Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (2-сонли БҲМС) «Асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 20 августда 41-сон билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (2-сон БҲМС) «Асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар» (рўйхат рақами 483, 1998 йил 26 август) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига асосан ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.

2. Мазкур БҲМСнинг мақсади бюджет, банклар ва нобанк кредит ташкилотларидан ташқари мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган юридик шахслар (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) ташкилотнинг асосий хўжалик фаолиятидан даромадларини ва уларни ҳисобга олиш тартибини белгилаш ҳисобланади.

3. Мазкур БҲМСда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар — ташкилотнинг одатдаги фаолияти даври давомида вужудга келадиган хусусий капитални кўпайишига олиб келадиган активларнинг кўпайиши ёки мажбуриятларнинг камайиши кўринишидаги тушум, бундан мулк эгаларининг хусусий капиталга бадали билан боғлиқ бўлган кўпайишлар мустасно;

жорий нархлардаги қиймат — актив реализация қилиниши ёки мажбурият тўланиши мумкин бўлган сумма.

4. Хўжалик фаолиятидан даромадлар асосий ва молиявий фаолиятдан даромадларни ўз ичига олади.

5. Асосий хўжалик фаолиятидан даромадларни ҳисобга олишда даромадни тан олиш вақтини аниқлаш асосий масала ҳисобланади. Асосий хўжалик фаолиятидан даромад ташкилотга келгусида иқтисодий наф тушиши эҳтимоли бўлган пайтда, шунингдек бу нафни ишончли ва аниқ ўлчаш мумкин бўлганда акс эттирилади. Мазкур БҲМС ушбу талаблар бажариладиган ва асосий хўжалик фаолиятидан тушадиган даромад эътироф этиладиган вазиятни белгилаб беради.

6. Мазкур БҲМС асосий хўжалик фаолиятининг қуйидаги соҳаларидан олинган даромадларни ҳисобга олишда қўлланилади:

товарларни сотиш ва хизматлар кўрсатиш (ишларни бажариш);

фоизлар, роялтилар ва бошқа даромадлар келтирувчи активларни фойдаланиш учун бошқа ташкилотга бериш.

7. Товарларга ташкилотлар сотиш мақсадида ишлаб чиқарган ва қайта сотиш учун харид қилинган товарлар ёки қайта сотиш мақсадида сақланаётган бошқа активлар киради.

8. Хизматлар кўрсатиш одатда ташкилотнинг шартномада белгилаб қўйилган шартларни келишилган давр давомида бажаришни ўз ичига олади. Хизматлар бир ёки бир неча давр давомида бажарилиши мумкин.

9. Ташкилотнинг активларидан бошқа ташкилотлар томонидан фойдаланиш қуйидаги кўринишдаги даромадларга олиб келади:

пул маблағлари ёки пул эквивалентлари ёхуд ташкилотга қарашли бўлган суммалардан фойдаланганлик учун тўланадиган ҳақ сифатида намоён бўладиган фоизлар;

ташкилотнинг узоқ муддатли активларидан (масалан, патентлар, савдо маркалари, муаллифлик ҳуқуқлари ва компьютер дастурлари) фойдаланганлик учун тўланадиган ҳақ сифатида намоён бўладиган роялтилар;

иштирокчилар (таъсисчилар) ўртасида уларнинг хусусий капиталдаги улушига мутаносиб равишда фойдани тақсимлашдан бошқа даромадлар.

10. Мазкур БҲМС талаблари қуйидагилар натижасида юзага келадиган даромадларга нисбатан қўлланилмайди:

лизинг битимлари;

инвестициядан келадиган ҳисобланган дивидендлар ва даромадлар;

суғурта компаниялари билан суғурта битимлари;

молиявий активлар ва молиявий мажбуриятлар жорий қийматидаги ўзгаришлар ёки улар сотилган ҳолатлар;

бошқа айланма маблағлар қийматидаги ўзгаришлар;

қорамоллар, қишлоқ ва ўрмон хўжалиги маҳсулотларининг табиий ўсиши;

минерал рудаларни қазиб олиш.

11. Ташкилотнинг асосий хўжалик фаолиятидан даромади фақат ялпи тушумлардан олинган ёки олиниши керак бўлган маблағлардан иборат бўлади. Учинчи шахслар номидан ундириладиган, ташкилотга тушадиган ва хусусий капитал кўпайишига олиб келмайдиган билвосита солиқлар сингари суммалар асосий хўжалик фаолияти даромадига киритилмайди. Воситачилик фаолиятидаги ялпи тушумлар асосий хўжалик фаолиятидан даромад ҳисобланмайди. Бунда, воситачилик мукофотлари асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар ҳисобланади.

12. Асосий хўжалик фаолиятидан даромад жорий нархларда олинган ёки олиниши керак бўлган тушум (тўлов) қиймати бўйича ҳисобга олинади.

13. Аксарият ҳолларда тушум пул маблағи ёки унинг эквивалентлари шаклида бўлади. Асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар суммаси — олинган ёки олиниши керак бўлган пул маблағи ёки пул эквивалентларидан иборатдир. Пул маблағлари ёки пул эквивалентлари тушуми кечиктирилган бўлса, жорий нархдаги наф қиймати олиниши керак бўлган пул маблағининг номинал миқдоридан кам бўлиши мумкин (масалан, ташкилот харидорга фоизсиз қарз бериши мумкин). Битимлар натижасида молиявий операцияларнинг жорий нархдаги қиймати келгусидаги барча тушумларни дисконтлаш йўли билан аниқланади.

Жорий нархлардаги қиймат билан тўловнинг номинал қиймати ўртасидаги фарқ фоизлар бўйича даромад сифатида тан олинади.

14. Агар товар қиймати тенг ёки ўхшаш бўлган товарга алмаштирилса, бундай алмаштириш даромад келтирмайдиган битим ҳисобланади. Бошқа товарлар ёки хизматларга алмаштириш тарзида товарлар сотилса ёки хизмат кўрсатилса (бартер), даромад келтирадиган битим сифатида қаралади. Мазкур ҳолатда асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар жорий нархларда олинган товарлар ёки хизматлар қийматининг ўтказилган (олинган) пул маблағи ёхуд пул эквивалентлари суммасига тузатилган қийматида тан олинади. Агар олинган товарлар ва кўрсатилган хизматлар қийматини жорий нархларда баҳолаш имкони бўлмаса, асосий хўжалик фаолиятидан даромадлар юклаб жўнатилган товарлар ёки хизматлар қийматининг ўтказилган (олинган) пул маблағи ёки пул эквивалентлари суммасига тузатилган қиймати бўйича баҳоланади.

15. Мазкур БҲМСга мувофиқ ҳар бир алоҳида битимга нисбатан даромадни тан олиш мезонлари кўриб чиқилади. Муайян ҳолатларда бир битимнинг алоҳида элементларига нисбатан даромадни тан олиш мезонлари кўриб чиқилиши зарур. Масалан, маҳсулотни сотиш нархи сотишдан кейинги хизмат кўрсатиш учун муайян қийматни ўз ичига оладиган бўлса, ушбу қиймат кечиктирилади ва хизмат кўрсатилган давр давомида асосий хўжалик фаолиятидан даромад сифатида тан олинади.

16. Товарларни сотишдан даромад қуйидаги шартлар бажарилганда тан олинади:

товарларга эгалик қилишнинг хатар ва афзалликларининг катта қисми харидорга ўтганида;

ташкилот сотилган товарларга нисбатан эгалик қилиш билан боғлиқ бўлган бошқарув давомийлигини ва назорат қилиш самарадорлигини йўқотганида;

даромад суммасини юқори даражадаги ишончлилик билан баҳолаш мумкин бўлганда;

ташкилот битим билан боғлиқ иқтисодий наф олиши эҳтимоли мавжуд бўлганда;

битим билан боғлиқ қабул қилинган ёки кутилаётган харажатларни юқори даражадаги ишончлилик билан баҳолаш мумкин бўлганда.

17. Асосий хўжалик фаолиятидан даромад фақат операция билан боғлиқ бўлган иқтисодий наф ташкилот томонидан олинадиган тақдирдагина тан олинади. Даромадга киритилган суммани ундириш хусусида ноаниқлик вужудга келган тақдирда, қайтарилмаган сумма ёки олиш мумкин бўлмаган сумма дастлаб тан олинган даромад миқдорининг ўзгартирилиши сифатида эмас, балки харажат сифатида тан олинади.

18. Хизмат кўрсатишни (ишларни бажариш) ўз ичига оладиган битимнинг якуний натижасини аниқ белгилаш мумкин бўлса, битим билан боғлиқ даромад йиллик молиявий ҳисобот тузиш вақтида битимнинг бажарилиши босқичига қараб тан олинади. Битимнинг якуний натижасини аниқ белгилаш учун қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

битим билан боғлиқ даромадларнинг ташкилотга тушиши эҳтимоли мавжудлиги;

битимнинг тугалланиш босқичи бухгалтерия баланси ҳисобот санасигача юқори даражадаги ишончлилик билан баҳоланиши;

битимни бажаришда амалга оширилган харажатлар ва уни тугаллаш бўйича харажатлар юқори даражадаги ишончлилик билан баҳоланиши.

19. Битимнинг тугалланиш босқичига қараб даромадларни тан олиш кўпинча битим неча фоиз бажарилиши нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Бу усул бўйича даромадлар хизматлар кўрсатилган ҳисобот даврида тан олинади. Бунда, даромадларнинг тан олиниши бажарилган ишлар ҳажми ва ҳисобот даври давомида фаолият натижалари хусусида фойдали ахборот олишни таъминлайди.

20. Хизмат кўрсатишдан (ишларни бажариш) даромад фақат шу операция билан боғлиқ бўлган иқтисодий наф ташкилотга келиб тушиш эҳтимоли мавжуд бўлганда тан олинади. Даромадга киритилган суммани ундириш хусусида ноаниқлик вужудга келган тақдирда қайтарилмаган сумма ёки олиш мумкин бўлмаган сумма дастлаб тан олинган даромад миқдорининг ўзгартирилиши сифатида эмас, балки харажат сифатида тан олинади.

21. Битимнинг тугалланиш босқичи турли усуллар билан аниқланиши мумкин. Битимнинг тугалланганлигини аниқлаш учун ташкилот кўрсатилган хизматларни юқори даражадаги ишончлилик билан ўлчайдиган қуйидаги усуллардан фойдаланади:

бажарилган ишларни таҳлил қилиш усули;

битим бўйича хизматнинг тўла ҳажмига нисбатан фоизини аниқлаш усули;

битим бўйича баҳоланган умумий харажатларга нисбатан шу санагача қилинган харажатларнинг фоизини аниқлаш усули.

Шу санагача қилинган харажатларга мазкур санагача бажарилган ишларни акс эттирадиган харажатлар киради. Битим бўйича баҳоланган умумий харажатларга эса бажарилган ёки бажарилиши керак бўлган хизматларни акс эттирувчи харажатлар киритилади.

Оралиқ тўловлар ҳамда харидорлардан олинган бўнаклар қиймати даромадлар сифатида тан олинмайди.

22. Агар хизмат кўрсатиш (ишларни бажариш) бўйича битимнинг натижаларини юқори даражадаги ишончлилик билан баҳолаш имкони бўлмаса, даромад фақат қопланадиган амалга оширилган харажатлар суммасида тан олинади. Агар битим натижаларини юқори даражадаги ишончлилик билан баҳолаш имкони бўлмаса ва қилинган харажатларнинг қопланмаслиги эҳтимоли бўлса, даромадлар тан олинмайди.

23. Фоизлар, роялтилар ва бошқа даромадлар келтирувчи активларни бошқа ташкилотларга фойдаланишга бериш натижасида олинган даромадлар қуйидаги ҳолларда мазкур БҲМСнинг 24-бандига мувофиқ тан олиниши лозим:

битим билан боғлиқ даромадларнинг ташкилотга тушиши эҳтимоли мавжуд бўлганда;

даромад суммасини юқори даражадаги ишончлилик билан баҳолаш мумкин бўлганда.

24. Фоизлар, роялтилар ва бошқа даромадлар келтирувчи активларни бошқа ташкилотларга фойдаланишга бериш натижасида олинадиган даромадлар битим шартларига мувофиқ ҳисоблаш усули асосида тан олинади.

25. Фоизлар, роялтилар ва бошқа даромадлар келтирувчи активларни бошқа ташкилотларга фойдаланишга бериш натижасида олинган даромадлар фақат операция билан боғлиқ бўлган иқтисодий наф ташкилотга келиб тушиш эҳтимоли мавжуд бўлганда тан олинади. Бироқ, даромадга киритилган суммани ундириш хусусида ноаниқлик вужудга келган тақдирда, қайтарилмаган сумма ёки олиш мумкин бўлмаган сумма дастлаб тан олинган даромад миқдорининг ўзгартирилиши сифатида эмас, балки харажат сифатида тан олинади.

26. Ташкилот молиявий ҳисоботни тақдим этишда молиявий ҳисоботларга изоҳларда қуйидаги маълумотларни ёритиб беради:

а) даромадни тан олиш учун қабул қилинган ҳисоб сиёсати, шу жумладан хизмат кўрсатишни ўз ичига олган битимларнинг тугалланиш босқичларини белгилаш учун қабул қилинган усуллар;

б) даромаднинг ҳисобот даври давомида акс эттирилган ҳар бир муҳим тоифаси суммаси, шу жумладан қуйидагилардан олинган даромадлар:

товарлар сотиш;

хизматлар кўрсатиш;

фоизлар;

роялти.

в) даромаднинг ҳар бир муҳим тоифасига киритилган товарлар ёки хизматларни айирбошлашдан олинган даромад миқдори.