ИЛОВА
1-жадвал | |||||
Муҳандис-геологик шароитнинг мураккаблик даражаси | 1 km2 га тўғри келадиган кузатув нуқталарининг сони (суратда), шу жумладан тоғ ковламалари сони (махражда) | ||||
Муҳандис-геологик съёмка масштаби | |||||
1:200 000 | 1:100000 | 1:50 000 | 1:25000 | 1:10 000 | |
I | 0,5 / 0,15 | 1 / 0,35 | 2,3 / 0,9 | 6 / 2,4 | 25 / 9 |
II | 0,6 / 0,18 | 1,5 / 0,5 | 3 / 1,4 | 9 / 3 | 30 / 11 |
III | 1,1 / 0,35 | 2,2 / 0,7 | 5,3 / 2 | 12 / 4 | 40 / 16 |
2-жадвал | ||||||
Чизиқли иншоотлар | Лойиҳаолди ҳужжатлари учун изланишлар | Лойиҳа учун изланишлар | Ковлама чуқурлиги, m | |||
Йўналиш йўли кенглиги, m | Йўналиш бўйлаб ковланадиган ковламалар орасидаги масофа (ўртача), m | Йўналиш йўли кенглиги, m | Йўналиш бўйлаб ковланадиган ковламалар орасидаги масофа (ўртача), m | |||
Темир йўл |
| 500 |
| 250 | 5 гача | Лойиҳада белгиланган сатҳни ҳисобга олган ҳолда грунтнинг норматив музлаш чуқурлигидан 2-3 m чуқурроқ |
Автомобиль йўли |
| 500 |
| 250 | 3 гача | |
Магистраль қувур ўтказгич |
| 500 |
| 250 | Қувурўтказгични ётқизишга мўлжалланган чуқурликдан 1 m чуқурроқ | |
Ер усти коммуникациялари учун эстакада |
| 200 — 400 |
| 100 — 200 | 3 — 7 | |
Кучланиши: 35 kW гача |
| 2000 |
| 500 | 3 — 5 | |
35 kW дан юқори ҳаво орқали электр узатиш ва алоқа йўллари |
| 1000 |
| 300 | 5 — 7 | |
Алоқа ва электр узатиш кабель йўллари |
| 2000 |
| 1000 | 2 | |
Сув элтгич, канализация, иссиқлик элтгич, газ элтгич |
| 500 |
| 300 | Қувурўтказгични ётқизишга мўлжалланган чуқурликдан (шпунт, қозиқоёқ учи) 1 m чуқурроқ | Грунтларнинг норматив музлаш чуқурлигидан 1-2 m чуқурроқ |
Суғориш (ирригация) канали |
| 500 |
| 250 | Сув ўтказмас қатламгача, бироқ 30 m дан чуқур эмас | |
Сув ҳайдашга ва коммуникацияларга мўлжалланган ерости коллектори |
| 200 — 300 |
| 50 — 100 | Коллекторни (шпунтни, қозиқоёқ учини) ётқизишга мўлжалланган чуқурликдан 2 m чуқурроқ | |
3-жадвал | ||||
Муҳандис-геологик шароитнинг мураккаблик даражаси | 1 km2 га тўғри келадиган кузатув нуқталарининг сони — суратда, тоғ ковламалари сони — махражда | |||
Муҳандис-геологик съёмка масштаби | ||||
1:5 000 | 1:2000 | 1:1000 | 1:500 | |
I | 50/25 | 200/100 | 600/300 | 990/500 |
II | 70/35 | 350/175 | 1150/575 | 1630/800 |
III | 100/50 | 500/250 | 1500/750 | 3200/1600 |
4-жадвал | ||
Муҳандис-геологик шароитларнинг мураккаблик даражаси | Бино ва иншоотларнинг даражасига кўра тоғ ковламалари орасидаги масофа | |
I ва II | III ва IV | |
I | 100 — 75 | 75 — 50 |
II | 50 — 40 | 40 — 30 |
III | 30 — 25 | 25 — 20 |
5-жадвал | |||
Тасмали пойдеворли иншоотлар | Алоҳида таянчли пойдеворли иншоотлар | ||
Пойдеворга тушадиган оғирлик, kN/m (қаватлар сони) | Пойдевор тубидан ҳисоблаганда ковламанинг чуқурлиги, m | Таянч устунга тушадиган оғирлик, kN | Пойдевор тубидан ҳисоблаганда ковламанинг чуқурлиги, m |
100 гача (1) | 4 — 6 | 500 гача | 4 — 6 |
200 гача (2-3) | 6 — 8 | 1000 гача | 5 — 7 |
500 гача (4 — 6) | 9 — 12 | 2500 гача | 7 — 9 |
700 гача (7 — 10) | 12 — 15 | 5000 гача | 9 — 13 |
1000 гача (11 — 16) | 15 — 20 | 10000 гача | 11 — 15 |
2000 (16 дан юқори) | 20 — 23 | 15000 гача | 12 — 19 |
50000 гача | 18 — 26 | ||
6-жадвал | |||
Мўри қувурнинг баландлиги, m | Пойдевор тубидан ҳисоблаганда ковламанинг чуқурлиги, m | Силос иншоотининг баландлиги, m | Пойдевор тубидан ҳисоблаганда ковламанинг чуқурлиги, m |
100 гача | 20 | 50 гача | 25 |
200 гача | 25 | 100 гача | 35 |
300 гача | 35 | ||
400 гача | 45 | ||
500 гача | 60 |
7-жадвал | |||
Лойиҳаланаётган бино ёки иншоот | Тоғ ковламалари орасидаги масофа, m — суратда, тоғ ковламаларининг энг кам миқдори — махражда | ||
Муҳандис-геологик шароитларнинг мураккаблик даражаси | |||
I | II | III | |
Оммавий қурилишда қаватлар сони 10 ва ундан кам, юклама деворидан пойдеворга тушадиган оғирлиги 500 kN/m гача ва синчли колоннага босими 3000 kN гача бўлган бино | 70 2 | 50 2 | 30 3 |
Қаватлар сони 16 ва ундан кам, юклама деворидан пойдеворга тушадиган оғирлиги 3000 kN/m гача ва синчли колоннага босими 20000 kN гача бўлган бино | 50 2 | 40 3 | 30 4 |
Баланд бикр (яхлит бирикмали) бино ва иншоотлар силос сақлагичи, домен печлари, тутун мўриси, синчли бўйлама девор (колонна)ларга босими 20000 kN дан кўп бўлган бино) | 40 3 | 30 4 | 20 5 |
8-жадвал | ||||
Иншоотлар | Тоғ ковламаларини жойлаштириш | Тоғ ковламаларининг чуқурлиги, m | ||
Йўналиш ўқи бўйлаб масофа, m | Кўндаланг створлар бўйлаб масофа, m | Створлар орасидаги масофа, m | ||
Кўтарма ва ўйилмалар баландлиги (чуқурлиги): | ||||
12 m гача | 100 — 300 ва ўйилмалардан кўтармаларга ўтиш жойларида | 25 — 50 | 100 — 300 (ўйиқлар учун) | Кўтармалар учун: кам сиқилувчан грунтлар учун 3 — 5 m ва сиқилувчан грунтлар учун 10 — 15 m. Ўйиқлар учун: ўйиқнинг лойиҳа баландлигидан ҳисоблаганда мавсумий музлаш чуқурлигидан 1 — 3 m чуқурроқ. |
12 m дан ортиқ | 50 — 100 ва ўйилмалардан кўтармаларга ўтиш жойларида | 10 — 25 | 50 — 100 (ўйиқлар учун) | Кўтармалар учун: кам сиқилувчан грунтлар учун 5 — 8 m, сиқилувчан грунтлар учун уларнинг қатлами тўлиқ кесиб ўтилади, қоятош ёки кам сиқилувчан грунтларга 1 — 3 m чуқурлаштирилиб, сиқилувчан грунтларнинг қатлами жуда қалин бўлганда, бироқ кўтармаларнинг бир ярим баландлигидан кам бўлмаган чуқурликларда |
Сув элтгичлар, жарлар ва ботиқ ерлардан ўтиш жойларидаги сунъий иншоотлар | ||||
кўприклар, йўл ўтказгичлар, эстакадалар | таянч устунлар ўрнатиладиган жойларда битта-иккитадан тоғ ковламаси | - | - | Мазкур ШНҚнинг 326 — 346-бандларига асосан |
сув ўтказгичлар, қувурлар | Қувур ўқи билан кесишиш нуқтасида | 10 — 25 | - | Мазкур ШНҚнинг 326 — 346-бандларига асосан |
Қувурўтказгич ва кабеллар ерости ва ерустидан ўтказилганда: | ||||
сув элтгичлардан ўтиш жойлари (сув остидан ўтиш жойлари) | Учтадан кам бўлмаган тоғ ковламалари (ўзанда ва қирғоқларда), аммо 50 — 100 m дан кам масофада ва сув элтгичнинг эни 30 m гача бўлганда камида биттадан тоғ ковламаси | - | - | Дарёларда — қувурўтказгич ва кабеллар ётқизиладиган лойиҳа чуқурлигидан 3 — 5 m чуқурроқ ва кўллар ҳамда сув омборларида 1‑2 m |
транспорт ва муҳандислик коммуникациялари билан кесишиш ҳудудлари | Таянч устунлар жойлашадиган жойларда биттадан тоғ ковламаси | - | - | Мазкур ШНҚнинг 326 — 346-бандларига асосан |
9-жадвал | ||
Муҳандислик-геологик шароитларнинг хусусиятлари | Амалдаги натижаларнинг чеклаш муддати, йил | |
Қурилмаган (ўрганилмаган) ҳудудларда | Қурилган (ўрганилган) ҳудудларда | |
Геологик тузилиши | муддатсиз | муддатсиз |
Гидрогеологик шароитлар | 5 | 2 |
Грунтларнинг физик-механик хоссалари, ерости сувларининг кимёвий таркиби | 5 | 2 |
Геологик ва муҳандислик-геология жараёнлар | 5 | 2 |
Геокриологик ва муҳандислик-геокриологик жараёнлар | 5 | 2 |
Сейсмик ёки сейсмотектоник шароитлар | муддатсиз | муддатсиз |
10-жадвал | ||||
Тўлиқ сув сиғдириши | Ғоваклик коэффициенти | Чириганлик даражаси, фоиз | Торф | Ташқи белгилари |
12 дан кўп | 18 дан кўп | 20 дан кам | Кучсиз чириган | Мохлар ва ўт ўланларнинг чиримаган тўқималаридан таркиб топган оч жигарранг ёки сариқ торф Оч сариқ ёки сариқ жигарранг сув, эластик массадан суви осон сиқилиб чиқади |
8 дан 12 гача | 18 дан 12 гача | 20 дан 45 гача | Ўрта чириган | Таркибида мохлар, қамиш ва қўғанинг илдизлари бўлган жигарранг ёки тим қора-кулранг торф Массадан жигарранг ёки қаҳва рангидаги сув томчилаб сиқилиб чиқади Торф қўлни кам булғайди, сезиларли эластикликка эга |
4 дан 8 гача | 6 дан 12 гача | 45 дан кўп | Кучли чириган | Жигарранг ёки заҳил қора ранг торф Сув сиқилиб чиқмайди, масса бармоқлар орасидан сиқилиб чиқади ва қўлни жуда булғайди |
11-жадвал | ||
Элювиал грунтлар йирик бўлакли фракциясининг нураш даражаси бўйича номи | Нураш коэффициенти kuw ҳосил қилувчи бирламчи тоғ жинслари бўлганда | |
Магматик ва метаморфик | Цементланган чўкма | |
Кучсиз нураган | 0 дан 0,5 гача | 0 дан 0,33 гача |
Нураган | 0,5 дан 0,75 гача | 0,33 дан 0,67 гача |
Кучли нураган | 0,75 дан 1,0 гача | 0,67 дан 1,0 гача |
12-жадвал | |
Ҳудуднинг карст ўпқонларига нисбатан барқарорлик даражаси | Ўпқонлар ҳосил бўлиш интенсивлиги, ҳодиса km2 йил |
I | 1,0 дан кўп |
II | 0,1 дан 1,0 гача |
III | 0,05 дан 0,1 гача |
IV | 0,01 дан 0,05 гача |
V | 0,01 гача |
VI | ўпқонлар ҳосил бўлмайди |
13-жадвал | |
Ҳудуднинг карст ўпқонларига нисбатан барқарорлик даражаси | Карст ўпқонлари диаметри, m |
А | 20 дан кўп |
Б | 10 дан 20 гача |
В | 3 дан 10 гача |
Г | 3 гача |
14-жадвал | |
Жараёнларнинг гуруҳлари | Жараёнларнинг ва силжиётган массаларнинг турлари |
Сурилмалар | Силжиш (сирғалиш), сиқиб чиқариш, қайишқоқ эгилувчан (қайишқоқ эгилувчан оқувчи), гидродинамик емирилиш (қалқувчан), тўсатдан суюлувчан, мураккаб механизмли сурилмалар |
Кўчкилар | Кўчкилар, сочилмалар, ағдарилмалар |
Кўчки-сурилмалар | Кўчки ва сурилма жараёнларининг ҳар хил бирикмалари |
Солифлюкция | Ёпишқоқ қайишқоқ оқим, қайишқоқ оқим |
15-жадвал | |
Ёнбағир жараёнлар кўламининг кенглиги | Сурилма ва кўчкиларнинг ҳажми, mЗ |
Кичик | Минглар |
Ўрта | Ўн минглар |
Катта | Юз минглар |
Жуда катта | Миллионлар |
Ўта катта | Ўнлаб миллионлар ва ундан ортиқ |
16-жадвал | |
Кўлами | Сел оқимларининг ҳажми, m3 |
Кичик | Юзлаб |
Ўрта | Минглаб |
Катта | Ўн минглаб |
Жуда катта | Юз минглаб |
Ўта катта | Миллионлаб |
Улкан | Ўнлаб миллион |
17-жадвал | ||||
Муҳандислик-геология изланишлар | Муҳандис-геологик съёмкасининг масштаби | |||
Лойиҳаланаётган қурилиш майдонида ва асосий соҳил ҳудудларида | Соҳилга туташган ҳудудда | |||
Текисликда | Тоғли ва тоғолди | Текисликда | Тоғли ва тоғолди | |
Лойиҳаолди ҳужжатлари ишлаб чиқиш учун: | ||||
лойиҳаланаётган сув омборларида | 1:10000 — 1:5000 | 1:5000 — 1:2000 | 1:100000 — 1:50000 | 1:50000 — 1:25000 |
кўллар, дарёлар ва фойдаланилаётган сув омборларида | 1:5000 — 1:2000 | 1:5000 — 1:2000 | 1:50000 — 1:25000 | 1:25000 — 1:10000 |
лойиҳа учун | 1:2000 — 1:1000 | 1:2000 — 1:1000 | 1:25000 — 1:10000 | 1:10000 — 1:5000 |
18-жадвал | |
Бинони текширишдан мақсад | Бажариладиган ишлар |
Томларини алмаштирмай ва оғирликларини оширмай тўлиқ таъмирлаш | Назорат шурфларини ковлаш — пойдеворларни очиш |
Барча қаватлардаги томларини алмаштириб реконструкция қилиш ёки капитал таъмирлаш Девор ва пойдеворларнинг деформациялари мавжуд | Ҳудуднинг грунтларини бурғилаб ўрганиш, пойдеворлар асосини батафсил ўрганиш, грунтлар ва ерости сувларининг лаборатория таҳлиллари, пойдеворлар материалларининг лаборатория таҳлиллари Асос ва пойдеворларни текшириш учун ҳисоб ишлари |
Бино ёки иншоот ертўлаларида сув ёки деворларида захлик пайдо бўлиш сабабларини аниқлаш | Сув элтгич коммуникацияларни тафтиш қилиш, ҳудуд грунтларини бурғилаб ўрганиш, назорат шурфларини ковлаш — пойдеворларни очиш, гидроизоляция ҳолатини текшириш, ерости сувлари сатҳини кузатиш |
19-жадвал | |
Бинони текширишдан мақсад | Шурфлар сони |
Оғирликларни оширмай реконструкция қилиш ёки мукаммал таъмирлаш | Бино ичида 2-3 та |
Ертўлаларга сув киришини ёки ертўлалар ва биринчи қават деворларидаги захликни бартараф қилиш | Ҳар бир сув босган ёки захлаган бўлмада биттадан |
Ертўлани чуқурлаштириш | Чуқурлаштириладиган хонанинг ҳар бир девори ёнида биттадан |
20-жадвал | |
Пойдевор жойлашиш чуқурлиги, m | Шурфлар кесимининг юзаси, m2 |
1,5 гача 1,5 — 2,5 2,5 дан чуқур | 1,25 2 2,5 ва ундан катта |
21-жадвал | ||
Бинодаги секциялар сони | Мураккаблик даражасига кўра бур-қудуқлар сони | |
I (оддий) | II (ўртача) ва III (мураккаб) | |
1-2 3-4 4 дан ортиқ | 2 3 4 | 4 6 8 |
1-ИЛОВА
Омиллар | I (оддий) | II (ўртача) | III (мураккаб) |
Геоморфологик шароитлар | Майдон битта геоморфологик элемент доирасида, юзаси горизонтал, бир текис | Майдон келиб чиқиши бир хил бўлган бир неча геоморфологик элементлар доирасида, юзаси қия, бироз нотекис бўлинган | Майдон ҳар хил йўл билан ҳосил бўлган бир неча геоморфологик элементлар доирасида; юзаси жуда нотекис |
Бино ва иншоотларнинг геологик муҳит таъсири доирасидаги геологик омиллар | Горизонтал ёки бироз (қиялиги 0,1 гача) қия жойлашган, литологияси бўйича иккитадан ортиқ бўлмаган қатламлар; қатлам қалинлиги майдон бўйлаб барқарор; қатлам грунтларининг бўйи ва чуқурлиги бўйича табиий ўзгарувчи хусусият кўрсаткичларининг турдош эмаслиги кам даражада; қоятош грунтлар ер юзасида жойлашган ёки қоятош бўлмаган грунтларнинг юпқа қатлами билан қопланган | Литологияси бўйича тўрт хилдан кўп бўлмаган қия шаклида жойлашган қатламлар; грунтлар хусусияти кўрсаткичларининг сатҳ ва чуқурлик бўйича ўзгариши табиий; қоятош грунтларнинг усти нотекис ёки қоятош бўлмаган грунтлар билан қопланган | Литологияси бўйича тўрттадан ортиқ турли қатламлар; қатламлар қалинлиги кескин ўзгаради; қатлам грунтларининг сатҳ ва чуқурлик бўйича ноқонуний ўзгарувчи хусусият кўрсаткичларининг турдош эмаслиги юқори даражада. Қоятош грунтларнинг юқори қисми бўлакланган ва қоятош бўлмаган грунтлар билан қопланган; ҳар хил даражадаги дарзликлар мавжуд |
Бино ва иншоотларнинг геологик муҳит билан ўзаро таъсири доирасидаги гидрогеологик омиллар | Ерости сувлари йўқ ёки бир хил кимёвий таркибга эга, битта барқарор ерости сувли горизонти мавжуд | Икки ва ундан ортиқ барқарор ерости сувлари сатҳи, баъзи жойларда турли кимёвий таркибли ёки босимга эга ва ифлосланган таркибли | Ерости сувлари горизонтлари бўй-ламаси ва қалинлиги бўйича ҳар хил; баъзи жойларда сувли ва сув ўтказмайдиган тоғ жинсларининг қатламлари мураккаб ҳолда алмашиниб туради; ерости сувларининг босими ва уларнинг гидравлик боғлиқлиги бўйламасига ўзгарувчан |
Бино ва иншоотлар қурилиши ва фойдаланиши шарт-шароитларига салбий таъсир қилувчи геологик жараёнлар | Мавжуд эмас | Тарқалиши чекланган ва (ёки) объектларнинг лойиҳа ечимларини қабул қилишга, қурилишига, улардан фойдаланишга ҳал қилувчи таъсир кўрсатмайди | Кенг тарқалган ва (ёки) объектларнинг лойиҳа ечимларини қабул қилишга, қурилишига, улардан фойдаланишга ҳал қилувчи таъсир кўрсатади |
Бино ва иншоотларнинг геологик муҳит билан ўзаро таъсири доирасидаги ўзига хос грунтлар | Мавжуд эмас | Тарқалиши чекланган ва (ёки) объектларнинг лойиҳа ечимларини қабул қилишга, қурилишига, улардан фойдаланишга ҳал қилувчи таъсир кўрсатмайди | Кенг тарқалган ва (ёки) объектларнинг лойиҳа ечимларини қабул қилишга, қурилишига, улардан фойдаланишга ҳал қилувчи таъсир кўрсатади |
Техноген таъсирлар ва ўзлаштирилган ҳудудларнинг ўзгарганлиги | Муҳандислик-геология изланиш ва лойиҳалашда ҳисобга олинмайди | Лойиҳа ечимларини қабул қилишга ва муҳандислик-геология изланишларни олиб боришга ҳал қилувчи таъсир кўрсатмайди | Лойиҳа ечимларини қабул қилишга ҳал қилувчи таъсир кўрсатади ва муҳандислик-геология изланишларни олиб боришни, уларнинг таркиби ва ҳажми ортишига олиб келадиган даражада, мураккаблаштиради |
2-ИЛОВА
Геологик ковламанинг тури | Максимал чуқурлиги, m | Фойдаланиш шарт-шароитлари | Лойиҳа босқичи |
Ўйиқлар | 0,6 | Юқоридан қопловчи қатламнинг қалинлиги 0,5 m дан кам бўлган ҳоллардаги грунтларни очиш учун | Лойиҳаолди ҳужжатлари ва лойиҳа босқичи |
Очилмалар | 1,5 | Юқоридан қопловчи қатламнинг қалинлиги 1 m дан кам бўлган ҳолда ёнбағирларда жойлашган грунтларни очиш учун | Лойиҳаолди ҳужжатлари ва лойиҳа босқичи |
Хандақлар (ариқлар) | 3,0 | Юқоридан қопловчи қатламнинг қалинлиги 2,5 m дан кам бўлган ҳолларда тик ётувчи грунтлар қатламини очиш учун | Лойиҳаолди ҳужжатлари ва лойиҳа босқичи |
Траншеялар | 6,0 | Юқоридан қопловчи қатламнинг қалинлиги 2,5 — 5,5 m бўлган ҳолларда тик ётувчи грунтлар қатламини очиш учун | Лойиҳаолди ҳужжатлари ва лойиҳа босқичи |
Шурф ва дудкалар | 20 | Горизонтал ёки унча катта бўлмаган бурчак остида ётган грунтларни очиш учун | Лойиҳалашнинг барча босқичлари |
Шахталар | Изланиш дастурларида аниқлаб берилади | Мураккаб муҳандислик-геология шароитларда | Алоҳида ҳолатларда |
Ерости горизонтал тоғ ковламалари | Изланиш дастурларида аниқлаб берилади | Мураккаб муҳандислик-геология шароитларда, шунингдек ерости ковламаларида тажрибаларини амалга оширишда | Алоҳида ҳолатларда |
Бур-қудуқлар | Изланиш дастурларида аниқлаб берилади | Изланиш дастури ва мазкур ШНҚнинг 3-иловаси бўйича аниқланади | Лойиҳалашнинг барча босқичлари |
3-ИЛОВА
Бурғилаш усули | Бурғилаш усулларининг турлари | Бурғилаш диаметри (обсадка қувурлари диаметрига кўра), mm | Қўлланилиш шароитлари (грунтларнинг турлари ва тавсифи) |
Колонкали | Сув билан ювиш | 34 — 146 | Нурамаган (монолит) ва кам нураган (дарзли) қоятош грунтлар |
Гилли эритма билан ювиш | 73 — 146 | Кам нураган (дарзли), нураган, ўта нураган (илвираган) қоятош грунтлар, йирик бўлакли, қумли, гилли грунтлар | |
Ҳаво ёрдамида (музлаган грунтларни ковлашда совитилган ҳаво билан) | 73 — 146 | Нурамаган (монолит) ва кам нураган (дарзли), сувга тўйинмаган (сув босмаган) ҳамда музлаган ҳолатдаги қоятош грунтлар; қаттиқ ва қайишқоқ музлаган дисперс грунтлар | |
Тузли ва совитилган эритма билан ювиш | 73 — 146 | Музлаган ҳолатдаги барча грунт турлари | |
Ювувчи суюқликнинг бур-қудуқ тубида айланишини таъминлаган ҳолда | 89 — 146 | Сув остидаги гилли грунтлар, кам нураган (дарзли), нураган, ўта нураган (илвираган) қоятош грунтлар | |
Қуруқ ҳолда | 89 — 219 | Нураган, ўта нураган (илвираган) қоятош грунтлар, сувга тўйинмаган (сув босмаган) ва кам тўйинган қаттиқ ва қайишқоқ музлаган ҳолатдаги йирик бўлакли, қумли, гилли грунтлар | |
Ҳалқа забойли канат зарбли | Зарб билан киргизиш | 108 — 325 | Сувга тўйинмаган (сув босмаган) ва кам тўйинган, қайишқоқ музлаган ҳолатдаги қумли ва гилли грунтлар |
Зарб билан чўқиш | 89 — 168 | Сувга кам тўйинган гилли грунтлар | |
Яхлит забойли канат зарбли | Долота ва желонкаларни қўллаш | 127 — 325 | Сувга тўйинган ва кам тўйинган йирик синиқ ва қумли грунтлар |
Титратмали | Титратма ёки титратма болғани қўллаш | 89 — 168 | Сувга тўйинган ва кам тўйинган йирик қумли ва гилли грунтлар |
Шнекли | Рейсли (ҳалқа забойли) | 146 — 273 | Сувга тўйинган ва кам тўйинган йирик бўлакли, қумли ва гилли грунтлар |
Узлуксиз | 108 — 273 | Сувга тўйинган ва кам тўйинган йирик бўлакли, қумли ва гилли грунтлар |
4-ИЛОВА
Изланишларнинг вазифалари | Геофизик усуллар | |
Асосий | Ёрдамчи | |
Массивнинг геологик тузилишини аниқлаш | ||
Қоятош ва музлаган грунтлар тепа қисмининг рельефи, қоятош бўлмаган, эриган қоплама грунтларнинг қалинлиги | Электрразведка усуллари билан: электропрофиллаш (ЭП) ва туюлучи қаршилик усуллари билан вертикал электр зондлаш (ВЭЗ КС); сейсморазведка усуллари билан: қайтган тўлқин усули (МОB) ва синган тўлқин усули (МПВ) | Икки бирикма ёрдамидаги ВЭЗ (ВЭЗ МДС); частотали электрмагнит зондлаш (ЧЭМЗ); диполь-электрмагнит профиллаш (ДЭМП); қайтган тўлқин усули (MOB); гравиразведка |
Кесимани қатламларга ажратиш, қоятош ва дисперс грунтларда ҳар хил литологик таркибли қатламлар орасидаги чегараларни белгилаш | ВЭЗ, МПВ, MASW (юзаки тўлқинларни кўп каналли тахлили), каротажнинг ҳар хил турлари — акустик, электрик, радиоизотоп | ВЭЗ МДС, потенциалларни қўзғатиш усули билан ВЭЗ (ВЭЗ ВП); ЧЭМЗ; вертикал сейсмик профиллаш (ВСП); акваторияларда узлуксиз сейсмоакустик профиллаш; георадиолокация |
Локал ҳодисаларнинг жойлашган ўрни, жойлашиш чуқурлиги ва шакллари | ||
Дарзликлар ва тектоник узилмалар зоналари, уларнинг ҳозирги замонда фаоллигини баҳолаш | ВЭЗ КС; ВЭЗ МДС; айланма вертикал зондлаш (КВЭЗ), табиий майдон усуллари (ПС); МПВ; МОГТ; ВСП; расходометрия; каротажнинг ҳар хил турлари; радиокип; газ-эманация съёмкаси; георадиолокация | ВЭЗ ВП; радиотўлқинлар ёрдамида текшириш; ДЭМП; магнитразведкаси, Ернинг табиий импульс электрмагнит майдонини (ЕИЭМПЗ) қайд қилиш; |
Карст бўшлиқлари ва ерости ковламалари | ЭП; ВЭЗ; ВЭЗ МДС; ВСП; расходометрия, радиотўлқинли зондлаш-георадар тадқиқотлари, резистивиметрия, газ-эманация съёмкаси | МОГТ; сейсмоакустика йўли билан текшириш; радиотўлқинлар ёрдамида текшириш; гравиразведка; георадиолокация |
Қоятош асосдаги кўмилган қолдиқлар ва локал ўйиқлар | МОГТ; ВЭЗ; ВЭЗ МДС; ЭП; гравиразведка, магнитразведкаси; газ-эманация съёмкаси | ДЭМП; сейсмик йўл билан текшириш; георадиолокация |
Музлар ва музлаган грунтлар | ЭП; ВЭЗ; ВЭЗ МДС; МПВ; каротажнинг ҳар хил турлари | ВЭЗ ВП; ДЭМП; ЧЭМЗ; микромагнит съёмкаси, гравиразведка |
Гидрогеологик шароитларни ўрганиш | ||
Ерости сувларининг жойлашиш чуқурлиги | МПВ, ВЭЗ | ВЭЗ ВП |
Шўр ва чучук сувлари линзаларининг жойлашиш чуқурлиги, қалинлиги | ЭП; ЭП МДС; ВЭЗ; резистивиметрия | ВЭЗ МДС; ВЭЗ ВП; ЧЭМЗ; расходометрия |
Ерости сувлари сатҳи ва ҳароратининг динамикаси | Стационар кузатувлар ВЭЗ; МПВ; нейтрон-нейтрон каротажи (НН); термометрия | - |
Ерости сувлари ҳаракатининг йўналиши, тезлиги, бўшаш жойи, улар таркибининг ўзгариши | Резистивиметрия; расходометрия; зарядланган жисм усули (МЗТ); ПС; ВЭЗ | Термометрия; спектрометрия |
Ерости сувларининг ифлосланиши | ВЭЗ; резистивиметрия | ПС |
Грунтларнинг таркиби, ҳолати ва хусусиятларини ўрганиш | ||
Қоятош: Ғоваклик ва дарзлик, эластикликнинг статик модули, деформация модули, бир ўқ бўйлаб сиқилишга муваққат қаршилик, муқобиллик коэффициенти, кучланганлик ҳолати | Каротажнинг ҳар хил турлари, МПВ; сейсмоакустика йўли билан текшириш; ВСП; солиштирма электр қаршилигини (УЭС) ва эластик тўлқинлар тезлигини лаборатория шароитида ўлчаш, | ВЭЗ; радиотўлқинли зондлаш-георадар тадқиқотлари; |
Қумли, гилли ва чангли, йирик бўлакли: намлик, зичлик, деформация модули, ички ишқаланиш бурчаги ва уланиши | Каротажнинг ҳар хил турлари, ВСП | МПВ, сейсмик йўл билан текшириш; солиштирма электр қаршилигини (УЭС) ва эластик тўлқинлар тезлигини лаборатория шароитида ўлчаш |
Музлаган қумли, гилли: намлик, зичлик, ғоваклик, деформация модули, бир ўқ бўйлаб сиқилишга муваққат қаршилик | Каротажнинг ҳар хил турлари; ВСП; солиштирма электр қаршилигини (УЭС) ва эластик тўлқинлар тезлигини лаборатория шароитида ўлчаш | ВЭЗ; ВЭЗ МДС |
Грунтларнинг коррозион фаоллиги ва адашган токларнинг мавжудлиги | ВЭЗ; ЭП; ПС: лаборатория шароитида поляризацияловчи токнинг зичлигини ўлчаш; адашган токларни қайд қилиш | - |
Геологик жараёнлар ва уларнинг ўзгаришини ўрганиш | ||
Грунтларнинг кучланганлик ҳолати ва зичланишини ўрганиш | МПВ; ВСП; сейсмоакустика йўли билан текшириш; каротажнинг ҳар хил турлари; бур-қудуқлар ва сув ҳавзаларида резистивиметрия: гравиметрия | Ернинг табиий импульс электромагнит майдонини (ЕИЭМПЗ) қайд қилиш; ПС; эманация съёмкаси |
Сурилмалар | МПВ, ЭП; ВЭЗ; каротажнинг ҳар хил турлари | ПС; акустик эмиссиянинг режим кузатувлари; магнит маркалари; эманация съёмкаси; ЕИЭМПЗ |
Карст | ВЭЗ МДС; ЭП; ПС; МПВ; ОГТ; каротажнинг ҳар хил турлари; бур-қудуқлар ва сув ҳавзаларида резистивиметрия; гравиметрия | ВЭЗ; ВЭЗ ВП; МЗТ, эманация съёмкаси |
Музлаган грунтларнинг эрувчан қатлами, ҳарорати ва хусусиятларининг ўзгариши | ВЭЗ; ЭП; МПВ; ВСП; каротажнинг ҳар хил турлари | ПС;ЧЭМЗ |
Ҳудудларни сейсмик микроҳудудлаштириш | МПВ; ВСП; гамма-гамма каротаж (ГГК); кучсиз зилзилаларни, портлашларни қайд қилиш | Кучли зилзилаларни қайд қилиш, микросеймларни қайд қилиш, грунтларда сейсмик тебранишларнинг сўниш ва ютилиш кўрсаткичларини аниқлаш |
5-ИЛОВА
Геофизик тадқиқотларнинг вазифалари | Электрразведка | Сейсмик-разведка | Магнитраз-ведкаси | Гравиразведка | Акустик тадқиқотлар | Радиоизотоп тадқиқотлар | Газ-эманация съёмкаси | |||||
Профиллар орасидаги масофа, m | профиль бўйлаб нуқталар оралиги, m | Профиллар орасидаги масофа, m | профиль бўйлаб нуқталар оралиги, m | Профиллар орасидаги масофа, m | профиль бўйлаб нуқталар оралиги, m | Профиллар орасидаги масофа, m | профиль бўйлаб нуқталар оралиги, m | Профиллар орасидаги масофа, m | профиль бўйлаб нуқталар оралиги, m | |||
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
Қоятош грунтлар тепа қисмининг рельефи, кесимни қатламларга ажратиш, ерости сувларининг жойлашиш чуқурлигини аниқлаш | 50 — 500 | 10 — 100 | 50 — 500 | Узлуксиз профиллаш | - | - | - | - | - | - | - | - |
Дарзликлар ва тектоник узилмалар зоналарини, кўмилиб кетган сойликларни аниқлаш * | 50 — 500 | 25 — 100 | 50 — 500 | Узлуксиз профиллаш | 50 — 100 | 25 — 50 | 50 — 100 | 25 — 50 | 25 — 50 | - | 25 — 50 | 5 — 10 |
Грунтларнинг карстланиш ва дарзланиш даражаларини, нураган тоғ жинсларининг бўшлиқларини аниқлаш, сурилмаларни ўрганиш | 25 — 100 | 10 — 20 | 50 — 200 | Узлуксиз профиллаш | 20 — 50 | 10 — 25 | 20 — 50 | 10 — 25 | 10 — 25 | - | 25 — 50 | 5 — 10 |
Грунтларнинг таркиби ва физик-механик хусусиятларини аниқлаш, мониторинг режимида | Шурфлар ва бур-қудуқларда, ер юзасида туриб алоҳида нуқталарда кузатувлар | алоҳида зондлаш ёки профилларнинг бўйлама ва кўндаланг, ВСП, сейсмик каротаж, сейсмоакустик зондлаш йўли билан текшириш | - | - | - | - | - | - | штольнялар, шурфлар, бур-қудуқлар, ўлчамлари намунада | Шурфлар, бур-қудуқларда грунтларнинг намлиги ва зичлигини махсус зондлар ёрдамида ўлчашлар | - | - |
Ерости сувлари ҳаракатининг йўналиши, тезлигини аниқлаш | Бур-қудуқдан 8 радиус доирасидаги алоҳида нуқталарда кузатувлар (қувватланган жисм усули) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Грунтларнинг коррозион фаоллигини аниқлаш: | ||||||||||||
майдонда; | 50 — 100 | 25 — 50 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
йўналишлар бўйлаб: майдондан ташқаридаги коммуникациялар ҳудудида; | - | 50 — 100 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
магистраль қувур ўтказгичлар ҳудудида | - | 300 — 500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Адашган токларнинг интенсивлигини аниқлаш: | ||||||||||||
майдонда; | 100 — 200 | 50 — 100 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
йўналиш бўйлаб | - | 100 — 500 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
6-ИЛОВА
Дала шароитида грунтлар хусусиятларини ўрганиш усуллари | Дала шароитида грунтлар хусусиятларини ўрганиш | Ўрганиладиган грунтлар | Тадқиқотлар усулларининг стандартларнинг белгилари | ||||||||
Кесимни қатламларга ва муҳандислик-геологик элементларига ажратиш | Кўрсаткичларни аниқлаш | Грунтлар хусусиятларининг маконда ўзгаришини баҳолаш | Қозиқ таянчларни грунтлар қатламига ботириш ва уларнинг кўтариш қобилиятини баҳолаш | йирик бўлакли | қумли | гилли | |||||
Грунтларнинг физик хусусиятлари | Грунтларнинг деформация хусусиятлари | Грунтларнинг мустаҳкамлик хусусиятлари | Қозиқ таянчлари асосидаги грунтларнинг қаршилик кўрсаткичларни | ||||||||
Статик зондлаш | + | + | + | + | + | + | + | - | + | + | ГОСТ 19912-2012 |
Динамик зондлаш | + | + | + | + | - | + | + | - | + | + | ГОСТ 19912-2012 |
Георадар ёрдамида радиотўлқин текширишлар | + | - | - | - | - | - | - | + | + | + | |
Штамп билан синаш | - | - | + | - | - | - | - | + | + | + | ГОСТ 20276-2012 |
Прессиометр билан синаш | - | - | + | - | - | + | - | - | + | + | ГОСТ 20276-2012 |
Грунт устунларида кесишга қаршилик синовлари | - | - | - | + | - | - | - | + | + | + | Oʻz DSt 684-96 ГОСТ 20276-2012 |
Айланма кесиш | + | - | - | + | - | + | - | - | - | + | ГОСТ 20276-2012 |
Баравар қўзғаладиган кесиш | + | - | - | + | - | + | - | - | + | + | ГОСТ 20276-2012 |
Эталон қозиқ устун билан синаш | - | - | - | - | + | - | + | + | + | + | ГОСТ 5686-2020 |
Натурал қозиқ устун билан синаш | - | - | - | - | + | - | + | + | + | + | ГОСТ 5686-2020 |
7-ИЛОВА
1-жадвал | |||
Қумлар | q3 га боғлиқ равишда зичлиги, MPa | ||
Зич | Ўртача зичликда | Увалоқ | |
Намлигидан қатъи назар йирик ва ўртача йирик | 15 дан катта | 5 дан 15 гача | 5 дан кичик |
Намлигидан қатъи назар майда | 12 дан катта | 4 дан 12 гача | 4 дан кичик |
Чангли: | |||
кам намли ва нам | 10 дан катта | 3 дан 10 гача | 3 дан кичик |
сувга тўйинган | 7 дан катта | 2 дан 7 гача | 2 дан кичик |
2-жадвал | ||||||||||
Қумлар | q3 га боғлиқ равишда қумли грунтлар деформация модулининг норматив кўрсаткичлари Е, MPa | |||||||||
2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 | 18 | 20 | |
Аллювиал ва флювиогляциаллардан ташқари барча генетик турлар | 6 | 12 | 18 | 24 | 30 | 36 | 42 | 48 | 54 | 60 |
Аллювиал ва флювиогляциал турлар | 15 | 20 | 25 | 30 | 35 | 40 | 45 | 50 | 55 | 60 |
3-жадвал | ||
q3, MPa | Қумли грунтларнинг ички ишқаланиш бурчагининг j (град.), зондлаш чуқурликларига боғлиқ равишда, норматив кўрсаткичлари, m | |
2 m | 5 m ва ундан ортиқ | |
1,5 | 28 | 26 |
3 | 30 | 28 |
5 | 32 | 30 |
8 | 34 | 32 |
12 | 36 | 34 |
18 | 38 | 36 |
26 | 40 | 38 |
норматив кўрсаткичларининг қиймати 2 дан 5 m гача чуқурликлар оралиғида интерполяция йўли билан аниқланади.4-жадвал | |||||||||||
q3, MPa | f3, MPa га боғлиқ равишда гилли грунтларнинг оқувчанлиги IL | ||||||||||
0,02 | 0,04 | 0,06 | 0,08 | 0,10 | 0,12 | 0,15 | 0,20 | 0,30 | 0,40 | 0.50 | |
1 | 0,50 | 0,39 | 0,33 | 0,29 | 0,26 | 0,23 | 0,20 | 0,16 | - | - | - |
2 | 0,37 | 0,27 | 0,20 | 0,16 | 0,12 | 0,10 | 0,06 | 0,02 | -0,05 | - | - |
3 | 0,22 | 0,16 | 0,12 | 0,09 | 0,07 | 0,05 | 0,03 | 0,01 | -0,03 | -0,06 | - |
5 | 0,09 | 0,04 | 0,01 | 0,00 | -0,02 | -0,03 | -0,05 | -0,07 | -0,09 | -0,11 | -0,13 |
8 | 0,01 | -0,02 | -0,04 | -0,06 | -0,07 | -0,08 | -0,09 | -0,11 | -0,13 | -0,14 | -0,15 |
10 | - | -0,05 | -0,07 | -0,08 | -0,09 | -0,10 | -0,11 | -0,13 | -0,14 | -0,16 | -0,17 |
12 | - | - | -0,09 | -0,11 | -0,11 | -0,12 | -0,13 | -0,14 | -0,16 | -0,17 | -0,18 |
15 | - | - | - | -0,13 | -0,14 | -0,15 | -0,16 | -0,17 | -0,18 | -0,19 | -0,20 |
20 | - | - | - | - | -0,17 | -0,18 | -0,18 | -0,19 | -0,20 | -0,20 | -0,21 |
5-жадвал | |||||
q3, MPa | Суглиноклар ва гилларнинг (музлик комплекс (моренали ва кўл-музлик)ларидан ташқари) деформация модули Е, солиштирма уланишлиги С ва ички ишқаланиш бурчагининг j норматив кўрсаткичлари | ||||
Е, MPa | Суглиноклар | Гиллар | |||
j, град. | С, кПа | j, град | С, кПа | ||
0,5 | 3,5 | 16 | 14 | 14 | 25 |
1 | 7 | 19 | 17 | 17 | 30 |
2 | 14 | 21 | 23 | 18 | 35 |
3 | 21 | 23 | 29 | 20 | 40 |
4 | 28 | 25 | 35 | 22 | 45 |
5 | 35 | 26 | 41 | 24 | 50 |
6 | 42 | 27 | 47 | 25 | 55 |
6-жадвал | |||
Қумлар (чангли ва сувга тўйинганлардан ташқари) | р га боғлиқ равишда зичлиги, MPa | ||
Зич | Ўртача зичликда | Увалоқ | |
Намлигидан қатъи назар йирик ва ўртача йирик | 9,8 дан катта | 2,7-9,8 | 2,7 дан кичик |
Майда: | |||
Кам намли ва нам | 8,6 дан катта | 2,3-8,6 | 2,3 дан кичик |
Сувга тўйинган | 6,6 дан катта | 1,6-6,6 | 1,6 дан кичик |
Чангли кам намли ва нам | 6,6 дан катта | 1,6-6,6 | 1,6 дан кичик |
7-жадвал | |||||||||||
Қумлар (Чангли ва сувга тўйинганлардан ташқари) | Грунтлар хусусиятларининг кўрсаткичлари | Норматив Е, MPa ва j, градус, р, MPa остида | |||||||||
2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 | 18 | 20 | ||
Аллювиал ва флювиогляциал турлардан ташқари барча генетик турлар: | Е, MPa | 21 | 31 | 39 | 45 | 51 | 55 | 59 | 62 | 64 | 66 |
Намлигидан қатъи назар йирик ва ўрта | j, градус | 31 | 34 | 36 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 43 |
Намлигидан қатъи назар майда | Е, MPa, j, градус | 15 29 | 23 32 | 30 33 | 34 35 | 39 36 | 42 37 | 45 38 | 48 39 | 51 40 | 53 41 |
Чангли (сувга тўйинмаган) | Е, MPa, j, градус | 10 27 | l8 29 | 23 31 | 27 32 | 30 33 | 33 34 | 36 35 | 38 36 | 40 37 | 42 37 |
Аллювиал ва флювиогляциал | Е, MPa | 15 | 24 | 32 | 41 | 49 | 57 | 65 | 73 | 81 | 89 |
8-жадвал | ||
р, MPa | Динамик босимлар остида қумларнинг суюлиш эҳтимоли | |
ўртача | минимал | |
1,5 дан кам | 0,5 дан кам | Суюлиш эҳтимоли катта (увалоқ тузилишли қумлар, уланишлик мавжуд эмас) |
1,5 дан 2,7 гача | 0,5 дан 1,1 гача | Суюлиш эҳтимоли бор (увалоқ ёки кам ривожланган уланишлиги бўлган ўртача зичликдаги қумлар) |
2,7 дан 3,8 гача | 1,1 дан 1,6 гача | Суюлиш эҳтимоли кам (ривожланган уланишлиги бўлган ўртача зичликдаги қумлар) |
3,8 дан юқори | 1,6 дан юқори | Суюлиш эҳтимоли амалда мавжуд эмас (зич ва яхши ривожланган уланишлиги бўлган ўртача зичликдаги қумлар) |
9-жадвал | |||||
Қумли грунтлар учун N, N60 орасидаги γ, ID, φ ларнинг корреляцияси | |||||
N | N60 | Грунтинг ҳолати | Солиштирма зичлик γ, kN/m3 | Зичлик коэффициент ID , фоиз | Ички ишқаланиш бурчаги j (град.) |
0 — 5 | 0 — 3 | жуда увалоқ | 11 — 13 | 0 — 15 | 26 — 28 |
5 — 10 | 3 — 9 | увалоқ | 14 — 16 | 16 — 35 | 29 — 34 |
10 — 30 | 9 — 25 | ўрта зич | 17 — 19 | 36 — 65 | 35 — 40* |
30 — 50 | 25 — 45 | зич | 20 — 21 | 66 — 85 | 38 — 45* |
>50 | >45 | жуда зич | >21 | >86 | >45* |
10-жадвал | ||
Гилли боғланган грунтлар учун N60 орасидаги барқарор бўлмаган мустаҳкамлик Сu корреляцияси | ||
N60 | Консистенция бўйича | барқарор бўлмаган мустаҳкамлик Сu, кРа |
0 — 2 | Оқувчан ва оқувчан юмшоқ | <10 |
3 — 5 | Ўта юмшоқ | 10 — 25 |
6 — 9 | Таранг юмшоқ | 25 — 50 |
10 — 15 | Ярим қаттиқ | 50 — 100 |
15 — 30 | Қаттиқ | 100 — 200 |
>30 | Жуда қаттиқ | >200 |
8-ИЛОВА
Гидрогеологик параметр ва кўрсаткичлар | Аниқлаш усуллари | Қўлланилиш шароитлари |
I. Грунтлар (тоғ жинслари) нинг параметр ва кўрсаткичлари: Фильтрация коэффициенти (сув ўтказиш тезлиги) | ГОСТ 23278-2014 талабларига кўра дала тажрибалари, экспресс-тортишлар (откачка), сув қуйишлар, лаборатория усуллари ва эмпирик формулалар бўйича ҳисоблар | Сувга тўйинган ва сувга тўйинмаган грунтлар |
Сув қайтариб бериш коэффициенти (гравитацион ёки эластик) | Бур-қудуқлардан куст тортишлари (откачка); ерости сувлари сатҳи стационар кузатувлари; лаборатория усуллари. | Сувга тўйинган грунтлар |
Сувга тўйинмаганлик коэффициенти | Шурфларга сув қуйиш | Сувга тўйинмаган грунтлар |
Капилляр тортиш (кўтарилиш) баландлиги (капилляр вакуум) | Шурфларга сув қуйиш, лаборатория усуллари | Сувга тўйинмаган грунтлар |
Солиштирма сув ютилиши (нисбий сув ўтказувчанлик) | Бур-қудуқларга сув қуйиш | Сувга тўйинган ва сувга тўйинмаган грунтлар |
Бур-қудуқларга сувни босим остида юбориш | Сувга тўйинган грунтлар | |
Бур-қудуқларга ҳавони босим остида юбориш | Сувга тўйинмаган грунтлар | |
II. Сувли горизонтларнинг параметр ва кўрсаткичлари: Сувли горизонтнинг қалинлиги | Гидрогеологик кесиманинг таҳлили; интерваллар бўйича тажриба — фильтрация синовлари | Сувга тўйинган грунтлар |
Ерости сувлари оқимининг йўналиши | Гидроизогипс (гидроизопьез) харитаси бўйича | Сувга тўйинган грунтлар |
Ерости сувлари оқимининг гидравлик градиенти (нишаблиги) | гидроизогипс (гидроизопьез) харитаси бўйича | Сувга тўйинган грунтлар |
Сув ўтказувчанлик коэффициенти | Бур-қудуқлардан тажриба сув тортишлари (откачкалари) | Сувга тўйинган грунтлар |
Сатҳ ўтказувчанлик коэффициенти (пьезо ўтказувчанлик) | Бур-қудуқлардан тўп (куст) сув тортишлари (откачкалари). | Сувга тўйинган грунтлар |
Бир сувли горизонтдан иккинчисига сизиб ўтиш ва вертикал сув алмашиш коэффициентлари | Бур-қудуқлардан тўп (куст) сув тортишлари. Ерости сувлари сатҳи стационар кузатувлари. | Қат-қат сувли қатламлар |
Сув ҳавзалари тагининг фильтрацияга қаршилиги | Ерости ва ерусти сувлари сатҳининг стационар кузатувлари. | Сувга тўйинган грунтлар |
Ерости сувлари ҳаракатининг ҳақиқий тезлиги | Дала геофизик ва индикатор усуллари | Сувга тўйинган грунтлар |
Инфильтрация йўли билан таъминланиш (қатламнинг таъминланиш модули) | Ерости сувлари сатҳининг стационар кузатувлари. Баланс ҳисоблар | Сувга тўйинган грунтлар |
9-ИЛОВА
АВ/2 | 1,5 | 2 | 3 | 3 | 4,5 | 4,5 | 6 | 9 | 12 | 15 | 15 | 25 | 25 | 40 | 65 | 65 | 100 | 100 | 15 | 250 |
МN/2 | 0,5 | 0,5 | 0,5 | 1 | 0,5 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 5 | 1 | 5 | 5 | 5 | 20 | 5 | 20 | 20 | 20 |
К= π*АМ | ||||||||||||||||||||
*АN/ МN | 0,628 | 1,18 | 2,75 | 1,26 | 6,28 | 3,0 | 5,5 | 12,6 | 22,5 | 35,2 | 6,28 | 98 | 18,8 | 19,5 | 132 | 30 | 313 | 75,4 | 173 | 486 |
10-ИЛОВА
Сув тортиб олиш ва тўлдириш (откачка) тури | Синовлар технологик схемаси | Тажрибанинг мақсади | Сув сатҳи пасайиши сони | Сув тортиб олиш ва тўлдириш (откачка) давомийлиги, d |
Тозалаш | Якка | Бурғилашдан кейин бур-қудуқни тозалаш, кальматацияни бартараф этиш учун фильтрни жойлаштириш ва кимёвий таҳлил учун намуналар олиш | 2 h дан 6 h гача сув тиниқлангунча ва лойни тозалаш тўхтагунча | |
Экспресс-откачка | Якка | Тоғ жинсларининг сув ўтказувчанлигини тахминий баҳолаш | 1 | 0,5 гача |
Синов-текширув откачкаси | Якка | Ҳар хил ҳудудларни қиёсий таърифлаш, тахминий ҳисоблашлар учун тоғ жинсларининг сув ўтказувчанлигини ва ерости сувлари кимёвий таркибини дастлабки баҳолаш; тажриба откачкасининг параметрларини белгилаш мақсадида бур-қудуқларнинг унумдорлигини аниқлаш | 1 | 0,5 — 1 |
Тажриба откачкаси | Якка | Фильтрация коэффициентларининг (сув ўтказувчанлигини) тахминий қийматини ва бу қийматларнинг майдонда ўзгаришини аниқлаш | 1 | 1 — 3; изланишлар дастурида асосланган тақдирда 12 гача |
Якка | Откачка жараёнида ерости сувлари кимёвий таркибининг ўзгаришини аниқлаш | 1 | 2 дан 30 гача изланишлар дастурида асосланган тақдирда | |
Якка | Дебитнинг сув сатҳи пасайишига боғлиқлиги асосида солиштирма дебитни аниқлаш, солиштирма сув ютилиши ва фильтрация коэффициенти орасидаги ўзаро боғлиқликни аниқлаш | 2 | 2 — 5, изланишлар дастурида асосланган тақдирда 12 гача | |
Тажриба откачкаси | Тўп (Куст) | Ҳисобланган гидрогеологик параметрларни аниқлаш: фильтрация коэффициентини (сув ўтказувчанлигини); сув қайтариб бериш коэффициентини (гравитацион ёки эластик); сувли горизонтлар, ерости ва ерусти сувлари орасидаги ўзаро боғлиқликнинг кўрсаткичларини ҳамда фильтрация оқимининг ҳаракатланиш шароитини | 1 | 3 — 10 |
Бир сувли горизонтдан иккинчисига сизиб ўтиш коэффициентини, ерости сувлари кимёвий таркибининг ўзгаришини аниқлаш | 1 | 5 — 30, изланишлар дастурида асосланган тақдирда 40 гача | ||
Тажриба-фойдаланиш откачкаси | Битта бур-қудуқдан ёки бур-қудуқлар гуруҳидан | Ҳисоблаш схема кўринишида ифода этиб бўлмайдиган мураккаб шароитларда ерости сувлари сатҳи ёки кимёвий таркибининг ўзгаришини: дренаж лойиҳасини асослаш учун сув сатҳини пасайтирувчи бур-қудуқлар тизими ёрдамида тажриба ишлаб чиқариш сув сатҳи пасайтирилиши | 1 | 30 дан ортиқ |
11-ИЛОВА
Лаборатория шароитларида аниқлаш турлари | Грунтлар | Грунтлар хусусиятларини аниқлаш усулларини белгилаб берувчи стандартлар | |||
Қоятош | Йирик бўлакли | Қумли | Чангли ва гилли | ||
Гранулометрик таркиб | - | + | + | С | ГОСТ 12536-2014 Oʻz DSt ASTM D 6913:2022 (ASTM D6913/D6913M-17, IDT) |
Петрографик таркиб | С | С | - | - | - |
Минерал таркиб | - | С | С | С | - |
Ялпи кимёвий таркиб | С | - | С | С | - |
Осон ва ўрта эрувчан тузларнинг жамланган миқдори | С | С | С | С | - |
Алмашинувчи катионларнинг ютилиш ҳажми ва таркиби | - | - | - | С | - |
Органик моддаларнинг нисбий миқдори | - | С | С | С | - |
Табиий намлик | С | + | + | + | ГОСТ 5180-2015 Oʻz DSt ASTM D2216:2021 (ASTM D2216-19, IDT) |
Зичлик | + | + | + | + | ГОСТ 5180-2015 Oʻz DSt ASTM D 7263:2022 (ASTM D 7263-21, IDT) |
Максимал зичлик (стандарт зичланиш) | - | С | С | С | ГОСТ 22733-2016 |
Ўта зичланган ва увалоқ ҳолдаги зичлик | - | С | С | - | - |
Грунт зарраларининг зичлиги | - | + | + | + | ГОСТ 5180-2015 |
Намликнинг қуйи ва юқори чегаралари | - | С | - | + | ГОСТ 5180-2015 |
Табиий нишаблик бурчаги | - | С | С | - | - |
Максимал молекуляр сув сиғдирувчанлик | - | - | С | С | - |
Фильтрация коэффициенти | - | - | С | С | Oʻz DSt 788:97 |
Сувда ивилиш (сувда ивилиш тезлиги) | С | - | - | С | - |
Эрувчанлик | С | - | - | - | - |
Нураш коэффициенти | С | С | - | - | - |
Коррозия фаоллиги | - | С | С | С | - |
Компрессион сиқилиш | - | С | С | + | Oʻz DSt ASTM D 2435:2022 (ASTM 2435 − 11, IDT) |
Уч ўқ бўйлаб сиқилиш | - | С | С | С | Oʻz DSt ASTM D2850:2022 (ASTM D2850-15, IDT) |
Грунтнинг кесилишга қаршилиги | - | С | С | + | Oʻz DSt ASTM D 3080:2022 (ASTM D3080-11, IDT) |
Бир ўқ бўйлаб сиқилишга грунтнинг муваққат қаршилиги | + | С | - | С | Oʻz DSt ASTM D2166/D2166M:2022 (ASTM D2166/D2166M-16, IDT) |
12-ИЛОВА
Сув кимёвий таркибининг кўрсаткичлари | Кабеллар қобиғига нисбатан коррозия фаоллиги | Хўжалик-ичиладиган сув манбаси сифатида сув таъминотида ишлатиладиган ерости сувларини таърифлаш учун бажариладиган махсус таҳлиллар тури | Синаш усуллари ёки сув хусусиятларини аниқлаш усулларини белгилаб берувчи стандартларнинг белгилари | ||
Қўрғошинли | Алюминийли | стандарт | Тўлиқ | ||
Физик хусусиятлар: намуна олиш пайтидаги ҳарорат, 0С; | + | + | + | + | - |
Ҳид: | |||||
20 0С ҳароратда; | - | - | - | + | ГОСТ 3351-74 |
60 0С ҳароратда; | - | - | - | + | ГОСТ 3351-74 |
таъм ва қўшимча таъм 20 0С ҳароратда; | - | - | - | + | ГОСТ 3351-74 |
ранги; | - | - | - | + | ГОСТ 3351-74 |
лойқаланган | - | - | - | + | ГОСТ 3351-74 |
Водород кўрсаткичи, рН | + | + | + | + | ГОСТ 31957-2012 |
Қуруқ қолдиқ | - | - | + | + | ГОСТ 18164-72 |
Гидрокарбонатлар | - | - | + | + | ГОСТ 31957-2012 |
Карбонатлар | - | - | + | + | ГОСТ 31957-2012 |
Сульфатлар | - | - | + | + | ГОСТ 4389-72 |
Хлоридлар | + | + | + | + | ГОСТ 4245-72 |
Кальций | - | - | + | + | Унифицикацияланган |
Натрий | - | - | - | + | Унифицикацияланган |
Калий | - | - | - | + | Унифицикацияланган |
Натрий + калий | - | - | Ҳисоблаш йўли билан | - | - |
Қаттиқлик: | |||||
умумий | + | - | Ҳисоблаш йўли билан | Ҳисоблаш йўли билан | ГОСТ 4151-72 |
карбонатли | + | - | Ҳисоблаш йўли билан | Ҳисоблаш йўли билан | - |
доимий | + | - | Ҳисоблаш йўли билан | Ҳисоблаш йўли билан | - |
Озод карбонат кислота | - | - | + | + | Унифицикацияланган |
Перманганатли оксидланиш | оксидланиш бўйича чиринди (гумус) | - | + | + | Унифицикацияланган |
Кремний кислотаси | - | - | - | + | Унифицикацияланган |
Азот бирлашмалари: | |||||
нитратлар; | +- | -- | ++ | + | ГОСТ 33045-2014 |
нитритлар; | + | + | + | + | ГОСТ 33045-2014 |
аммоний | - | - | + | + | ГОСТ 33045-2014 |
Темир: | |||||
умумий; | + | + | - | - | ГОСТ 4011-72 |
чала оксиди; | - | - | + | + | Унифицикацияланган |
оксиди | - | - | + | + | Унифицикацияланган |
Магний | - | - | + | + | Унифицикацияланган |
Фтор | - | - | - | + | ГОСТ 4386-89 |
Марганец | - | - | - | - | ГОСТ 4974-2014 |
Мис | - | - | - | - | ГОСТ 4388-72 |
Рух | - | - | - | - | - |
Бериллий | - | - | - | - | ГОСТ 18294-2004 |
Молибден | - | - | - | - | ГОСТ 18308-72 |
Мишьяк | - | - | - | - | ГОСТ 4152-89 |
Қўрғошин | - | - | - | - | - |
Селен | - | - | - | - | ГОСТ 19413-89 |
Стронций | - | - | - | - | ГОСТ 23950-88 |
Алюминий | - | - | - | - | ГОСТ 18165-2014 |
Полифосфатлар | - | - | - | - | ГОСТ 18309-2014 |
Полиактиламид | - | - | - | - | ГОСТ 19355-85 |
Уран | - | ||||
Радий | - | ||||
Микробиологик кўрсаткичлар: | |||||
Коли-индекс | - | - | - | - | ГОСТ 18963-73 |
1 ml сувдаги микроорганизмлар сони | - | - | - | - | ГОСТ 18963-73 |
13-ИЛОВА
Грунтларнинг турлари ва ҳолати | Муҳандислик-геология тавсифларнинг номи, ўлчов бирлиги | Геофизик параметр, ўлчов бирлиги | Боғланишлар тенгламаси | |
Деформация хусусиятлари | ||||
Қоятош, ярим қоятош жинслар намуналари учун (В.Н. Никитин бўйича) | Эластикликнинг статик модули Еt, MPa | Юнг динамик модули EД, MPa | Еt=0,35ЕД1.14 | |
Музлаган дисперс грунтлар (Хазин бўйича) | Эластикликнинг статик модули Еt, MPa | Юнг динамик модули EД, MPa | Еt=0,6+0,116ЕД+0,01ЕД2 | |
Музлаган гил ва супеслар (Н.Н. Горяинов бўйича) | Деформация модули Е, MPa | р-тўлқин тезлиги Vp , m/s | Е=8,13·10-6-Vp2 | |
Қоятош жинслар (эффузив) (О.К. Воронков бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД (ЕД = 104-8·104) MPa | lgE=-0,75+1,14lgЕД | |
Қоятош жинслар (интрузив ва метаморфик) (О.К. Воронков бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД (ЕД = 104-8·104) MPa | lgЕ=-1,45+1,28lgЕД | |
Қоятош жинслар (чўкинди) (О.К. Воронков бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД (ЕД = 104-8·104) MPa | lgЕ = -1,5+1,26lgЕД | |
Қоятош, ярим қоятош грунтлар (А.И. Савич ва З.Г.Яшенко бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД MPa | Е = 0,826+10-4 ЕД1.632 | |
Йирик қум, чақиқ тош, йирик бўлакли тош грунтлар (В.И. Бондарев бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД MPa | Е=0,1ЕД -16 | |
Йирик қумдан гравийли қумгача ерости сувлари сатҳидан (ЕОСС) юқори (1 — В.Н. Агеев, В.И. Бондарев, В.Н. Шмаков; 2 — В.И. Бондарев; 3 — И.П. Мишурина бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модели ЕД MPa | 1) Е= 0,0854EД +3; Е= 0,116EД-4,7 | |
Деформация модули Е, MPa | р ва s-тўлқин тезлиги Vp Vs, m/s | 2) Е=0,14Vp+0,198Vs-27 | ||
Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули Е, MPa Пуассон коэффициенти ц. Чуқурлиги Z, m | 3) Е=11+0,03EД+12µ+0,1Z | ||
Нам қумлар (В.И. Бондарев бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули EД , MPa | Е=0,0445EД+3,1 | |
Табиий намликда қумли-гилли грунтларнинг қалинлиги (Е.С. Григорчук бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули EД , MPa | Е = 0,64 EД+3,5 | |
Қумли-гилли грунтларнинг қалинлиги, ерости сувлари сатҳидан юқори (В.И. Бондарев ва В.В. Писецком бўйича) | Деформация модули Е, MPa | s-тўлқин тезлиги Vs, m/s | Е=0,154Vs-12 | |
Қумли-гилли грунтларнинг қалинлиги, ерости сувлари сатҳидан пастда (В.И. Бондарев ва В.В. Писецком бўйича) | Деформация модули Е, MPa | s-тўлқин тезлиги Vs, m/s | 1) Е=0,1517Vs-18,9 | |
Юнг динамик модули Е, MPa Пуассон коэффициенти µ. Чуқурлиги Z, m | 2) Е=2,26110-4Vs 2+ 4,2 | |||
3) Е=2+0,03EД+10µ+0,1Z | ||||
Қумли-гилли грунтларнинг қалинлиги (В.Е. Василиевский бўйича) | Деформация модули Е, MPa | р-тўлқин тезлиги Vp , m/s. Зичлиги r, g/cm3 | Е=реVp/(0,126+31) 10-4 | |
Лёссли суглиник, ерости сувлари сатҳидан юқори (И.Г. Минделю бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД , MPa | Е = 0,045 ЕД + 7 | |
Лёссимон суглиник ва супес бўлакли қолдиқлар билан, ерости сувлари сатҳидан юқори (И.Г. Минделю бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД , MPa | Е = 0,033 ЕД + 6,5 | |
Юмшоқ қайишқоқ суглинок (И.П. Мишурина бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД , MPa Пуассон коэффициенти µ. Чуқурлиги Z, m | Е = 2,7+0,014ЕД+9,3µ+0,046Z | |
Қаттиқ суглинок (И.П. Мишурина бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД , MPa Пуассон коэффициенти µ. Чуқурлиги Z, m | Е=10,3+0,016ЕД+0,11µ+0,047Z | |
Гил қаттиқ ва ярим қаттиқ (И.П. Мишурина бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули Е, MPa Пуассон коэффициенти µ. Чуқурлиги Z, m | Е=12,2+0,007ЕД+8,6µ+0,03Z | |
Гилсимон грунтлар (В.И. Бондарев бўйича) | Деформация модули Е, MPa | Юнг динамик модули ЕД , MPa | Е=0,108ЕД — 1,9 | |
Мустаҳкамлик хусусиятлари | ||||
Музлаган грунтлар (Ю.Д.Зыков ва О.П. Червинска бўйича) | Сцепления С, MPa | р-тўлқин тезлиги Vp , m/s | C=1,8·10-5 Vp1,75 | |
Лёссимон жисмлар намлиги 8 фоиз — 20 фоиз (И.Г. Минделю бўйича) | Сцепления С, MPa | Силжиш модули G, kPa | С=4,8·10-4G-0,08 | |
Чўкувчан бўлмаган лёссимон суглиноклар (В.И. Бондарев бўйича) | Сцепления С, MPa | Силжиш модули G, kPa | С=7,5·15-4G-0,356 | |
Қумлар ерости сувлари сатҳидан юқори (В.И. Бондарев бўйича) | Ишчи ишқаланиш бурчаги ᵩ, градус | Силжиш модули G, kPa | ᵩ= 5,64·10-4G-29 | |
s-тўлқин тезлиги Vs, m/s | ᵩ = 4,98·10-2 Vs +23,3 | |||
Қумлар ерости сувлари сатҳидан пастда (В.И. Бондарев бўйича) | Ишчи ишқаланиш бурчаги ᵩ, градус | Силжиш модули G, kPa | ᵩ = 0,378·10-4G-28,6 | |
s-тўлқин тезлиги Vs, m/s | ᵩ = 8,468·10-5Vs3 + 27,8 | |||
Қоятош, ярим қоятош грунтлар намуналари учун (Ф.М. Ляховицком бўйича) | Мустаҳкамлик чегараси бир томонлама сиқилиш учун Rcж, MPa | р-тўлқин тезлиги Vр, m/s. Пуассон µД динамик коэффициент. зичлиги ρ, g/cm3 s-тўлқин тезлиги Vs, m/s | Rcж= Vр2ρ(1-2 µД)/2С(1-2 µД) ·10-3 Rcж=r Vs2/С·10-3 (С=240 оҳактош учун; С=180 метаморфик жинслар учун; С=120 қадимий интрузив жинслар учун; С=180 қумтош ва алевролитлар учун; С=55-65 ёш интрузив ва эффузив жинслар учун) | |
Қум, суглинок, гил (А.Д. Потапов бўйича) | Ҳисобланган қаршилик Ru, kg/cm2 | р-тўлқин тезлиги Vp, m/s | Ru= 0,265 + 7,04·10-4 + 8,439·10-6 Vp2 | |
Физик хусусиятлари | ||||
Ҳар қандай намлик даражасидаги қумлар (В.И. Бондарев бўйича) | Қуруқ грунтнинг зичлиги pd , g/cm3 | р-тўлқин тезлиги р, m/s | pd= 1,013 Vp0.125-0,390 pd= 0,332·10-3 Vp+ 1,660 | |
Лёсс (Н.Н. Горяинов ва Т.А. Полякова бўйича) | Қуруқ грунтнинг зичлиги pd, g/cm3 | Кўндаланг тўлқин тезлиги Vs , m/s | pd= 1,19 + 475·10-6 Vs | |
Қумли грунтлар ерости сувлари сатҳидан юқори (В.И. Бондарев бўйича) | Ғоваклик коэффициент е | Юнг динамик модули ЕД, MPa | e = 37,5 / ЕД + 0,364 | |
Ғоваклик п, фоиз | Юнг динамик модули ЕД, MPa | n = (15,58 / ЕД + 0,198) ·100 | ||
14-ИЛОВА
Ўзига хос грунт турлари | Ўзига хос грунтлар хусусияти |
Чўкувчан грунт | 1. Грунтнинг устки қатламининг оғирлигига мос келадиган юк таъсирида сув билан намланганда вертикал деформацияга (чўкишга) учрайди ва чўкишнинг нисбий деформацияси Ɛsl ≥ 0,01 га тенг бўлган грунтлар. 2. Грунтнинг чўкиш пайтида ўз оғирлигига кўра, намланишида чўкиш қийматига қараб, улар чўкма грунтларга бўлинади: I тур — грунтнинг чўкиши асосан ташқи юк туфайли мумкин бўлган грунт шароитлари ва ўз оғирлиги туфайли грунтнинг чўкиши бўлмаган ёки 5 cm дан ошмайдиган; II тур — грунтнинг ташқи юкдан чўкишидан ташқари, уларнинг ўз вазнидан чўкиши мумкин бўлган, қиймати 5 cm дан ортиқ бўлган грунт шароитлари. |
Кўпчувчан грунт | Кўпчувчан грунтлар ГОСТ25100-2020 талабларига кўра сув ёки бошқа суюқлик билан намланиш жараёнида ҳажми ортадиган ва босимсиз нисбий чўкиш деформацияси Ɛsw > 0,04 бўлган ёки чекланган шароитларда кўпчиш босимини ҳосил қилади |
Органик ва органо-минерал | 1. Органик грунт — массасининг 50 фоиз ва ундан кўпроқ органик моддаларни ўз ичига олган грунт. 2. Органо-минерал грунт — массасининг 3 фоиздан 50 фоизгача органик моддаларни ўз ичига олган грунтлар ГОСТ 25100-2020 талабларига мувофиқ қуйидагиларга ажратилади: торфли грунт — таркибида массаси 3 фоиздан 50 фоизгача торфдан ташкил топган қумли ёки гилли грунтлар; торф грунт (торф) — массасининг 50 фоизни ўз ичига олган органик грунт ва кўпроқ органик моддалар, ўсимлик қолдиқлари ва гумус билан ифодаланади; балчиқ (ил) — замонавий денгиз ёки чучук сув органо-минераль чўкиндиси, таркибида 3 фоиздан ортиқ масса, суюқликнинг зичлиги Il >1 га тенг бўлган органик моддалар, ғоваклилик коэффициенти ℯ ≥ 0,9 ва таркибида 0,01 mm дан кичик заррачалар бўлган 30 фоиз ва ундан кўп масса; сапропель — сув ҳаракатсиз туриб сув ҳавзалари тубида, ўсимлик ва ҳайвон организмларининг чиришидан ҳосил бўлган ва таркибида 10 фоиздан ортиқ (массаси бўйича) органик моддалар ва гумуси бўлган чучук сувли балчиқ |
Шўрланган | Шўрланган грунтлар таркибига осон ва ўртача даражада эрийдиган (сувда эрувчан) тузларнинг таркиби ГОСТ 25100-2020 (22, 23 ва 28-жадваллар) да белгиланган қийматлардан кам бўлмаган |
Элювиал | Қоятош грунтларнинг нураши натижасида (физик, физик-кимёвий, кимёвий, биологик) ҳосил бўлган грунтлар |
Техноген | 1. Инсонларнинг муҳандислик ва хўжалик фаолияти натижасида ўзгартирилган, кўчирилган ёки шаклланган грунтлар. 2. Табиий ҳодиса шароитда техноген жиҳатдан ўзгартирилган грунт — бу пайдо бўлган жойда турли хил табиатнинг (кимёвий, физик, физик-кимёвий, биологик ва бошқалар) техноген таъсирига учраган бўлган табиий грунт. 3. Техноген кўчирилган (қайта ётқизилган) табиий грунт — табиий пайдо бўлган, у ёки бу сунъий усул билан ўзининг табиий пайдо бўлган жойидан сиқиб чиқарилган ва қисман трансформацияга учраган табиий грунт |