Ўзбекистон Республикасининг «Темир йўл транспорти тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикаси темир йўл транспорти соҳасини тубдан ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида» 2023 йил 10 октябрдаги ПҚ-329-сон қарорига мувофиқ темир йўлларда юк ва йўловчилар ташиш хавфсизлигини таъминлаш даражасини ошириш, йўловчилар ҳаёти ҳамда соғлиғи учун хавфсиз ҳаракатланиш муҳитини ташкил этиш, муҳандислик иншоотлари ва бошқа темир йўл транспорти воситалари сифатли ишлаши учун зарур шарт-шароитлар яратиш, темир йўл транспорти ерларининг муҳофаза зоналари ҳамда ажратилган чегара минтақаларидан мақсадли фойдаланишни таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагиларни назарда тутувчи Ажратилган минтақа ва муҳофаза зоналари чегараларида темир йўл транспорти ерларининг ўлчамини белгилаш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин:

ажратилган минтақа чегараларида темир йўл транспорти ерларидан фойдаланиш ва уларни сақлаш;

темир йўл транспорти ерларига чегарадош бўлган муҳофаза зонаси ерлари ўлчами ва улардан фойдаланиш тартиби.

2. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари тегишли республика ижро этувчи ҳокимият органлари билан биргаликда муҳофаза зоналаридаги ерлар бўйича қонунчилик ҳужжатлари талабларига зид қарорлар чиқарилишига йўл қўймаслик, юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкаларига бўлган ҳуқуқларини белгиловчи ҳужжатларни чиқармаслик ва бошқа қонун бузилиши ҳолатларининг олдини олиш чораларини кўриб борсинлар.

3. «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Транспорт вазирлиги билан биргаликда бир ой муддатда темир йўл транспорти ерларига чегарадош бўлган муҳофаза зонаси ерларида кўкаламзорлаштириш ва дарахт экиш ишларини амалга ошириш дастурини ишлаб чиқиб, Вазирлар Маҳкамасига киритсин.

4. Белгилансинки:

ушбу қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач кучга киради;

мазкур қарорнинг амал қилиши қарор кучга киргандан кейинги муносабатларга нисбатан татбиқ этилади.

5. Транспорт вазирлиги манфаатдор вазирлик ва идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни уч ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

6. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари А.Ж. Раматов ҳамда транспорт вазири И.Р. Махкамов зиммасига юклансин.

1. Мазкур Низом ажратилган минтақа ва муҳофаза зоналари чегараларидаги темир йўл транспорти ерларининг ўлчамини белгилаш ҳамда улардан фойдаланиш тартибини белгилайди.

2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

ажратилган минтақа — темир йўлларга туташган, темир йўллар билан банд бўлган ёки бундай йўлларни жойлаштириш учун мўлжалланган, шунингдек, темир йўл станцияларини, сув чиқариш ва мустаҳкамлаш қурилмаларини, темир йўллар бўйлаб ҳимоя чизиқларини, алоқа линияларини, электр таъминоти қурилмаларини, ҳарбий юкларни ортиш ва тушириш жойларини, ишлаб чиқаришга оид ва бошқа биноларни, иморатлар, иншоотлар ва темир йўл транспортининг бошқа объектларини жойлаштириш учун мўлжалланган ер участкалари;

муҳофаза зоналари — ажратилган минтақага икки томондан туташган ҳудудлар белгиланади, темир йўл транспорти ходимлари, йўловчилар, ҳайвонлар хавфсизлигини, шунингдек, темир йўл станцияларидан, темир йўллардан, электр таъминоти ва алоқа линияларидан фойдаланишда хавфсизликни, темир йўл транспорти иншоотлари, қурилмалари ва бошқа объектларининг, шу жумладан, силжувчи тупроқли ҳудудларда ва қум уюмлари, ер кўчиши, ер чўкиши, сув оқизиб кетиши, сел олиши ва табиий хусусиятдаги бошқа хавфли таъсирларга мойил бўлган ҳудудларда жойлашган объектларнинг бут сақланиши, мустаҳкамлиги ва бардошлилигини таъминлаш мақсадида ўрнатилган ҳудудлар;

умумий фойдаланишда бўлмаган темир йўллар — юкни жўнатувчиларга (жўнатувчиларга) ва юкни олувчиларга (олувчиларга) шартнома шартлари асосида хизмат кўрсатиш ёки эгалик қилувчининг ўз эҳтиёжлари учун технологик ишларни бажаришга мўлжалланган умумий фойдаланишдаги темир йўлларга бевосита ёки бошқа темир йўл шохобча йўллари орқали туташадиган шохобча темир йўллар, шунингдек, умумий фойдаланишдаги темир йўлларга туташмайдиган темир йўллар;

темир йўл транспорти инфратузилмаси — технологик мажмуа бўлиб, у ушбу мажмуа фаолиятини таъминловчи темир йўлларни, темир йўл станцияларини, электр таъминоти қурилмаларини, алоқа тармоқларини, сигнализация, марказлаштириш ва блоклаш тизимларини, ахборот мажмуаларини, ҳаракатни бошқариш тизимини, бинолар, иншоотлар, қурилмалар, жиҳозлар ва ускуналарни ўз ичига олади;

умумий фойдаланишдаги темир йўл транспорти инфратузилмасининг оператори (кейинги ўринларда — инфратузилма оператори) — умумий фойдаланишдаги темир йўл транспорти соҳасидаги ваколатли ташкилотга тегишли бўлган, умумий фойдаланишдаги темир йўлларнинг ва умумий фойдаланишдаги темир йўл транспорти инфратузилмаси бошқа объектларининг фойдаланилишини, жорий сақланишини ва модернизациясини, қурилишини амалга оширадиган, шунингдек, инфратузилмадан фойдаланиш хизматларини, шу жумладан, ҳаракатдаги таркибни ўтказиш ва олиб ўтиш учун умумий фойдаланишдаги темир йўллардан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган хизматларни кўрсатадиган юридик шахс.

3. Темир йўл транспортига ажратилган минтақа чегараларини белгилашда инфратузилма оператори ёки умумий фойдаланишда бўлмаган темир йўллар эгаси Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси, Шаҳарсозлик кодекси, «Давлат ер кадастри тўғрисида»ги Қонуни ва техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ тегишли ер тузиш (кадастр) ишлари бажарилишини таъминлайди.

4. Темир йўл транспортига ажратилган минтақа чегараларини кадастр ҳисобига олиш ҳамда ажратилган минтақа ўлчамларини ўзгартириш Ўзбекистон Республикасининг «Давлат ер кадастри тўғрисида»ги Қонуни ва Вазирлар Маҳкамасининг 2005 йил 30 июндаги 152-сон қарори билан тасдиқланган Темир йўллар давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилади.

5. Темир йўл транспортига ажратилган минтақа доирасидаги ер участкалари чегаралари ер ажратиш меъёрларига, лойиҳа-смета ва шаҳарсозлик ҳужжатларига (ҳудудларни, аҳоли пунктларини ривожлантиришни шаҳарсозлик жиҳатидан режалаштириш тўғрисидаги ҳамда уларни қуриш ҳақидаги ҳужжатлар), умумий фойдаланишдаги темир йўл инфратузилмаси ёки темир йўл шохобча йўлларини ривожлантириш ва реконструкция қилиш бош тарҳларига мувофиқ бўлиши лозим.

Темир йўл транспортига ажратилган минтақа доирасидаги ер участкалари махсус чегараловчи белгиланган намунадаги марза белгилари билан ажратилади.

6. Ажратилган минтақа кенглигини белгилашда шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари талабларига мувофиқ қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:

ер кўтармасининг конфигурацияси (кўндаланг кесими);

сунъий иншоотлар ўлчамлари;

маҳаллий ер рельефи;

алоҳида об-ҳаво шароитлари (жарликлар пайдо бўлиш зоналарида, қор кўчкисига (ўпирилишига), кўчки, сув тошиши, сел оқимлари, жарликлар, карстлар вужудга келишига ва бошқа хавфли геологик таъсирларга мойил жойларда жойлашган йўл участкалари);

йўлларни қор ёки тупроқ кўчкисидан ҳимоя қилиш зарурати.

Ажратилган минтақа кенглиги станциялар оралиғида (перегонда) 10 метрдан 29 метргача бўлган масофада белгиланади.

Бунда ажратилган минтақа кенглиги темир йўлнинг қор кўчкисидан ҳимоя қилиш иншоотлари, тўғонлар, йўл ўтказгичлар ва бошқа махсус ҳимоя воситалари талаб этиладиган жойларда ушбу қурилмаларнинг жойлашишини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

7. Темир йўл транспорти ерларига тегишли бўлган, ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш ва ундан фойдаланишга мўлжалланган темир йўл транспорти объектлари билан банд бўлмаган ажратилган минтақа ер участкалари (уларнинг қисмлари)дан:

йўловчиларга хизмат кўрсатиш;

юкларни омборларга жойлаштириш;

ортиш-тушириш майдончаларини жойлаштириш;

темир йўл шохобча йўлларини улаш;

темир йўл бўйидаги омборларни (ёқилғи-мойлаш материаллари омбори ва автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчалари, шунингдек, хавфли моддалар ҳамда материалларни сақлаш учун мўлжалланган омборлар бундан мустасно) қуриш учун фойдаланиш мумкин.

8. Ажратилган минтақа чегараларида ер участкаларидан фойдаланишда қуйидаги талабларда риоя қилиш лозим:

а) ер участкаларидан белгиланган мақсадларда фойдаланиш;

б) қуйидагиларга:

темир йўлда кўринишнинг ёмонлашишига олиб келувчи, ҳаракат хавфсизлигига ҳамда темир йўл транспортидан фойдаланишга таҳдид солувчи бинолар ва иншоотлар, кўп йиллик экинларни жойлаштиришга;

тоғли ҳудудларда қум-тош жинслари ва тупроқ массалари тўпланишига;

муҳандислик коммуникациялари жойлашган жойларда темир йўл транспортидан фойдаланиш ва ҳаракат хавфсизлигига таҳдид соладиган бино ва иншоотларни қуриш ҳамда жойлаштиришга;

ичимлик ва оқова сув тармоқлари ҳамда иншоотлари жойлашган жойларда қишлоқ хўжалиги ишларини амалга оширишга;

қишлоқ хўжалиги ерларига туташ жойларда бегона ўтлар ва дарахт-буталарнинг ўсиб кўпайиб кетишига;

ўрмон ҳудудларига туташ жойларда қуриб қолган дарахтлар, шох-шаббалар, кесилган ёғоч қолдиқлари ва ёнувчан материаллар тўпланишига;

атроф табиий муҳит ишлаб чиқариш чиқиндилари ва темир йўл транспорти ишлаб чиқариш фаолиятининг бошқа чиқиндилари билан ифлосланишига, ерлар ахлат уюмлари билан тўлиши ҳамда ботқоқланишига йўл қўймаслик;

в) ажратилган минтақа чегарасини табиий ўрмон ёқасидан эни 3 метрдан 5 метргача бўлган ёнғиннинг олдини олувчи тўсиқ ёки эни 3 метрдан кам бўлмаган минераллаштирилган участка билан ажратиш;

г) ерни эрозия ва деградациядан ҳимоя қилиш чораларини кўриш, ерни ноқулай табиат ҳодисаларидан ҳимоя этиш бўйича ўрмон мелиорацияси, ёнғиннинг олдини олиш ва зарур чора-тадбирларни амалга ошириш;

д) ердан, сувдан ва ер ости бойликларидан фойдаланишнинг белгиланган тартибини бузмаслик.

9. Ажратилган минтақа чегарасида темир йўл транспорти ер участкаларидан чекланган ҳолда фойдаланиш ҳуқуқи (сервитут) — темир йўлларни кесиб ўтувчи ёки уларга яқин жойда жойлашган қуйидаги объектларни жойлаштириш (ётқизиш), қуриш ва фойдаланиш учун белгиланиши мумкин:

муҳандислик коммуникациялари;

йўл ўтказгичлар;

темир йўл кесишмалари;

алоқа ва электр узатиш линиялари;

қувур линиялари;

нефть ва газ қувурлари;

ирригация линиялари, шунингдек, дренаж ишлари.

Сервитут уни талаб этувчи кўрсатиб ўтилган иншоотлар мулкдори билан инфратузилма оператори ёки умумий фойдаланишда бўлмаган темир йўллар эгаси ўртасидаги келишувга мувофиқ Ўзбекистон Республикасининг Ер кодексига асосан белгиланади.

Ажратилган минтақа чегарасида ушбу бандда кўрсатилган объектлардан фойдаланиш хавфсизлигига уларнинг эгалари масъулдирлар. Мазкур иншоотлар эгалари ҳаракат хавфсизлигига таҳдид соладиган авария ҳодисалари юзага келганлиги тўғрисида инфратузилма оператори ёки умумий фойдаланишда бўлмаган темир йўллар эгасига ўз вақтида хабар бериши шарт.

10. Ажратилган минтақа чегараларидаги темир йўл транспорти инфратузилмаси объектларида белгиланган тартибда ташқи реклама объектлари жойлаштирилиши мумкин.

Бунда ташқи реклама объектлари Ўзбекистон Республикасининг «Реклама тўғрисида»ги Қонуни ҳамда ташқи реклама тўғрисидаги бошқа қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ бўлиши ҳамда темир йўл транспортидан фойдаланишга ва ҳаракат хавфсизлигига таҳдид солмаслиги, кўришни ёмонлаштирмаслиги ҳамда темир йўл транспорти объектларининг экологик тозалигини бузмаслиги лозим.

11. Муҳофаза зоналари аҳоли хавфсизлигини, темир йўл линиялари, электр таъминоти ва алоқа линияларидан хавфсиз фойдаланиш, умумий фойдаланишдаги темир йўл транспорти инфратузилмаси объектлари, шу жумладан, силжувчи тупроқли ҳудудларда ҳамда қор ва қум уюмлари тўпланишига ва бошқа зарарли таъсирларга молик бўлган ҳудудларда жойлашган объектлар соз ҳолда сақланиши, мустаҳкамлиги ва барқарорлигини таъминлаш учун хизмат қилади.

12. Муҳофаза зоналари чегараларидаги ер участкалари ер, шаҳарсозлик ва экология тўғрисидаги қонунчилик талабларига мувофиқ бўлиши керак.

Муҳофаза зоналарини белгилаш зарурати уларнинг ўлчамлари ва чегаралари, улар доирасида ердан фойдаланишда ер кўтармаси ҳамда темир йўл транспорти сунъий иншоотларига салбий таъсирларнинг олдини олиш учун ер кўтармасини қуриш, реконструкция қилиш ва таъмирлаш лойиҳаларида ҳисобга олинади.

Бунда физик-географик, тупроққа оид, гидрологик ва бошқа табиий шароитларни, шунингдек, аҳоли пунктларидаги уй-жойларни ўтаётган поездларнинг меъёрдан ортиқ шовқинидан, ёнувчан, портловчи ва хавфли юкларни ташишда содир бўлиши мумкин бўлган ҳалокатлардан ҳимоя қилиш заруратини инобатга олиш лозим.

13. Қуйидаги жойларда темир йўл муҳофаза зоналари чегаралари белгиланади:

а) аҳоли пунктларида ва уларнинг бевосита яқинида;

б) қор кўчкиси, ўпирилиш, сув тошиши, сел оқимлари, жарликлар, карстлар вужудга келишига ва бошқа хавфли геологик таъсирларга мойил жойларда;

в) ҳаракатланувчи қумли майдонларда;

г) ҳимоя ўрмонзорлари вазифасини бажарувчи ўрмонлар, жумладан, дарё қайирлари ва ер усти сув объектлари бўйлаб жойлашган ўрмонларда;

д) дарахтларни кесиб ташлаш оқибатида тоғлар қияликлари ҳамда тепаликларнинг барқарорлигига таъсир кўрсатиши ва ўпирилиш, тош кўчиши, жарликлар пайдо бўлишига олиб келиши ёки сел оқимлари ҳамда қор кўчкиси вужудга келиши мумкин бўлган, темир йўлларнинг бутунлиги, барқарорлиги ва мустаҳкамлигига таъсир кўрсатадиган ўрмонларда.

14. Темир йўл транспортидан фойдаланиш ва ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш мақсадида муҳофаза зоналарида қуйидагиларга йўл қўйилмайди:

бинолар, иморатлар ва иншоотларни қуриш, дарахт кўчатларини, мевали дарахтларни экиш, муҳандислик-коммуникацияларини қуриш, вақтинча йўлларни жойлаштириш, дарахт ва бута ўсимликларини кесиш, чим қопламини олиб ташлаш, қияликлар барқарорлигини ёмонлаштириши мумкин бўлган ер ишларини амалга ошириш;

қум кўчадиган жойлардаги муҳофаза зоналари чегараларида табиий тупроқ қопламасини ўзгартириш, қуриган ўтларни ёқиш, транспорт воситаларининг ҳаракатланиши;

ерларни шудгор қилиш, полизлар барпо этиш;

чорва молларини ўтлатиш;

ер усти ва хўжалик-маиший сувларни оқизиш.

15. Аҳоли пунктларида ва уларнинг бевосита яқинида муҳофаза зоналари ҳар икки томондан, темир йўл чекка изи ўқидан 100 метрдан кам бўлмаган масофада белгиланади.

Аҳоли пунктларида, аҳоли пунктлараро ҳудудларида муҳофаза зоналари ҳамда улардан фойдаланиш мақсадлари ва тартиблари ҳудудларни ҳамда аҳоли пунктларини ривожлантиришни шаҳарсозлик жиҳатидан режалаштириш тўғрисида ҳамда уларни қуриш ҳақидаги тасдиқланган ҳужжатларда белгиланади.

16. Қум кўчадиган жойларда муҳофаза зоналари темир йўл ўқининг ҳар икки томонидан, ажратилган минтақани ҳисобга олган ҳолда, 500 метрдан кам бўлмаган масофада белгиланади.

17. Кўтарма темир йўл ўқидан иҳота дарахтзорларигача бўлган масофа 15 метрдан кам бўлмаган узунликда белгиланади. Асосий йўлларда эса бу масофа иккинчи йўл қуриш мўлжалланган томонга қараб 20 метргача узайтирилади.

Ўйиқликларнинг рошидан, шунингдек, сувларни оқизиб кетувчи ариқлар (мавжуд бўлган тақдирда) рошидан иҳота дарахтзорларигача бўлган масофа 5 метрдан кам бўлмаган узунликда белгиланади. Асосий йўлларда эса, бу масофа иккинчи йўл қуриш мўлжалланган томонга қараб 10 метргача узайтирилади. Бунда ҳар қандай ҳолларда темир йўл чекка изи ўқидан иҳота дарахтзорларигача бўлган масофа 15 метрдан кам бўлмаслиги лозим. Агар 15 метр масофада электр узатиш тармоғи бўлса, унинг муҳофаза зоналари ҳам ҳисобга олиниши керак.

Ўрмон фонди ерларидаги муҳофаза зоналарида дарахтларни парваришлаш, санитария ва ўрмонни қайта тиклаш мақсадларидан ташқари ёппасига кесишга йўл қўйилмайди.

18. Дарё қайирлари, кўллар ва сув омборлари бўйидаги муҳофаза зоналарида темир йўл кўтармаси қияликларини ҳамда кўприклар ёнидаги сувни тартибга солувчи иншоотлар ювилиб кетишига йўл қўймаслик мақсадида чорва молларини ўтлатиш, ҳимоя дарахтзорлари ва бутазорларни кесиш тақиқланади.

19. Электр тармоғи хўжалиги объектлари муҳофаза зонаси темир йўлларнинг ажратилган минтақа ва (ёки) муҳофаза зоналарини кесиб ўтганда, уларнинг ўлчамлари Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 26 декабрдаги 1050-сон қарори билан тасдиқланган Электр тармоғи хўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидаларига мувофиқ белгиланади.

20. Темир йўл транспорти ерлари Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 27 августдаги 543-сон қарори билан тасдиқланган Ер участкаларини жамоат эҳтиёжлари учун доимий фойдаланишга ажратишнинг маъмурий регламенти билан белгиланган тартибда ажратилади.

21. Ушбу Низом талабларини қўллашда юзага келадиган низолар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал этилади.

22. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.