган ёритгичлар ходимнинг кўзларини порлашдан ҳимоя қиладиган акс эттирувчи ёритгичлар билан жиҳозланган бўлиши керак.

Бинонинг тепа қисмидаги табиий ёритишга мўлжалланган фонарлар кучайтирилган шиша билан ёпилиши керак.

121. Вақти-вақти билан дераза ойналари ва ёритгичлар чироқларининг ифлосланишидан тозалаш, шунингдек бино ичидаги девор сиртларини оқартириш ишлари амалга оширилиши керак.

122. Электр хўжалигининг ҳолати устидан доимий назорат ўрнатилиши зарур. Ташқи кузатув орқали ҳамда қурилмалар ёрдамида вақти-вақти билан электр тармоғининг ишлашга яроқлилигини текшириб туриш керак.

123. Электр тармоғи изоляциясининг қаршилиги юқори хавфли бўлмаган хоналарда — йилига бир марта, ўта хавфли бўлган хоналарда йилига камида 2 марта ўлчанади. Изоляция, ҳимоя ерга улаш ва нўлланганлиги синовлари баённомалари тақдим этилиши керак. Ҳимоя ерга улаш шиналари ва симлари текшириш ва синовдан ўтиш учун қулай бўлиши керак.

124. Кўчма портатив лампалар механик шикастланишдан ҳимояланган бўлиши керак.

125. Электр симларига ва ўчирғичларга бирор нарсани осиб қўйиш, электр лампаларини қоғоз ёки мато билан ўраш тақиқланади.

126. Ёнувчан суюқ ва нитробўёқлар сақланадиган омборларда ёнғиндан автоматик хабарлаш воситалари ва автоматик ёнғин ўчириш қурилмалари билан жиҳозланган бўлиши, шунингдек ёнгин хавфсизлигини техник жиҳатдан тартибга солишга доир норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ бўлиши зарур.

Бундай жойларда очиқ оловдан фойдаланиш тақиқланади. Электр ёритгичи бўлмаган тақдирда фақат портлашга хавфсиз электр аккумуляторли кўл чироқлари ёки шахталарда фойдаланишга мўлжалланган турдаги чироқлардан фойдаланиш керак.

127. Автотранспорт корхоналари ичимлик-хўжалик суви ва саноат сув таъминоти тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак. Марказлаштирилган сув таъминоти манбаи бўлмаганида ва бир сменада ходимлар сони 25 кишидан кўп бўлмаган ҳолларда ички ичимлик-хўжалик суви таъминоти тизимининг қурилмаси мажбурий эмас. Бундай ҳолда, ичимлик суви билан таъминлаш маҳаллий шароитларни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак. Ичимлик суви ҳарорати 20° С дан юқори ва 8° С дан паст бўлмаслиги керак.

128. Ишлаб чиқариш эҳтиёжлари учун сув сарфи ишлаб чиқариш жараёнлари ва технологик жиҳозларга қараб белгиланади. Битта машинани қўлда (механизациялашган) ювиш учун ишлатилган ювиш ускуналари ва автомобиль турига қараб қуйидаги ҳажмларда (л) сув сарфланади:

а) енгил автомобиль — 500 — 700 (1000 — 1500);

б) юк машинаси — 700 — 1000 (1500 — 2000);

в) автобус — 800 — 1200 (1500 — 2000).

129. Атроф муҳит ҳарорати 0° С дан паст бўлган жойда автомобилларни қўлда ювиш пайтида сувнинг ҳарорати 20° С дан паст бўлмаслиги керак.

130. Автотранспорт корхоналарида нажасли канализация, саноат канализацияси ва керак бўлган зарур ҳолларда ички дренажлар бўлиши керак.

131. Автотранспорт корхоналарида бир сменада ходимлар сони 25 кишидан кўп бўлмаган ҳолларда нажасли канализация қурилиши шарт эмас, бу ҳолда чиқиндилари олиб кетиладиган ташқи ҳожатхоналар билан таъминланиши керак.

132. Автомобилларни ювиш, сақлаш жойларида ёки хизмат кўрсатиш хоналарида полларни ювишда, ёнувчан суюқликлар ва қаттиқ моддаларни ўз ичига олган чиқинди сувлар канализация тармоғига чиқарилишидан олдин чиқинди сувларини тўплаш ҳавзаларида, бензин ва мой ушлагичларида канализация тармоғига тушириш шароити учун белгиланган даражага қадар тозаланиши керак.

133. Автомобилларни ювишдан чиққан сувларни чиқинди сувларини тўплаш ҳавзаларида тозалагандан сўнг, чиқинди сувлар таркибидаги қаттиқ моддалар миқдори камида 40 — 50 бараварга камайиши ва чиқинди сувларни қабул қилувчи ташкилот талабларига жавоб бериши керак.

134. Элликдан ортиқ транспорт воситаси бўлган автотранспорт корхоналарида, марказлаштирилган хизмат кўрсатиш базаларида ва ўндан ортиқ постга эга техник хизмат кўрсатиш станцияларида чиқинди сувларини тўплаш ҳавзаларини тозалаш механизациялаштирилган бўлиши керак.

135. Чиқинди сувларини тўплаш ҳавзаларининг чўкиндилари қўлда олиб ташланишиган ҳолда уларни тозалаш 7 кунда бир марта амалга оширилиши керак.

136. Чўкиндилар механизациялашган усулда олиб ташланган ҳолда чиқинди сувларини тўплаш ҳавзаларини ҳар куни тозалаш керак.

137. Ҳар бир ҳайдовчининг ишлаш тартиби маъмурият ва автотранспорт корхонасининг касаба уюшма ташкилоти билан келишилган ҳолда белгиланади ҳамда жадвалда ва маршрутда ҳисобга олинади.

138. Смена ичидаги тартибга солинадиган танаффуслар ишнинг оғирлиги ва жадаллиги, транспорт ишлари турлари ва об-ҳаво шароитларини ҳисобга олган ҳолда ўрнатилади. Биринчи танаффус ҳаракат бошлангандан 2-3 соат ўтгач ва ундан кейин камида ҳар 2 соатда 10 минут давомида ўрнатилади.

139. Иш вақтидаги танаффусларнинг частотаси, ташкил этилиши ва давомийлиги автокорхонага хизмат кўрсатадиган тиббиёт ходимлари билан келишилган ҳолда, йўл варақасида кўрсатилган ва автокорхонанинг хавфсизлиги хизмати томонидан назорат қилинади.

140. Смена ичидаги танаффуслар ҳайдовчи томонидан тиббий хизмат ходимлари тавсия этган махсус машқлар мажмуасини бажариш орқали асабий-психик ва жисмоний жиҳатдан чарчоғини чиқариш учун фойдаланилиши керак.

141. Назорат пунктларида ёки ҳаракат жадвали ва режасида назарда тутилган жойларда мавсумга қараб дам олиш, овқатланиш, иситиш ёки совутиш учун шароитлар, душ, ювиниш хоналари ва ҳожатхоналар ташкил этилиши керак.

142. Дам олиш ва овқатланиш учун танаффус иш бошлангандан кейин 4 соатдан кечиктирмай, давомийлиги 40 — 60 дақиқа бўлиши белгиланади.

143. Агар сменанинг давомийлиги 8 соатдан ортиқ бўлса, иккинчи танаффус берилиши мумкин, бу ҳолда танаффусларнинг умумий давомийлиги 2 соатдан ошмаслиги керак.

144. Ҳайдовчилар ишини сменали ташкил этилиши ҳолатларида сменани алмаштиришга фақат дам олиш кунидан кейин йўл қўйилади.

145. Тиббиёт ходимлари томонидан ҳайдовчиларнинг соғлиғини текшириш ҳар бир сменада улар маршрутга чиқишдан олдин ўтказилиши керак.

146. Ишга қабул қилишда ҳайдовчилар тиббий кўрикдан ўтишлари шарт. Кейинчалик зарарли ишлаб чиқариш омилларини ҳисобга олган ҳолда даврий тиббий кўриклар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан белгиланган талабларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

147. Автомобиль кабинасининг жиҳозлари (шамоллатиш, иситиш, иссиқлик изоляцияси, кондиционер) ҳайдовчининг иш жойида микроиқлимнинг мақбул ёки рухсат этилган параметрларини автомобилнинг илиқ двигатели билан узлуксиз ҳаракатланиши бошлангандан сўнг 30 минутдан кечиктирмай таъминлаши керак.

148. Кабинани ички юзаларининг ҳарорати кабинадаги ҳаво ҳароратидан уч градус целсийдан кўп фарқ қилмаслиги керак.

149. Ҳайдовчини қуёш радиацияси иссиқлигидан ҳамда ишлайдиган двигателдан ҳимоя қилиши даражаси кабинани деворлари ва двигателидан 35 Вб/м² (Вебер ўлчов бирлиги — Вб, манбада қолувчи магнит оқими) дан кўп бўлмаган, деразалардан эса 100 Вб/м² дан ошмайдиган қолдиқ қуёш нурланишини таъминлайдиган мосламалар (ҳимоя соябонлари, махсус ойналар, пардалар) билан кабиналар жиҳозланган бўлиши керак.

150. Шамоллатиш, иситиш ва совутиш тизимлари кабинанинг ойналари туманланишини (музлашини) олдини олиш керак.

151. Юк машиналарининг кабинасидаги товуш даражаси 70 дБ (децибел дБ — товуш кучланишининг ўлчов бирлиги) дан ошмаслиги керак.

152. Енгил автомобиллар ва автобуслар кабинасидаги овоз баландлиги 60 дБ дан ошмаслиги керак.

153. Ҳайдовчининг иш жойидаги умумий тебраниш даражаси тегишли норматив-ҳужжатларда кўрсатилган қийматлардан ошмаслиги керак.

154. Умумий ёритиш мосламалари билан кабинани ёритилиш даражаси асбоблар панелига нисбатан баҳоланган камида 10 люкс бўлиши керак.

155. Ҳар асбоб ўлчовининг ёритилиши камида 1,2 люкс бўлиши керак.

156. Ҳайдовчи кабинасининг олд ва ён ойналарида кўринишга халақит берадиган ёриқлар ва қорайиш бўлмаслиги керак. Ён ойналар қўл билан ёки ойнани кўтариш механизмлари билан силлиқ ҳаракатланиши керак.

157. Ишлаётган ойна тозалагичнинг чўткалари тиқилиб қолмасдан, олд ойнанинг нормал тозаланишини таъминлаб, эркин ҳаракатланиши керак, шунингдек, сув ёки олд ойнани тозалаш учун махсус суюқлик қуядиган мослама соз ҳолатда бўлиши керак.

158. Йўлни максимал кўринишини ва транспорт воситасини қулай бошқаришни, узатмаларни осон алмаштиришни ҳамда тормозлашни таъминлаш учун ўриндиқлар керакли ҳолатга ўрнатилади.

159. Ўриндиқларда ва ўриндиқнинг орқа томонида тешиклари, йиртилган жойлари, чиқиб турадиган пружиналар ва ўткир бурчаклари бўлмаслиги керак, ўриндиқ ва ўриндиқнинг орқа қисми бошқарилиб ҳайдовчи ўтирганда қулай жойлашишини таъминлаши керак.

160. Кабинанинг эшик қулфлари иш ҳолатида соз бўлиши, автомобиль ҳаракатланаётганида улар ўз-ўзидан очилишига имкон бўлмаслиги керак.

161. Кабинадаги иситиш мосламаси узлуксиз ишлаши керак, юк машинаси кабинасини (автобуснинг салонини, енгил автомобиль кузовини) иситиш учун чиқинди газлардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

162. Кабинанинг поли яхши ҳолатда бўлиши ва унга резина гиламча тўшалган бўлиши керак.

163. Юк машинаси кабинасидаги автобус салонидаги ёки енгил автомобиль кузовидаги хавфли моддаларнинг концентрацияси санитария меъёридан ошмаслиги керак (углерод оксиди — 20 мг/м³; акролеин — 0,2 мг/м³).

164. Барча дастаклар, бошқариш узатмалари, назорат ва сигнализация ускуналари хизматга яроқли ва бузилмасдан ишлаши керак.

165. Ўриндиқларнинг жойлашуви, бошқарув асбоб-ускуналари ҳайдовчини иш пайтида, шунингдек, кабинага кириш ва чиқиш пайтида чекламаслиги керак.

166. Кўрсаткич панелининг ёритилиши ҳайдовчининг кўзини қамаштирмаслиги керак.

167. Салондаги рухсат этилган микроиқлим — бу совуқ мавсумда 15 дан 21° С гача, илиқ мавсумда 22 дан 30° С гача, ҳаво намлиги 50% ва ҳаво тезлиги 0,3 м/сек.

168. Ҳайдовчининг нафас олиш зонасида зарарли буғларнинг чегаравий концентрацияси:

углерод оксиди — 20 мг/м³, акролеин — 0,2 мг/м³;

углеводородлар — 300 мг/м³ (углерод ҳисобида).

169. Кабинадаги шовқин даражаси иш жойларида рухсат этилган шовқин даражаси бўйича санитария меъёрлари талабларига мувофиқ белгиланади.

170. Ҳаводаги зарарли моддаларнинг таркибини аниқлаш учун асосий технологик жараёнлар, зарарли моддаларни аниқлаш манбалари ва технологик ускуналарнинг ишлашини ҳисобга олган ҳолда намуналар ишлаб чиқариш шароитига хос нафас олиш зонасида йиғиб олиниши керак.

Автотранспорт корхонасида чанг автомобилларни таъмирлаш ва ишлатиш пайтида ҳосил бўлади. Чанг келиб чиқиши органик ва ноорганик моддалардан бўлиши мумкин. Анорганик чанг — бу минераллар ва металларнинг чангидир.

Органик чанг ўсимлик, ҳайвон ва кимёвий келиб чиқадиган чангни ўз ичига олади. Кимёвий таркибига асосан чанг заҳарли ва заҳарсиз бўлиши мумкин.

171. Смена давомида ва технологик жараённинг алоҳида босқичларида бир нуқтада кетма-кет камида учта намунани олиш керак. Асосан фиброген таъсирига эга бўлган аэрозоллар учун битта намуна олиш мумкин.

172. Маълум бир нуқтада зарарли моддаларнинг таркиби намуна олишнинг қуйидаги умумий вақти билан тавсифланади:

а) токсик моддалар учун — 15 мин;

б) фиброген таъсир қилувчи моддалар учун — 30 мин.

173. Зарарли моддаларнинг концентрациясини аниқлаш натижалари нормал ҳолатга келтирилиши керак: ҳарорат + 20° С; атмосфера босими 101 кПа; нисбий намлик 50 фоиз. Ўлчов хатоси +10 фоиздан ошмаслиги керак.

174. Ҳавонинг газ таркибини аниқлаш учун УГ-2, УГ-3 русумли анализатор ва шу каби бошқа газ анализаторларидан фойдаланиш мумкин.

175. Ҳаводаги чанг миқдори асосан гравиметрик усул билан баҳоланади. Намуналар ЕА-30 русумли электр аспираторлари ёрдамида ажратиб олинади.

176. ИКП-1, ПРИЗ-1, КДМ-1, ИЗВ-1 турдаги ўлчов мосламалари ҳаводаги чанг концентрациясини ўлчаш учун ҳам ишлатилиши мумкин.

177. Кон қазиш ускуналарини очиқ конларда ишлатишда, карьер йўлларни намлаш (суғориш)дан фойдаланиш керак.

178. Чанг унумли чиқадиган жойларда ходимлар тасдиқланган меъёрларга мувофиқ шахсий ҳимоя воситалари — махсус кийимлар, респираторлар билан таъминланиши керак.

179. Амалдаги техник шартларга мувофиқ барча русмдаги ва турли вазифали автомобиллар, шатакка олувчи автомобиллар, юк машиналари, тиркамалар ва ярим тиркамалар тўлиқ комплектлаб қўйилган бўлиши керак. Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Жамоат хавфсизлиги департаменти Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати билан келишилмасдан ва ишлаб чиқарувчи заводнинг розилигисиз автомобилнинг (шатакка олувчи автомобиллар, тиркамалар) конструкцияси ҳар қандай ўзгаришларга йўл қўйилмайди.

180. Ёнувчан суюқликларни ташийдиган барча ихтисослашган ва бортли автомобиллар иккита ўт ўчириш мосламаси (кўчма кукунли ОП-5 ёки углеродлик, углекислоталик ОУ-2), намат кўрпаси ва қум солинган қутилар билан таъминланган бўлиши керак.

181. Электр таъминоти, совутиш ва мойлаш тизимларида ёқилғи, мой, антифриз ва сувнинг оқиши, шунингдек таъминлаш ва газ тақсимлаш тизимининг пухта уланмаган жойларидан ишлаб чиқарилган газлар ўтиши (чиқиши) бўлмаслиги керак.

182. Глушитель трубаси двигателнинг чиқадиган трубасига маҳкам бириктирилган бўлиши керак. Кириш ва чиқариш қувурлари ҳамда глушителда ёриқлар ва тешиклар бўлмаслиги керак.

183. Двигателнинг шамоллатиш мосламаси двигатель бўлинмасига газлар тушишига йўл қўймасдан, тўғри ишлаши керак.

184. Тирсакли валда храпли механизмининг ўйиғлари ейилмаган бўлиши керак, ишга тушириш дастаги тегишли узунликда ва мустаҳкам шпилькали бўлиши керак. Ишга тушириш дастагининг дастаси силлиқ, ғудурсиз юзага эга бўлиши керак.

185. Руль бошқарувининг техник ҳолати автомобиль барча тезликда ҳаракатланишида олдинги ғилдиракларни осон ва ишончли бошқарилишини таъминлаши керак.

Руль бошқарувида қуйидагиларга йўл қўйилмайди:

а) руль бошқаруви тизимида умумий люфт қуйидаги қийматлардан ортиқлиги: енгил автомобиллар ва уларнинг базасида ишлаб чиқилган микроавтобуслар учун — 10 грудус; автобуслар учун — 20 грудус; юк машиналари учун — 25 грудус.

б) руль устунининг эгилиши ва эзилган жойлари ёки руль валининг эркин айланишига халақит берадиган бошқа шикастланишлар;

в) рулни бошқарув устуни маҳкамлагичларининг бўшашиши ва бошқа шикастланган маҳкамлагич деталларнинг мавжудлиги;

г) рульни тутқичининг валга маҳкамланиши юмшагани;

д) руль бошқарувининг узунасига ва кўндаланг поғоналари ҳамда уларнинг қисмларининг носозликлари (эгилиш, ёриқлар, резьбалар, вилкалар ва учларининг шикастланиши, шплинтларнинг синиши ва бошқалар);

ж) руль бошқарувининг шарнирли бўғинларида ошиқча люфт.

186. Олд мостнинг техник ҳолати олд ғилдиракларни ўрнатиш ва руль бошқаруви қисмларини шасси қисмларига маҳкамлашнинг ишончлилигини таъминлаши керак.

187. Олд ўқда қуйидагилар бўлмаслиги керак:

а) балкада ёки мустақил осма қисмларида эгрилик, ёрилиш;

б) олдинги ғилдиракларнинг люфти талабдагидан ортиқ (ишлаб чиқарувчи заводнинг паспортига мувофиқ);

в) олдинги ғилдирак подшипникларининг тутилиши ва шикастланиши.

188. Тормозларнинг техник ҳолати автомобилнинг (автопоезднинг) ўз вақтида тўхташини ва барча ғилдиракларнинг тормозланиши бир вақтда бошланишини таъминлаши керак.

189. Автомобилни пневматик тормоз узатмаси билан бошқаришга фақат ҳаво цилиндрида камида 5 кг/см² босим мавжуд бўлган тақдирда йўл қўйилади. Манометр пневматик узатмаси тизимда ҳаво мавжудлигини кўрсатиши керак.

190. Нолдан паст ҳароратларда ҳар куни пневматик тормоз тизимининг ҳаво цилиндридан конденсат чиқарилиши керак.

191. Тормоз тизимида қуйидагиларга йўл қўйилмайди:

а) механик узатмасида деталлари сиқилиши, ҳар қандай қисмидаги синиш ва ёриқлар;

б) гидравлик узатмаси тизимидан суюқлик чиқиши ёки унга ҳаво кириши;

в) пневматик узатмаси тизимидан ташқарига ҳаво ўтиши, бунинг натижасида ҳаво цилиндрида босимнинг пасайиши ишлаб чиқарувчи заводнинг техник талаблари билан белгиланганидан ҳам ортиқча бўлиши;

г) ҳатто бирорта ғилдирак тормозининг колодкаси тиқилиб қолиши;

д) тормоз тизими учун мўлжалланган суюқлигини минерал ёки бошқа мойларга, шунингдек суррогат суюқликларга алмаштириш.

192. Қўл тормозини созлаш ва текширишда тормоз дискида ёриқлар йўқлигига ишонч ҳосил қилиш зарур. Агар ёриқ бўлса, дискни алмаштириш керак.

193. Қўл тормозининг дастаси (тутқичи) қулфлаш мосламаси томонидан мустаҳкам ушлаб турилиши керак.

194. Шиналарнинг техник ҳолати автомобиль (автомобиль поезди) ҳаракати хавфсизлигини кафолатлаши керак.

195. Шиналарни ўрнатиш тақиқланади:

а) ўлчами ва рухсат этилган юкламаси бўйича транспорт воситасининг русумига мос келмаса;

б) 2-таъмирлаш гуруҳи бўйича қайта тикланган енгил автомобиллар ва автобусларнинг олдинги ўқида;

в) протектор нақшларининг эскириши йўл ҳаракати Қоидаларида белгиланган рухсат этилган меъёрдан ошса;

г) шиналар тешилганда, каркас қатламлари ажралиши ёки бошқа механик шикастланиши билан;

д) шиналардаги белгиланган ҳаво босимига мос келмайдиган ҳаво босими билан;

ж) янги шиналарни таглик нақшида сезиларли даражада эскирган шиналар билан бирлаштириш.

196. Ғилдирак дисклари гупчакларда ишончли мустаҳкамланган бўлиши керак.

197. Ғилдирак дискларидаги туйнуклар ишлатилиши натижасида уларни гайка билан маҳкамлаш ишончлилиги бузилишига йўл қўйилмайди.

198. Қулфлаш ҳалқалари соз ҳолатда ва тўғри ўрнатилган бўлиши керак. Ғилдирак дискларининг ёрилган ва эгилган бўлишига йўл қўйилмайди.

199. Автомобиль электр жиҳозларининг техник ҳолати двигателни стартер ёрдамида ишга туширилишини, двигатель цилиндрларида аралашманинг узлуксиз ва ўз вақтида ёнишини, ёритиш, сигнализация ва электр назорати мосламаларининг муаммосиз ишлашини таъминлаши, шунингдек, симлар ва қисқичларда учқун пайдо бўлишига йўл қўймаслиги керак.

200. Электр жиҳозларининг барча симлари ишончли шикастланмаган изоляцияга эга бўлиши керак.

201. Аккумулятор батареяси ишончли тарзда мустаҳкамланган бўлиши керак. Аккумулятор батареяси моноблокидан электролитлар оқишига йўл қўйилмайди.

202. Ёритиш ва авария (огоҳлантириш) сигнал бериш тизимлари ҳар бир автомобилда яхши иш ҳолатида бўлиши керак (узоқни ёритувчи, яқинни ёритувчи, габарит ва туманга қарши чироқлар).

203. Қарама-қарши йўналишларда ҳаракатланадиган транспорт воситалари ҳайдовчиларининг кўзини қамаштириши ҳолатларини истисно қилиб созланган, сариқ ёки оқ рангли иккита туманга қарши (фақат заводда ишлаб чиқарилган) чироқларни ўрнатишга рухсат берилади.

204. Барча автомобиллар, тиркамалар ва ярим тиркамалар тўхташ чироқлари, бурилишни кўрсаткич ва габарит чироқларига эга бўлиши керак.

205. Автомобиллар техник шартларга мувофиқ асбоблар ва мосламалар тўплами билан таъминланиши керак, хусусан:

а) керакли юк кўтариш қобилиятига эга кўтариш мосламаси (домкрат);

б) ишга туширгичиш дастаги;

в) камида 4 м узунликдаги шнури бўлган кўчма электр чироқ ёки электр чироқ;

г) шиналарни дамлаш ва двигателга ёнилғи етказувчи тизимини ҳаво билан тозалаш учун қўл насоси;

д) гайка ва ғилдирак калитлари.

206. Барча автомобиллар ғилдираклар остига қўйиш учун пона — тиргаклар, тормоз бошмоғлари — (камида 2 дона) билан таъминланиши керак.

207. Узоқ сафарга кетаётганда юк автомобиллари ва автобусларга қўшимча равишда металл мосламалар, белкурак, шатакка олиш учун эгилувчан (қаттиқ) улагич, сирпанишга қарши занжирлар ва биринчи тиббий ёрдам воситаси билан таъминланиши керак.

208. Автомобилда ёнғин чиқмаслиги учун двигателда ва унинг картерида ёқилғи ва мой аралашган ахлат тўпланишига йўл қўйиш тақиқланади:

а) артиш учун ишлатилган тозаловчи материалларни (латта ва ҳ.к) мой ва ёқилғи билан ифлосланган ҳолда кабиналарда ва двигатель атрофида қолдириш;

б) таъминот тизимидаги носоз қурилмаларни ишлатиш;

в) двигателнинг қувват тизими қурилмалари яқинида чекиш (хусусан, ёнилғи баклари яқинида);

г) механизмларни носозликларини аниқлаш ва бартараф этишда очиқ оловдан фойдаланиш;

д) двигателни очиқ олов билан қиздириш;

ж) одамларни ташиш учун мўлжалланган автобуслар ва юк машиналари ёнғинга қарши ускуналар билан таъминланиши зарур.

209. Автомобилларни биноларда жойлаштиришда улар орасидаги масофа, шунингдек автомобиллар ва бинолар элементлари орасидаги масофа тегишли норматив-ҳужжатларда кўрсатилган меъёрларга мувофиқ бўлиши керак.

210. Автомобиллар жойлаштирилган биноларда ўтиш жойининг кенглиги автомобиль жойига кириш-чиқишида тескари йўналишда ҳам ҳаракатланишини инобатга олган ҳолда белгиланади ва автомобилдан масофа (метрда) камида қуйидагича бўлиши керак:

а) қўшни жойларда турган автомобилларга ёки қурилиш элементларигача — М1 тоифали автомобиллар учун 0,2 метр, Н2 ва Д,НЗ тоифадаги автомобиллар учун 0,3 метр ва Н2,03 ва Евро-5 тоифадаги автомобиллар учун 0,4 метр;

б) ўтиш йўлининг қарама-қарши чегарасигача М1 тоифали автомобиллар учун 0,7 метр, Н2 ва Д, НЗ тоифадаги автомобиллар учун 0,8 метр ва Н2,03 ва Евро-5 тоифадаги автомобиллар учун 1 метр.

211. Автомобилларни биноларнинг ўтиш жойларига жойлаштиришга йўл қўйилмайди.

212. Автомобиллардан ўтиш йўлининг чегарасига қадар масофа камида 0,5 метр бўлиши керак.

213. Автомобиллар жойлаштирилган бинолар бошқа аккумулятор батареялари, ацетилен-газ генераторлари, вулканизация, темирчилар, пайвандлаш, термал, мис, дурадгорлик, ёғочга ишлов бериш, девор қоғози, бўяш ва қайта тиклаш ишлари учун хоналар, мой, тозалаш ва осон алангаланувчи материалларни сақлаш учун хоналар, қозонхоналар, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш хоналари билан бевосита алоқа қилмаслиги керак.

214. Автомобиллар туришига мўлжалланган биноларнинг баландлиги (қопламалар, шип ёки полларнинг бўртиб турувчи элементларига ёки жиҳознинг энг паст нуқтасигача) хонада сақланадиган энг баланд машинанинг баландлиги билан белгиланиб, ортиқча 0,2 метр, лекин энг камида 2,2 метр бўлиши керак.

215. Бинода автомобилни тўхташ жойига қўйишда унинг двигатели ўчирилган бўлиши керак. Двигателни автомобилни бинодан чиқиб кетишдан бошқа мақсадда ишга тушириш тақиқланади.

216. Автомобиллар ўтиш жойлари ҳамма вақт очиқ бўлиши керак. Автомобиллар ўтиш жойларида тўхташга рухсат берилмайди.

217. Автомобиллар туришига мўлжалланган гаражларда, шунингдек, шийпонлар остидаги тўхташ жойларида ёки майдончаларда қуйидагилар тақиқланади:

а) очиқ оловдан фойдаланиш, чекиш ҳамда темирчилик пуфлагичлар, кавшарлайдиган мосламалар ва кўчма пайвандлаш аппаратлари билан ишлаш;

б) автомобилларда ёнилғи бакининг бўғизини очиқ қолдириш;

в) аккумулятор батареяларини бино ичида зарядлаш;

г) технологик ускуналардан ташқари ҳар қандай материал ва буюмларни сақлаш;

д) автомобилларнинг кузовларини, эҳтиёт қисмларини ёки агрегатларини, шунингдек қўл ва кийимларни бензин билан ювиш ёки артиш;

ж) ёқилғини (бензин, дизел ёқилғиси) сақлаш, автомобилларнинг бакларидаги ёқилғи бундан мустасно.

218. Автомобилларни дала шароитида вақтинча жойлаштиришда (тўхташ жойида) қуйидаги қоидаларга риоя қилиш керак:

а) анғиздан, қуриган ўтдан, синиб тушган дарахтлардан тозаланган, қурилишлар, ёғоч омборлар, сомон уюмлари, ўсаётган дон ва ўрмон экинларидан 100 метр дан яқин бўлмаган масофада, 1 метр кенгликдаги шудгор билан ажратилган майдончаларда автомобиллар турар жойи ташкил этилиши керак;

б) ҳар қатор (колонна)да автомобиллар сони 10 дан кўп бўлмаган ҳолда жойлаштирилган алоҳида майдончалар ташкил этилиши керак. Автомобиллар орасидаги масофа камида 1 метр, қаторлар орасидаги масофа камида 10 метр бўлиши керак;

в) автомобиллар учун ёқилғи ва мойлаш материаллари синиб тушган дарахтлардан, анғиздан ва қуриган ўтдан тозаланган, ўрмон кесиш, дон йиғиб янчиладиган, сомон уюмлари, пичан, дон экинлари, автомобиллар, тракторлар ва бошқалар турар жойларидан камида 100 метр масофада ҳамда турли хил ярим ёнувчи ва ёнувчан бино ва иншоотларидан, ер юзасидаги сув ҳавзаларидан камида 50 метр масофада бўлган майдончаларда жойлаштирилиши керак;

г) ёқилғи ва мойлаш материаллари юзаси қаттиқ бўлган ва сув ўтишидан ҳимояланган майдончаларга жойлаштирилиши керак.

219. Ёқилғи ва мойлаш материалларини сақлаш учун очиқ майдончалар пастроқ жойларда жойлашган бўлиши ва атрофида 1 метр кенгликда ер шудгорланиши керак.

220. Ёқилғи сақланадиган бочкалар ҳажмининг 95 фоиздан кўп бўлмаган миқдорида тўлдирилиши керак, улар тиқинлари билан юқорига қаратиб жойлаштирилган ва қуёш нурларидан ҳимояланган бўлиши керак.

221. Бўшаган идишлар ёқилғини сақлаш жойидан камида 20 метр масофада сақланиши керак.

222. Автомобилларнинг вақтинчалик тўхташ жойларида ва ёқилғи-мойлаш материаллари сақланадиган жойларда чекиш, олов ёқиш ҳамда очиқ оловдан фойдаланиш билан боғлиқ таъмирлаш ишларини олиб бориш тақиқланади.

223. Ўт ўчиргич, қум солинган қутилар ва сув бочкалари ўрнатилиши керак.

224. Автотранспорт корхонасида (бўлинмасида) ҳаракатланувчи таркибга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашни амалга ошириш бош муҳандис бошчилигидаги техник хизмат бўлимига топширилади.

225. Ҳаракатланувчи таркибга техник хизмат кўрсатишни ва таъмирлашни амалга оширадиган техник хизмат (устахоналар, участкалар) ишлаб чиқариш бўлинмаларининг таркиби автотранспорт корхонасида қабул қилинган ишлаб чиқаришни ташкил этиш шакли (тартиби) билан белгиланади ва ишлаб чиқариш дастури бўйича ходимлар сони ҳамда ҳар бир бўлинма таркибидаги жамоалар сони талаб қилинадиган иш тартиби (сменалар сони) билан белгиланади.

226. Ҳаракатланувчи таркибнинг техник соз ҳолатини таъминлаш учун техник хизмат ва таъмирлаш ишлари амалга оширилади.

227. Техник хизмат кўрсатиш — бу ҳаракатланувчи таркибнинг маълум вақт мобайнида ишлаганидан ёки иш вақти ўтганидан кейин режалаштирилган тартибда мажбурий равишда олиб бориладиган профилактика чораси.

228. Ҳаракатланувчи таркибга бажариладиган ишларнинг даврийлиги, рўйхати ва меҳнат ҳажмдорлиги бўйича техник хизмат кўрсатиш қуйидаги турларга бўлинади:

а) кунлик техник хизмат кўрсатиш (КХ);

б) биринчи техник хизмат кўрсатиш (ТХ-1);

в) иккинчи техник хизмат кўрсатиш (ТХ-2);

г) мавсумий техник хизмат кўрсатиш (МХ).

229. Таъмирлаш ишлари автомобиль транспортининг ҳаракатланувчи таркибини режали равишда қайта тиклаш ва унинг ишчи ҳолатини қувватлаш, эксплуатация пайтида юзага келган ёки техник хизмат кўрсатиш вақтида аниқланган носозликларни бартараф этишга қаратилган.

230. Таъмирлаш ишлари тегишли носозлик ёки шикастланганликлар юзага келиб таъмир талаб этилганида, шунингдек огоҳлантирув таъмирлаш ишлари сифатида — ҳаракатланувчи таркиб белгиланган бир масофа юрганидан кейин ёки муайян вақт мобайнида ишлаганидан кейин режага мувофиқ бажарилади. Техник хизмат кўрсатиш ва огоҳлантирув таъмирлаш ишлари профилактика (носозлик ҳолатини олдини олиш) ишлари ҳисобланади.

231. Ҳар бир автотранспорт корхонасида (автобазасида) ушбу турдаги хизматларнинг меъёрий даврийлиги ва ҳаракатланувчи таркибнинг ўртача кунлик юришини ҳисобга олган ҳолда ТХ-1, ТХ-2 ва ТХ-3 ни амалга ошириш бўйича ойлик режали жадваллар тузилиши керак.

232. Ҳаракатланувчи таркибга хизмат кўрсатиш муддатлари у ишга тушгандан бошлаб босиб ўтган масофа ҳисоблагичининг кўрсаткичлари бўйича ёки тақвим саналарига кўра умумий юриш масофаси асосида режали жадвалларда кўрсатилиши мумкин.

233. Иккинчи турдаги режали жадваллар ҳаракатланувчи таркибнинг ҳақиқий юрган масофаси асосида тўғрилаб ўзгартирилиши керак.

234. Меъёрларда белгиланган техник хизмат кўрсатиш даврийлигига риоя қилиш учун ТХ-1ни режалаштириш асосан ҳақиқий юрган масофани ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади ва техник хизмат кўрсатишга йўналтириш тўғрисида қарор кутилаётган хизмат кўрсатиш кунидан 2-3 кун (смена) олдин қабул қилинади.

235. Биринчи техник хизмат кўрсатишни режалаштириш доимий иш шароитида сменали юриш масофасининг бироз ўзгариши мумкинлиги ва тўхташ вақти тўлиқ кунлик бўлиши зарурлигини ҳисобга олган ҳолда йўл қўйилади.

236. Ҳаракатланувчи таркибга иккинчи техник хизмат кўрсатишни режалаштириш ҳақиқий юрган (ишлаган) ёки ишламай қолган тўлиқ кунлари мажбурий ҳисобга олинган ҳолда тақвимий вақтга мувофиқ амалга оширилади.

237. ТХ-2га йўналтириш тўғрисида қарор мўлжалланган хизмат кўрсатиш кунидан 4 — 6 кун олдин қабул қилинади. Шу вақт ичида чуқур диагностика ўтказилади, агар зарур бўлса, жорий таъмирлаш ишлари бажарилади ва ҳаракатланувчи таркибни ТХ-2 га жойлаштириш санаси аниқланади.

238. Таъмирлаш ва техник хизмат кўрсатишда автомобиль ишламаган (бўш) вақтини қисқартириш учун хизмат турларини бажариш жойида ва вақтида ишларни алоҳида гуруҳлари (мойлаш, маҳкамлаш ва ҳ.к)га ажратишга рухсат берилади. Шу билан бирга, техник хизмат кўрсатиш ишларининг ўрнатилган рўйхати ва давомийлигига риоя қилинади.

239. Автомобилга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш автотранспортнинг ҳаракатланувчи таркибини техник эксплуатация қилиш Қоидаларига мувофиқ тайинланган ишларни бажариш учун зарур бўлган қурилмалар (кўздан кечириш чуқурчалари, кўтаргич, йўл ўтказгич, айланма стенд ва бошқалар), шунингдек постларни жиҳозлаш жадвали (табели)га биноан кўтариш ва ташиш механизмлари, анжомлар, мосламалар ва асбоб-ускуналар билан жиҳозланган бу ишларни бажаришга мўлжалланган жойларда (постларда) амалга оширилиши зарур.

240. Ходимлар автомобилларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича бажариладиган ишларнинг хусусиятларига мос келадиган хизматга яроқли асбоблар ва мосламалар тўплами билан таъминланиши керак.

241. Носоз асбоблар ва мосламалардан фойдаланиш тақиқланади.

242. Носоз асбоблар ва мосламалар зудлик билан фойдаланишдан чиқарилиши керак. Асбоблар ва қурилмалар мунтазам равишда сараланади, ойига камида бир марта яроқсизлари ажратилиб фойдаланишдан чиқарилади.

243. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш постларига юборилаётган автомобиллар ювилиб, лой ва қордан тозаланган бўлиши керак.

244. Автомобилни техник хизмат кўрсатиш ёки таъмирлаш постига жойлаштирганда, унинг руль чамбарагида «Двигателни ёқманг — одамлар ишлаяпти!» ёзуви билан ёрлиқ осиб қўйилиши шарт.

245. Автомобил техник хизмат кўрсатиш ёки таъмирлаш постига мажбурий ҳаракат қилмасдан қўйилганда, автомобиль дастаки тормози билан тормозланиши ва энг пастки узатмага қўйилиши, контактни (ёнилғи билан таъминлашни) ўчириш, ғилдираклар остига камида 2 та тўхташ тиргаклари қўйилиши керак.

246. Тирсакли вал ва кардан валини айлантириш билан боғлиқ ишларни бажаришда қўшимча равишда ўт олдириш тизими ўчирилганлигини, ёқилғи таъминотини (дизел двигателлари учун) текшириш, дастаки тормоз дастасини қўйиш керак. Зарур ишларни бажаргандан сўнг, дастаки тормозини тортиш ва энг пастки узатмага қайта қўйиш керак.

247. Автомобилларини кўздан кечириш чуқурчаси, йўл ўтказгичи (эстакада) ёки кўтаргич мослама бўлмаган шароитда таъмирлашда, таъмирлаш ишларини олиб борадиган шахслар махсус каравотча билан таъминланган бўлиши керак. Ерда каравотча ёки тўшакларсиз ишлаш тақиқланади.

248. Ғилдиракларни ечиб олиш билан боғлиқ ишларни бажаришда кўтариб қўйилган транспорт воситаси (тиркама) остига чорпоя қўйиш, ечиб олинмаган ғилдираклар остига тўхташ тиргаклари қўйилиши керак.

249. Кўтариш механизмлари (домкрат, кўтаргич, таль ва бошқалар) нинг фақатгина бирида кўтарилган автомобилда (тиркамада) ҳар қандай ишни бажариш тақиқланади.

250. Кўтариб қўйилган автомобиль (тиркама) остига ғилдирак дискларини, ғиштларни ва бошқа нарсаларни қўйиш тақиқланади.

251. Барча конструкциялардаги ва турдаги автомобиллар (тиркамалар)да рессорларини ечиб олиш ва ўрнатиб қўйишда уларни юкдан озод қилиш учун олдиндан кўтариш механизми ёрдамида кузовни кўтариб чорпоялар қўйиш лозим. Чорпояларнинг конструкцияси кўтарилган автомобиль (тиркама) қулаб тушмаслигини кафолатлаши зарур.

252. Қувват тизимлари ва двигателнинг электр жиҳозларини созлаш ҳамда тормозларни синаш бундан мустасно, автомобилнинг двигатели ишлаб турган ҳолда техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тақиқланади.

253. Корпусини кўтарган ҳолда автосамосвалга техник хизмат кўрсатиш ва уни таъмирлаш фақат кузовни кучли металл тиргаклар (штангалар) билан кучайтириб уни ўз-ўзидан ёки тасодифан тушиш эҳтимолини бартараф этган ҳолда амалга оширилиши мумкин.

Тиргаклар ўрнига турли хил тасодифий қувватловчи тагликлардан фойдаланиш тақиқланади. Кўтариш механизмини алмаштиришда иккинчи металл тиргак ўрнатиш шарт. Юкланган кузов кўтарилган ҳолда тиргак қўйиш билан бир пайтда шикастланган ёки нотўғри ўрнатилган тиргак билан ишлаш тақиқланади.

254. Кузов остига қўшимча тиргак қўйилмаган ҳолда кўтариш мосламасининг агрегатини ечиб олиш ва унинг қувурларини узиш тақиқланади.

255. Юқори корпусли автобусларни ва юк машиналарини таъмирлаш ҳамда уларга хизмат кўрсатишда ўрнатилган зинапоялари камида 15 см кенгликда бўлган икки ёққа очиладиган нарвон билан таъминлаш керак. Тираб қўйиладиган нарвонлардан фойдаланишга рухсат этилмайди.

256. Енгил автомобиль кузовининг пастки қисмига айланувчи стендда хизмат кўрсатиш ва таъмирлашдан олдин автомобилни ишончли мустаҳкамлаш, ёқилғи бакларидан ёқилғини ва совутиш тизимидаги сувни тўкиб олиш, двигателнинг мой қуйиладиган бўғизини маҳкам ёпиш ҳамда аккумулятор батареясини ечиб олиш керак.

257. Осон ёнувчан ва портлашга хавфли моддаларни ташиш учун мўлжалланган автомобиль-цистернани таъмирлашда у ишончли тарзда ерга уланиши керак.

258. Этилли бензин, осон ёнувчан ва заҳарли суюқликлар бўлган цистерна ёки резервуарнинг ички қисмини тозалаш ёки таъмирлашда ходимлар махсус кийимлар, газга қарши ниқоблар, арқонлар ҳамда қутқариш камарлари билан таъминланиши керак. Махсус кўрсатма берилган ёрдамчи цистернанинг ташқарисида туриши керак.

259. Цистерна ёки резервуарнинг ичида ишлайдиганларнинг камарига мустаҳкам арқон боғланган, арқоннинг эркин учини люк орқали ташқарига олиб чиқиб, маҳкам боғлаб қўйиш керак. Ташқаридаги ёрдамчи ишни кузатиши керак, арқонни ушлаб, цистерна ичидаги ишчини қўшимча ҳимоя қилиб туриши керак.

260. Ёқилғи қуйиш шохобчаларини, резервуарлар, насослар, коммуникациялар ва контейнерларни этилли бензин қуйилган цистерна ёки резервуарни фақат бензин қолдиқлари тўлиқ чиқарилгандан сўнг шахсий хавфсизлик чораларига риоя қилинган ҳолда зарарсизлантирилиб, портлаш эҳтимоли тўлиқ истисно қилинган ҳолда таъмирлаш мумкин.

261. Автомобилни демонтаж қилаётганда, ишнинг тўлиқ хавфсизлигини кафолатлайдиган мосламалар (ушлагичлар) билан жиҳозланган кўтариш ва ташиш механизмлари ёрдамида двигателни, узатмалар қутисини, орқа ўқни, олдинги ўқни, кузовни ва ромни ечиб олиш, ташиш ва жойига қўйиш керак.

262. Автомобилни шатак илгакларидан кўтариш (осиб қўйиш) тақиқланади.

263. Ташиш учун мўлжалланган аравачаларда уларга қўйилган бўлинмаларни тушиб қолиши ва ўз-ўзидан ҳаракатланишдан ҳимоя қиладиган ушлаш ва тақаш мосламалари бўлиши керак.

264. Двигателни, узатмалар қутисини, орқа ўқни, радиаторни ва автомобилнинг бошқа совутиш ҳамда мойлаш тизимларига тегишли қисмларини олишдан олдин, суюқлик сепилиб, тўкилишига йўл қўймасдан, ёғ ва сувни махсус идишларга тўкиб олиш керак.

265. Қурилмаларни таъмирлаш пайтида йиғиш ва демонтаж қилиш ишлари учун стендлар уларнинг мақсадларига мос келиши ва қулай бўлиши керак. Қурилмаларни маҳкамлаш учун мўлжалланган мосламалар улар силжиши ёки қулаб тушиши эҳтимолини истисно қилиши керак.

266. Ушбу Қоидаларни бузганликда айбдор бўлган мансабдор шахслар Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида белгиланган тартибда интизомий, маъмурий ёки жиноий жавобгарликка тортиладилар.

1. Мазкур Қоидалар кон қолдиқларидан фойдаланишда ишларнинг бехатар олиб борилишини ва уларнинг бутун давридаги жараёнларга қўйиладиган талабларни белгилайди.

Мазкур Қоидаларда қуйидаги асосий атамалар ва таърифлардан фойдаланилади:

айланма сув таъминоти тизими — қайта ишлатиладиган технологик сувларни корхонага етказиш учун жиҳоз ва ускуналар мажмуи;

бирламчи тўғон (дамба) — уни тўлдиришни бошланғич даврида сув оқизиб келган қолдиқлар сақланадиган сиғим пайдо бўлиши учун хизмат қиладиган таянч иншоот;

бўтана узатувчи — бўтанани ташиш учун қувур, канал ёки нов. Магистрал бўтана узатувчи (бойитиш фабрикаси (цехи) биносининг бўтана чиқиш нуқтасидан қолдиқлар сақланадиган жойгача ётқизилган) бўтана тақсимловчи (қолдиқлар сақланадиган жой чегарасигача ётқизилган) ва бўтана чиқариш (бўтана тақсимлашдан бўтанани чиқариш учун мослама) турларига ажратилади;

гидротранспорт тизими — қолдиқ (шлам) бўтаналарни гидротранспорт қилиш учун иншоотлар ва ускуналар мажмуи. Улар, босимсиз, босимли ўз-ўзидан оқадиган, босимли-мажбурий ва комбинацияланган (аралаш) тизимлар ажратилади;

гидротранспорт — материалларни сув оқими билан ҳаракатлантиришнинг технологик жараёни. Босимсиз (бўтана қия йўналтирувчи бўйлаб ҳаракатланади ва босими атмосферага тенг бўлган бўш юзага эга бўлади), босимли ўз-ўзидан оқадиган (бўтана тўлиқ тўлдирилган қувурлар бўйлаб ҳаракатланади), босимли-мажбурий (бўтана насослар ҳосил қиладиган босим ҳисобига қувурлар бўйлаб ҳаракатланади) ва комбинациялашган (аралаш) турларига ажратилади;

кон қолдиқлари (суюқ саноат чиқиндилари) — таркибида бойитиш технологияси ёрдамида ажратиб олиш имкони бўлмаган фойдали компонентлар мавжуд бўлган бўш жинслардан иборат минерал хомашёларни бойитиш қолдиқлари;

кон қолдиқлари омборхоналари синфи — кон қолдиқлари омборхоналарининг ҳажми, сиғими, фойдаланиш ҳолати ва муддати ҳамда бошқа хавфли кўрсаткичларига мувофиқ таснифланиши;

марза ҳосил қилиш дамбаси (иккиламчи дамба) — қирғоқ қатламини чегаралаш учун таянч призманинг ташқи контури бўйлаб тупроқ тўкиб ҳосил қилинадиган дамба;

муҳофаза ҳудуди — бу кон қолдиқлари омборхонаси атрофидаги ҳамда бўтана ўтказгичлар ва сув қувурлари бўйидаги минтақа бўлиб, унинг чегарасида ишлар бажариш, кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш ишларига алоқаси бўлмаган одамлар ва механизмларнинг бўлиши тақиқланади;

оқова сувларни тозалаш тизими — саноат оқова сувларида мавжуд зарарли моддаларни зарарсизлантириш ва йўқ қилиш учун жиҳоз ва ускуналар мажмуи;

саноат (шлам) чиқиндилари иншоотлари — саноат (шлам) чиқиндиларини ташиш, тўплаш, оқова сувларни тозалаш ва айланма сув таъминоти учун мўлжалланган тизимлар (иншоотлар, ускуналар, аппаратлар ва ҳ.) мажмуи;

соҳил — қолдиқлар қатламининг дамба юқори ён қисм юзасидан тиндирилган ҳовуздаги сув кесимигача бўлган юзаси;

сувни чиқариб юборувчи коллектор — сувни қудуқ орқали қон қолдиқлари омборхонаси чегарасидан ташқарига буриш учун мўлжалланган трубопровод;

сув тошқини ҳудуди — дамба (тўғон) бузилганда пайдо бўладиган оқим ҳаракати амалга ошириладиган чегарадаги ҳудуд;

тирговуч призма — ташқи чегараси мосламанинг қуйи ён қисм юзаси ҳисобланиб, ички чегараси эса унинг барқарорлигини ҳисобга олиб белгиланадиган тиргакка оид мослама вазифасини бажарувчи қирғоқ (қон қолдиқлари омборхонасининг тана қисми);

тўлдириш схемаси — қолдиқларни қолдиқ омборига жойлаштириш тартиби ва кетма-кетлигини назарда тутадиган ишларни умумий ташкил этиш схемаси;

қирғоқдаги сувни чиқариб юборувчи иншоот — тиндирилган ҳовуздан сувни оқизиш учун қон қолдиқлари омборхонасининг қирғоқ туташмасида тузиладиган мослама (канал типидаги);

қолдиқли бўтана (гидробўтана) — қолдиқларнинг сув билан турбуляцияланган аралашмаси;

қолдиқларни гидро жойлаштириш — омборхонага гидравлик транспорт билан етказиб берилаётган кон қолдиқларини жойлаштириш бўйича технологик операциялар мажмуи;

қолдиқлар сақланадиган жой — гидравлик транспорт орқали етказиладиган қолдиқларни омборларга жойлаш ва сувларни тиндириш учун табиий ёки сунъий яратилган сиғим;

қолдиқлар сақланадиган идиш — табиий қияликдан ва тўсувчи иншоотлардан ҳосил бўлган чегараланган сиғим;

қолдиқлар сақланадиган секция — кон қолдиқлари омборхонаси сиғимининг таянч иншоотлар билан ажратилган қисми;

қолдиқлар сақланадиган жой умумий ҳажми — тўсувчи дамба чўққисининг лойиҳа белгиси доирасидаги идишнинг ҳажми;

қолдиқлар сақланадиган жой фойдали ҳажми — уни қолдиқ ва сув билан тўлдириш лойиҳа белгиси чегарасигача идиш ҳажми;

қолдиқлар сақланадиган жой сиғими — лойиҳада қабул қилинган омборхонани тўлдириш технологияси бўйича унга жойлаштириш мумкин бўлган кон қолдиқлари миқдори;

қолдиқ омбори гидроҳимояси тизими — юзаки ариқларни қолдиқ омборининг сув тўплайдиган майдонидан буриш ва тўхтатиш учун мўлжалланган гидротехник иншоотлар (зовурлар, каналлар, ҳовузлар ва бошқа) мажмуи;

қолдиқ омборини консервациялаш — омборхонада сақланадиган қолдиқларнинг узоқ муддатли хавфсиз сақланишини таъминловчи кон-техник, муҳандислик-қурилиш, мелиорация ишлари мажмуи;

қолдиқ омборини рекультивация қилиш — бузилган ерларнинг унумдорлиги ва халқ-хўжалик аҳамиятини тиклаш учун, шунингдек жамият манфаатларига мувофиқ атроф-муҳит шароитларини яхшилашга йўналтирилган ишлар мажмуи. Ерларни қайта тиклаш, (атамалар ва тушунчалар) босқич ва йўналишларга ажратилади;

қудуқ — сувни оқизиб юбориш ёки йиғиш учун мўлжалланган шахта типидаги мослама;

хавфли ҳудуд — сув босиши ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган, сув йўлини тўсувчи иншоотнинг қуйи бефига туташган, сув босиш ҳудудидаги жой;

ҳимоя дамбаси — қолдиқ омбори таянчига оид мосламасининг ёрилиб кетишида ҳудуд ҳимояси учун хавфли ҳудуд чегараларида қурилган дамба;

шламлар — металлургия, кимё ва бошқа ишлаб чиқаришлар технологик жараёнларининг дисперс (10 микрондан кичик бўлган чангсимон)ли чиқиндилари;

Қолдиқлар, кон қолдиқлари, қолдиқ омбори атамалари фақат шу объектларга жорий этиладиган талаблардан ташқари шламлар, шлам хўжалиги, сувдан чиққан қолдиқлар (гидроотвал), шлам омбори, шлам тўплагич тушунчаларини ҳам ўз ичига олади.

2. Кон қолдиқлари омборхоналари ҳамда фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жараёнлари билан технологик боғлиқ барча синфдаги бошқа гидротехник иншоотлар (кейинги ўринларда — ГТИ), ихтисослаштирилган ташкилотлар томонидан ишлаб чиқилган, қонунчилик ҳужжатларида ўрнатилган тартибда барча турдаги давлат экспертизаларидан ўтқазилган лойиҳаларга мувофиқ қурилиши ва фойдаланилиши керак.

3. Кон қолдиқлари омборхоналарини ташкил этиш майдонлари, санитария-ҳимоя ва муҳофаза ҳудудлари, саноат ва маиший хоналар, ўтиш йўллари, алоқа, сигнализация ва ёритиш тизимлари амалдаги қонун ҳужжатлари талабларига жавоб берилиш лозим.

4. Очиқ сув ҳавзаларига оқизиладиган сувларнинг тозалиги амалдаги қонун ҳужжатлари талабларига жавоб бериши керак

5. Кон қолдиқлари омборхоналари жойлашган ҳудуддаги ҳавонинг тозалиги амалдаги қонун ҳужжатлари талабларига жавоб бериши керак.

6. Янги қурилган кон қолдиқлари иншоотлари ёки жорий этилаётган янги технологиялар ва ускуналар учун илмий-тадқиқот, лойиҳа ёки ушбу ишлаб чиқаришни татбиқ этаётган бошқа ташкилотлар томонидан ишларнинг хавфсизлигини таъминлайдиган йўриқномалар ишлаб чиқилиши ва ускуналардан фойдаланиладиган ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланиши керак.

7. Хавфли ҳудуд доирасида кон қолдиқлари омборхонасидан фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган объектлар қурилиши тақиқланади.

8. Кон қолдиқлари, шлам ва гидроотвал хўжаликларининг гидротехник иншоотларида амалдаги меъёрий ҳужжатлар ва гидротехник иншоотдан фойдаланиш лойиҳасига мувофиқ мунтазам равишда хавфсизлик мониторинги ўтказилиши керак.

9. Ташкилотлар хавфсизлик мониторинги бўйича ишончли маълумотларни Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда — Инспекция) ҳудудий органларига ва гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги мониторингини амалга оширувчи ихтисослаштирилган ташкилотга тақдим этиши шарт.

10. Қурилиши тугалланмаган ва белгиланган тартибда тайинланган қабул комиссияси томонидан қабул қилинмаган гидротехник иншоотларни фойдаланишга киритиш ман этилади.

11. Кон қолдиқлари иншоотларини ишлатиш фақатгина лойиҳада белгиланган, ишлатиш режимида 72 соат тўхтовсиз ишлов давомида комплекс синовдан ўтган сигнализация, блокировка, меъёрдан ортиқ ишлашдан ҳимоялашнинг амалдаги қурилмалари, назорат-ўлчов жиҳозлари, алоқа ва ёруғлик воситалари ва имзоланган қабул комиссияси далолатномаси мавжуд бўлганда рухсат берилади.

12. Кон қолдиқлари хўжалигининг барча объектларига автотранспорт воситалари ва механизмлари йилнинг исталган вақтида ишончли кириб келиши учун йўллар таъминланиши керак. Йўлнинг қатнов қисмининг кенглиги ва конструкцияси лойиҳа билан белгиланади.

13. Кириш йўллари йўл белгилари билан белгиланиши ва йилга камида бир марта таъмирланиши керак.

14. Ҳаракатланиш ва кириш йўллари схемаси кон қолдиқлари участкасининг кўринадиган жойида осиб қўйилиши керак.

15. Одамларнинг қувурлар устида ҳаракатланишлари, темир йўлларидан, тўсиқ ва экстакадаларни кесиб ўтишлари тақиқланади.

Кон қолдиқлари хўжалиги ҳудуди бўйлаб ҳаракатланиш шу мақсад учун мўлжалланган пиёдалар йўлаклари, ўтиш жойлари, зина ва майдончаларда рухсат этилади. Лойиҳага кўра зина ва майдончалар билан жиҳозланмаган жойларда ишларни бажариш билан боғлиқ ҳаракатланиш қўшимча хавфсизлик чораларини кўрган ҳолда амалга оширилиши керак.

16. Оқизиб келиб ҳосил қилинадиган 1, 2 ва 3-синф кон қолдиқлари омборхоналарида кон қолдиқлари физик-механик хоссаларининг лойиҳа талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш мақсадида фойдаланишнинг биринчи 5 йили тугагандан сўнг ва кейинчалик ҳар гал қолдиқлар уюми 10 метрга кўпайганда таянч призмасининг лойиҳавий кенглиги чегарасида муҳандислик-геология тадқиқотлари олиб борилиши керак.

Агар олинган кўрсаткичлар миқдори лойиҳада берилганларидан паст бўлса, омборхонадан фойдаланишни давом эттириш мумкинлиги тўғрисида лойиҳани ишлаб чиққан ташкилотдан хулоса олиш зарур.

17. Оқизиб келиб ҳосил қилинадиган кон қолдиқлари омборхоналари дамбаларининг мустаҳкамлигини аниқлаш бўйича тадқиқот ишлари дамбалар ҳақиқий параметрларини энг юқори ҳисобий мустаҳкамлик кўрсаткичларига яқинлашиши бўйича кетма-кетлик тартибида ўтказилиши керак.

Дамбаларнинг мустаҳкамлигини аниқлаш учун навбатдан ташқари тадқиқотларни ўтказиш зарурати дамбалар танасида ташқи динамик салбий ҳолатлар (силжиш, ёриқлар, дамба танаси ва асосга туташ тупроқларнинг кўчиши) пайдо бўлганда аниқланади. Қарор кон қолдиқлари омборхонасининг вакили, кон қолдиқлари омборхонаси лойиҳасини ишлаб чиққан институт, Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ва инспекция вакилларидан ташкил топган комиссия томонидан қабул қилинади.

18. Кон қолдиқлари омборхонасини фойдаланишга қабул қилишдан олдин ташкилот маъмурияти мазкур Қоидаларнинг 1, 2, 3-иловаларига мувофиқ содир бўлиши мумкин бўлган аварияларни бартараф этиш режаси (АБЭР) ва кон қолдиқларини ишлатиш бўйича маҳаллий йўриқнома, ходимлар учун лавозим ва технологик йўриқномаларни, хавфсизлик техникаси бўйича йўриқномаларни ишлаб чиқилишини ва тасдиқланишини таъминлаши керак.

Одамларни қутқариш ва аварияларни бартараф этиш бўйича тадбирларни амалга ошириш учун техник ва моддий воситалар соз ҳолатда бўлиши ва АБЭРда кўрсатилган жойда ва миқдорда бўлиши керак.

Гидротранспорт воситаларидан фойдаланиш билан боғлиқ мансабдор шахслар ва мутахассислар ўзларининг лавозим мажбуриятлари доирасида мазкур Қоидаларнинг талабларини билиши керак.

19. Технологик жараёнлар, коммуникациялар схемалари ўзгарган, ускуналар алмаштирилган тақдирда ушбу ўзгаришлар ишлаб чиқишга жорий этилгунга қадар амалдаги йўриқномаларга ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган тегишли ўзгартиришлар киритилиши керак. Барча ўзгартиришлар улар билан боғлиқ ишловчи ходимларга етказилиши керак.

20. Ҳар бир ходим мазкур Қоидаларнинг талабларига қатъий риоя қилиши, иншоотларнинг техник ҳолати ва ишида инсонлар, ускуналар ва атроф-муҳит учун хавф туғдирадиган нуқсонлар, ускуна ва ҳимоя қурилмаларининг носозликлари аниқланганда бу ҳақда бевосита бошлиғига ёки юқори раҳбариятга маълум қилиши ва ўзининг лавозим ёки технологик йўриқномасига мувофиқ камчиликларни бартараф этиш чораларини кўриши шарт.

21. Кон қолдиқлари хўжалигининг электр жиҳозлари ва электр қурилмалари амалдаги Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига мувофиқ ишлатилиши керак.

22. Юк кўтариш машиналаридан, босим остида ишлайдиган идишлардан фойдаланиш, электр қурилмаларга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлган мутахассислар ва ишчилар махсус ўқитилиши ва тегишли қоидалар талабларига мувофиқ ишга қўйилиши керак.

23. Қурилиш-монтаж ва махсус қурилиш ишларини бажараётганда қонунчиликда белгиланган талабларга риоя қилиниши керак.

24. Ташкилот маъмурияти бирка тизимида ва топшириқ-рухсатнома бўйича хизмат кўрсатиладиган ва таъмирланадиган барча агрегатларнинг рўйхатини ишлаб чиқиши шарт.

25. Иншоотлар ва ускуналарнинг мукаммал, ўрта ва жорий таъмирлаш ишлари ҳар йили тасдиқланадиган режали-огоҳлантирувчи таъмирлаш (кейинги ўринларда — РОТ) ишлари бўйича амалга оширилади.

Авария-тиклаш ишлари авария содир бўлган вақтдан бошлаб қисқа муддатларда бажарилади, одамлар ҳаётига хавф туғдирадиган ёки экологик ҳалокатга ва катта моддий зарар кўрилишига олиб келадиган шикастланишлар эса зудлик билан бартараф этилади.

26. Кон қолдиқлари ва шлам хўжалиги тузилмаси ҳамда штатлари ташкилот раҳбари томонидан лойиҳага мувофиқ белгиланади.

27. Кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланадиган ишлаб чиқариш бўлинмаларининг фаолияти ташкилот раҳбари томонидан тасдиқланган низом ва ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш бўйича маҳаллий йўриқнома билан тартибга солинади.

28. 1-, 2- ва 3-синфдаги омборхоналарга эга кон қолдиқлари ёки шлам хўжалигининг техник раҳбари гидротехник маълумотга эга мутахассислардан тайинланиши керак. Кўрсатилган бўлинмаларнинг мутахассислари олий ёки ўрта техник маълумотга эга, кон қолдиқлари омборхоналаридан фойдаланиш ва уларда иш олиб бориш бўйича махсус курсларда ўқиган бўлишлари керак.

29. Бойитиш корхоналари раҳбарлари ва мутахассисларининг, шунингдек кон қолдиқлари хўжаликлари муҳандис-техник ходимлари (усталардан ташқари)нинг қоидалар, нормалар ва йўриқномалар бўйича билимлари ҳар 3 йилда текширилиши керак.

30. Кон қолдиқлари хўжаликлари ишчилари меҳнат хавфсизлиги бўйича камида ҳар олти ойда такрорий йўл-йўриқдан ва йилига камида бир марта тегишли касблар бўйича билимлари текширилиши керак. Текшириш натижалари баённома билан расмийлаштирилиши ҳамда йўриқнома журналига ишчининг шахсий варақасига унинг имзоси билан қайд этилиши керак.

31. Содир бўлиши мумкин бўлган аварияларни бартараф этиш режаси ҳар йили кейинги йил бошланишидан камида 15 кун олдин мазкур Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ ишлаб чиқилади ва тасдиқланади. Аварияларни бартараф этиш ишларини ташкил этиш ва амалга ошириш тартиби, уларда ходимларнинг шахсий иштироки бўйича ўқитиш ишларини мутахассислар билан ташкилот ёки фабриканинг техник раҳбари, ишчилар билан эса тегишли бўлинма (цех, бўлим, участка) раҳбари ўтказади. Ўқитиш ишлари АБЭР амалга киритилишидан камида 10 кун олдин ўтказилади ва АБЭР далолатномаларига тегишли равишда қайд этилади. Фойдаланувчи ходим ва муҳандис-техник ходимларнинг АБЭР билан танишганлиги уларнинг имзоси билан тасдиқланади. АБЭР бўйича билимлар ҳар йили текширилади.

Кон қолдиқлари хўжаликларида ўзгаришлар содир бўлганда, уч кун ичида АБЭР га тегишли тузатишлар киритилиши, бу ҳақда уларни билиши шарт бўлган мансабдор шахсларга етказилиши ва уларнинг имзоси билан тасдиқланиши керак

32. АБЭР нинг ўзига тааллуқли қисмини ўрганиб чиқмаган шахсларни ишга қўйиш тақиқланади.

33. Фойдаланувчи ходимлар ўртасида АБЭР бўйича ўқув машқлари кон қолдиқлари хўжалиги бўлинмасининг цех бошлиғи ёки фабрика бошлиғи (техник раҳбар) раҳбарлиги остида ҳар йили тасдиқланадиган графикда белгиланган муддатларда ўтказилади.

34. Кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш бўйича маҳаллий йўриқномалар фойдаланиш режимлари ёки иншоотлар таркиби ўзгарганда, лекин камида 5 йилда бир марта, қайта кўриб чиқилиши ва қайта тасдиқланиши лозим.

35. Ташкилот маъмурияти кон қолдиқлари хўжалигини лойиҳада ва йиллик иш режаларида кўзда тутилган барча қурилиш машиналари, механизмлар, транспорт воситалари, назорат асбоблари ва материаллар билан таъминлаши шарт.

36. Ҳар бир цехда (бўлимда, участкада) техник ҳужжатларни олиш ва сақлаш учун масъул мансабдор шахс тайинланиши, уларни сақлаш учун хона (шкаф) ажратилиши ҳамда сақланаётган ва берилган ҳужжатларни рўйхатга олиш журнали юритилиши керак.

37. Лойиҳа, ижро қурилиш ҳужжатлари ва иншоотларнинг аввалги йиллардаги назорат материалларини сақлаш жойи ва тартиби корхона бўйича махсус буйруқ билан белгиланади. Бунда, улар доимий сақланиш жойи ва уларнинг архив рақамлари кўрсатадиган ҳолда цехдаги ҳужжатларни рўйхатдан ўтқазиш журналида рўйхатдан ўтказилиши керак.

38. Ҳужжатларни сақлаш учун масъул шахс ўзгарганда цехдаги мавжуд барча ҳужжатлар хатловдан ўтқазилиши керак. Ҳужжатларни топшириш кон қолдиқлари хўжаликлари бошлиғи ёки ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган далолатнома билан расмийлаштирилади.

39. Ҳужжатларни топшириш кон қолдиқлари цехи бошлиғи ёки ташкилотнинг техник бошлиғи томонидан тасдиқланган далолатнома билан расмийлаштирилади.

40. Кон қолдиқлари хўжалиги технологик жараёнлар бошқаруви, назорати ва ишлар хавфсизлигини таъминлайдиган алоқанинг техник воситалари ва сигнализация билан жиҳозланган бўлиши лозим.

41. 1-, 2- ва 3-синфдаги кон қолдиқлари омборхоналарида операторлар (суюқ саноат чиқиндиларини оқизиб келтиришни тартибга солувчилар) ва иншоот назоратчилари телефон (мобиль) радиотелефон ёки радиоалоқа воситалари билан таъминланган бўлиши керак. Кўчма радиостанцияларнинг ишлаш радиуси кон қолдиқлари омборхонасининг ҳар қандай нуқтасидан туриб цех ёки фабрика диспетчери билан ишончли алоқани таъминлаши керак.

42. Кон қолдиқлари хўжалигида алоқа ва сигнализация тизими ҳолати барча объект ва иншоотлардаги авариялар тўғрисида шошилинч хабар етказиш имкониятини таъминлаши керак.

43. Кон қолдиқлари хўжалигининг кечаю-кундуз хизмат кўрсатилиши талаб этиладиган барча объектлари стационар электр ёритиш тизимига эга бўлиши керак.

Ёритиш тармоқлари учун линиядаги кучланиш 220 В дан юқори бўлмаган ҳолларда изоляцияланган нейтралли электр тизими қўлланилиши керак. Арк ксенон найча шаклидаги лампаларидан фойдаланилганда 380 В кучланиш рухсат этилади; стационар ёритиш қурилмалари учун ерга уланган нейтралли 6/0,4 кВ трансформатордан фойдаланиш рухсат этилади.

Сутканинг қоронғи пайтида ишлайдиган ходимлар электр таъминоти узилган пайтларда фойдаланиш учун аккумуляторли ёритиш воситалари билан таъминланган бўлиши керак.

44. Ишчи ва маъмурий-маиший хоналарнинг ёритилиши Табиий ва сунъий ёритиш меъёрлари талабларига жавоб бериши керак. Қоронғу вақтда очиқ майдонларда ҳудуд, йўл, ўтиш жойлари ва иш ўринларининг ёруғлиги мазкур Қоидаларнинг 4-иловасида келтирилган Қурилиш майдонларини ёритиш нормаларига жавоб бериши керак.

45. Иншоотлардан авариясиз, нормал фойдаланишни таъминлаш ҳамда улардан бутун фойдаланиш муддатидаги ҳолатларига тезкор баҳо бериш мақсадида, ҳаққоний (жойига чиқиб) кузатувлар олиб борилиши лозим.

46. Кон қолдиқлари омборлари иншоотларда натура кузатувлар ташкил этилиши ва улар қурилишидан бошлаб амалга оширилиши лозим.

47. 1-, 2- ва 3-синфдаги, шунингдек 15 метрдан юқори баландликдаги 4-синфга мансуб кон қолдиқлари омборхоналари бўйича натура кузатуви уларда ўрнатилган назорат-ўлчов асбоблари (кейинги ўринларда — НУА) ёрдамида инструментал назоратни ўз ичига олади.

48. 10 метрдан юқори баландликдаги 4-синф дамба ва тўғонларда фақат филтрацион режим устидан назорат мажбурийдир.

49. Натура кузатуви натижалари ва иншоотда содир бўлаётган жараёнлар таҳлили асосида инструментал назоратнинг дастлабки белгиланган таркиби ва даврийлиги лойиҳа ташкилоти билан келишилган ҳолда фойдаланувчи ташкилот томонидан ўзгартирилиши мумкин.

50. Объект фойдаланишга қабул қилинганда, қурилиш жараёнида пудратчи қурилиш ташкилоти томонидан олиб бориладиган журналлар ва кузатув материаллари, НУАда ўрнатилган ижро ҳужжатлари билан биргаликда далолатнома бўйича фойдаланувчи ходимга топширилади.

51. Оқизиб келиб ҳосил қилинадиган 1-, 2- ва 3-синфдаги кон қолдиқлари омборхоналари ва қуйиб ҳосил қилинадиган 1- ва 2-синфдаги кон қолдиқлари омборхоналари натура кузатувларини ўтказиш учун натура кузатувлари гуруҳи (бюроси) ташкил этилиши керак, у аниқланган камчиликлар тўғрисида цехнинг (участканинг) раҳбариятини дарҳол хабардор қилиши ва уларни бартараф этиш чоралари кўрилмаган тақдирда ташкилот раҳбариятини хабардор қилиши шарт.

Гуруҳлар таркиби ва ходимлар сони кузатувлар таркиби, ҳажми ва даврийлигига қараб лойиҳада белгиланади.

52. Инструментал кузатувларни ташкилотнинг ихтисослашган (маркшейдерлик, гидрогеология, ва ҳ.) хизматлари томонидан ўтқазилиши рухсат этилади. Улар ўлчаб аниқланган миқдорларни лойиҳада белгиланган иншоотлардан хавфсиз фойдаланиш параметрлари ва мезонлари билан таққослашлари, маълумотларни кон қолдиқлари хўжалиги цехи (участкаси)га беришлари керак. Кузатув натижалари бўйича аниқланган лойиҳавий кўрсаткичлардан четга чиқишларни бартараф этиш тўғрисида ташкилотнинг техник раҳбари имзоланган фармойиш чиқарилади.

53. Оқизиб келиб ҳосил қилинадиган 4-синфдаги кон қолдиқлари омборхоналари ва қуйиб ҳосил қилинадиган 3- ва 4-синфдаги кон қолдиқлари омборхоналарида ГТИ устидан назорат махсус тайёргарликдан ўтган ва кон қолдиқлари омборхоналарида ишлаш учун рухсатнома олган мутахассис-назоратчи ёки уста зиммасига юклатилиши мумкин.

54. Лойиҳада кўзда тутилган кузатувлардан ташқари, барча кон қолдиқлари омборхоналари ва гидротехник иншоотлар камида бир йилда икки марта комиссия кўригидан ўтказилиши керак:

а) баҳорда, сел ва сув тошқинлари бошланишидан олдин, ГТИнинг сел ва сув тошқинлари даврида фойдаланиш учун тайёрлигини аниқлаш мақсадида;

б) кузда, ГТИ нинг ҳолати ва кузги-қишки даврда нормал фойдаланиш учун тайёрлигини текшириш мақсадида.

Комиссия ташкилот буйруғи билан тайинланиши, кўрик натижалари эса далолатнома билан расмийлаштирилиши керак.

55. Комиссия далолатномасига биноан, комиссия томонидан тавсия этилган тадбирларни амалга ошириш муддатлари ва жавобгарлигини белгилайдиган буйруқ чиқарилади.

56. Гидротехника иншоотларининг сув ости қисмларини текширишнинг таркиби, тартиби ва даврийлиги лойиҳада белгиланади ва маҳаллий йўриқномаларда кўрсатилади.

57. Бўтана (бўтана)ни қуюқлаштириш узели (мураккаб механизмнинг бир қисми ёки бир қанча деталларни туташтириб турувчи техник қурилма)дан фойдаланиш ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган йўриқнома бўйича амалга оширилади.

58. Қуюқлаштириш узелининг кириш жойларига «Бегоналарнинг кириши тақиқланади», «Идишли иншоотлар ва қувур ўтказгичларнинг чеккасида юриш тақиқланади» деган плакатлар жойлаштирилиши керак.

59. Кон қолдиқларини тақсимлаш бўлма (камера)ларининг (кейинги ўринларда — КҚТБ) конструкцияларидан қатъи назар, қуйидаги талабларга риоя қилиниши керак:

а) бўтана қабул қилувчи ва бўтанани чиқарадиган дарчалар ва туйнукларда уларни кўтариш ва тушириш қулфлари ва механизмлари доим ишчи ҳолатда бўлиши керак;

б) бўтанани авария тушириш новига чиқариш учун мўлжалланган дарча ёпиқ бўлиши ва фақат авария қуйиш пайтида очилиши керак. Бўтанани авария новига доимий қуйиш билан КҚТБдан фойдаланишга агар бу лойиҳада кўрсатилмаган бўлса йўл қўйилмайди;

в) бўтана қабул қилувчи дарчаларда хас-чўпларни тутиб қолувчи панжаралар ўрнатилиши керак, панжаралар ҳолати устидан ҳар сменада назорат олиб борилиши ҳамда ўз вақтида тозалаш ва таъмирлаш ишлари олиб борилиши керак;

г) ишчи панжаралар тозалаш учун ечиб олингунга қадар иккинчи тирқишдаги захирадаги панжараларга, камерани таъмирлаш вақтида эса таъмирлаш қулфлари ўрнатилиши керак.

60. Гидроциклонларни таъминлаш линиялари тош ва бегона нарсаларни тутиб олиш ва чиқариб ташлаш учун мўлжалланган қурилмалар билан жиҳозланган бўлиши керак.

Гидроциклонларнинг кириш қувурларига бўтананинг гидроциклонларга берилишини тўсиб қўйиш ва тартибга солиш имконини берувчи сурма клапанлар (задвижка) ўрнатилиши керак.

61. Қуюлтиргич ишлаши вақтида қуйидагиларга амал қилиш керак:

а) қуюлтиргичда кўпик ҳосил бўлишини пасайтириш учун бўтанани КҚТБ дан етказиб берувчи бўтана ўтказгичга куйиш пайтида унинг ҳаво билан айланишига (аэрация қилишига) йўл қўймаслик;

б) бегона нарсаларнинг қуюлтиргичга тушишига йўл қўймаслик;

в) таъминот миқдори ва қуюлтирилган маҳсулотни чиқариб юбориш бўйича сезиларли тебранишларга йўл қўймаслик;

г) маҳсулот ўзининг оқувчанлигини йўқота бошлаганидаги зичликкача қуюқлашишига йўл қўймаслик;

д) сувнинг тўкилишида суспензияларнинг таркиби устидан доимий назорат олиб бориш, керак бўлганда қуюлтиргич ишлашини нормаллаштириш учун зудлик билан чора кўриш.

62. Реагентларни транспорт воситаларидан тушириш, омборхонага етказиш, аппарат ва қориштиргичларга юклаш, хомаки ва ишчи аралашмаларни тайёрлаш учун мўлжалланган ускуна ва механизмлар ишчи ҳолатда сақланиши керак. Қуюлтириш жараёнига узатиш пайтида ишчи аралашмаларни дозалаш ишлари имкон қадар автоматлаштирилган бўлиши керак.

63. Коагулянт ва флогулянтларнинг қуруқ кукунлари ҳамда уларнинг 0,2 фоиз дан ортиқ концентрациялари билан бажариладиган ишлар камида 2 кишидан ташкил топган звено томонидан амалга оширилиши керак. Ишчилар махсус кийимда бўлишлари, ишларни ҳимоя кўзойнаклари ва респираторлар ёрдамида бажаришлари лозим. Иш пайтида ҳаво юбориш ва тортиш вентиляция тизимлари қўшилган бўлиши керак.

64. Терига, пол ва ускуналарга тушган флоакулянт эритмалари махсус жиҳозланган қурилмалардаги сув билан ювилиши керак.

65. Металл идишлар, қувур ўтказгичлар ва флоакулянт эритмаси билан алоқада бўладиган қурилма қисмлари пайвандлаш ишларини олиб боришдан олдин сув билан яхшилаб ювилиши, пайвандлаш ишлари эса газли муҳитларда пайвандлаш ишларини олиб бориш бўйича амалдаги хавфсизлик қоидаларига мувофиқ бажарилиши керак.

66. Кон қолдиқларининг гидротранспорт тизимидан нормал фойдаланиш учун қуйидагиларни ўз ичига олган технологик назоратни амалга ошириш керак:

а) ташиладиган бўтана хусусиятларини аниқлаш;

б) тизимнинг ишлаш режими параметрларини аниқлаш ва таҳлил қилиш;

в) тизим ишлашида бузилишларни олдини олиш бўйича профилактик тадбирларни (емирилиш, лойқа босиш, гидравлик зарбалар ва бошқалар пофилактикаси) ўз вақтида бажариш;

г) иншоот ва ускуналарнинг режавий-огоҳлантирувчи таъмирлаш ишлари.

67. Бойитиш фабрикаларидан гидротранспорт тизимининг ўтказиш қобилиятидан юқори бўлган ва авария сиғимига доимий технологик тўкилишларга олиб келадиган бўтана массасини ташлашга йўл қўйилмайди.

68. Бўтана (пульпа) насос станциялари (кейинги ўринларда ПНС) хоналарининг ишлаш жойларида қуйидагилар бўлиши керак:

а) машинистнинг технологик йўриқномаси;

б) ПНС бўйича аварияларни бартараф этиш режасидан кўчирма ва ПНС билан технологик боғлиқ бўлган объектларда авария юз берганда ходимлар ҳаракатининг тартиби;

в) ўрнатилган механик, гидромеханик, электр, кўтариш-транспорт ускуналаридан фойдаланиш бўйича йўриқномалар;

г) ускуналарнинг ишлашини қайд ва назорат қилиш журналлари.

69. ПНС хоналарида станциянинг насос, энергетик ва бошқа ускуналар қувур ўтказгичлар ва уларнинг очиш-ёпиш жойларининг агрегатлар ва қулф-тартибга солиш арматураларининг стационар рақамлари кўрсатилган умумий схемаси осилиб қўйилиши керак.

70. Қаватлараро томёпмага эга машина залида томёпманинг алоҳида қисмларига тушадиган юкларнинг чегаравий миқдори кўрсатилган йўриқнома осиб қўйилиши керак.

71. Энг оғир юклар учун мўлжалланган майдонлар чегаралари бўёқлар ёки металл белгилар билан белгиланади ва пол билан бир текисда қурилган бўлиши керак.

72. Таъмирлаш майдонлари чегараларидаги деворларга асосий ускуна ва юкларни илиш (строповка) схемаси, ПНС таъмирлаш ишлари шартларида бажариладиган технологик хариталар, хавфсизлик техникаси ва ёнгин хавфсизлиги қоидалари осиб қўйилиши керак.

73. Тупроқ (грунт) ва сув насослари, электр двигателлари, машиналар ва бошқа ускуналарнинг барча ҳаракатланадиган қисмлари ҳимоя тўсиғи билан тўсилган бўлиши керак, ҳимоя тўсиғи ечилган ёки техник носоз ускунани ишга тушириш тақиқланади.

74. Автоматлаштирилган агрегатлар ва тизимлардан фойдаланиш лойиҳа талабларига мувофиқ тузилган маҳаллий йўриқномалар билан тартибга солиниши керак.

75. Насосларнинг авария ҳолатида ўчирилиши, кон қолдиқлари, дренаж зумпфлари ва новларнинг тўлганлиги ҳақида хабар бериш учун сигнализациянинг ишга яроқлилиги устидан кунлик назорат олиб борилиши керак, аниқланган носозликлар эса дарҳол бартараф этилиши керак.

76. Тупроқ (грунт) насосини, барча ускуналар тўлиқ соз ҳолатда бўлганда ва бўтана ўтказгич трассаларида таъмирлаш ишлари олиб борилмаётганлигидагина ишга туширишга рухсат этилади.

77. Гидромеханик ускуналарни монтаж ва тўлиқ таъмирлаш ишларидан кейин мустаҳкамлик ва герметиклик бўйича синовдан ўтказилиши керак. Агар синов тартиби лойиҳада белгиланмаган бўлса, синовлар Технологик ускуналар ва технологик қувур ўтказгичлар бўйича қоида талабларига мувофиқ ўтказилиши лозим.

78. Монтаж ёки таъмирлашдан кейин тупроқ (грунт) насослари ва бошқа ускуналарни ишга тушириш хавфли ҳудуддан одамлар ва бегона нарсаларни четга чиқарилгандан сўнг ишларнинг масъул раҳбари иштирокида амалга оширилиши керак.

79. ПНС дренаж тизими (новлар, зумпфлар, авария чиқариш йўллари ва бошқалар) текширув ва тозалаш учун қулай ва ишчи ҳолатда сақланиши керак. Унда бегона нарсаларнинг ва қаттиқ чўкмаларнинг йиғилишига йўл қўйилмайди.

80. Авария ва буфер (бўтананинг ён атрофга ёйилиб кетишидан сақловчи идиш) сиғимлар ҳамда уларни тозалаш учун мўлжалланган ускуналарни техник соз ҳолатда сақланиши, уларнинг сув ва кон қолдиқлари билан тўлиш сатҳи лойиҳада кўрсатилгандан ошмаслиги керак.

81. Авария ва буфер сиғимларнинг энг юқори кўрсаткичгача тўлдиришига йўл қўйилмайди. Авария сиғимнинг бўш ҳажми лойиҳада кўрсатилган вақт мобайнида бойитиш фабрикасидан бўтанани қабул қилишни доимий таъминлаши керак.

82. Земснарядлар ва сузувчи бўтана ўтказгичларда тескари клапанлар ва зарбга қарши воситаларни ўзбошимчалик билан ўрнатишга йўл қўйилмайди.

83. Қиш мавсумида земснарядни ишга тайёрлашда қуйидагилар зарур:

а) барча узеллардаги мойлаш материалларини қишки мойларга алмаштириш;

б) машина залидаги ва земснаряд устидаги палуба қурмаларини иситиш, ёрдамчи насос ва қувур ўтказгичларнинг иситилишини таъминлаш, машина залида термометрларни ўрнатиш;

в) земснаряд ва сузувчи бўтана ўтказгич атрофида юкларни пасайтириб тушириш (майна) ишларини ташкил этиш ва уни сақлаш;

г) сузувчи бўтана ўтказгичлар понтонлари ҳолатини кузатиб бориш;

д) сузувчи бўтана ўтказгичларни бўшатиш учун мўлжалланган чиқариш йўлларини ишчи ҳолатда сақлаш.

84. Земснарядларнинг технологик ҳаракатланиши учун зарур энг кичик (юкларни тушириш) майдончалари қуйидагича бўлиши керак:

а) сув бўйича земснаряднинг унумдорлиги 1000 — 1200 м³/с бўлганда 600 — 800 м²;

б) земснаряднинг унумдорлиги 1600 — 2400 м³/с бўлганда 1000 — 1200 м²;

в) земснаряднинг унумдорлиги 2400 — 3600 м³/с бўлганда 1400 — 1600 м²;

г) земснаряднинг унумдорлиги 4000 м³/с бўлганда 1800 — 2000 м²;

д) земснаряднинг унумдорлиги 5000 м³/с бўлганда 2500 — 3000 м²;

е) земснаряднинг унумдорлиги 10000 м³/с бўлганда 3500 — 4000 м²;

85. Хавфсизлик техникаси ва земснарядларнинг лойиҳавий унумдорлигини таъминлаш шароитларидан келиб чиққан ҳолда, юкларни пасайтириб тушириш майдонини 2-жадвалда кўрсатилган миқдордан кўпи билан 20 фоизга ва фақат об-ҳаво кескин ёмонлашган шароитда қисқа муддатларда камайтиришга рухсат этилади. Майдон ўлчамларини жадвалда кўрсатилган миқдорларга нисбатан оширилиши, самарасиз энергия сарфи ва тозаланаётган сиғим табиий иссиқлигидаги йўқотишларнинг ошиши туфайли мақсадга мувофиқ эмас.

86. Бўтана ўтказгичларнинг трассаси хизмат кўрсатиш учун кулай бўлиши керак. Трассага бориш йўллари ва автойўллар йилнинг ҳар қандай даврида ўтказиш қобилиятига эга бўлиши (соз бўладиган ҳолатда сақланиши) керак.

87. Бўтана ўтказгичларни трасса бўйлаб бўшатиш учун мўлжалланган чиқариш жойлари ва уларнинг қулф арматуралари ишга яроқли ҳолатда бўлиши, бўтана ўтказгичларни бўшатишда бўтанани қабул қилиш учун мўлжалланган сиғим эса, ҳар доим унга бўшатилган бўтана ўтказгич участкалари ҳажмидан камида икки марта катта бўш ҳажмга эга бўлиши керак.

88. Сиғимларнинг жойлашиши ва конструкциялари, уларни бўшатиш усуллари ва воситалари лойиҳа билан белгиланади.

89. Қувур ва новларнинг кўринарли жойларида трассанинг лойиҳавий бўлинишига мувофиқ пикет «ПК» белгилари қўйилган бўлиши керак.

90. Дамба устидан ўтказиладиган диаметри 600 мм дан ортиқ бўлган тақсимловчи пульповодларда зина ва панжарали ўтиш кўприкчалари ўрнатилган бўлиши керак. Кўприкчалар ўртасидаги масофа бўтанани чиқариш жойлари ҳар хил жойлашган бўлса кўпи билан 500 м, бўтанани чиқариш жойлари фақат пульповоднинг ёнбошида жойлашган бўлса кўпи билан 1000 м бўлиши керак.

91. Бўтана ўтказгичлар ўтказилган тунелларнинг авария ёритиш тизими, аэрацион ва шамоллатиш қурилмалари доимо ишга яроқли ҳолатда бўлиши керак.

92. Бўтана ўтказгичлардан фойдаланишда:

а) пульповодлардаги босим мунтазам назорат қилиниши ва у номинал миқдордан ошган ҳолларда бунинг сабаби зудлик билан аниқланиши ва бартараф этилиши;

б) новларда бўтана оқимининг лойиҳавий даражадан ошишига йўл қўймаслик;

в) пульповод деворларининг емирилиш даражаси ва футеровка ҳолати вақти-вақти билан назорат қилиниши, қувурларни бураш, таъмирлаш ёки алмаштириш ишлари ўз вақтида бажарилиши;

г) пульповоддан бўтана сизиб чиқишини олдини олиш бўйича зудлик билан чоралар кўриш;

д) пульповод эстакадаларини мунтазам равишда қор ва музлардан тозалаш, эстакадалардаги пульповодларнинг музлашига йўл қўймаслик;

е) кузда ва баҳорда қор эришидан олдин пульповод трассасидаги сув ўтказиш қувурларини, кюветлар ёки тоғолди ариқчаларини тозалаш;

ж) трасса полотносини таъмирлаш ва асос деформацияси аниқланган жойларда пульповодларни текислаш, шунингдек пульповодларга бориладиган йўлларни таъмирлаш ишларини ўз вақтида олиб бориш;

з) пульповодларни лойқа босиши ва муз тиқинларининг юзага келишига йўл қўймаслик;

и) ҳар чоракда камида бир марта қувур ўтказгич арматураси, зарбга қарши воситалар ва тескари клапанлар текширилиши;

к) пульповодлар трассасидаги компенсаторлар ва қўзғалмас таянчлар ҳолати кузатиб борилиши, зарур ҳолларда уларни таъмирлаш ишлари бажарилиши керак.

93. Таъмирлаш ишлари учун тўхтатилганда ва қишки технологик танаффусларда бўтана ўтказгич бўшатилган бўлиши керак.

94. Деворларининг қалинлиги критик кўрсаткичга яқинлашган пульповод участкалари (босим ҳосил қиладиган пульповодда қувурларни профилактик бурашни ҳисобга олган ҳолда) алмаштирилиши керак. Деворларнинг критик қалинлиги лойиҳада белгиланади ва кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш бўйича маҳаллий йўриқнома билан тартибга солинади.

95. Қувур пўлати ва пайванд чокларига коррозион таъсир кўрсатмайдиган бўтана ташиладиган пульповод деворларининг критик қалинлиги қуйидаги формула билан аниқланади:

t = РД/(0,8R),

бу ерда t — қувур деворининг критик (чегаравий) қалинлиги, мм; Р — қувурдаги ишчи босим, МПа; Д — қувурнинг ташқи диаметри, мм; R — қувур материалининг ҳисобий қаршилиги, МПа.

96. Қулф арматура ва зарбга қарши қурилмалардан фойдаланиш лойиҳа ва кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш бўйича маҳаллий йўриқномага мувофиқ амалга оширилиши керак.

97. Қувур ўтказгич арматура ва зарбга қарши қурилмаларга эга пульповодлардан фойдаланишда:

а) носоз сурма ва тескари клапанлар зудлик билан таъмирланиши ёки алмаштирилиши;

б) охирги участкаларда сурма клапанларнинг тез ёпилишига йўл қўймаслик;

в) зарбга қарши қурилмаларни ўз вақтида текшириш ва таъмирлаш керак.

98. Гидротранспорт тизимини қиш мавсумига тайёрлаш тадбирлари ўз вақтида (кон қолдиқлари хўжалигидан фойдаланиш бўйича маҳаллий йўриқномада кўрсатилган муддатларда) бажарилиши керак.

99. Босим остидаги пульповодлар ва арматураларни таъмирлаш билан боғлиқ ишларни (пайвандлаш, пармалаш ва ҳ.) бажариш тақиқланади.

100. Бўтана ўтказгич ишга туширилгандан кейин унинг бутун трассаси ундан фойдаланиш учун масъул техник ходим томонидан кўздан кечирилиши керак. Кўздан кечириш натижалари иншоотларни визуал кўздан кечириш журналига қайд этилиши лозим.

101. Йил бошланишидан олдин кон қолдиқлари омборхонасининг ҳақиқий ҳолатини ҳисобга олган ҳолда уни тўлдириш режаси ва графиги, шунингдек, иншоот ва ускуналарни режавий-огоҳлантирувчи таъмирлаш графиги тузилиши ва тасдиқланиши керак.

102. Кон қолдиқлари омборхонасидан хавфсиз фойдаланиш учун, уларнинг туридан қатъий назар:

а) кон қолдиқлари ҳар йили тасдиқланадиган режа ва графика мувофиқ жойлаштирилиши, лойиҳада қабул қилинган тўлдириш схемалари, бўтанани чиқариш усуллари, кон қолдиқларини жойлаштириш технологияси ва кон қолдиқларини оқизиб келтириш интенсивлигига риоя қилиниши; кон қолдиқларини рухсатсиз ва бетартиб жойлаштиришга йўл қўймаслик;

б) омборхонада лойиҳада кўзда тутилган сув ҳажмини сақлаб туриш; сув ҳажмининг лойиҳада кўрсатилган минимал даражадан камайиши ва максимал даражадан ошишига йўл қўймаслик;

в) иншоотларнинг ҳолати устидан мунтазам назорат ўрнатиш ва лойиҳада белгиланган йўл қўйиладиган чегаравий ҳолати параметрлардан ва иншоотлардан хавфсиз фойдаланиш критерийларидан ошишига йўл қўймаслик;

г) таъмирлаш ишлари ҳамда кон қолдиқлари ва унинг иншоотларининг иш режимида юзага келган нуқсонларни бартараф этиш бўйича тадбирларни ўз вақтида бажариш;

д) лойиҳада кўзда тутилган барча табиатни муҳофаза қилиш тадбирларини бажариш керак.

103. Аварияларни бартараф этиш режасида кўзда тутилган материаллар, асбоблар, захираси бўлмаган, кон қолдиқ омборхоналаридан фойдаланиш тақиқланади.

104. Кон қолдиқлари омборхонаси фойдаланишга киритилаётганда унда тўпланган сув ҳажми бойитиш фабрикасидаги биринчи ишга тушириш мажмуининг айланма сув таъминоти учун етарли миқдордан ошмаслиги керак. Ортиқча сув ҳажмини тўплаш лойиҳада асосланган ҳоллардагина рухсат этилади.

105. Кон қолдиқлари омборхонаси жойлашган ҳудудда портлатиш ишларини ўтказиш имконияти ва шартлари лойиҳада белгиланади.

106. Портлаш ишлари қонунчилик ҳужжатларида ўрнатилинган тартибга мувофиқ амалга оширилади.

107. Тўсувчи тўғонлар ва дамбалар, каналлар, дренажлар, туннеллар ва тақсимловчи бўтана ўтказгичларда иншоотнинг пикетлар бўйича узунлигини, шунингдек уларнинг ер ёки сув остида жойлашган (яширинган) коммуникациялар (кабеллар, сув қувурлари ва ҳ.к.) билан кесишиш жойларини кўрсатувчи белгилар қўйилган бўлиши керак.

108. Агар кон қолдиқлари омборхонаси чиқарадиган чанглар лойиҳада белгиланган санитария ҳудуди чегарасидан ташқаридаги атмосфера ҳавосининг чангланиш даражасини йўл қўйиладиган чегаравий концентрациялардан ошишига олиб келса, Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги органларининг келишувисиз ундан фойдаланиш тақиқланади.

109. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси ва Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси органлари билан келишмасдан кон қолдиқлари омборхонасидан чиқадиган сувларни табиий сув ҳавзаларига (ариқларга) ташлаш тақиқланади.

110. Кон қолдиқлари омборхоналари (шлам омборхоналари, тиндиргичлар) атрофида уларга кириш йўлларида «Хавфли ҳудуд. Бегоналарнинг кириши тақиқланади!» деган плакатлар ўрнатилган бўлиши керак.

111. Кон қолдиқлари омборхоналари ҳудудида бегоналарнинг юриши, тиндиргич ҳовузларда чўмилиш, улардаги сувдан хўжалик-ичимлик суви сифатида ва ҳайвонларга бериш учун фойдаланиш тақиқланади.

112. Дамба устига ва бермаларга кириш йўллари унинг узунлиги бўйича камида ҳар 3 км да кўзда тутилиши, бунда дамба (тўғон) га камида иккита кириш йўли бўлиши керак.

113. Кон қолдиқлари омборхонасидан фойдаланиш жараёнида ва тўсувчи дамбаларни кўтаришда пастки бьефда ва дамбанинг пастки қиялигида, шунингдек омборхона ичининг лойиҳавий тўлиш сатҳи чегарасида тупроқ ва жинсларни қирқиб олиш, ўйиқ, карьер ва котлованлар ҳосил қилишга рухсат этилмайди. Бу участкаларда фақат лойиҳада асосланган ҳоллардагина тупроқ ва жинсларни қазиб олиш мумкин.

114. Тиндиргич ҳовузида, кузатиш учун қулай жойда, кон қолдиқлари омборхонасидаги сув сатҳини кузатиш учун деформацияланмайдиган материалдан тайёрланган, сантиметрларга ажратилган сув сатҳини ўлчаш рейкаси ўрнатилган бўлиши керак. Рейканинг нол белгиси таянч реперга тақалган бўлиши керак. Сув сатҳини узоқдан туриб назорат қилиш асбоби бўлишидан қатъий назар, рейка ўрнатилиши керак.

115. Қуйиб ҳосил қилинадиган кон қолдиқлари омборхонаси дамба чўққиси белгисининг ёки қуйиб ҳосил қилинадиган кон қолдиқлари омборхонаси марза дамбаси тепа қияликлари атрофидаги сув усти пляжлари белгисининг сув сатҳидан ошиши иншоотдан фойдаланиш муддати давомида лойиҳага мувофиқ, лекин 1 ва 2 синфдаги омборхоналар учун камида 1,5 м, 3 ва 4 синфдаги омборхоналар учун эса камида 1,0 м бўлиши керак.

116. Айрим ҳолатларда, ҳовузнинг ўлчамлари, ундаги сув ҳажми ва объектдан фойдаланишнинг ўзига хос шароитларидан келиб чиқиб, дамба чўққисининг ҳовуздаги сув сатҳидан баландлик кўрсаткичларининг камайиши лойиҳада асосланган ва Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси ҳамда Инспекция билан келишилган бўлиши керак.

117. Сув усти пляжининг узунлиги оқизиб келиб ҳосил қилинган кон қолдиқлари омборхонасидан фойдаланиш муддати мобайнида кон қолдиқлари уюмининг ҳар қайси яруси учун лойиҳада белгиланган миқдорга мувофиқ, лекин 1-синфдаги омборхоналар учун камида 50 м, 2-синфдагилар учун камида 40 м, 3-синфдагилар учун камида 30 м ва 4-синфдагилар учун камида 20 м бўлиши керак.

118. Бўтанани (дамбанинг ички томони) пляжга чиқараётганда, унинг дамба чўққисига ва пастки қияликларига қуйилишига йўл қўймаслик учун, бирламчи дамба чўққиси ва тепа қиялик атрофидаги марза дамбаларининг пляж устидан баландлиги камида бўтана чиқариладиган қурилма диаметрига тенг, лекин камида 0,50 м бўлиши керак.

119. Кон қолдиқлари омборхонасидаги мавжуд сузувчи воситалар доим соз ҳолатда бўлиши, унда юк кўтариш қобилияти кўрсатилган ёзув ва бортида қутқариш воситалари (қутқариш жилетлари ёки шарлар, кўпикли арқон ёки сув олиш учун чўмичлар) бўлиши керак.

120. Сузувчи воситалардан фойдаланишга махсус ўқитилган одамлар қўйилади.

121. Сувда ўтказиладиган ишлар топшириқ (наряд) — рухсатнома бўйича қонунчиликда ўрнатилган тартибда амалга оширилади.

122. Доимий навбатчи ходим туриши кўзда тутилган кон қолдиқлари омборхоналарида назоратчилар ва таъмирловчи ишчилар учун иситиладиган хизмат хоналари бўлиши керак. Бу хоналар электр тармоғи ва телефон (рация) алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши керак.

123. Бирламчи дамбалар ва марза дамбаларини кўтариш ишлари ишчи чизмаларга мувофиқ тасдиқланган ишларни бажариш лойиҳаси бўйича амалга оширилиши керак.

124. Бирламчи дамбалар ва марза дамбаларини кўтаришда қияликларнинг лойиҳавий нишаблигини оширишга ва лойиҳада кўзда тутилган берма кенглигини камайтиришга рухсат этилмайди.

125. Назорат ўлчовлари дамбани кўтарилишига қараб унинг узунлиги бўйлаб ҳар 50 м да ўтказилиши керак. Белгиланган лойиҳавий ўлчамлардан четга чиқишлар зудлик билан бартараф этилиши керак.

126. Дамбанинг турли ҳудудларида қазилма жинсларни тўкиш кетма-кетлиги ва тартиби кон қолдиқлари омборхоналарини тўлдириш графиги ва технологияси билан боғланиши керак.

127. Қазилма жинсларидан дамба қуришда қуйидагилар қатъий назорат остига олиниши керак:

а) дамба танасига тупроқ (грунт)ларни ётқизиш технологияси;

б) яруслар баландлиги ва қияликлар нишаблигининг лойиҳада белгиланган миқдорларига риоя қилиниши;

в) дамбани кўтариш ва кон қолдиқлари омборхонасидаги сув сатҳи кўтарилишининг лойиҳада белгиланган суръатлари.

128. Дамбани кўтараётганда унинг ҳар бир қатламида ижро ҳужжатлари тузилиши керак. Улар қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) дамба ва унинг элементларининг лойиҳавий ва ҳақиқий ўлчамлари ҳамда белгилари кўрсатилган маркшейдерлик (геодезик) съёмка ва характерли кўндаланг кесим профиллари;

б) дамба ва кон қолдиқлари таянч призмасини кўтаришда геотехника назорати натижалари;

в) ёпиқ ишлар далолатномаси.

129. Дамба танасида унинг ўқига параллел равишда босимли қувур ўтказгичларни ўтказиш тақиқланади.

130. Дамба чўққиси ва бермаларидан автотранспорт ҳамда махсус техникаларнинг мунтазам ҳаракати учун фойдаланиш, лойиҳада кўзда тутилган ҳолатлардан ташқари, таъқиқланади.

131. Дамбалар ва улардаги иншоотлар (йўллар, ёритиш ва алоқа линиялари ва ҳ.к.) улардан хавфсиз фойдаланишни таъминлайдиган ишчи ҳолатда сақланиши керак.

132. Дамбанинг чўққиси ва пастки қиялигига бўтананинг оқиб тушишига рухсат этилмайди.

133. Дамба устидан ўтган тақсимловчи бўтана ўтказишлардан бўтананинг сизиб чиқиши зудлик билан бартараф этилиши керак.

134. Бўтана ўтказишларни юваётганда ва бўшатаётганда дамбанинг ташқи пастки қиялигига пульпа ва сув чиқариш тақиқланади.

135. Бермаларда ва дамба чўққисида лойиҳада берилган миқдорлардан ошадиган чўкиш ҳолатлари, бўйлама ва кўндаланг дарзлар пайдо бўлганда, қияликлар қисман кўчганда бу участкаларга пульпани ташлаш тўхтатилиши, деформацияларнинг пайдо бўлиш сабаблари аниқланиши ва ўз вақтида дамба танасини тиклаш чоралари кўрилиши керак.

136. Дамбанинг чўққисидан сувнинг тошишига олиб келувчи маҳаллий чўкишлар дамба кўтарилган тупроқ (грунт) билан дарҳол тўлдирилиши керак. Бунда тупроқ (грунт) зичлиги лойиҳада берилган миқдордан кам бўлмаслиги керак.

137. Тиндириш ҳовузи ҳудудидаги юқори қияликнинг маҳкамланган жойлари бузилиши, лойиҳага мувофиқ ёки лойиҳа ташкилоти билан келишилган ҳолда, сув ва совуққа чидамли тошлар билан қисқа муддатларда тикланиши керак.

138. Дамба танасининг яхлитлиги бузилганда, қияликларда кон қолдиқлари омборхонасидан сув ва кон қолдиқларининг оқиб чиқиши хавфини туғдирувчи ўпирилиш ёки деформациялар юз берганда, унга пульпа ташланиши дарҳол тўхтатилиши ва аварияларни бартараф этиш режасига мувофиқ тадбирлар бажарилиши шарт.

139. Пьезометрларда сув сатҳининг лойиҳа кўрсаткичларидан юқори кўтарилиши кузатилса, лойиҳа ташкилотидан кон қолдиқлари омборидан фойдаланишни давом эттириш мумкинлиги тўғрисида хулоса ва техник шартлар олиниши керак.

140. Сув тиқилиши юз берган ёпиқ найсимон дренаж участкаларининг техник ҳолати зудлик билан текширилиши керак. Агар техник ҳолати текширилган қувур ва дренажда бегона предметлар тиқилиб қолганлиги аниқланмаса, мавжуд дренаж реконструкция қилиниши ёки қўшимча дренаж қурилиши керак.

141. Агар лойиҳада берилган оқизиб келиб кон қолдиқлари омборхонасини ҳосил қилиш технологияси ва сув усти пляжи узунлигига риоя қилинган ҳолда дамбанинг пастки қиялигида фильтрация сувларининг чиқиши кузатилса, лойиҳани ишлаб чиққан ташкилотга мурожаат қилиниши керак. Лойиҳа ташкилоти эса лойиҳа ҳужжатларига тегишли ўзгартиришларни киритиши шарт.

142. Пастки қияликда фильтрация сувлари билан биргаликда тупроқ зарралари оқиб кетиши (суффозия) аниқланганда ушбу участкада оқизиб келиб кон қолдиқлари омборхонасини ҳосил қилиш ишлари дарҳол тўхтатилиши ва суффозия сабабларини бартараф этиш ва қияликни тиклаш бўйича тезкор чоралар кўрилиши керак. Агар қабул қилинган чоралар кутилган натижани бермаса, лойиҳа ташкилотининг лойиҳа ечими олиниши лозим.

143. Оқизиб келиб ҳосил қилинадиган кон қолдиқлари омборхонасида, уларнинг синфидан қатъий назар, оқизиш участкасида мунтазам навбатчилик ташкил этилган бўлиши керак. Навбатчи ходим мунтазам равишда кон қолдиқларини оқизишни оператив бошқариш ва иншоотларнинг ҳолати назоратини амалга ошириши керак.

144. Кон қолдиқларини пляжга оқизиб келтириш бутун оқизиш фронти узунлиги бўйлаб участкаларга бўлиб амалга оширилиши керак. Бунда бўтананинг дамба ўқига нисбатан пляж бўйлаб нормал оқиши таъминланиши керак.

145. Бўтананинг юқори қиялик бўйлаб ёки дамбанинг ўқига параллел равишда чиқарилиши ва оқиши, лойиҳада кўзда тутилган ҳоллардан ташқари, рухсат этилмайди. Кон қолдиқлари оқими қатламларининг қалинлиги ва йўл қўйиладиган интенсивлиги лойиҳада белгиланади.

146. Бўтанани чиқариш қурилмаларининг узунлиги марза дамбаларининг ювилиши хавфини юзага келишига, улар ўртасидаги масофа эса дамба яқинида тиқинлар ҳосил бўлишига йўл қўймаслиги керак.

147. Бўтана қолдиқларини чиқариб юбориш учун мўлжалланган қурилмалар узунлиги лойиҳада белгиланган сув усти пляжи узунлиги доирасида майда дисперсли кон қолдиқлари чўкмаларининг ҳосил бўлишига йўл қўймаслиги керак.

148. Авария сиғимларидан тортиб олинаётган кон қолдиқларини лойиҳа ташкилоти билан келишмасдан таянч призмага жойлаштириш рухсат этилмайди.

149. Кон қолдиқларини дамбаларга икки томонлама оқизиб келтиришда ва бир томонлама қисмларга бўлиб оқизишда тиндириш ҳовузчасининг чегараси лойиҳада белгиланган доирада сақланиши керак.

150. Дамбага катталиги лойиҳада кўрсатилган ўлчамлардан кичик бўлган кон қолдиқларини оқизиб келтириш тақиқланади.

Агар геотехник назорат томонидан, кон қолдиқларини оқизиб келтириш технологиясига риоя қилинган ҳолда таянч призмасига оқизиб келтирилаётган кон қолдиқлари хусусиятларининг лойиҳада кўрсатилганига нисбатан фарқ қилиши (майда фракцияларнинг кўплиги, зичликнинг камлиги, куйган тупроқнинг мавжудлиги ва ҳ.) аниқланса, бу ҳақда зудлик билан лойиҳани ишлаб чиққан ташкилотга билдирилиши керак. Лойиҳа ташкилоти эса, оқизиб келтирилаётган кон қолдиқларининг ҳақиқий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, тезда кон қолдиқлари омборхонаси мустаҳкамлигининг қиёсий ҳисоб-китобларини амалга ошириши ва оқизиб келтириш ишларини давом эттириш мумкинлиги тўғрисида хулоса бериши ёки технологияга ўзгартириш киритиши керак.

151. Пляж ҳудудидаги кон қолдиқларини қазиш билан боғлиқ ҳар қандай ишларни фақат лойиҳада белгиланган доирада ва чуқурликда бажаришга рухсат этилади. Пляжда нишаблиги дамба томонга тескари бўлган чуқурлар ва участкаларнинг юзага келишига рухсат этилмайди.

152. Кон қолдиқларини дамбалар ва таянч призмаларига оқизиб келтириш ишлари ўртача кунлик ҳаво ҳарорати минус 5°С гача бўлган шароитларда амалга оширишга рухсат этилади.

153. Омборхона жойлашган ҳудуд иқлими, чиқинди доналарининг йириклиги, бўтананинг сарфи, консистенцияси ва ҳароратига қараб, кон қолдиқларини таянч призмага ҳаво ҳарорати минус 10°С гача бўлганда, лойиҳада омборхона мустаҳкамлиги ва фойдаланиш хавфсизлиги асослаган ҳолда, жойлаштириш рухсат этилади.

154. Кон қолдиқларини дамбалар ва таянч призмаларига оқизиб келтириш ишлари ўртача кунлик ҳаво ҳарорати минус 5°С гача бўлган шароитларда амалга оширишга рухсат этилади.

155. Кон қолдиқлари омборхонасида муз ва қорни ювиб тозалаш тақиқланади.

156. Қишда оқизиб келтирилган участкаларда кон қолдиқларини иссиқ пайтда жойлаштириш музлаган қатлам тўлиқ эригандан сўнг ёки қишки оқизиб келтириш бўйича лойиҳа кўрсатмаларига мувофиқ амалга ошириш рухсат этилади.

157. Дамба ва бошқа гидротехник иншоотларни мукаммал таъмирлаш ишлари ихтисослаштирилган ташкилот томонидан қонунчилик ҳужжатларида ўрнатилган тартибда бажарилиши керак.

158. Таъмирлаш ишлари ташкилот буйруғи билан тайинланган комиссия томонидан қабул қилинади, далолатнома билан расмийлаштирилади ва иншоот паспортида қайд этилади.

159. Кранларни янги тўкилган зичланмаган тупроқда (грунтда), шунингдек нишаблиги кран паспортида кўрсатилганидан юқори бўлган майдончаларда ўрнатишга рухсат этилмайди.

160. Тупроқ (грунт) автотранспортда ташилганда машиналарнинг тўғон ёки дамба устидан ҳаракатланишини ушбу мақсад учун махсус тайинланган шахс томонидан бошқарилиши керак.

161. Тўғон ва дамбаларнинг қияликларида ишлаганда одамларнинг сирпаниши ва тушиб кетишига қарши хавфсизлик чоралари (тиркама нарвонлар, хавфсизлик камарлари ва ҳ.) кўрилиши керак.

162. Дамба чўққисидан қияликка тош, ёғоч-ходалар ва бошқалар келтирилаётганда материаллар тушиши эҳтимоли бўлган ҳудудда одамларнинг бўлиши таъқиқланади.

163. Қиш мавсумида тўғонда ишларни бошлашдан олдин иш жойлари қор ва муздан тозаланиши керак.

164. Сув йиғиш ва сувни чиқариш иншоотларининг конструкцияси, ўлчамлари ва жойлашиши лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ бўлиши керак.

165. Сув йиғиш ва сувни чиқариш иншоотларидан хавфсиз фойдаланиш учун қуйидагилар талаб этилади:

а) тиндириш ҳовузидаги сув сатҳи ҳар куни, сел ва сув тошқинлари пайтида эса ҳар сменада текширилиши;

б) сув йиғиш иншоотлари яқинида лойиҳада кўрсатилган сув чуқурлиги ва сув чиқиш қурилмаси олдида сув босими таъминланиши;

в) қудуқ ва камераларнинг сув қабул қиладиган дарчаларида сув қуйиладиган жой марзаларини ўз вақтида кўтариш, уларга бегона предметлар, пульпа ва кон қолдиқларининг тушишига йўл қўймаслик;

г) сув олинадиган ва сув ташланадиган нуқталарда сувнинг сифатини (тиниқлигини) мунтазам назорат қилиш;

д) маиший ва эрув сувларининг лойиҳада кўзда тутилган сарфини таъминлаш.

166. Қудуқ ва камераларнинг сув қабул қиладиган дарчалари ва сифон сув қабул қилувчи иншоотларнинг тортиш қурилмалари уларга бегона предметлар, муз парчаларининг тушишидан ҳимояланган бўлиши керак.

167. Сув йиғиш ва сувни чиқариш иншоотларидан фойдаланиш жараёнида шандорлар оралиғидаги бўшлиқни бетон билан тўлдириш ишларни хавфсизлигини таъминловчи майдончалар ёки бошқа қурилмалардан амалга оширилиши керак. Бетоннинг таркиби ва бетонлаш технологияси лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ бўлиши керак.

168. Сув йиғиш қудуғини қирғоқ билан боғлайдиган хизмат кўпригига чиқиш жойи ёпиладиган дарвозали ёки эшикчали тўсиқ билан жиҳозланади. Бегоналарнинг кўприкка чиқишига йўл қўйилмаслиги керак.

169. Қудуқлар қирғоқ билан хизмат кўприги орқали боғланмаган кон қолдиқлари омборхоналарида йилнинг ҳар қандай пайтида одамларнинг қудуққа боришини, шандор ва таъмирлаш материалларини етказиб бериш имкониятини таъминловчи лойиҳада кўзда тутилган воситалар бўлиши керак. Ушбу воситаларни сақлаш жойлари ҳамда уларни сақланиши ва улардан фойдаланиш учун масъул шахс маҳаллий йўриқномада белгиланади.

170. Бевосита сувни чиқариш қудуғи (нови) яқинида ҳар бир сув қабул қилиш туйнугини кон қолдиқлари омборхонасидаги сув сатҳидан камида 0,5 метр баландликда ёпиш учун етарли миқдорда шандор ёки царг захираси сақланиши керак.

171. Сув йиғиш ва сувни чиқариш қудуқларида яроқсиз шандор ёки царгни ўрнатиш ва уларни тайёрлашда ҳамда ўрнатишда ҳар қандай лойиҳадан четга чиқишлар таъқиқланади.

172. Сув қабул қилиш туйнукларини шандорлар билан бекитиш ва шандорлар ўртасидаги оралиқни бетонлаш ёпиқ ишлари махсус далолатнома билан расмийлаштирилади ва унга шандор ва бетоннинг ижро схемаси, паспортлари илова қилинади.

173. Сузувчи воситалардан туриб шандорни ишчи ҳолатга ўрнатаётганда ишчилар (камида икки киши) боғлама ҳимоя камари ва қутқарув нимчалари билан таъминланади.

174. Сув йиғиш ва сувни чиқариш қудуқларини уларнинг атрофидаги музлар таъсиридан ҳимоялаш учун, одатда, кенглиги камида 0,75 метр бўлган майналар қурилади.

175. Агар шандорнинг мононолитланмаган қисми баландлиги ва сув қуйиладиган қисмдаги босим лойиҳада белгиланган миқдорлардан юқори бўлса, қудуқлар ва новлардан фойдаланиш тақиқланади.

176. Фойдаланиш муддати тугагандан кейин қудуқлар, новлар ва дамба орқали ёки унинг асосидан ўтган сувни чиқариш коллекторлари лойиҳага мувофиқ тампонланади. Бажарилган ишлар тегишли ижро ҳужжатлари билан расмийлаштирилиши керак.

177. Жойнинг нишаблиги 10 градусдан ортиқ бўлганда сув ташланадиган новлар бўйлаб нарвонлар ўрнатилади. Новнинг кенглиги 2 метрдан ортиқ бўлганда зиналар унинг иккала томонидан ўрнатилиши керак.

178. Коллекторлар ва новлар устида кон қолдиқларини лойиҳада белгиланганидан ортиқ баландликда жойлаштириш фақат лойиҳа ташкилотининг розилиги билан рухсат этилади.

179. Сув йиғиш ва сувни чиқариш иншоотларини текшириш ва таъмирлаш ишлари топшириқ (наряд) — рухсатнома бўйича амалдаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

180. Дамба ва ёки кўприк қирғоғи билан боғланмаган қудуқларни текшириш, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашни амалга оширувчи ходимлар рация алоқа воситаси билан таъминланади.

181. Қайиқдан туриб ўлчов ишлари таркиби камида икки нафар қутқарув нимчаларини кийиб олган кишидан иборат бўлган звено томонидан амалга оширилади.