Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судлов ҳайъатлари томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзорини муҳокама қилиб, «Судлар тўғрисида»ги Узбекистон Республикаси Қонунининг 24-моддасига мувофиқ Олий суд Раёсати қарор қилади:

Қуйидагилар:

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 1-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 2-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 3-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 4-иловага мувофиқ маълумот учун қабул қилинсин.

2. «Ўзбекистон Республикаси Олий суди Ахборотномаси» ҳамда «Куч ― адолатда» газетаси бирлашган таҳририяти (Ш. Ҳамроев), «Одил судлов» ― «Правосудие» журнали таҳририяти (К. Убайдиллоев), Олий суднинг Матбуот хизмати (А. Абидов), Ахборот-коммуникация технологияларини жорий қилиш ва ахборот хавфсизлигини таъминлаш бошқармаси (Б. Очилов) суд амалиёти обзорларини Узбекистон Республикаси Олий суди Ахборотномаси, «Одил судлов» ― «Правосудие» журнали ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий судининг веб-сайтида эълон қилинишини таъминласин.

3. Мазкур қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий суди раисининг ўринбосарлари ― судлов ҳайъатларининг раислари И. Муслимов, Х. Ёдгоров ва Б. Исаков зиммасига юклансин.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш ва суд ҳокимияти органларига ишончни ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2018 йил 13 июлдаги ПФ-5482-сонли Фармони ижросини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг «Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида» 2018 йил 27 июлдаги РС-44-18-сонли қарори қабул қилинган.

Мазкур қарорнинг 2-бандига кўра, Олий суднинг судлов ҳайъатлари томонидан ҳар чорак якунида судлов ҳайъатларининг ишларни назорат тартибида кўриб чиқиш бўйича суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш белгиланган.

Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг (бундан буён матнда судлов ҳайъати деб юритилади) ўтган даврдаги фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига ҳисобот даврида жами 15 454 та назорат шикояти (протести) келиб тушган.

Улардан 10 499 та шикоятни судлов ҳайъатига ўтказиш рад қилинган, 1 та протест чақириб олинган, 2 305 та шикоят ҳисобот даврининг охирида қолдиқда қолган.

1 486 та шикоят (протест) жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқилган. Шундан 1 408 та шикоят (протест) қаноатлантирилган, 79 та шикоят (протест) рад қилинган.

Жумладан, 981 нафар шахсга нисбатан суд қарорлари бекор қилиниб, ишлар янгидан апелляция ва кассация инстанциясида кўриш учун юборилган, 213 нафар шахснинг жиноят малакаси ўзгартирилган, 204 нафар шахснинг жиноят малакаси ўзгартирилиб, жазо чораси камайтирилган, 8 нафар шахснинг жиноят малакаси ўзгартирилиб, жазодан озод қилинган, 218 нафар шахснинг жиноят малакаси ўзгартирилмай жазо чораси камайтирилган, 48 нафар шахснинг малакаси ўзгартирилмай жазодан озод қилинган, 19 нафар шахсга нисбатан суд қарорлари Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси 490-моддасининг бешинчи қисмида белгиланган асосларда, 81 нафар шахсга нисбатан суд қарорлари эса бошқа асосларга кўра ўзгартирилган.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси (бундан буён матнда ЖК деб юритилади), Жиноят-процессуал кодекси (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

1. Суд томонидан иш ҳолатлари атрофлича ва тўла ўрганилмасдан, ишда тўпланган далилларга тўғри ҳуқуқий баҳо берилмасдан судланувчининг талончилик жиноятини содир қилганлиги тўғрисида барвақт хулосага келинганлиги суд ажримининг бекор қилинишига сабаб бўлади.

Жиноят ишлари бўйича Сурхондарё вилоят судининг 2008 йил 1 февралдаги ҳукмига кўра, Ш.Д. ЖК 167-моддаси учинчи қисмининг «а», «в» бандлари, 177-моддаси учинчи қисмининг «а» банди, 206-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б», «в» бандлари, 209-моддаси иккинчи қисмининг «б» банди, 207-моддасининг биринчи қисми билан ЖКнинг 59, 61-моддалари тартибида 2 йил мансабдорлик ва моддий жавобгарлик юклатилган вазифаларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 14 йил озодликдан маҳрум қилиш жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Сурхондарё вилоят суди кассация инстанциясининг 2010 йил 12 ноябрдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суднинг ҳукмига кўра, Ш.Д. «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖ раиси лавозимида ишлаб келиб, бошқа шахслар билан уюшган гуруҳ манфаатларини кўзлаб, «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖ пахта ёғи омбор мудири Х.Ж.га ҳар ойда ортиқча ишлаб чиқарилган пахта ёғини юқори нархларда сотиб, сотувдан тушган пулларни қонунга хилоф равишда чет эл валютасига алмаштириб олиб келиб бериш тўғрисида топшириқ берган ва ушбу топшириқ бўйича Х.Ж. ҳар ойда жуда кўп миқдордаги пулларни қонунга хилоф равишда чет эл валютасига алмаштириб, ҳар ойда Ш.Д.га бериб келган.

Бундан ташқари, Ш.Д. ҳаракатларини давом эттириб, мансаб ваколати доирасидан четга чиқиб, уюшган гуруҳ манфаатлари йўлида лаборатория мудири А.А.га «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖга келтирилган пахта чигитини лаборатория текширувидан ўтказишда пахта чигитининг намлигини 0,5 фоизга камайтирган ҳолда хулоса тузиш бўйича тазйиқ ўтказиб, пахта чигитининг намлигини камайтириб кўрсатишга мажбур қилиб, «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖ манфаатларига жуда кўп миқдорда зарар етказган.

Ш.Д. ҳаракатларини давом эттириб, ем маҳсулотлари омбор мудири Б.М.га топшириқ бериши натижасида 10-15 вагон ем маҳсулотларини ҳеч бир ҳужжатсиз ёки сохта ҳужжатлар билан чиқариб, Ш.Д.нинг танишига бериб келиб, ем маҳсулотидан 300.000 сўмдан 500.000 сўмгача пул маблағлари, АЖ раисининг иқтисодий ишлари бўйича ўринбосари А.Ш. жамиятда ишлаб чиқарилган совун маҳсулотининг нархи устига 10 фоиздан устама қўйиб мижозларга сотиб, 10.000.000 сўмдан 15.000.000 сўмгача пул маблағларини олиб, Ш.Д.га бериши натижасида шунча миқдордаги маблағ ўзлаштириш йўли билан талон-торож қилинган.

Ш.Д. иш фаолияти даврида техник чигитдан маҳсулот чиқиши фоизини камайтириб кўрсатиши натижасида уюшган гуруҳ манфаатларини кўзлаб, «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖнинг 4.771.037.644 сўм 43 тийин жуда кўп миқдордаги маблағини ўзлаштириш йўли билан талон-торож қилган.

Шунингдек, Ш.Д. мансабига совуққонлик билан қараб, жамият манфаатларига 29.030.681 сўмлик жуда кўп миқдордаги иқтисодий жарима қўлланишига сабабчи бўлган.

Суд Ш.Д.нинг айби исботланганлиги ҳақида асосли хулосага келган бўлса-да, иш бўйича етказилган моддий зарар миқдорини аниқлашда ҳамда унинг ҳаракатларини квалификация қилишда хатога йўл қўйган.

ЖПКнинг 22-моддасида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши, ушбу Кодекснинг 463-моддасида айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши, айблов ҳукмига жиноят содир этилишининг иш бўйича барча мумкин бўлган ҳолатларини текшириш, иш материалларида маълум бўлиб қолган барча кам-кўстни тўлдириш, юзага келган ҳамма шубҳа ва қарама-қаршиликларга барҳам бериш натижасида йиғилган ишончли далилларгина асос қилиб олиниши лозимлиги кўрсатилган, ЖПКнинг 467-моддасига кўра, айблов ҳукмининг тавсиф қисмида суд исбот этилган деб эътироф этган жиноий қилмишнинг тавсифи, содир этилган жойи, вақти, усули, айбнинг шакли, жиноятнинг сабаблари, мақсадлари ва оқибатлари кўрсатилиши лозим.

ЖК 167-моддаси уинчи қисмининг «в» банди, 206-моддаси иккинчи қисмининг «б» банди ва 209-моддаси иккинчи қисмининг «б» бандида мазкур жиноятларни уюшган гуруҳ томонидан ёки унинг манфаатларини кўзлаб содир этганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Ушбу Кодекс 29-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, икки ёки ундан ортиқ шахснинг биргаликда жиноий фаолият олиб бориш учун олдиндан бир гуруҳга бирлашиши уюшган гуруҳ деб топилади.

Қонун мазмунига кўра, уюшган гуруҳнинг хусусияти бир неча шахслар бирлашишининг қатъийлигида, гуруҳ жиноий фаолиятининг давомийлигида, унинг жиноий ихтисослашувида, ўхшаш гуруҳларнинг фаолият доирасини бўлиб олишда, ҳар бир иштирокчининг роллари ва вазифаларини аниқ тақсимлашда, ташкилотчининг мавжуд бўлишида, жиноий фаолиятнинг муайян муддатга режалаштиришда ифодаланади. Уюшган гуруҳ манфаатлари деганда, уюшган гуруҳни у ёки бу ижтимоий хавфли ҳаракатлар содир этишга ундайдиган ёхуд уларни муваффақиятли содир этишга шароит яратувчи ҳолатлар тушунилади.

Жиноят иши бўйича аниқланган ҳолатларга кўра, Ш.Д. 2005 йил январь ойидан 2007 йил март ойига қадар «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖ раиси лавозимида ишлаб келиб, жамият мулкини талон-торож қилишдан иборат умумий қасд билан қамраб олинган ва ягона мақсадга йўналтирилган жиноий қилмишларни содир этиб, ўзига хизмат вазифасидан бўйсуниб, жамиятда омбор мудири вазифасида ишлаб келган Х.Ж.га ва бошқа ходимларга ноқонуний топшириқлар бериб, расмий ҳужжатларга била туриб, сохта маълумотлар ва ёзувлар киритиб, ўзининг ихтиёрида бўлган жамиятнинг жуда кўп миқдордаги мулкини ўзлаштириш йўли билан талон-торож қилган.

Жиноят ишида Ш.Д. ёки бошқа шахслар томонидан «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖ мулкини ўзлаштириш йўли билан талон-торож мақсадида уюшган гуруҳ ташкил қилинганлиги ёки бирон-бир уюшган гуруҳ манфаатларини кўзлаб, суд ҳукмида кўрсатилган жиноятларни содир этилганлигини тасдиқловчи далиллар мавжуд эмас.

Шунингдек, тергов органи ва суднинг хулосасига кўра, жиноят уюшган гуруҳ томонидан содир этилган деб топилган бўлса-да, жиноятларни амалга ошириш режаси ва йўл-йўриғи ишлаб чиқилмаганлиги, иштирокчилар ўртасида вазифалар тақсимланмаганлиги каби ҳолатлар инобатга олинмаган, жиноятнинг ҳар бир иштирокчиси томонидан амалга оширилиши лозим бўлган жиноий ҳаракатлар айблов хулосасида ҳамда суд ҳукмининг тавсиф қисмида аниқ кўрсатилмаган.

Бундан ташқари, дастлабки тергов даврида «Сурхонозиқовқатсаноат» АЖнинг 4.771.037.644 сўм 43 тийинлик мулкининг ўзлаштириш йўли билан талон-торож қилиниши ҳолати бўйича жиноят ишининг бошқа иштирокчиларига оид бир қисми алоҳида иш юритувга ажратилган ва иш айблов хулосаси билан судга юборилиб, жиноят ишлари бўйича Денов туман судининг 2010 йил 23 мартдаги ҳукми билан А.Р. ва бошқаларнинг айбловидан ЖК 167-моддаси учинчи қисмининг «в» банди чиқарилган.

ЖПКнинг 491-моддасида ишни назорат тартибида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ЖКни нотўғри қўллагани ёхуд жиноятнинг оғирлик даражасига ва маҳкумнинг шахсига мувофиқ келмайдиган жазо белгилагани аниқланса, суд ишни янгидан кўриб чиқишга юбормасдан, ЖПКнинг 494-моддаси талабларига риоя этган ҳолда ҳукмга зарур ўзгартиришлар киритишга ҳақли эканлиги кўрсатилган.

Шу сабабли судлов ҳайъатининг ажрими билан Ш.Д.нинг айбидан ЖК 167-моддаси учинчи қисмининг «в» банди ҳамда 206-моддаси иккинчи қисмининг «б», «в» бандлари чиқарилиб, унга қилмишига мувофиқ меъёрда жазо тайинланди.

2. Қонун ўзгариши муносабати билан шахснинг ҳаракатлари қайта малакаланиб, жазо енгиллаштирилган.

Жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар суди апелляция инстанциясининг 2017 йил 21 июлдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган, жиноят ишлари бўйича Сирғали туман судининг 2017 йил 15 февралдаги ҳукмига кўра Д.К. ЖК 168-моддасининг учинчи қисмининг «в» банди, 228-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б» бандлари билан ЖКнинг 59, 61-моддалари тартибида 4 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазосига судланган.

Суд ҳукмига кўра, Д.К. 2015 йил 27 декабрь куни соат 12:00 да Б.И.га тегишли «Кобальт» русумли автомашинани пулини бўлиб-бўлиб тўлаб бериш шарти билан сотиб олиб автомашинага тегишли ҳужжатларни қалбакилаштирган ҳолда автомашинани Ф.А.ни эгалиги давлат рўйхатида қайд этилгани ҳақидаги техник паспортни олишга эришиб, Х.М.га 7.200 АҚШ долларига сотиб, Б.И.га қолган 11.150 АҚШ доллари миқдоридаги пулларни бермасдан талон-торож қилган.

Суд Д.К.нинг содир этган фирибгарлик жинояти юзасидан етказилган зарар тўлиқ қопланганини инобатга олиб ЖК 168-моддаси учинчи қисмининг «в» банди билан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлаб тўғри хулосага келган ҳолда айнан шу жинояти билан боғлиқ ҳолда содир этилган унча оғир бўлмаган турдаги жинояти учун, яъни ЖК 228-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б» бандлари билан, гарчи модда санкциясида муқобил турдаги жазо назарда тутилган бўлса-да, унга нисбатан озодликдан маҳрум этиш жазоси тайинлашни қанчалик мақсадга мувофиқ эканлигини муҳокама қилмасдан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2004 йил 21 майдаги «Жазоларни либераллаштириш тўғрисидаги қонунни иқтисодиёт соҳасидаги жиноятларга нисбатан қўллашнинг айрим масалалари ҳақида»ги 4-сонли қарорининг 13-бандидаги суд иқтисодиёт соҳасидаги ҳар бир иш бўйича моддий зарарни қоплаган шахсга нисбатан талон-торож қилганлик учун озодликдан маҳрум қилиш ёки озодликни чеклаш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлар экан, ишнинг муайян ҳолатларини инобатга олиб, унинг бошқа жиноятлари учун, агар бу жиноятларни содир этганлик учун қонунда муқобил жазолар назарда тутилган бўлса, озодликдан маҳрум қилиш ёки озодликни чеклаш жазосини тайинлаш қанчалик мақсадга мувофиқ эканлигини муҳокама этиши шартлиги ҳақидаги раҳбарий тушунтиришга риоя этмасдан ЖК 228-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б» бандлари билан озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлаб хатоликка йўл қўйган.

Суд Д.К.ни илгари судланмагани, жиноят оқибатида етказилган зарарни тўлиқ қоплагани, ижобий тавсифланиши каби жазони енгиллаштирувчи ҳолатларига эътибор қаратмасдан ЖК 228-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б» бандлари билан қилмишига номувофиқ бир қадар оғир жазо тайинлагани боис суд қарорлари ўзгартирилиб, ЖК 228-моддаси иккинчи қисмининг «а», «б» бандлари билан муқобил турдаги жазо тайинланди.

3. Суд фуқаровий даъво билан боғлиқ қўшимча ҳисоб-китоб талаб қилиб, уни суд мажлисида бартараф этишнинг имконияти бўлмаса ва бу суд қароридаги жиноят квалификацияси, жазо меъёри ва ҳукм чиқаришда юзага келадиган бошқа масалаларга таъсир қилмаса, фуқаровий даъво бўйича ундириладиган зарар миқдори масаласи фуқаролик иш юритуви тартибида ҳал қилинишини тушунтириши лозим.

Жиноят ишлари бўйича Пахтакор туман судининг 2016 йил 14 ноябрдаги ҳукмига кўра, М.М.га ЖК 165-моддаси учинчи қисмининг «а» банди, 168-моддаси иккинчи қисмининг «б» банди, 28, 209-моддаси иккинчи қисмининг «а» банди билан ЖКнинг 57, 59-моддалари тартибида 10 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Б.К.га ЖК 165-моддаси учинчи қисмининг «а» банди, 28, 209-моддаси иккинчи қисмининг «а» банди билан ЖКнинг 57, 59-моддалари тартибида 10 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Жиноят ишлари бўйича Тошкент вилоят суди апелляция инстанциясининг 2017 йил 3 октябрдаги ажрими билан ҳукм ўзгартирилган.

Суднинг ҳукмига кўра, М.М. бошқа шахслар билан олдиндан тил бириктириб, 2005 йил март ойида фуқаро Б.К. ундан қарзга пул сўраганлигидан фойдаланиб, 1.500.000 сўм пулни ҳар ойда 10 фоиз устама тўлови тариқасида бериб туриш шарти билан қарзга пул бериши эвазига Б.К.нинг турмуш ўртоғи Р.К.нинг номида бўлган Жиззах шаҳар, Заргарлик маҳалласида жойлашган 19-уй, 1-хонадонни гаровга қўйишга мажбур бўладиган шароитга солиб қўйиб, уни «гаров шартномаси тузамиз» деб алдаб, Р.К.га тегишли бўлган уйни Жиззах шаҳар 1-сонли давлат нотариал идораси орқали М.М.га сотилганлиги ҳақида 2005 йил 2 мардаги «уй-жойни олди-сотди» шартномасини расмийлаштириб олишга эришиб, фуқаро Б.К. ва Р.К.нинг 12.661.604 сўмлик уй-жойларини товламачилик йўли билан қўлга киритган ва ўзларининг жиноий ҳаракатларини яшириш мақсадида Б.К.га фуқаро О.Х.га тегишли бўлган Жиззах шаҳар, Кўтарма маҳалласида жойлашган икки хонали 83-уйни 3.000.000 сўмга сотиб олиб расмийлаштириб берган.

М.М. такроран 2005 йил апрель ойининг бошларида Х.М.га 3.000 АҚШ доллари миқдорида пулларни ҳар ойда 10 фоиз устама тўлови сифатида бериб туриш шарти билан қарзга пул бериш эвазига Х.М.нинг турмуш ўртоғи А.Х.нинг номида бўлган Жиззах шаҳар, Халқобод маҳалласи, Э.Худойкулов кўчасида жойлашган 40-уйни гаровга қўйиш талабини қўйиб, унга тегишли бўлган уйни Жиззах шаҳар 1-сонли давлат нотариал идораси орқали 1.800.000 сўмга М.М.га сотилганлиги ҳақида 2005 йил 25 апрелдаги уй-жойни олди-сотди шартномаси билан ўзининг номига расмийлаштириб олишга эришиб, гарчи Х.М. қарзга олган 3.000 АҚШ долларини фоиз ҳисобида 4.000 АҚШ доллари миқдорида қайтариб берган бўлса-да, унга юқорида кўрсатилган уй-жойга бўлган ҳуқуқини қайтариб бериш эвазига яна 10.000.000 сўм пул талаб қилиб, қўрқув таъсири остида ҳаракат қилиш ҳолатига солиб қўйиб, ўзининг жиноий ҳаракатларини яшириш мақсадида Х.М.га турмуш ўртоғи Д.М. номида бўлган Жиззах шаҳар, Заргарлик маҳалласида жойлашган 2005 йил апрель ойидаги баҳоси 8.984.063 сўмлик 37-уй, 18-хонадонини расмийлаштириб берган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2016 йилдаги 27 декабрдаги «Жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашга оид қонунчиликни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 26-сонли қарорининг 9-бандида мулкий зиён етказилган ҳар бир жиноят иши бўйича ҳукм чиқарилаётганда, суд фуқаровий даъвони ҳал этиши, даъво қўзғатилмаган бўлса, мулкий зиённи қоплаш масаласини ўз ташаббуси билан муҳокама қилиши лозим, деб тушунтирилган.

Иш ҳужжатларида М.М. фуқаро Р.К.дан олган Жиззах шаҳар, Заргарлик маҳалласида жойлашган 19-уй, 1-хонадонни келгусида ушбу уйни қайтариб олиш учун Р.К. ва Б.К. судга даъво киритиши, натижада уй бўйича низо келиб чиқишини билгани ҳолда, ўзганинг мулкини фирибгарлик йўли билан қўлга киритиш мақсадида жабрланувчи Б.Ю.га ушбу уйни қай тартибда қўлга киритганлигини айтмасдан, 2007 йил 30 ноябрда Ғ.Ю.га олди-сотди шартномаси асосида 18.500 АҚШ долларига (23.865.000 сўм) сотганлиги, ўз навбатида Б.Ю. мазкур хонадонни 2012 йил 13 декабрда фуқаро Г.М.га 22.000 АҚШ долларига сотганлиги натижасида Г.М.га 43.565.500 сўм миқдорида моддий зарар етказилганлиги, худди шу каби М.М. ўзининг жиноий ҳаракатларини давом эттириб, Х.М.дан товламачилик билан тортиб олган, Жиззах шаҳар, Халқобод маҳалласи, Э.Худойқулов кўчасида жойлашган 40-уйни келгусида ушбу уйни қайтариб олиш учун Х.М. судга даъво киритиши, натижада уй бўйича низо келиб чиқишини билгани ҳолда А.Х.га ушбу уйни қай тартибда қўлга киритганлигини айтмасдан, 2008 йил 25 октябрда 30.000 АҚШ долларига (40.443.000 сўм) сотиб, ушбу пулларни фирибгарлик йўли билан қўлга киритганлиги қайд этилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2014 йил 23 майдаги «Суд ҳукми тўғрисида»ги 07-сонли қарорининг 10-бандида «ЖПКнинг 471-моддаси 1-бандига асосан айблов ҳукми чиқаришда, судлар иш бўйича келтирилган фуқаровий даъво масаласини ҳал қилишлари лозим. Фақатгина суд фуқаровий даъво билан боғлиқ қўшимча ҳисоб-китоб талаб қилиб, уни суд мажлисида бартараф этишнинг имконияти бўлмаса ва бу суд қароридаги жиноят квалификацияси, жазо меъёри ва ҳукм чиқаришда юзага келадиган бошқа масалаларга таъсир қилмаганда, суд фуқаровий даъвонинг ундириладиган миқдори масаласи фуқаролик иш юритуви тартибида ҳал қилинишини тушунтириши лозим», деб белгиланган.

Баён этилганларга кўра, судлов ҳайъатининг ажрими билан суд қарорлари ўзгартирилиб, Жиззах шаҳар, Заргарлик маҳалласида жойлашган 19-уйнинг 1-хонадони Р.К.га, Жиззах шаҳар, Халқобод маҳалласи, Э.Худойқулов кўчасида жойлашган 40-уйни А.Х.га қайтариш ҳамда манфаатдор тарафларга етказилган моддий ва маънавий зарарларни ундириш бўйича фуқаролик тартибида судга даъво қўзғатиш ҳуқуқи борлигини тушунтириш ҳақидаги қисмини бекор қилиб, тарафларга низоли уй-жойни олди-сотди шартномасини бекор қилиш ва етказилган зарарларни ундириш масаласида фуқаролик судига мурожаат қилиш ҳуқуқи борлиги тушунтирилди.

4. Қонун талабларига мувофиқ тузилган битимларга асосланган фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажармаслик, ўзгалар мулкини эгаллашда ҳуқуққа хилофлилик белгиси бўлмаганлиги туфайли фирибгарлик деб баҳоланиши мумкин эмас.

Жиноят ишлари бўйича Қарши туман судининг 2017 йил 10 майдаги ҳукмига кўра, Т.С. ЖК 168-моддаси иккинчи қисмининг «в» банди билан ЖКнинг 57-моддаси қўлланилиб, энг кам ойлик иш ҳақининг 20 баравари миқдорида 2.604.800 сўм жарима жазосига, Т.Э. ЖК 168-моддаси иккинчи қисмининг «в» банди билан ЖКнинг 57-моддаси қўлланилиб, энг кам ойлик иш ҳақининг 15 баравари миқдорида 1.953.600 сўм жарима жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Қашқадарё вилоят суди апелляция инстанциясининг 2017 йил 11 июлдаги ажрими билан суд ҳукми ўзгаришсиз қолдирилган.

Иш материалларига кўра, Т.С. ва Э.Т. жабрланувчи А.Қ.дан деҳқончилик билан шуғулланишлари учун қарзга пул сўрашиб, эвазига Э.Т.га тегишли «Дамас» русумли автомашинани 42.700.000 сўмга баҳолаб, нотариал идора орқали унинг номига сотиш ҳуқуқи билан 3 йил муддатга ишончнома расмийлаштиришиб, Э.Т. А.Қ.дан 42.700.000 сўм пулни олган, ушбу пулни август ойининг охирида қайтара олмаса «Дамас» русумли автомашинани А.Қ.нинг номига расмийлаштирилишига розилиги ҳақида тилхат ёзиб, Э.Т., А.Қ. ва Т.С. имзолаган. Бироқ, улар 2016 йил сентябрь ойи кутилган ҳосилни ололмагач, А.Қ.дан олган 42.700.000 сўм пулни қайтара олмаслигини билдириб, унга келишувга кўра, «Дамас» русумли автомашинани олишни таклиф қилганда, жабрланувчи А.Қ. Т.С. ва Э.Т.га «Дамас» автомашинасини деҳқончилик фаолиятида фойдаланишгани сабабли эскирганлиги учун бозор баҳосини 30.000.000 сўмга ҳисоблаб, яна қўшимча равишда 12.700.000 сўм беришлари лозимлигини билдирган, бироқ улар ўзаро келиша олмаганликлари сабабли А.Қ. Э.Т., Т.С.нинг таклифига рози бўлмасдан икки ой ичида олган 42.700.000 сўм пулини қайтариб беришни талаб қилган, Э.Т. ва Т.С. ушбу талабни бажармаганлиги сабабли у ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга ариза билан мурожаат қилган.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 736-моддасида қарз олувчи томонидан қарз шартномасини бузиш оқибатлари белгиланган бўлиб, агар қонун ҳужжатларида ёки қарз шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, қарз олувчи қарз суммасини вақтида қайтармаган ҳолларда фоизлар тўланган бўлишидан қатъи назар, қарз қайтариб берилиши керак бўлган кундан бошлаб, то у қарз берувчига қайтариб берилган кунгача бу сумма юзасидан ушбу Кодекс 327-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган миқдорда фоизлар тўланиши кераклиги белгиланган.

Қайд этилган қонун талабларига кўра, Э.Т. А.Қ.дан 42.700.000 сўм пулни олганлиги ва ушбу пулни август ойининг охирида қайтара олмаса, «Дамас» русумли автомашинани А.Қ.нинг номига расмийлаштирилишига розилиги ҳақида ёзиб берган тилхати Э.Т., А.Қ. ва Т.С. томонидан имзоланган вақтдан бошлаб улар ўртасида қарз шартномаси ёзма равишда тузилганлигидан далолат беради, шунингдек Э.Т. ва Т.С.да қарз олувчи сифатида А.Қ.дан олган 42.700.000 сўм қарз суммасини шартномада назарда тутилган муддатда, 2016 йил август ойида қайтариш мажбуриятини вужудга келтирган.

Судланган Т.С. судда жияни Э.Т. билан бирга деҳқончилик билан шуғулланиш мақсадида Қашқадарё вилояти, Ғузор туманига боришгани, деҳқончилик ишларини юритиш учун пул зарур бўлганлиги учун 2016 йил август ойининг охирида қайтариш шарти билан қарзга пул бериб туришни сўрашганида, А.Қ. қарзга пул бериши учун гаровга автомашина қўйишларини айтгани, келишувга кўра Э.Т.га тегишли «Дамас» русумли автомашинани 42.700.000 сўмга ҳисоблаб, нотариал идора орқали А.Қ.ни номига сотиш ҳуқуқи билан 3 йил муддатга ишончнома расмийлаштириб беришиб, ундан 30.000.000 сўм олишгани, «Дамас» автомашинасидан деҳқончиликда фойдаланишгани, 2016 йил сентябрь ойига келиб кутилган ҳосилни олмаганликлари сабабли, А.Қ.га қарзга олган пулни фоизи билан ҳисобланган 42.700.000 сўмни қайтара олмасликларини айтиб, «Дамас» русумли автомашинани олишни таклиф қилишгани, А.Қ. уларнинг таклифига рози бўлмасдан 2 ой ичида пулни қайтариб беришни сўраганлиги ҳақида кўрсатув берган.

Бу ҳолатда Э.Т. ва Т.С.нинг ҳаракатларида жиноят аломатлари мавжуд бўлмай, балки фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар мавжудлиги кўринади.

Бундан ташқари, жиноят ишида тўпланган ва суд мажлисида текширилган ҳолатларга кўра Э.Т. ва Т.С.нинг А.Қ.ни мулкини ёки мулкка бўлган ҳуқуқини алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қонунга хилоф равишда ва текин қўлга киритишда ифодаланган ҳаракатларни содир этишдаги қасднинг мавжудлиги бирон-бир далил билан исботланмаган.

Чунки Э.Т. ва Т.С. А.Қ.дан қарз сифатида олган пул маблағларини қайтармаган тақдирда гаров тариқасида «Дамас» русумли автомашинани келгусида А.Қ.нинг номига расмийлаштириш ҳуқуқини берувчи нотариал тартибда расмийлаштирилган шартнома тузилган.

Ушбу шартнома ҳеч ким томонидан бекор қилинмаганлигининг ўзи ҳам Э.Т. ва Т.С. А.Қ. билан ўзаро қарз шартномасига асосланган фуқаролик ҳуқуқий муносабатга киришганлигини тўлиқ исботлайди. Э.Т. ва Т.С. кейинчалик шартнома шартларида белгиланган мажбуриятни бажармаганликлари А.Қ.ни ўз ҳуқуқларини амалга ошириш имкониятини чекламайди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2017 йил 11 октябрдаги «Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 35-сонли қарорининг 9-бандида қонун талабларига мувофиқ тузилган битимлар, шартномаларга асосланган фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажармаслик ҳам, бундай ҳолда ўзгалар мулкини эгаллашда ҳуқуққа хилофлилик белгиси бўлмаганлиги туфайли фирибгарлик деб баҳоланиши мумкин эмаслиги, чунки мулк битим, шартнома бўйича бир тарафдан иккинчи тарафга, жумладан тарафлар учун ўзаро моддий манфаатни назарда тутувчи муайян шартлар билан берилиши, агар битим, шартнома шартлари бажарилмаса, қонунга кўра (ФК 2, 9, 24-боблари, ФПК II бўлимининг 2-кичик бўлими, ХПК 15-боби) бузилган ҳуқуқ фақат фуқаролик ишлари бўйича суд ёки иқтисодий суд томонидан тикланиши мумкин бўлиб, уларда мажбуриятлар ижросини таъминлаш учун етарли ҳуқуқий воситалар мавжудлиги, шу муносабат билан, қонун талабларига мувофиқ тузилган фуқаролик-ҳуқуқий битим, шартнома бўйича жиноят белгилари мавжуд бўлмаган барча ҳолларда, низо фуқаролик, иқтисодий ишлар бўйича суд томонидан кўриб чиқилиши лозимлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Судлов ҳайъатининг ажрими билан Т.С. ва Э.Т.га нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилиниб, жиноят иши ЖПК 83-моддасининг 2-бандига мувофиқ уларнинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаганлиги учун тугатилган.

5. Фуқаролар мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилганлик учун жиноий жавобгарлик талон-торож миқдоридан қатъи назар келиб чиқади.

Жиноят ишлари бўйича Олтинкўл туман судининг 2017 йил 10 майдаги ҳукмига кўра Ў.К. ЖК 168-моддаси иккинчи қисмининг «б», «в» бандлари билан ЖКнинг 45-моддаси қўлланиб, 1 йил 6 ой раҳбарлик ва моддий-жавобгарлик лавозимларини эгаллаш ҳуқуқидан маҳрум қилиниб, иш ҳақининг 20 фоиз миқдорини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил ахлоқ тузатиш ишлари жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Андижон вилоят суди апелляция инстанциясининг 2017 йил 29 августдаги ажрими билан ҳукм бекор қилиниб, жиноят иши судланганларнинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаганлиги учун ЖПК 83-моддасининг 2-бандига асосан тугатилган.

Суд ҳукмига кўра Ў.К. бошқа шахслар билан олдиндан тил бириктириб, Олтинкўл туманида ташкил қилинган ноқонуний бозорга озиқ-овқат, кундалик эҳтиёж моллари, қорамол ва бошқа буюмларни сотиш мақсадида келган фуқароларга бозор шароитларини яхшилаш ва патта тўловлар учун деб, уларни алдаб, ҳар биридан 1.000 сўмдан 5.000 сўмгача пул йиғиб олиб, фирибгарлик йўли билан талон-торож қилганликда айбли деб топилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2017 йил 11 октябрдаги «Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 35-сонли қарорининг:

4-бандида фирибгарликда алдаш деганда, айбдор томонидан била туриб, ҳақиқатга тўғри келмайдиган ёлғон маълумотлар хабар қилиниши ёки иш ҳолати бўйича мулкдор, мулкнинг бошқа эгасига маълум қилиниши лозим бўлган ҳақиқий фактларни яшириш ёхуд бундай шахсларни янглиштиришга қаратилган қасддан содир этилган ҳаракатлар тушунилиши лозимлиги;

16-бандида қонунга кўра фуқаролар мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилганлик учун жиноий жавобгарлик талон-торож миқдоридан қатъий назар келиб чиқади. Айни пайтда, талон-торож миқдори энг кам ойлик иш ҳақи миқдорининг ўттиз бараваригача бўлган ҳар бир ҳолда суриштирув, тергов органлари ва судлар айбланувчи (судланувчи)нинг шахсига ва моддий зарар қопланишига оид маълумотларни инобатга олган ҳолда ЖК 65, 66, 70, 71-моддаларини қўллаш масаласини муҳокама этишлари шартлиги белгиланган.

Бироқ, иш бўйича қонун талаблари ва қайд этилган Олий суд Пленумининг қарори тушунтиришларига риоя қилинмай, суд ҳукмининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини тўла ҳажмда текширилмасдан жиноят иши ЖПК 83-моддасининг 2-бандига асосан тугатилиши ҳақида барвақт хулосага келинган.

Қонун мазмунига кўра, талон-торож қиймати энг кам ойлик иш ҳақи миқдорининг ўттиз бараваридан ошмаган бўлса-да, фуқаролар мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилганлик учун жиноий жавобгарлик талон-торож миқдоридан қатъи назар келиб чиқиши, яъни зарар суммаси аҳамиятга эга эмаслиги, бундай ҳолда ЖКнинг 36-моддасида кўрсатиб ўтилган кам аҳамиятли қилмиш эмас, балки фирибгарлик жиноятининг таркиби мавжудлиги апелляция инстанциясининг эътиборидан четда қолган.

Шунингдек, ушбу ҳолатда суриштирув, тергов органлари ва судлар айбланувчи (судланувчи)нинг шахсига ва моддий зарар қопланишига оид маълумотларни инобатга олган ҳолда жиноят ишини ЖКнинг 65 ва 66-моддаларига асосан тугатиш масаласини муҳокама этишлари шарт эди.

Жиноят иши бўйича дастлабки тергов даврида жабрланувчи тариқасида сўроқ қилинган Х.Э. «Ҳасан-Ҳусан маҳалласида ноқонуний ташкил этилган бозорда сабзавот маҳсулотлари билан савдо қилиши, Д.И., А.Ж., М.М. ва И.Н.нинг бозорни ободонлаштириш, қонунийлаштириш ҳақида берган ваъдаларига ишониб, уларга ҳар бозор 5.000 сўмдан пул бергани» ҳақида, Х.Э. «ноқонуний ташкил этилган бозорда ун савдоси билан шуғулланганлиги, Д.И., А.Ж., М.М. ва И.Н. ундан ҳар бозорда жой ҳақи, яъни «патта тўлови учун» ва «бозорни қонунийлаштирамиз» деб, 1.500 сўмдан пул олишгани» ҳақида, А.Қ. ноқонуний ташкил этилган бозорда судланувчилар Д.И., А.Ж., М.М. ва И.Н.га жой ҳақи ва бозорни кейинчалик қонунийлаштириш учун деб, 1.000 сўмдан тўловларни амалга ошириб келганлиги ҳақида ва З.У. Д.И., А.Ж., М.М. ва И.Н.га бозор шароитларини яхшилаш, ободонлаштириш ва қонунийлаштириш учун деб, 1.000 сўмдан пул бергани ҳақида кўрсатувлар беришган.

Шунингдек, Д.Т. дастлабки тергов даврида Ў.К. билан маслаҳатлашиб, Д.И., А.Ж., М.М. ва И.Н.га Ҳасан-Ҳусан маҳалласидаги бозорга савдо қилиш учун келган фуқаролардан патта тўловлари ва тозалов ишлари учун деб, пул йиғиш ҳақида кўрсатма берганлигини баён этган.

Шунингдек, бозорлар фаолиятини мувофиқлаштириш ва уларни бир меъёрда фаолият кўрсатишини назорат қилиш давлат солиқ идораларига юклатилган бўлсада, дастлабки тергов ва суд томонидан ҳолат аниқлангунга қадар нима сабабдан солиқ ходимлари томонидан бу ноқонуний бозорнинг фаолияти юзасидан тегишли чоралар кўрилмаганлигига аниқлик киритилмаган ва давлат солиқ хизмати органи ходимларининг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо берилмаган.

Бу ҳолатларга апелляция инстанцияси суди етарли баҳо бермасдан, фақатгина айрим жабрланувчиларнинг «пулларни ўз хоҳишимиз билан берганмиз» деган мазмундаги аризаларига асосан судланувчиларнинг ҳаракатларини кам аҳамиятли қилмиш деб ҳисоблаб, ЖПК 83-моддасининг 2-бандига асосан тугатиш ҳақида барвақт хулосага келган.

Шу сабабли судлов ҳайъатининг ажрими билан Ў.К. ва бошқаларга нисбатан чиқарилган апелляция инстанцияси судининг ажрими бекор қилиниб, иш янгитдан апелляция инстанцияси судида кўриш учун юборилган.

6. Унча оғир бўлмаган жиноят содир этилган кундан бошлаб беш йил ўтиб кетган бўлса, шахс жиноий жавобгарликдан озод қилинади.

Жиноят ишлари бўйича Жомбой туман судининг 2017 йил 10 майдаги ҳукмига кўра Ж.Х. ЖК 168-моддаси иккинчи қисмининг «б» банди билан энг кам ойлик иш ҳақининг 200 баравари миқдорида 11.440.000 сўм жарима жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят суди кассация инстанциясининг 2017 йил 3 августдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суд ҳукмига кўра, Ж.Х. Р.З.нинг уйига келиб, унга тегишли бўлган баҳоси 400.000 сўм бўлган бир дона бетон симёғочнинг ўрнига ўзига ўхшайдиган симёғочни ёки пулини беришини айтиб, унинг ишончига кириб, уни алдаб, фирибгарлик йўли билан баҳоси 400.000 сўм бўлган бир дона бетон симёғочни қўлга киритиб, ўз эҳтиёжларига ишлатганликда, фуқароларга якка тартибда тадбиркорлик билан шуғулланиш учун ер ажратиб бериш ваколатига эга бўлмаса-да, 2011 йил август ойларида А.Ж.га Пулимуғоб маҳалла ҳудудида жойлашган 6 сотих ер майдонини маҳалла ҳисобида эканлигини айтиб, уни алдаб, такроран фирибгарлик йўли билан 6.000.000 сўм пулни қўлга киритганликда айбли деб топилган.

ЖКнинг 15-моддасига кўра, Ж.Х. томонидан содир этилган ЖК 168-моддаси иккинчи қисмининг «б» бандида назарда тутилган жиноят унча оғир бўлмаган жиноятлар тоифасига киради.

ЖК 64-моддаси биринчи қисмининг «б» бандида унча оғир бўлмаган жиноят содир этилган кундан бошлаб беш йил ўтиб кетган бўлса, шахс жавобгарликдан озод қилиниши белгиланган.

Биринчи инстанция суди томонидан жиноят ишини кўришда қонуннинг бу талабига риоя қилинмаган.

Ж.Х. томонидан жиноят 2011 йил август ойида содир этилган бўлиб, суд томонидан ҳукм 2017 йил 10 май куни, яъни жиноят содир этилган кундан бошлаб 5 йил 9 ой ўтиб кетгандан сўнг чиқарилган.

Апелляция инстанцияси суди ишни кўришда ушбу ҳолатларга эътибор бермаган.

Ж.Х.ни жавобгарликка тортиш муддати ўтиб кетганлиги туфайли, жиноят иши ЖПК 84-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига мувофиқ тугатилиши керак. Бироқ, иш ҳужжатларидан кўринишича, Ж.Х. дастлабки тергов ва суд давомида айбига иқрор бўлмаган. Бундай ҳолатда ЖПК 84-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, Ж.Х.га нисбатан айблов ҳукми жазо тайинланмасдан чиқарилиши лозим.

Шу сабабли судлов ҳайъатининг ажрими билан суд қарорларининг Ж.Х.га нисбатан жазо тайинлаш қисми бекор қилинган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг «Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида» 2018 йил 27 июлдаги РС-44-18-сонли қарорининг 2-банди ижросини таъминлаш мақсадида фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати (бундан буён матнда судлов ҳайъати деб юритилади) томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори тайёрланди.

Судлов ҳайъати томонидан ўтган даврда Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Ҳисобот даврида вилоят судларининг апелляция инстанциясида 5925 та, кассация инстанциясида 7368 та фуқаролик иши кўрилган. Апелляция инстанциясида туманлараро судларида чиқарилган ҳал қилув қарорларининг 694 (1036) таси ёки 0,4 фоизи, кассация инстанциясида 965 (1419) та ёки 0,6 фоиз ишлар бўйича жами 1659 та ҳал қилув қарори бекор қилинган.

Апелляция ва кассация инстанциясида биринчи инстанция суди қарорларининг бекор қилиниши Тошкент шаҳрида 380 та, Тошкент вилоятида 244 та, Сурхондарё вилоятида 189 та, Қашқадарё вилоятида 163 та, Фарғона вилоятида 168 та, Самарқанд вилоятида 154 тани ташкил этган.

Вилоят судлари апелляция ва кассация инстанциялари ваколатидан тўғри фойдаланиш, ўз вақтида суд хатоликларини тўғрилаш ўрнига, айрим ҳолларда ўзлари қўпол хатоликка йўл қўйиб, мазмунан тўғри бўлган суд қарорларининг бекор қилинишига йўл қўйган ҳолатлар мавжуд.

Хусусан, Олий судда назорат тартибида бекор қилинган жами 158 та апелляция ва 124 та кассация инстанцияси судлари ажримларидан 94 та иш бўйича биринчи инстанция суди қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Бу кўрсаткич Қашқадарё вилоятида 18 та, Хоразм вилоятида 13 та, Самарқанд вилоятида 12 та, Фарғона вилоятида 11 та ва Тошкент шаҳрида 12 тани ташкил этган.

Ҳисобот даврида назорат инстанциясида 322 та иш бўйича туманлараро судлари қарорлари бекор қилинган. Шундан 211 таси ёки 78 фоизи бўйича янги ҳал қилув қарорлари чиқарилган, 71 таси ёки 22 фоизи бўйича тарафларни жалб қилиш лозимлиги сабабли ишлар янгидан кўриш учун юборилган.

Судлов ҳайъатида кўрилган ишлар бўйича қуйи судлар томонидан ишни кўришда йўл қўйилган қўпол қонун бузилиши ҳолатлари юзасидан 23 та хусусий ажрим чиқарилган.

Туманлараро судларининг барча суд инстанцияларида кўрилган ишлар бўйича жами 1 986 та ёки 1,2 фоиз суд қарорлари бекор қилинган.

Айниқса, Тошкент шаҳар судларининг 380 та, Тошкент вилоят судларининг 244 та, Сурхондарё вилоят судларининг 189 та ва Фарғона вилоят судларининг 168 та ва Қашқадарё вилоят судларининг 163 та суд қарори бекор қилинган.

Бекор қилинган суд қарорларининг таҳлили шуни кўрсатадики, судлар томонидан мерос, битимлар, уй-жой, меҳнат, ер ва зарар ундириш билан боғлиқ низолар билан боғлиқ фуқаролик ишларини кўришда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини бузиш ёки нотўғри қўллаш натижасида хато-камчиликларга йўл қўйилмоқда.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда амалдаги қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

1. Ўн ёшга тўлган фарзандларнинг ким билан яшаш ҳақидаги фикри эътиборга олинмаганлиги ва тегишли экспертиза тайинланмаганлиги суд қарорларини бекор бўлишга асос бўлади.

Н. Исламова жавобгар А. Исламовга нисбатан судга даъво билан мурожаат қилиб, уч нафар вояга етмаган фарзандларини яшаш жойини белгилаш ҳамда уларнинг моддий таъминоти учун алимент ундиришни сўраган.

Туманлараро судининг 2018 йил 5 сентябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво қисман қаноатлантирилиб, 2007 йилда туғилган Анвархўжа, 2009 йилда туғилган Асилахон ҳамда 2011 йилда туғилган Акбархўжа онаси Н. Исламовага олиб берилиб, уларнинг моддий таъминоти учун А. Исламовнинг ҳар ойлик иш ҳақи ва бошқа турдаги даромадларининг ½ қисми миқдорида фарзандлари вояга етгунга қадар алимент ундириш белгиланган.

Апелляция инстанциясининг 2018 йил 9 октябрдаги ажрими билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 23 октябрдаги ажрими билан қуйидаги асосларга кўра суд қарорлари бекор қилиниб, даъвони рад қилиш ҳақида янги қарор чиқарилган.

Аниқланишича, Н. Исламова ва А. Исламов 2006 йил 14 июнда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурганлар. Биргаликдаги турмушидан тўрт нафар, яъни 2007 йилда туғилган Анвархўжа, 2009 йилда туғилган Асилахон, 2011 йилда туғилган Акбархўжа ва 2017 йилда туғилган Нодирхўжа исмли фарзандлари бор.

Улар оилавий келишмовчилик сабабли 2018 йил февралдан бошлаб алоҳида яшаб келган. Судга мурожаат қилгунга қадар 2007 йилда туғилган Анвархўжа, 2009 йилда туғилган Асилахон ҳамда 2011 йилда туғилган Акбархўжа отаси А. Исламов билан, 2017 йилда туғилган Нодирхўжа эса, Н. Исламова билан алоҳида уй-жойда яшаган.

Судлар даъвони қаноатлантиришда болаларга кўпроқ она тарбияси ва меҳри аҳамиятли эканлиги, болалар фақат сўнгги етти ой давомида ота тарбиясида эканлиги, бу ҳолатда отанинг таъсири остида болаларда унинг тарбиясида қолиш истаги шаклланганлигига асосланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги «Болалар тарбияси билан боғлиқ бўлган низоларни ҳал қилишда судлар томонидан қонунларни қўллаш амалиёти тўғрисида»ги 23-сонли қарорининг 3-бандига кўра, суд 10 ёшга тўлган боланинг ота-онасининг қайси бири билан яшаш истаги борлигини ҳам эътиборга олиши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 68-моддасига асосан оилада боланинг манфаатларига тааллуқли ҳар қандай масала ҳал қилинаётганда бола ўз фикрини ифода қилишга, шунингдек ҳар қандай суд муҳокамаси ёки маъмурий муҳокама даврида сўзлашга ҳақлидир.

Судлов ҳайъати суд мажлисида 10 ёшга тўлган Анвархўжа ва Асилахон отаси билан яшаш истагини билдирган.

Шунингдек, судлов ҳайъатига тақдим этилган суд психологик экспертизасининг хулосасида:

- 2007 йилда туғилган Анвархўжа, 2009 йилда туғилган Асилахон, 2011 йилда туғилган Акбархўжанинг онасига бўлган муносабати бетараф бўлиб, руҳий боғланиш мавжуд эмаслиги, уларнинг отасига бўлган муносабати ижобий бўлиб, тадқиқот даврида аниқланган ҳолатлар ва ота-онанинг индивидуал-психологик хусусиятидан келиб чиқиб, болаларнинг онасига бўлган муносабати отанинг таъсири остида юзага келмаганлиги;

- отанинг болаларига нисбатан муносабати юқори рефлексли ҳиссиётга эга бўлиб, она болалари билан ҳиссий яқинлиги камлиги билан боғлиқ. Эксперт кузатувида, она юзага келган вазиятдан фойдаланган ҳолда молиявий кўринишдаги масала ечими билан машғул;

- вояга етмаганлар Анвархўжа, Асилахон ва Акбархўжанинг укаси Нодирхўжа билан руҳий боғлиқлик мавжуд ва укасини ўзлари билан бирга яшашларини истайди;

- болаларнинг яшаш жойини ўзгартириш уларнинг руҳий ҳолатига таъсир ўтказиб, болаларда руҳий зўриқиш келиб чиқишига (стресс) олиб келади, бу эса уларнинг соғлиғига, шахснинг ривожланиши ва қадриятлар шаклланиши, ижтимоий мослашувига салбий таъсир кўрсатиши хулоса қилинган.

Шунга қарамасдан, судлар болалар манфаатига зид ҳолатда даъвони қаноатлантириш ҳақида асосиз хулосага келган.

2. Мулкдор бўлмаган, лекин кўчмас мол-мулкка ўн беш йил давомида ёки бошқа мол-мулкка беш йил давомида ўзиники каби ҳалол, ошкора ва узлуксиз эгалик қилган шахс бу мол-мулкка мулк ҳуқуқини олади.

Н. Ахманова жавобгар В. Шеровга нисбатан судга даъво билан мурожаат қилиб, 39-уй, 53-хонадонга нисбатан эгалик ҳуқуқини белгилашни сўраган.

Туманлараро судининг 2018 йил 23 апрелдаги ҳал қилув қарори билан Н. Ахманованинг даъвоси қаноатлантирилиб, 39-уй, 53-хонадонга нисбатан эгалик ҳуқуқи белгиланиб, Н. Ахмановадан 843.230 сўм давлат божи ундириш белгиланган.

Вилоят суди кассация инстанциясининг 2019 йил 15 мартдаги ажрими билан суднинг ҳал қилув қарори бекор қилиниб, даъвони рад қилиш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 28 ноябрдаги ажрими билан кассация инстанциясининг ажрими бекор қилиниб, туманлараро судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, шаҳарнинг Нодирабегим кўчасида жойлашган 39-уй, 53-хонадон 1992 йил 24 сентябрда нотариал тасдиқланган олди-сотди шартномасига кўра В. Шеровга тегишли бўлган.

Н. Ахманова шаҳарнинг Нодирабегим кўчасида жойлашган 39-уй, 53-хонадонни 1992 йил 20 декабрда оғзаки келишув асосида В. Шеровдан сотиб олиб, турмуш ўртоғи М.Вохидов ва оила аъзолари билан бирга яшаб келишган.

Н. Ахманова 2014 йил 20 августда, турмуш ўртоғи М. Вохидов 2008 йил 25 апрелда низоли хонадонга доимий рўйхатга қўйилган.

Биринчи инстанция суди иш ҳолатларига баҳо бериб, хонадон қонунда белгиланган муддат давомида эгаллаб келинганлиги мақбул далиллар билан тасдиқланишини асос қилиб, даъвони қаноатлантириш ҳақида хулосага келган.

Кассация инстанцияси хонадон юзасидан олди-сотдини ўзида ифодалаган тилхат сохталаштирилганлиги ва бу ҳалол эгаллаб келинганлигини инкор этишини асос қилиб, ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъвони рад қилган.

Аниқланишича, МФЙ 2013 йил 21 июндаги ҳамда 2018 йил 29 мартдаги далолатномаларга кўра, эр-хотин Н.Ахманова ва М.Вохидов ушбу хонадонда 1993 йилдан буён оила аъзолари билан яшаб, коммунал ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаб келган.

Ушбу ҳолатни судлов ҳайъатида гувоҳ сифатида сўралган қўшнилар ҳамда МФЙ раиси ҳам тасдиқлашган, шунингдек даъвогар низоли уй-жой учун коммунал, солиқ ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаб келаётганлиги ҳақидаги ҳужжатларни судларга тақдим қилган.

Бундан ташқари, ИИБнинг 2013 йил 28 августдаги 27/62-19857-сонли хатида, жавобгар В. Шеров жиноят содир этганлиги бўйича қидирувда эмаслиги, ДНИнинг 2018 йил 12 апрелдаги 2-488-сонли хатида, низоли уй-жой юзасидан мерос иши очилмаганлиги қайд этилган.

Судлов ҳайъатига тақдим этилган Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари, геодезия, картография ва давлат кадастри бўйича Давлат қўмитасининг 2019 йил 13 ноябрдаги № 1/2-1546-сонли хатига кўра, Н. Ахманова ва М. Вохидов номига шаҳар ва вилоят ҳудудида уй-жой расмийлаштирилмаган.

Туманлараро судининг 2009 йил 21 декабрдаги ҳал қилув қарорига кўра, М. Вохидовнинг жавобгарлар В. Шеров ва туман ҳокимиятига нисбатан низоли уй-жой бўйича олди-сотди битимини ҳақиқий деб топиш ҳақидаги даъво талаби рад қилинган.

Ушбу даъво талабига асос сифатида келтирилган тилхат қалбакилаштирилганлиги боис М. Вохидовга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 228-моддаси билан қўзғатилган жиноят иши суднинг 2009 йил 6 ноябрдаги ажрими билан амнистия актига асосан тугатилган.

Кассация инстанцияси суди ушбу суд ажрими билан уй-жойнинг ҳалол эгаллаб келинганлиги инкор этилишини асос қилган.

Бироқ, кассация инстанцияси жиноят ишлари бўйича суднинг ажрими даъвогар Н. Ахмановага эмас, балки М. Вохидовга тегишли эканлигини инобатга олмаган.

Бунда биринчи инстанция суди қонун талаблари ва аниқланган иш ҳолатларидан келиб чиқиб, низоли уй-жойга нисбатан эгалик ҳуқуқини белгилашга асос бўлувчи қонунда назарда тутилган барча ҳолатлар мавжудлиги, яъни даъвогар низоли уй-жойда узоқ вақтдан буён узлуксиз яшаб келаётганлиги, мазкур уй-жойни ҳалол ва ошкора йўл билан эгаллаб келганлиги, мулкка ўзиники каби муносабатда бўлиб келаётганлигини инобатга олиб, даъвони қаноатлантириш ҳақида хулосага келган бўлса-да, кассация инстанцияси ушбу ҳолатларни эътиборга олмасдан, даъвони рад қилиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

3. Кадастр ҳужжатидаги қайд этилган фактлар инобатга олинмаганлиги боис суд қарорлари бекор қилинди.

М. Баратов судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, туманнинг Сармич МФЙдаги уй-жойни марҳум онасининг улушига ўзини, акаси Ж. Баратов ва отаси Х. Баратовни меросхўр деб топиб, улушини ажратиб беришни сўраган.

Туманлараро судининг 2018 йил 26 сентябрдаги ҳал қилув қарорига кўра, даъво қаноатлантирилиб, туманнинг Сармич МФЙда жойлашган Х. Баратовга тегишли бўлган уй-жой марҳума А. Баратов ва Х. Баратовнинг умумий мулки деб топилиб, М. Баратов уй-жойнинг ½ қисмига меросхўр деб топилган ва уй-жойни ушбу қисми натура шаклда ажратиб берилган.

Вилоят суди апелляция инстанциясининг 2018 йил 27 ноябрдаги ажрими билан суд қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 24 декабрдаги ажрими билан қуйидаги асосларга кўра суд қарорлари бекор қилиниб, даъвони рад қилиш ҳақида янги қарор чиқарилган.

Аниқланишича, А. Баратова Х. Баратов билан 1979 йил 27 январда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурган. Биргаликдаги турмушларидан икки нафар, яъни 1981 йилда туғилган Ж. Баратов ва 1984 йилда туғилган М. Баратова исмли фарзандлари туғилган.

А. Баратова 1987 йилда вафот этган.

Х. Баратов 1988 йилда М.Норкулова билан қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурган ва ундан 2 нафар фарзандли бўлган.

Туманнинг Сармич МФЙда жойлашган уй-жойга туман ҳокимининг 2016 йил 10 августдаги 2047Қ-сонли қарори билан Х.Баратовнинг эгалик ҳуқуқи белгиланган ва давлат рўйхатидан ўтказилган.

Судлар низоли уй-жойлар А. Баратова ва Х. Баратовнинг турмушлари даврида қурилган деб ҳисоблаб, уй-жойни умумий мулк деб топган.

Бироқ, судлар 2018 йил 12 ноябрдаги туман ер тузиш ва кўчмас мулк кадастри давлат корхонаси томонидан берилган Х. Баратовга тегишли уй-жойга 2016 йилда кадастр ҳужжати тайёрланиб, туман ҳокимининг 2016 йил 10 августдаги 2047Қ-сонли қарорига асосан 2016 йил 11 августда давлат рўйхатига олинганлиги, ҳужжатга асосан 0001-литер уй-жой майдони 85,5 м2 қисми 1983 йилда, 0002-литер уй-жой майдони 55,58 м2 қисми 2008 йилда қурилганлиги, қолган ёрдамчи иморатлар 1989, 2009, 2012 йилларда қурилганлиги ҳақидаги маълумотномани инобатга олмаган.

Манфаатдор шахс М. Норкулова суд мажлисидаги тушунтиришларида низоли уй-жойга келин бўлиб тушганлигини, ўша вақтларда икки хона ва битта даҳлиз бўлганлиги, кейинчалик қўшимча қурилишлар қилишганлигини, уй-жойнинг иккита хонасини қайтадан таъмирлаганликларини, уй-жойдан 30 йилдан бери фойдаланиб келаётганлигини, уй-жойда унинг ҳам ҳиссаси борлигини баён қилган.

«Давлат кадастрлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 13-моддасига биноан, кадастр объектларига бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш юридик ва жисмоний шахсларнинг кадастр объектларига бўлган ҳуқуқлари давлат томонидан эътироф этилиши ва тасдиқланишининг юридик ҳужжати ҳисобланади.

Аммо, судлар қайд этилган қонун талаби ва иш ҳолатларини эътиборга олмасдан даъвони асоссиз равишда қаноатлантирган.

4. Касаба уюшмаси раёсати иш берувчининг ташаббусига кўра, ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик бериш ёки бермаслик масалани ҳал қилишга ваколатли эмаслиги боис суд қарори бекор қилинди.

А. Нозимов жавобгар институтга нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, унда институт ректорининг буйруғини ғайриқонуний деб топиб, уни бекор қилиш ва ишга тиклаш, мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ҳамда маънавий зарарни ундириш сўраган.

Туманлараро судининг 2018 йил 10 майдаги ҳал қилув қарори билан А. Нозимовнинг даъво талаблари қаноатлантирилиб, буйруқ бекор қилинган ва А. Нозимов лавозимига ишга тикланган, институтдан А. Нозимовнинг фойдасига мажбурий прогул вақти учун иш ҳақи ва маънавий зарар ундириш белгиланган.

Вилоят суди апелляция инстанциясининг 2019 йил 18 июндаги ажрими билан ҳал қилув қарори бекор қилиниб, даъвони рад қилиш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 18 декабрдаги ажрими билан апелляция инстанциясининг ажрими бекор қилиниб, туманлараро судининг ҳал қилув қарорини ишга тиклаш қисми ўзгаришсиз қолдирилган ҳамда мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ва маънавий зарар ундиришга оид қисмлари ўзгартирилган.

Аниқланишича, А. Нозимов 2016 йилдан бошлаб меҳнат шартномаси асосида институт қошидаги «Қайта тайёрлаш ва малака ошириш маркази» директори лавозимида ишлаб келиб, институтнинг 2018 йил 23 мартдаги буйруғи билан меҳнат шартномаси Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 100-моддаси иккинчи қисмининг 7-бандига асосан бекор қилинган.

Буйруққа Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 100-моддаси иккинчи қисмининг 7-банди, огоҳлантириш хати ҳамда институт бирлашган касаба уюшмаси қўмитаси раёсатининг 2018 йил 15 мартдаги 1-4 «О»-сонли йиғилиш қарори асос қилиб кўрсатилган.

А. Нозимов меҳнат шартномасини бекор қилишда меҳнат қонунчилиги бузилганлиги, хусусан касаба уюшма қўмитасининг розилиги олинмаганлиги, унга йиғилиш ўтказиладиган сана ва жой ҳақида олдиндан ёзма равишда хабардор қилинмаганлигини важ қилган.

Биринчи инстанция суди даъвони қаноатлантиришда иш берувчи томонидан даъвогар билан тузилган меҳнат шартномаси Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 102-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган ҳолатлар асосида бекор қилинмаганлигига асосланган.

Вилоят суди апелляция инстанцияси даъвогар А. Нозимов меҳнат шартномаси бекор қилиниши ҳақида огоҳлантирилганлигини ҳамда касаба уюшмаси қўмитаси йиғилишида иштирок этганлигини асос қилиб, суд қарорини бекор қилиш ва даъвогарнинг даъво талабларини рад қилиш ҳақида хулосага келган.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 101-моддасининг биринчи қисмида башарти жамоа келишуви ёки жамоа шартномасида меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш учун касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимлар бошқа вакиллик органининг олдиндан розилигини олиш назарда тутилган бўлса-да, шартномани бундай розиликни олмай бекор қилишга йўл қўйилмаслиги кўрсатилган.

Институт бирлашган касаба уюшма қўмитаси раёсатининг 2018 йил 15 мартдаги 1-4 «О»-сонли қарори билан А. Нозимов билан меҳнат шартномаси бекор қилишга розилик берилган бўлса-да, аммо институтнинг 2017 ― 2020 йиллар учун тузилган жамоа шартномасининг 3.4-бандида меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиниши фақатгина касаба уюшма қўмитасининг олдиндан розилигини олиб амалга оширилиши кўрсатилган.

Шунингдек, Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси Кенгаши Раёсатининг 2013 йил 26 январдаги 9-15-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси тизимидаги бошланғич касаба уюшмаси ташкилоти тўғрисидаги намунавий Низомнинг 9.2-бандида бошланғич ташкилот касаба уюшмаси қўмитасининг ваколатларида, жамоа шартномасида назарда тутилган ҳолларда иш берувчининг ташаббусига кўра, ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик бериш ёки бермаслик масалани ҳал қилиши қайд этилган.

Судларга даъвогар билан тузилган меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилишда жавобгар вакиллари юқоридаги Низомнинг 9.4-бандида Раёсат сайланган касаба уюшма қўмитаси ўзининг айрим шу жумладан меҳнат шартномасини бекор қилишга розилик бериш ваколати ҳам Раёсатга берилганлигини, касаба уюшмасининг айнан қандай ваколатларни раёсатга берганлиги институт бошланғич касаба уюшмаси қўмитаси йиғилиши баённомасида кўрсатилганлигини баён қилиб, 2017 йил 3 апрелдаги баённомани тақдим этган.

Бироқ, судлов ҳайъати иш берувчининг ташаббуси билан меҳнат шартномасини бекор қилишда касаба уюшмасининг розилиги олиниши қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилганлиги, ушбу ҳолатда касаба уюшмасининг қонунда назарда тутилган ваколатни касаба уюшмаси қўмитаси йиғилиши баённомаси асосида раёсатга бериши қонун талабига зид деган хулосага келган.

Бундан ташқари, судлов ҳайъати томонидан бундай хулосага келишда, А. Нозимов билан тузилган меҳнат шартномаси иш берувчининг 2018 йил 23 мартдаги 66-ш-сонли буйруғи билан бекор қилинган ва бирлашган касаба уюшма қўмитаси раёсатининг 2018 йил 15 мартдаги 1-4 «О»-сонли қарори билан розилик берилган бўлса-да, ушбу қарор 2018 йил 30 мартда, яъни, меҳнат шартномаси бекор қилингандан кейин, институт бошланғич касаба уюшмаси қўмитаси йиғилиш қарори билан қайтадан тасдиқланганлигини инобатга олган.

Апелляция инстанцияси қайд этилган меҳнат қонунчилиги талаблари ва иш ҳолатларини эътибордан четда қолдириб, даъвони асоссиз равишда рад қилган.

5. Корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, жамоат бирлашмаларининг маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан юзага келмайдиган қарорлари ҳамда улар мансабдор шахсларининг шундай ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар фуқаролик ишлари бўйича судга тааллуқли.

Ш. Барноев мансабдор шахс Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси ва вилоят божхона бошқармасига нисбатан судга шикоят билан мурожаат қилиб, Республика Давлат божхона қўмитасининг 2012 йил 2 октябрдаги хизмат текшируви ўтказишдаги хатти-ҳаракатларини қонунга хилоф деб ҳисоблаш ва хизмат текшируви хулосасини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Туманлараро судининг 2019 йил 9 октябрдаги ажрими билан ариза иш юритишдан тугатилган ва Ш. Барноевга Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасига мурожаат этиши, мурожаатига нисбатан берилган жавобдан норози бўлган тақдирда тегишли тартибда маъмурий судга шикоят бериш ҳуқуқи тушунтирилган.

Апелляция инстанцияси судининг 2019 йил 29 октябрдаги ажрими билан биринчи инстанция судининг ажрими ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 25 декабрдаги ажрими билан бўйича суд ажримлари бекор қилиниб, иш янгидан кўриш учун биринчи инстанция судига юборилган.

Аниқланишича, аризачи Ш. Барноев вилоят божхона бошқармасида инспектор лавозимида ишлаб келиб, Республика Давлат божхона қўмитаси раисининг 2006 йил 4 декабрдаги 365 ш/т-сонли буйруғига асосан Ш. Барноев Ўзбекистон Республикаси Божхона органлари интизомий Уставининг 16-банди «ж» кичик бандига мувофиқ эгаллаб турган лавозимидан озод қилинган.

Ш. Барноев ишдан бўшатилганлиги ва меҳнат дафтарчаси ўз вақтида берилмаганлигидан норози бўлиб юборган шикояти юзасидан Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратурасининг 2012 йил 27 сентябрдаги хатига асосан Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси томонидан хизмат текшируви ўтказилган ва 2012 йил 2 октябрда хулоса тасдиқланган.

Хизмат текшируви хулосасида вилоят давлат божхона бошқармаси кадрлар бўлими масъул ходимлари Я.Ш ва Н.М томонидан Ш. Барноев ишдан бўшатилганидан кейин унга меҳнат дафтарчаси ўз вақтида берилмаган ва «Меҳнат дафтарчаларини юритиш тартиби тўғрисида»ги Йўриқнома талаблари бузилганлиги аниқланган.

Ш. Барноев шикоятида хизмат текшируви ўтказишдаги хатти-ҳаракатларни қонунга хилоф ва хизмат текшируви хулосасини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Судлар ушбу талаб меҳнат низоси эмаслиги ва низо маъмурий судга тегишли эканлигини асос қилиб, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси 124-моддасининг 1-бандига асосан иш юритишни тугатган.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 3-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига мувофиқ ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқларини, эркинликларини ва қонуний манфаатларини суд орқали ҳимоя қилиш кафолатланади.

Судлов ҳайъати томонидан аниқланишича, вилоят маъмурий суди кассация инстанциясининг 2018 йил 22 декабрдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган туман маъмурий судининг 2018 йил 2 ноябрдаги ажрими билан Ш. Барноевнинг шикоятини қабул қилиш рад этилиб, унга фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилган.

Судлар ишни кўргунга қадар (2018 йил 11 октябрда) амалга киритилган Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси 26-моддаси биринчи қисмининг 6-бандига биноан, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, жамоат бирлашмаларининг маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатларидан юзага келмайдиган қарорлари ҳамда улар мансабдор шахсларининг шундай ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар фуқаролик ишлари бўйича судга таааллуқли эканлиги белгиланган.

Аммо, ушбу шикоятдаги талабларда мансабдор шахсларнинг ғайриқонуний хатти-ҳаракатлари ва қарорлари оқибатида бузилган меҳнатга оид ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда тиклашдан иборат эканлиги суднинг эътиборидан четда қолган.

6. Турар-жойда доимий яшаб, рўйхатда турган шахс уйдан кўчирилганлиги сабабли суд қарорлари бекор қилинди.

Даъвогар Т. Қосимов жавобгар И. Ибрагимовага нисбатан уй-жойдан мажбурий тартибда чиқариш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

И. Ибрагимова Т. Қосимов ва Қашқадарё вилоят давлат мулкини бошқариш ва хусусийлаштириш ҳудудий бошқармасига нисбатан Т. Қосимов номига 1993 йил 15 февралда берилган 800-сонли хусусийлаштириш ордерини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақида қарши даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Қашқадарё вилоят суди апелляция инстанциясининг 2019 йил 16 майдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган Касби туманлараро судининг 2019 йил 19 мартдаги ҳал қилув қарорига кўра, даъвогарнинг даъво талаби қаноатлантирилган.

Унга кўра, И. Ибрагимовани оила аъзолари билан ҳамда манфаатдор шахслар А. Ибрагимов, Д. Хасанова ва Р. Рустамовни Миришкор тумани, Ўзбекистон кўчаси, 11-уй, 15-хонадондан мажбурий тартибда чиқариш белгиланган. Қарши даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган. И. Ибрагимовадан Т. Қосимовнинг фойдасига 419.650 сўм суд харажатини ундириш белгиланган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 26 ноябрдаги ажрими билан суд қарорларининг И. Ибрагимовани оила аъзолари ва мол-мулклари билан уйдан чиқариш ҳамда Т. Қосимовнинг фойдасига 419.650 сўм суд ҳаражатларини ундириш қисмлари бекор қилинган ва шу қисми бўйича даъвогар Т. Қосимовнинг жавобгар И. Ибрагимовага нисбатан уй-жойдан оила аъзолари ва мол-мулклари билан мажбурий тартибда чиқариш ҳақидаги даъво аризасини қаноатлантириш рад қилинган. Суд қарорларининг қарши даъвони рад этиш қисми ўзгаришсиз қолдирилсин.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, Қашқадарё вилояти давлат мулкини бошқариш ва хусусийлаштириш ҳудудий бошқармасининг 1993 йил 15 февралдаги 800-сонли давлат ордерига кўра, Ўзбекистон кўчаси, 11-уй, 15-хонадон Т. Қосимовнинг номига хусусийлаштирилган.

Қашқадарё вилоят давлат мулкини бошқариш ва хусусийлаштириш ҳудудий бошқармасининг 1993 йил 8 июндаги 18821-сонли давлат ордерига кўра, Ўзбекистон кўчаси, 11-уй, 15-хонадон И. Ибрагимованинг номига хусусийлаштирилган.

Шунингдек, 1993 йил 8 июнда И. Ибрагимованинг номига берилган 18821-сонли давлат ордери Қашқадарё вилоят давлат мулкини бошқариш ва хусусийлаштириш ҳудудий бошқармаси бошлиғининг 1993 йил 19 июндаги 175-сонли буйруғи билан бекор қилинган.

Қуйи судлар даъво муддатини қўллаб, қарши даъвони рад қилиш ҳақида тўғри хулосага келган бўлса-да, бироқ, судда И. Ибрагимова низоли уйда 1998 йилдан буён рўйхатда туриб яшаб келаётганлиги аниқланганлигини эътибордан четда қолдириб, уй Т. Қосимовга тегишли эканлиги ва унга берилган ордер ҳақиқий эмас деб топилмаганлигига асосланиб, И. Ибрагимовани оила аъзолари ва мол-мулклари билан биргаликда уйдан чиқариш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Бу билан қуйи судлар иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ аниқланмаган ва моддий ҳуқуқ нормасини нотўғри қўллаган (Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 375-моддаси).

Судлов ҳайъати уйдан кўчириш ҳақидаги даъво талабини рад этишда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 172-моддаси мулкдорнинг ўз ҳуқуқларини амалга ошириши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шартлиги, Ўзбекистон Республикаси Уй-жой кодексининг 32-моддаси уй, квартира мулкдорининг оила аъзолари, шунингдек у билан доимий яшаётган фуқаролар, агар уларни кўчириб келган пайтда ёзма равишда бошқа ҳол қайд этилган бўлмаса, уйдаги, квартирадаги хоналардан мулкдор билан тенг фойдаланишга ҳақлилиги тўғрисидаги нормаларга асосланган.

7. Моддий ҳуқуқ нормасининг нотўғри қўлланганлиги сабабли маънавий зарар ундиришни рад этиш ҳақидаги суд қарори бекор қилинди.

Даъвогар Ч. Тиркачов жавобгарлар Қ. Қаххоров ва Р. Расуловга нисбатан ҳуқуқбузарлик оқибатида етказилган маънавий зарарни ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Сурхондарё вилоят суди апелляция инстанциясининг 2019 йил 9 июлдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган Қумқўрғон туманлараро судининг 2019 йил 23 апрелдаги ҳал қилув қарорига кўра, даъво талабини қаноатлантириш рад этилган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 31 октябрдаги ажрими билан суд қарорлари бекор қилиниб, Ч. Тиркачовнинг даъво аризаси қисман қаноатлантирилган.

Унга кўра, жавобгарлар Қ. Қаххоров ва Р. Расуловдан даъвогар Ч. Тиркачовнинг фойдасига 1.000.000 сўм маънавий зарар, 405.460 сўм давлат божи ва 14.190 сўм почта харажатлари, жами 1.419.650 сўмни солидар тартибда ундириш белгиланган.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, Жарқўрғон туман маъмурий судининг 2018 йил 2 октябрдаги қарорига кўра, 2018 йил 6 май куни Қ. Қаххоров била туриб, ёлғон уйдирмалар тарқатиб, туҳмат қилганликда, шу куни Р. Расулов била туриб, ёлғон уйдирмалар тарқатиб, туҳмат қилганлиги ва уни ҳақорат қилиб, шаъни ва қадр-қимматини камситганлиги юзасидан суриштирув органи томонидан 2018 йил 2 июнда жиноят ишини қўзғатиш рад этилиб, маъмурий ҳуқуқбузарликка оид иш қўзғатиш ҳақида қарор чиқарилган.

Маъмурий иш ҳужжати туман судининг иш юритувига 2018 йил 2 октябрда келиб тушган.

Жарқўрғон туман маъмурий судининг 2018 йил 2 октябрдаги қарори билан Қ. Қаххоровга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 40-моддаси билан ҳамда Р.Расуловга нисбатан ушбу Кодекснинг 40 ва 41-моддалари билан қўзғатилган маъмурий иш ушбу Кодекс 271-моддасининг 7-бандига асосан (маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш пайтига келиб ушбу Кодекснинг 36-моддасида назарда тутилган муддатлар ўтиб кетган бўлса) ҳаракатдан тугатилган.

Иш бўйича етказилган моддий ва маънавий зарарларни ундириш юзасидан фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судига мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилган.

Қуйи судлар жавобгарларнинг айблилик масаласи муҳокама қилинмасдан, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш муддати ўтиб кетганлиги сабабли иш юритишдан тугатилганлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 1021-моддасига кўра, маънавий зарар уни етказувчининг айби бўлган тақдирда, зарар етказувчи томонидан қопланиши белгиланганлигига асосланиб, даъво талабларини рад этиш ҳақида нотўғри хулоса қилган.

Судлов ҳайъати жавобгарларнинг ҳуқуқбузарлик содир этганликлари суд қарори билан тасдиқланганлиги, бироқ уларни жавобгарликка тортиш муддати ўтиб келганлиги сабабли иш юритиш тугатилганлигини инобатга олиб, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 75-моддаси талабларига асосан қилмиш исботланган деб ҳисоблаб, даъво аризасини қисман қаноатлантириш тўғрисида хулоса қилган.

8. Иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар тўлиқ аниқланмаганлиги, суднинг ҳал қилув қарорида баён этилган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ келмаслиги суд ҳужжатларини бекор қилишга асос бўлади.

О. Мелиева жавобгар А. Мелиевга нисбатан судга даъво билан мурожаат қилиб, онаси З. Холиқова ва отаси А. Мелиев 1979 йил 27 январда қонуний никоҳдан ўтиб оила қурганлиги, турмушларидан икки нафар фарзандлари борлиги, онаси 1987 йилда вафот этганлиги, ота-онаси бирга яшаган даврларида Тайлоқ тумани, Найман маҳалласидаги уй-жойни қурганликлари, ушбу уй-жойга Тайлоқ туман ҳокимининг 2016 йил 10 августдаги 2047Қ-сонли қарори билан А. Мелиевнинг эгалик ҳуқуқи белгиланганлиги, уй-жойни марҳум онаси отаси билан бирга яшаган даврида қуришганликларини кўрсатиб, марҳум онасини улушига ўзини, акаси Ш. Мелиев ва отаси А. Мелиевни меросхўр деб топиб, улушини ажратиб беришни сўраган.

Фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд вилоят суди апелляция инстанциясининг 2018 йил 27 ноябрдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган Тайлоқ туманлараро судининг 2018 йил 26 сентябрдаги ҳал қилув қарорига кўра, О. Мелиеванинг даъво талаби қаноатлантирилиб, Тайлоқ тумани, Найман маҳалласида жойлашган А.Мелиевга тегишли бўлган уй-жой марҳум З. Холиқова ва А. Мелиевнинг умумий мулки деб топилган.

О. Мелиева Тайлоқ тумани, Найман маҳалласида жойлашган А. Мелиевга тегишли бўлган уй-жойнинг ½ қисмига меросхўр деб топилган.

О. Мелиевага Тайлоқ тумани, Найман қишлоғида жойлашган уй-жойнинг (лит.0002) турар жойнинг 1, 3-хоналари майдони 23,43+11,18=34,61 м2, яъни тегишли ҳисса билан 34, 61-34,30=0,31 м2 кўп у ҳам бўлса, умумий яшаш майдонини 34,61/(68,60/100)=50,50 %, ёрдамчи майдони (лит.0001) турар жойнинг 2-хонасининг майдони 5,86 м2 (лит.0003) айвоннинг бир қисми майдони 41,99 м2 (лит.0006) ҳожатхонанинг майдони 3,68 м2, (лит.а) дарвозанинг баҳоси ва ер майдони 827,0 м2 қисми ажратиб берилган.

Судлов ҳайъатининг 2019 йил 24 декабрдлаги ажрими билан суд қарорлари бекор қилиниб, О. Мелиеванинг даъвосини рад этиш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Ишдаги ҳужжатларга кўра, З. Холиқова А. Мелиев билан 1979 йил 27 январда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурган. Биргаликдаги турмушларидан икки нафар, 1981 йилда туғилган Ш. Мелиев ва 1984 йилда туғилган О. Мелиева исмли фарзандлари бор.

З. Холиқова 1987 йилда вафот этган.

А. Мелиев 1988 йилда Э. Эминова билан қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурган. Биргаликдаги турмушларидан 2 нафар фарзандлари бор.

Тайлоқ тумани, «Найман» МФЙда жойлашган уй-жойга Тайлоқ туман ҳокимининг 2016 йил 10 августдаги 2047Қ-сонли қарори билан А. Мелиев номига эгалик ҳуқуқи белгиланган ва давлат рўйхатидан ўтказилган.

Даъво талабига асос қилиб, уй-жойлар марҳум онаси отаси билан бирга яшаган даврида қурилганлиги кўрсатилган.

Биринчи инстанция суди низоли уй-жойлар З. Холиқова билан А. Мелиевнинг турмушида даврида қурилган деб ҳисоблаб уй-жойни умумий мулк деб топган. Апелляция инстанцияси ҳам суднинг ушбу хулосаси билан келишган.

Аниқланишича, А. Мелиевга тегишли уй-жойга 2016 йилда кадастр ҳужжати тайёрланиб, туман ҳокимининг 2016 йил 10 августдаги 2047Қ-сонли қарорига асосан 2016 йил 11 августда давлат рўйхатига олинганлиги, ҳужжатга асосан 0001-литер уй-жой майдони 85,50 кв.метр 1983 йилда қурилганлиги, 0002-литер уй-жой майдони 55,58 кв.метр 2008 йилда қурилганлиги, қолган ёрдамчи иморатлар 1989, 2009, 2012 йилларда қурилганлиги кўрсатилган.

Шунингдек, манфаатдор шахс Э. Эркинова суд мажлисидаги тушунтиришларида низоли уй-жойга келин бўлиб тушганлигини, ўша вақтларда икки хона ва битта даҳлиз бўлганлигини, кейинчалик қўшимча қурилишлар қилишганлигини, уй-жойнинг иккита хонасини таъмирлаганликларини, уй-жойдан 30 йилдан бери фойдаланиб келаётганлигини баён қилган.

Ушбу ҳолатлар судларнинг эътиборидан четда қолиб, даъво асоссиз равишда қаноатлантирилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг «Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида» 2018 йил 27 июлдаги РС-44-18-сонли қарори 2-бандининг ижросини таъминлаш мақсадида маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати (бундан буён матнда судлов ҳайъати деб юритилади) томонидан 2019 йилнинг тўртинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори тайёрланди.

Судлов ҳайъатининг ўтган даврдаги фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Статистик таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, судлов ҳайъати томонидан 2019 йил давомида келиб тушган 3 754 та шикоят ва протестлар ўрганилган. Ўрганилган шикоятларнинг 582 таси қайтарилган бўлса, уларнинг 304 тасини эса қабул қилиш рад этилган, 1 230 тасини судлов ҳайъатига ўтказиш рад қилинган, 304 таси бўйича тушунтиришлар берилган, 84 таси тегишлилиги бўйича юборилган, 539 таси бўйича Олий суд раисининг ўринбосари томонидан рад жавоби берилган, 704 та иш бўйича эса, назорат тартибидаги шикоятлар ва протестлар судлов ҳайъатида кўриб чиқилган.

Мазкур 704 та ишнинг 403 тасини оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан низолар ташкил этган бўлса, 301 тасини маъмурий ҳуқуқбузарликлар бўйича ишлар ташкил этади.

2019 йил давомида судлов ҳайъати томонидан кўрилган жами ишларнинг 135 таси бўйича чиқарилган суд ҳужжатлари бекор қилиниб, иш биринчи инстанция судига янгидан кўриш учун юборилган бўлса, 34 таси бўйича чиқарилган суд ҳужжатлари бекор қилиниб, иш янгидан кассация инстанцияси судига (шундан 12 таси апелляция инстанцияси судига) кўриш учун юборилган, 106 таси бўйича суд қарорлари бекор қилиниб, янги қарор қабул қилинган, 34 таси бўйича кассация (апелляция) инстанцияси судининг қарорлари бекор қилиниб, биринчи инстанция судининг қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган. 58 та иш бўйича эса, суд қарорлари ўзгартирилган, 22 та иш бўйича иш юритиш тугатилган, 266 та иш бўйича суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатида кўриб чиқилган 704 та ишнинг 190 тасини Тошкент шаҳар, 72 тасини Хоразм вилояти, 58 тасини Қашқадарё вилояти, 50 тасини Тошкент вилояти, 53 тасини Фарғона вилояти, 46 тасини Самарқанд вилояти, 40 тасини Сирдарё вилояти, 39 тасини Бухоро вилояти, 36 тасини Сурхондарё вилояти, 31 тасини Жиззах вилояти, 27 тасини Наманган вилояти, 23 тадан Навоий ва Андижон вилоятлари ва 16 тасини Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий судлари суд ҳужжатлари устидан берилган назорат шикоятлари ва протестларига асосан кўрилган ишлар ташкил этади.

Судлов ҳайъатида назорат тартибида кўрилган Наманган вилояти маъмурий судларининг 81 фоиз, Тошкент вилояти маъмурий судларининг 80 фоиз, Хоразм вилояти маъмурий судларининг 70 фоиз, Самарқанд вилояти маъмурий судларининг 66 фоиз суд ҳужжатлари ўзгартирилган ёки бекор қилинган.

Мазкур даврда судлов ҳайъати томонидан «Маъмурий судлар томонидан махсус ҳуқуқдан маҳрум этилган шахсларга нисбатан тайинланган жазо муддатини Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 343-моддасига асосан қисқартириш билан боғлиқ суд амалиёти», «Маъмурий судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 271-моддасини қўллаш билан боғлиқ суд амалиёти», «Маъмурий судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексининг 10 ва 11-бобларига мувофиқ ариза (шикоят) кўрмасдан қолдирилган ва ариза (шикоят) бўйича иш юритиш тугатилган ишларга доир суд амалиёти», «Маъмурий судларда давлат божи тўғрисидаги қонун ҳужжатларини кўллаш билан боғлиқ суд амалиёти», «Давлат бошқаруви органлари, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органлар ҳамда фуқаролар ўзини-ўзи бошқариш органларига мажбурият юклаш тўғрисидаги ишларни кўриш билан боғлиқ суд амалиёти», «Маъмурий судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг маъмурий қамоққа олиш билан боғлиқ моддаларини кўллашга оид суд амалиёти» умумлаштиришлари ўтказилиб, уларнинг натижалари юзасидан Олий суд Раёсатининг тегишли қарорлари қабул қилинди. Шунингдек, жорий йилнинг январь, апрель, июль ва октябрь ойларида судлов ҳайъати томонидан назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзорлари тайёрланиб, Олий суд Раёсатида муҳокама қилинди ва тегишли қарорлар қабул қилинди.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади), Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МЖтК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

1. Шахсни МЖтКнинг 1972-моддаси билан айбли деб топишда у нотариуснинг касбий мажбуриятларини бажаришига тўсқинлик қилганлиги, шу жумладан, нотариусга нотариал ҳаракатларни амалга ошириш учун зарур бўлган маълумотлар ва ҳужжатларни тақдим этмаганлиги ҳолатлари ўз тасдиғини топиши лозим. Акс ҳолда, шахсни МЖтКнинг 1972-моддаси билан жавобгарликка тортиб бўлмайди.

Биринчи инстанция судининг қарори билан фуқаро Л.М. МЖтКнинг 41 ва 197²-моддаларида назарда тутилган ҳуқуқбузарликларни содир этганликда айбли деб топилган. Унга нисбатан МЖтКнинг 33-моддаси қўлланилиб, МЖтКнинг 41-моддасига асосан энг кам ойлик иш ҳақининг беш баравари миқдорида 861 200 сўм, 1972-моддасига асосан энг кам ойлик иш ҳақининг икки баравари миқдорида 344 480 сўм жарима тайинланиб, МЖтКнинг 34-моддаси тартибида узил-кесил энг кам ойлик иш ҳақининг беш баравари миқдорида, яъни 861 200 сўм жарима солинган.

Ушбу қарор билан фуқаро Л.М.нинг ўғли С.Л. ҳам МЖтКнинг 41-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбли деб топилган ва ушбу Кодекснинг 33-моддаси қўлланилиб, унга нисбатан энг кам ойлик иш ҳақининг беш баравари миқдорида, яъни 861 200 сўм жарима солинган.

Кассация инстанцияси судининг ҳал қилув қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларини ўзгартириб, суд қарорларининг Л.М.ни МЖтКнинг 1972-моддаси билан айбли деб топиш қисмини ушбу Кодекс 271-моддасининг 1-бандига асосан тугатган ва Л.М.га МЖтКнинг 41-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганлик учун ушбу Кодекснинг 33-моддаси кўлланилиб, унга нисбатан тайинланган 861 200 сўм жарима 172 240 сўм жаримага келтирилган. Суд қарорининг С.Л.га оид қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати бунда Л.М.нинг ҳаракатларида МЖтКнинг 1972-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд эмас деб ҳисоблаган. Чунки, биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларида Л.М. айнан қайси ҳаракатлар билан нотариуснинг касбий мажбуриятларини бажаришига тўсқинлик қилганлиги, нотариал ҳаракатларни амалга ошириш учун зарур бўлган қандай маълумотлар ва ҳужжатларни тақдим этмаганлиги, нотариуснинг касбий мажбуриятларини бажаришига тўсқинлик қилиш билан боғлиқ унинг ҳаракатлари нимадан иборатлиги кўрсатилмаган. Иш ҳужжатларида ҳам Л.М. томонидан бундай ҳаракатлар амалга оширилганлиги аниқ кўрсатилмаган.

Шу сабабли судлов ҳайъати маъмурий ишнинг Л.М.га нисбатан МЖтКнинг 197²-моддаси билан қўзғатилган қисмини тугатишни, унинг ёши ва моддий аҳволини инобатга олиб, МЖтКнинг 33-моддасини қўллаб, ушбу Кодекснинг 41-моддасига асосан тайинланган 861 200 сўм жаримани 172 240 сўмга ўзгартиришни ва суд қарорларининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топган.

2. Ҳуқуқбузарга нисбатан қўзғатилган маъмурий иш бўйича МЖтК 36-моддасининг иккинчи қисмида белгиланган маъмурий жазо қўллаш муддати ўтиб кетган ҳолларда, ҳуқуқбузарга нисбатан маъмурий жазо қўлланилмайди, балки қўзғатилган ишнинг маъмурий жазо қўллаш қисми бўйича иш юритиш МЖтК 271-моддасининг 7-бандига асосан тугатилади.

Фуқаро М.Н. 2018 йил 13 мартда соат 11-20 ларда ўзига шартнома асосида тегишли бўлган «Матиз» русумли давлат рақами 01 B 111 АA автомашинани Тошкент шаҳар, Яшнобод тумани, ТХАЙ кўчаси бўйлаб Янгиобод бозори томонга ҳаракатланиб, светофорнинг яшил чироқ ишорасига асосан чапга қайрилаётган вақтда қарама-қарши томондан ҳаракатланиб келаётган ва светофорнинг яшил чироғида йўлни кесиб ўтаётган ҳайдовчи Л.Д.нинг бошқарувидаги «Д» МЧЖга қарашли бўлган «Нексия» русумли давлат рақами 01 222 ВВВ бўлган автомашинанинг йўлига чиқиб, у билан тўқнашув содир этиб, унинг чап ён қисмига зарар етказган.

Биринчи инстанция судининг 2019 йил 15 февралдаги қарори билан фуқаро М.Н. МЖтКнинг 133-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбли деб топилиб, энг кам иш ҳақининг бир баравари 172 240 сўм миқдорида жарима жазосига тортилган. М.Н.дан жабрланувчи «Д» МЧЖ фойдасига 3 500 000 сўм миқдорида зарар ундирилган.

Кассация инстанцияси судининг ҳал қилув қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларини ўзгартириб, суд қарорларининг М.Н.ни маъмурий жавобгарликка тортиш қисми бўйича иш юритиш МЖтК 271-моддасининг 7-бандига асосан тугатилган. Суд қарорларининг М.Н.дан жабрланувчи фойдасига ундирилган зарар қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати М.Н.ни маъмурий жавобгарликка тортиш қисми бўйича иш юритишни МЖтК 271-моддасининг 7-бандига асосан тугатишда унга нисбатан маъмурий жазо қўллаш муддати ўтиб кетганлигига асосланган.

Хусусан, Тошкент шаҳар ИИББ ЙҲХБ бўлими катта инспектори томонидан йўл-транспорт ҳодисаси юзасидан 2018 йил 26 апрелда жиноят иши қўзғатишни рад этиш ҳақида қарор қабул қилинган бўлса-да, биринчи инстанция судининг қарори МЖтКнинг 36-моддасида белгиланган маъмурий жазо чорасини қўллаш муддатларига риоя қилинмасдан, ўн ой ўтиб қабул қилинган.

Ваҳоланки, МЖтК 36-моддасининг иккинчи қисмига кўра, жиноят ишини қўзғатиш рад этилган ёки жиноят иши тугатилган бўлса-ю, лекин ҳуқуқбузарнинг ҳаракатларида маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд бўлса, маъмурий жазо чораси жиноят иши қўзғатишни рад этиш ёки жиноят ишини тугатиш тўғрисида, агар ушбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилган муддатлар ўтмаган бўлса, қарор қабул қилинган кундан эътиборан бир ойдан кечиктирмай қўлланилиши мумкин.

Шу сабабли судлов ҳайъати асосли равишда маъмурий ишнинг М.Н.ни маъмурий жавобгарликка тортиш қисми бўйича иш юритишни тугатган.

3. МЖтКнинг 170-моддаси мазмунига кўра, валюта бойликларини қонунга хилоф равишда олиш ёки ўтказиш предмети бўлиб, айнан айирбошланган пул маблағлари ҳисобланади. Шу сабабли, ашёвий далил сифатида давлат даромадига ушбу пул маблағлари мусодара қилиниши мумкин.

2019 йил 16 июнда Хива шаҳри бўйича ички ишлар органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бошқармаси ходимлари томонидан Хива шаҳрининг «Марказий деҳқон бозори» олдида фуқароларнинг қонунга хилоф равишда чет эл валютаси қимматликлари билан савдо қилиш ҳолатига аниқлик киритиш ва ҳужжатлаштириш мақсадида тезкор тадбир ўтказилган. Тадбир давомида ўтказилган назорат харидида фуқаро Д.Р. харидор сифатида жалб қилинган Фарҳод исмли фуқаро тақдим қилган 150 АҚШ долларини қонунга хилоф равишда айирбошлаган.

Д.Р. шахсий кўрикдан ўтказилганда, унинг ёнидан (чўнтагидан) тадбир учун фойдаланилган 150 АҚШ долларидан ташқари 450 АҚШ доллари, 5000 Россия рубли ва 4 800 000 сўм пул маблағлари борлиги аниқланган. Ушбу 450 АҚШ доллари, 5000 Россия рубли ва 4 800 000 сўм пул маблағлари ашёвий далил сифатида сақлаш учун олинган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан фуқаро Д.Р. МЖтКнинг 170-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбли деб топилиб, унга нисбатан ўн сутка маъмурий қамоқ жазоси белгиланган. Шунингдек, ашёвий далил сифатида сақлаш учун олинган 450 АҚШ доллари, 5000 Россия рубли ва 4 800 000 сўм пул маблағлари давлат фойдасига мусодара қилинган.

Кассация инстанцияси судининг ҳал қилув қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати суд қарорларини ўзгартириб, уларнинг 450 АҚШ доллари, 5000 Россия рубли ва 4 800 000 сўм пул маблағлари давлат фойдасига мусодара қилиш қисмини бекор қилиб, мазкур пул маблағларини Д.Р.га қайтаришни ва суд қарорларининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай тўхтамга келишда валюта бойликларини қонунга хилоф равишда олиш ёки ўтказиш предмети бўлмаган, яъни айирбошлаш предмети бўлмаган пул маблағлари ҳам ашёвий далил сифатида олиниб давлат даромадига мусодара қилинганлигига асосланган.

4. Ҳуқуқбузар муқаддам маъмурий жавобгарликка тортилмаган, у ўз қилмишидан чин кўнгилдан пушаймон бўлган бўлса ва унинг қилмишида маъмурий жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлмаса, унга нисбатан МЖтК тегишли моддасининг санкциясида назарда тутилган энг оғир жазо қўлланилмайди.

2019 йил 18 ноябрда соат 22-50 ларда фуқаролар Ж.З. ва О.Р. Учтепа тумани, 21-квартал, 56 ва 57-уйлар оралиғида кетаётганларида Учтепа туман ички ишлар органи ходимлари томонидан гумон қилиниб, шу жойнинг ўзида холислар иштирокида текширилган. Текширишда Ж.З.нинг эгнида бўлган қора рангли шимнинг ўнг чўнтагидан 1000 сўмлик купюрага ўралган яшил рангли ўтсимон ўткир ҳидли модда ҳамда О.Р.нинг эгнида бўлган спорт кийимининг ўнг чўнтагидан шаффоф полиэтиленга ўралган яшил рангли ўтсимон ўткир ҳидли модда мавжудлиги аниқланган.

Экспертиза муассасаси томонидан тақдим этилган кимёвий экспертиза хулосасида Ж.З.дан олинган ўсимлик таркибида гиёҳванд модда тетрегидроканнабинол мавжуд бўлиб, «Марихуана» эканлиги ва унинг қуруқ ҳолдаги оғирлиги 0,05 граммга тенг эканлиги, О.Р.дан олинган ўсимлик таркибида гиёҳванд модда тетрегидроканнабинол мавжуд бўлиб, «Марихуана» эканлиги ва унинг қуруқ ҳолдаги оғирлиги 0,04 граммга тенг эканлиги кўрсатилган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар Ж.З. ва О.Р. МЖтКнинг 56-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбли деб топилиб, унга нисбатан ўн беш сутка маъмурий қамоқ жазоси қўлланилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судларининг қарорларини ўзгартириш тўғрисида қарор қабул қилган. Суд қарорларининг Ж.З. ва О.Р.га нисбатан тайинланган ўн беш сутка маъмурий қамоқ жазоси саккиз сутка маъмурий қамоқ жазосига ўзгартирилган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда маъмурий жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд эмаслигига, яъни ҳуқуқбузарлар муқаддам маъмурий жавобгарликка тортилмаганлигига, улар ўз қилмишидан чин кўнгилдан пушаймон бўлганлигига, бундай ҳолларда МЖтКнинг 56-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этган шахсларга нисбатан ушбу модда санкциясида назарда тутилган энг оғир жазони қўллаб бўлмаслигига асосланган.

5. Қамоққа олиш тариқасидаги маъмурий жазонинг қўлланилишига алоҳида ҳолларда йўл қўйилади. Ҳуқуқбузарга нисбатан жазони қўллашда содир этилган ҳуқуқбузарлик хусусияти, ҳуқуқбузарнинг шахси, унинг айбдорлик даражаси, мулкий аҳволи, жавобгарликни енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар ҳисобга олиниши керак. Агар жазо тайинлашда жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлса, ҳуқуқбузарга нисбатан ушбу ҳолатлардан келиб чиқиб жазо тайинланиши лозим.

Фуқаро К.Р. 2019 йил 23 октябрда соат 12-45 ларда Навоий кўчасидаги 14-уй олдида «Нексия» русумли давлат рақами 01 А 222 ВВ бўлган автомашинада ҳаракатланиб келаётганда, «С» МЧЖга қарашли савдо дўконида сотувчи бўлиб ишлайдиган фуқаро Д.Д. ишга бориш учун К.Р. бошқариб келаётган автомашинани тўхтатган. К.Р. автомашинада Д.Д.ни манзилига олиб бораётган вақтда унга шилқимлик қилиб, жамиятда юриш-туриш қоидаларини қасддан бузган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар К.Р. МЖтКнинг 183-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбли деб топилиб, унга нисбатан ўн беш сутка маъмурий қамоқ жазоси қўлланилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати К.Р.га нисбатан МЖтКнинг 183-моддаси билан қўлланилган ўн беш сутка маъмурий қамоқ жазосини тўққиз сутка маъмурий қамоқ жазосига ўзгартиришни лозим топган.

Судлов ҳайъати бунда К.Р.нинг ҳаракатларини биринчи ва кассация инстанцияси судлари тўғри квалификация қилган бўлса-да, унга нисбатан жазо қўллашда ҳуқуқбузарнинг мулкий аҳволи, жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолатлар мавжудлиги ҳисобга олинмаганлигига асосланган.

Судлов ҳайъати ҳуқуқбузарнинг қилган қилмишидан пушаймонлигини, қарамоғида уч нафар вояга етмаган фарзандлари борлигини, қизи оғир касалликка дучор бўлганлигини унинг айбини енгиллаштирувчи ҳолатлар деб ҳисоблаган.

МЖтКнинг 30-моддасига мувофиқ жазони қўллаш чоғида содир этилган ҳуқуқбузарлик хусусияти, ҳуқуқбузарнинг шахси, унинг айбдорлик даражаси, мулкий аҳволи, жавобгарликни енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар ҳисобга олинади.

Бироқ, биринчи ва кассация инстанцияси судлари томонидан мазкур қонун талабларига риоя қилинмасдан, ҳуқуқбузарга нисбатан бирмунча оғирроқ жазо қўлланилган.

1. Фермер хўжалиги раҳбари ер участкасидан ихтиёрий воз кечиш тўғрисидаги ариза билан мурожаат қилмаган бўлса, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси 36-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган ер участкаси ижара шартномасини бекор қилишга асос бўлган бошқа ҳолатлар мавжуд бўлмаса-да, туман ҳокимлиги томонидан ер участкаси ижара шартномасининг бекор қилиниши ва бу ҳақда туман ҳокимининг қарори қабул қилиниши қонун ҳужжатларига зид ҳаракат ҳисобланади. Қонун ҳужжатларига зид тарзда қабул қилинган туман ҳокимининг қарори суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилади.

Туман ҳокимининг 2015 йил 11 мартдаги 222-сонли қарори билан «Р» фермер хўжалигига пахта-ғаллачилик йўналишида фаолият юритиш учун туман ҳокимлиги захира ер майдонидан 22, 33-контурларидан жами 55 гектар, шундан 48,5 гектар суғориладиган экин ер, 1,0 гектар боғ, 2,2 гектар тутзор, 0,8 гектар сув ости, 0,4 гектар қурилиш билан банд ер, 2,1 гектар бошқа ер майдонлари 49 йил муддатга ажратилган.

Туман ҳокимининг 2019 йил 14 январдаги 333-сонли қарори билан туман ҳудудидаги 22, 33-контурларидан жами 55 гектар ер майдонлари захирага қайтарилиб, «Р» фермер хўжалиги билан тузилган ер участкасини узоқ муддатли ижарага бериш тўғрисидаги шартнома бекор қилиниши белгиланган.

Шу сабабли, «Р» фермер хўжалиги туман ҳокимлигига нисбатан маъмурий судга мурожаат қилиб, туман ҳокимининг 2019 йил 14 январдаги 333-сонли қарорини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан «Р» фермер хўжалигининг аризасини қаноатлантириш рад этилган.

Апелляция инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати суд қарорларини бекор қилиб, туман ҳокимининг 2019 йил 14 январдаги 333-сонли қарорини ҳақиқий эмас деб топишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бунда туман ҳокимлиги томонидан ер ижара шартномасини бекор қилишда Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 36-моддаси талабларига риоя қилинмаганлигига асосланган. Чунки, «Р» фермер хўжалиги раҳбари ер участкасидан ихтиёрий воз кечиш тўғрисидаги ариза билан мурожаат қилмаган, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси 36-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган ер участкаси ижара шартномасини бекор қилишга асос бўлган бошқа ҳолатлар мавжуд бўлмаса-да, туман ҳокимлиги ижара шартномасини бекор қилган.

Шу сабабли судлов ҳайъати туман ҳокимлиги ўзининг 2019 йил 14 январдаги 333-сонли қарори билан қонун ҳужжатларига зид тарзда «Р» фермер хўжалиги билан тузилган ер участкаси ижара шартномасини бекор қилган деб ҳисоблаб, туман ҳокимининг ушбу қарорини ҳақиқий эмас деб топган.

2. Аризачи узоқ муддат шифохонада даволанганлиги учун кассация шикояти билан мурожаат қилиш имкониятига эга бўлмаганда, бу ҳолат кассация шикояти бериш муддатини ўтказиб юборишнинг узрли сабаби бўлиб ҳисобланади. Шу сабабли, мазкур ҳолатда, аризачи томонидан кассация шикояти билан мурожаат қилинганда, кассация инстанцияси суди кассация шикоятини уни бериш муддати ўтказиб юборилганлиги асоси билан қабул қилишни рад этиши мумкин эмас.

Аризачи К.А. маъмурий судга ариза билан мурожаат қилиб, туман ҳокимининг 2018 йил 16 апрелдаги 222-сонли қарорини ҳақиқий эмас деб топишни ва ариза (шикоят) билан мурожаат қилишнинг ўтказиб юборилган муддатини узрли деб топиш ва ушбу муддатни тиклашни сўраган.

Биринчи инстанция судининг 2019 йил 11 майдаги ажрими билан ариза (шикоят) билан мурожаат қилишнинг ўтказиб юборилган муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимоснома рад этилиб, ариза қайтарилган.

Аризачи кассация шикояти билан мурожаат қилиб, биринчи инстанция судининг 2019 йил 11 майдаги ажримини бекор қилишни сўраган. Кассация шикоятига кассация шикоятини беришнинг ўтказиб юборилган муддатини узрли деб топиш ҳақидаги илтимоснома илова қилинган.

Кассация инстанцияси судининг 2019 йил 9 сентябрдаги ажрими билан аризачининг кассация шикоятини беришнинг ўтказиб юборилган муддатини узрли деб топиш ҳақидаги илтимосномаси рад этилиб, кассация шикоятини иш юритишга қабул қилиш рад этилган.

Аризачи назорат шикояти билан мурожаат қилиб, кассация инстанцияси судининг 2019 йил 9 сентябрдаги ажримини бекор қилишни сўраган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси судининг ажримини бекор қилиб, ишни кассация инстанцияси судига кўриш учун юборган.

Судлов ҳайъати бунда МСИЮтКнинг 227 ва 247-моддаларига асосланган.

МСИЮтКнинг 227-моддасига кўра, кассация шикояти (протести) суднинг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганидан кейин бир ой ичида берилиши мумкин.

Кассация шикояти (протести) беришнинг ўтказиб юборилган муддати шикоят (протест) берган шахснинг илтимосномаси бўйича кассация инстанцияси суди томонидан, агар илтимоснома ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида берилган ва кассация шикоятини (протестини) бериш муддати ўтказиб юборилишининг сабаблари суд томонидан узрли деб топилган бўлса, тикланиши мумкин.

МСИЮтКнинг 247-моддасида биринчи инстанция судининг ажрими устидан ушбу Кодексда назарда тутилган ҳолларда кассация тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.

Биринчи инстанция судининг ажрими устидан ушбу Кодексда белгиланган қоидалар бўйича берилган кассация шикояти (протести) ушбу бобда суднинг ҳал қилув қарорлари устидан берилган кассация шикоятини (протестини) кўриш учун назарда тутилган тартибда кассация инстанцияси суди томонидан кўрилади.

Аризачи кассация шикояти билан мурожаат қилиши мумкин бўлган даврда узоқ муддат шифохонада даволанган. У судга бу ҳолатларни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим қилган. Судлов ҳайъати кассация инстанцияси суди томонидан бу ҳолатлар асоссиз равишда узрли топилмаган, деб ҳисоблаган.

Шу сабабли судлов ҳайъати кассация инстанцияси судининг ажримини бекор қилишни ва ишни кассация инстанцияси судига кўриб чиқиш учун юборишни лозим топган.

3. Ҳокимлик зиммасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан ер участкаси бериш ва мулк ҳуқуқини тан олиш мажбуриятини юклаш талаби маъмурий суд судловига тааллуқли бўлганлиги учун бу талаб бўйича иш юритиш тугатилмайди, балки талаб мазмунан кўриб чиқилади ва тегишли қарор қабул қилинади.

Аризачи Р.А. маъмурий судга ариза билан мурожаат қилиб, туман ҳокимининг 2018 йил 15 июндаги 333-сонли қарорини ҳақиқий эмас деб топишни ҳамда Мустақиллик кўчаси, 11-уйни Р.А. номига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан ер участкаси бериш ва мулк ҳуқуқини тан олиш мажбуриятини юклашни сўраган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан арз қилинган талаблар қаноатлантирилиб, туман ҳокимининг 2018 йил 15 июндаги 333-сонли қарори ҳақиқий эмас деб топилган ҳамда туман ҳокимлиги зиммасига Мустақиллик кўчаси, 11-уйни Р.А. номига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан ер участкаси бериш ва мулк ҳуқуқини тан олиш мажбурияти юклатилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция суди ҳал қилув қарори ўзгартирилган. Ҳал қилув қарорининг туман ҳокимлиги зиммасига Мустақиллик кўчаси, 11-уйни Р.А. номига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан ер участкаси бериш ва мулк ҳуқуқини тан олиш мажбуриятини юклатиш қисми бўйича иш юритиш тугатилган, ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси суди қарорининг биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг туман ҳокимлиги зиммасига Мустақиллик кўчаси, 11-уйни Р.А. номига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан ер участкаси бериш ва мулк ҳуқуқини тан олиш мажбурияти юклатиш қисми бўйича иш юритишни тугатиш қисмини бекор қилган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда бу талаб маъмурий судга тааллуқли бўлганлиги учун Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси 12-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ суд ҳужжатни ҳақиқий эмас деб топган тақдирда, бузилган ҳуқуқ ушбу Кодекснинг 11-моддасида назарда тутилган усулларда, шу жумладан ҳуқуқни тан олиш усулида ҳимоя қилиниши керак деб ҳисоблаган.

Бундан ташқари, МСИЮтК 27-моддаси биринчи қисмининг 2-бандида маъмурий суд давлат бошқаруви органларининг, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органларнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ва улар мансабдор шахсларининг қонун ҳужжатларига мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишларни ҳал қилиши белгиланган.

4. Фуқаролик ишлари бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳолатлар бошқа ишни кўраётган маъмурий суд учун ишда иштирок этувчи шахсларга дахлдор бўлган ҳолатларга доир масалалар бўйича мажбурийдир.

Туман ҳокимининг 2009 йил 10 августдаги 222-сонли қарорига асосан Наврўз МФЙда жойлашган умумий фойдаланиш майдони 75,50 квадрат метр, яшаш майдони 45,25 квадрат метр, умумий ер майдони 210,20 квадрат метр бўлган уй-жой Н.М.га тегишли деб эътироф этилган.

Н.М. 2009 йил 12 октябрда нотариал тартибда тузилган уй-жойни ҳадя қилиш ҳақидаги шартномага асосан ўзига тегишли бўлган ушбу уйни турмуш ўртоғи Л.М.га ҳадя қилган ва унинг номига кадастр ҳужжатлари расмийлаштирилган.

Шу сабабли, Н.М.нинг акаси К.М. маъмурий судга мурожаат қилиб, туман ҳокимининг 2009 йил 10 августдаги 222-сонли қарорини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан арз қилинган талабни қаноатлантириш рад қилинган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатининг қарори билан биринчи ва кассация инстанцияси судларининг қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда МСИЮтК 72-моддасининг учинчи қисмига асосланган.

МСИЮтК 72-моддасининг учинчи қисмида фуқаролик ишлари бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори бошқа ишни кўраётган маъмурий суд учун фуқаролик ишлари бўйича суднинг ҳал қилув қарорида аниқланган ва ишда иштирок этувчи шахсларга дахлдор бўлган ҳолатларга доир масалалар бўйича мажбурийлиги белгиланган.

Ваҳоланки, Н.М.нинг фуқаролик ишлари бўйича туманлараро суднинг 2018 йил 18 июндаги ҳал қилув қарори билан ҳадя шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги даъво аризасини қаноатлантириш рад қилинган, фуқаролик ишлари бўйича апелляция инстанцияси судининг 2018 йил 29 июлдаги ажрими билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган. Шунингдек, Н.М.нинг Л.М.га нисбатан фуқаролик ишлари бўйича судларга берган бошқа даъволарини ҳам қаноатлантириш рад қилинган.

Шу сабабли судлов ҳайъати аризачининг туман ҳокимининг қарорини ҳақиқий эмас деб топиш учун келтирган барча важлари ва ҳолатлар фуқаролик ишлари бўйича судларда муҳокама қилиниб, улар юзасидан тегишли қарорлар қабул қилинганлиги учун биринчи ва кассация инстанцияси судларининг арз қилинган талабни қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги қарорларини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топган.

Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг (бундан буён матнда судлов ҳайъати деб юритилади) 2019 йилдаги иш фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган, шу жумладан қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари назорат шикоятлари (протестлари) асосида назорат тартибида қайта кўрилган.

2019 йилда иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатида ҳисобот даврининг бошига қолдиқдаги назорат шикоятлари сони 110 тани ташкил этиб, ҳисобот даврида жами 2009 та (32 та протест) назорат шикояти (протести) келиб тушган.

Улардан 653 та шикоят қайтарилган, 180 та шикоятни қабул қилиш рад этилган, 423 та шикоят бўйича уларни кўриб чиқиш учун судлов ҳайъатига ўтказиш рад этилган, шундан 59 та ажрим бекор қилинган, 672 та шикоят (протест) иш юритувга қабул қилинган.

Йил давомида судлов ҳайъати томонидан 675 та шикоят (протест) кўриб чиқилган бўлиб, шулардан 215 таси бўйича суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган, 115 та суд қарорлари ўзгартирилган, 345 та суд қарорлари эса бекор қилинган.

Жумладан, 75 та иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатлари бекор қилиниб, иш янгидан кўриш учун юборилган, 189 таси бўйича янги қарор қабул қилинган, 45 таси бўйича аввал қабул қилинган суд ҳужжати ўз кучида қолдирилган, 10 таси бўйича суд ҳужжатлари бекор қилиниб, даъво кўрмасдан қолдирилган, 26 таси бўйича суд ҳужжатлари бекор қилиниб, иш юритиш тугатилган, 188 та шикоят ҳисобот даврининг охирига қолдиқда қолган.

Судлов ҳайъати судьялари томонидан суд таъсир чоралари сифатида жами 32 та (шундан 5 таси интизомий жавобгарликка тортиш тўғрисида) хусусий ажрим чиқарилган, 118 марта ҳуқуқий тарғибот ишлари амалга оширилган. Олий суд Пленуми қарорлари лойиҳаси бўйича 10 та таклиф берилган, 37 та қонун лойиҳаси муҳокамасида иштирок этилган, 17 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат (6 та қонун ва 11 та қонуности ҳужжати) лойиҳалари ишлаб чиқилиб, улардан 2 та қонун ва 1 та қонуности ҳужжати лойиҳалари қабул қилинган. Суд амалиёти юзасидан 7 та умумлаштириш ўтказилиб Олий суд Раёсатининг муҳокамасига киритилган.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан айрим ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади), Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

1. Ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига таъсир қилувчи қарор қабул қилинганлиги ушбу қарорнинг бекор қилинишига ва ишни янгидан кўриш учун юборишга асос бўлади.

Пешку туман прокуратураси давлат манфаатида Пешку туман ҳокимлиги (бундан буён матнда туман ҳокимлиги деб юритилади), Пешку туман Ер ресурслари ва давлат кадастри бўлими (бундан буён матнда давлат кадастри деб юритилади), «Кўчмас мулк савдо хизмати» МЧЖ Бухоро вилояти филиали (бундан буён матнда савдо ташкилоти деб юритилади) ва «О» хусусий корхонасига (бундан буён матнда хусусий корхона деб юритилади) нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, туман ҳокимининг 2010 йил 13 декабрдаги қарорини, савдо ташкилотининг 2015 йил 22 январдаги 008-сонли ғолиблик баённомасини, туман ҳокимининг 2015 йил 12 сентябрдаги 737-сонли қарорини, давлат кадастри томонидан 2015 йил 6 октябрда хусусий корхонага берилган BU 1 ва BU 2-сонли гувоҳномаларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда «Маъмурий ва ишлаб чиқариш» бино ва иншоотларини тўлиқ давлат эгалигига қайтаришни сўраган.

Биринчи инстанция судининг 2018 йил 23 февралдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаблари тўлиқ қаноатлантирилган. Туман ҳокимининг 2010 йил 13 декабрдаги қарори, савдо ташкилотининг 2015 йил 22 январдаги 008-сонли ғолиблик баённомаси, туман ҳокимининг 2015 йил 12 сентябрдаги 737-сонли қарори, давлат кадастри томонидан 2015 йил 6 октябрда хусусий корхонага берилган BU 1 ва BU 2-сонли гувоҳномалар ҳақиқий эмас деб топилиб, Пешку тумани, Янгибозор ҚФЙ, Иттифоқ кўчасида жойлашган умумий ер майдони 28020,0 кв.м бўлган бино ва иншоотлар тўлиқ давлат эгалигига қайтарилган.

Кассация инстанцияси судининг 2018 йил 21 июндаги қарори билан ҳал қилув қарорининг хусусий корхонадан 6 889 600 сўм давлат божи ундириш қисми хусусий корхонадан 11 387 000 сўм давлат божи ва 5 000 сўм почта харажати ундирилсин деб ўзгартирилган. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Назорат шикоятида бино ва унга туташган ер ажратилган пайтда ҳеч қандай ишлаб турган корхона бўлмаганлиги, вайрон қилинган ва ўз ҳолига ташлаб қўйилган эски қурилиш ташкилотидан қолган ахлатхона берилганлиги, бажарилган ишлар тақдим этилган фотосуратларда акс эттирилганлиги, корхонанинг ишлаб чиқариш фаолият тури ўзгартирилмаганлиги, ажратилган жойдан 12 ой ичида тўлиқ фойдаланиб келинганлиги, 10 млрд. сўмдан ортиқ пул маблағи сарфланганлиги, ишчиларнинг ишдан бўшатилиши корхонани банкротлик ҳолатига олиб келиши баён қилинган.

Иш ҳужжатларига кўра, халқ депутатлари Пешку туман Кенгаши ижроия қўмитасининг 1978 йил 11 сентябрдаги 7п214-сонли қарори билан «Д»га ишлаб чиқариш базаси қуриши учун ер майдони ажратилган ва халқ депутатлари Бухоро вилоят Кенгаши ижроия қўмитасининг 1978 йил 26 сентябрдаги 18п-588-сонли қарори билан ушбу қарор тасдиқланган.

Пешку туман ҳокимининг 2010 йил 13 декабрдаги қарори билан «Д» ОТАЖга қарашли бино-иншоотларга ва улар жойлашган ер майдонига эгалик қилиш ва доимий фойдаланиш ҳуқуқи берилган ҳамда давлат кадастри томонидан 2010 йил 5 августда давлат рўйхатидан ўтказилган.

Бухоро вилоят хўжалик судида қўзғатилган 20-1402/2478-сонли иш буйича 2014 йил 28 апрелда чиқарилган ижро варақаси ижросини таъминлаш мақсадида, савдо ташкилотининг 2015 йил 22 январдаги 008-сонли ғолиблик баённомасига кўра «Д» ОТАЖга (МЧЖ) қарашли Пешку тумани, Янгибозор ҚФЙ, Дўстлик кўчасида жойлашган «Маъмурий ва ишлаб чиқариш» бино ва иншоотлари «О» МЧЖга сотилган.

Пешку туман ҳокимининг 2015 йил 12 сентябрдаги 737-сонли қарори билан Пешку тумани, Янгибозор ҚФИ, Дўстлик кўчасида жойлашган «Маъмурий ва ишлаб чиқариш» бино ва иншоотларига нисбатан хусусий корхонага эгалик ва доимий фойдаланиш ҳуқуқи берилган ҳамда бу ҳақда 2015 йил 6 октябрда BU 1 ва BU 2-сонли гувоҳномалар берилган.

Биринчи инстанция суди томонидан ишга «С» АЖ жавобгар сифатида жалб этилмаган, ваҳоланки, даъво аризасида давлат эгалигига қайтарилиши сўралган мулк оммавий савдода хусусий корхонага сотилишидан олдин «С» АЖга тегишли бўлган ва ушбу мулкни «С» АЖнинг тасарруфидан давлат эгалигига олиб қўйиш тўғрисида суд қарори ёки бошқа бирор ҳуқуқий ҳужжат қабул қилинмаган.

Шунингдек, давлат эгалигига қайтарилган мулк Бухоро вилоят хўжалик судининг 2014 йил 28 апрелдаги ижро ҳужжатига асосан Пешку туман суд ижрочилар томонидан хатланган ва савдога қуйилган ҳамда низоли мулк хусусий корхона томонидан сотиб олинган бўлса-да, «С» АЖнинг қарзи эвазига ушбу мулкни хатлаган ва савдога чиқарган суд ижрочилар бўлимининг ҳуқуқий вориси ҳисобланган Мажбурий ижро бюроси ишга жалб этилмаган.

Биринчи инстанция суди томонидан процессуал ҳуқуқ нормалари бузилган, яъни ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисида суд томонидан ҳал қилув қарори қабул қилинган. Ушбу процессуал ҳуқуқ нормасининг бузилишига кассация инстанцияси суди томонидан ҳуқуқий баҳо берилмаган.

Бундан ташқари, судлар томонидан даъво аризаси талабига аниқлик киритилмаган, яъни қайси давлат органига ушбу мулк қайтарилиши лозимлиги ва ушбу давлат органини ишга жалб қилиш масаласи ҳал этилмаган.

ИПК 322-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни назорат тартибида ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

Ушбу Кодекс 321-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига кўра, суд ишни назорат тартибида кўриб чиққанда ушбу Кодекс 302-моддаси тўртинчи қисмининг 4 ва 7-бандларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда ҳал қилув қарорини, қарорни тўлиқ ёки қисман бекор қилишга ва ишни янгидан кўриш учун юборишга ҳақли.

ИПК 302-моддаси биринчи қисмининг 4-бандига кўра, моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

Қайд этилганларга кўра, судлов ҳайъати хусусий корхона вакилларининг тушунтиришларини тинглаб, прокурорнинг фикрини эшитиб, назорат шикоятида келтирилган важларни муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра суд қарорларини бекор қилиш ва ишни янгидан қўриб чиқиш биринчи инстанция судига юбориш тўғрисида қарор қабул қилган.

2. Иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

Агар ижро этилмаган суд ҳужжати бекор қилиниб ёки ўзгартирилиб, даъвони тўлиқ ёки қисман рад этиш тўғрисида янги суд ҳужжати қабул қилинса ёхуд иш юритиш тугатилса ёки даъво кўрмасдан қолдирилса, суд бекор қилинган ёки тегишли қисми ўзгартирилган суд ҳужжати бўйича ундиришни тўлиқ ёхуд қисман бекор қилиш ҳақида суд ҳужжатини қабул қилиши белгиланган.

«Ж» МЧЖ (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) Нукус туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан жавобгар «Ў» АЖ (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) Қорақалпоғистон Республикаси филиалига нисбатан мурожаат қилиб, Г. Қаллибековага суднинг ҳал қилув қарори асосида тўланган 256 837 109 сўм, А.Алламбергеновага суднинг ҳал қилув қарори асосида тўланган 192 918 640 сўм, А.Алламбергенованинг вояга етмаган фарзандлари Сарсенбаева Мехрибон Балтабаевна (20.05.2002 йил), Сарсенбаева Гулмира Балтабаевна (13.09.2003 йил), Сарсенбаев Ойбек Балтабаевич (04.10.2009 йил)нинг таъминоти учун ҳар ойда 1 367 821,52 сўм миқдоридан келиб чиқиб, уларнинг вояга етган вақтига қадар ундиришни, Г. Қаллибекованинг вояга етмаган қизи А. Жумабергановага (09.01.2013 йил) ҳар ойда 1 504 384,64 сўм миқдоридан келиб чиқиб, нафақани вояга етгунига қадар ундиришни, Молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига тўланиши лозим бўлган жами 35 725 368,38 сўмни, вояга етмаган фарздандлари учун ҳар ойда тўланадиган Г. Қаллибековага 442 320 сўм ва А.Алламбергеновага тайинланган 1 278 885,93 сўм миқдоридан келиб чиқиб ундиришни, «Советник» адвокатлик фирмасига тўланган 4 000 000 сўм хизмат ҳақини, фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2018 йил 27 апрелдаги ҳал қилув қарорига асосан давлат фойдасига ундирилган жами 9 081 234 сўм давлат божини ундириш тўғрисидаги даъво аризаси туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан даъво талаблари қисман қаноатлантирилган.

Кассация инстанцияси судининг 2019 йил 25 февралдаги қарори билан ҳал қилув қарори бекор қилиниб, даъвогарнинг даъво талабларини қаноатлантиришни рад этиш ҳақида янги қарор қабул қилинган.

Назорат шикоятида, судлар томонидан моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари нотўғри қўлланилганлиги, иш учун аҳамиятли ҳолатларга аниқлик киритилмаганлиги, кассация инстанцияси суди томонидан автоавария ишлаб чиқариш билан боғлиқ деб топилганлиги тўғрисида Қорақалпоғистон Республикаси фуқаролик ишлари бўйича судининг ажрими инобатга олинмаганлиги кўрсатилиб, мазкур иш бўйича қабул қилинган кассация инстанцияси суди қарорини бекор қилиб, ҳал қилув қарорини кучда қолдириш сўралган.

ИПК 73-моддасининг биринчи ва учинчи қисмларига кўра, ишнинг иқтисодий суд томонидан ҳаммага маълум деб топилган ҳолатлари исботлашга муҳтож эмас.

Фуқаролик ишлари бўйича суднинг ёки маъмурий суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори бошқа ишни кўраётган иқтисодий суд учун фуқаролик ишлари бўйича суднинг ёки маъмурий суднинг ҳал қилув қарорида аниқланган ва ишда иштирок этувчи шахсларга тааллуқли бўлган ҳолатларга доир масалалар бўйича мажбурийдир.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2018 йил 27 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъвогардан Г.Қаллибековага 256 837 109 сўм, А.Алламбергеновага 192 918 640 сўм ундирилган.

Қорақалпоғистон Республикаси фуқаролик ишлари бўйича судининг 2017 йил 19 сентябрдаги ажрими билан даъвогар ходимлари А. Давлетов ва Б. Жумабаев ишлаб чиқариш билан боғлиқ ҳолда вафот этган деб топилган. Шу боис даъвогарнинг жавобгардан суднинг ҳал қилув қарори асосида тўланган Г. Қаллибековага 256 837 109 сўм, А. Алламбергеновага тўланган 192 918 640 сўмни ундириш ҳақидаги талаби асосли бўлиб, уни қаноатлантириш лозим бўлади.

ИПКнинг 66-моддасига кўра, иш бўйича далиллар ушбу Кодексда ва бошқа қонунларда назарда тутилган тартибда олинган фактлар ҳақидаги маълумотлар бўлиб, улар асосида суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг талаблари ва эътирозларини асословчи ҳолатлар, шунингдек низони тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳолатлар мавжудлигини ёки мавжуд эмаслигини аниқлайди. Бундай маълумотлар ёзма ва ашёвий далиллар, экспертларнинг хулосалари, мутахассисларнинг маслаҳатлари (тушунтиришлари), гувоҳларнинг кўрсатувлари, ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришлари билан аниқланади.

Қонунни бузган ҳолда олинган далиллардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Шунингдек, даъво талабининг Молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига тўланиши лозим бўлган жами 35 725 368,38 сўмни ундириш тўғрисидаги қисми ишдаги ҳужжатлар билан тўлиқ ўз исботини топган. Яъни, 2018 йил 3 августдаги 650-сонли тўлов топшириқномаси билан даъвогар томонидан Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги Ғазначилик бошқармасига 10 896 891,20 сўм, 651-сонли тўлов топшириқномаси билан 24 828 477,18 сўм, жами 35 725 368,38 сўм тўлаб берилган. Шу боис даъвогарнинг мазкур талаби ҳам асосли бўлиб, уни қаноатлантириш лозим бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 24 июндаги 177-сонли қарори билан тасдиқланган «Иш берувчининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш қоидалари»нинг 48-бандида мажбурий суғурта қилиш шартномасининг иш берувчининг ходим ўз меҳнат вазифаларини бажариши билан боғлиқ ҳолда меҳнатда майиб бўлиши, касб касаллигига чалиниши ёки соғлиғининг бошқача тарзда шикастланиши муносабати билан унинг соғлиғи ёмонлашганлиги ёхуд вафот этганлиги туфайли келиб чиққан қўшимча харажатларининг компенсация қилинишига доир қисми бўйича суғурта товони иш берувчига, у шундай харажатларни амалга оширганлигини тасдиқлайдиган ҳужжатлар асосида тўланади.

Даъвогарнинг А. Алламбергенованинг вояга етмаган фарзандлари Сарсенбаева Мехрибон Балтабаевна (20.05.2002 йил), Сарсенбаева Гулмира Балтабаевна (13.09.2003 йил), Сарсенбаев Ойбек Балтабаевичнинг (04.10.2009 йил) таъминоти учун ҳар ойда 1 367 821,52 сўм миқдоридан келиб чиқиб, уларнинг вояга етган вақтига қадар ундириш, Г. Қаллибекованинг вояга етмаган қизи А. Жумабергановага (09.01.2013 йил) ҳар ойда 1 504 384,64 сўм миқдоридан келиб чиқиб нафақани вояга етгунига қадар ундириш, вояга етмаган фарздандлари учун Г. Қаллибековага ҳар ойда тўланадиган 442 320 сўм ва А. Алламбергеновага тайинланган 1 278 885,93 сўм миқдоридан келиб чиқиб ундириш, «Советник» адвокатлик фирмасига тўланган 4 000 000 сўм хизмат ҳақини, фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2018 йил 27 апрелдаги ҳал қилув қарорига асосан давлат фойдасига ундирилган жами 9 081 234 сўм давлат божини ундириш тўғрисидаги талаблари асослаб берилмаганлиги, яъни даъвогар томонидан судга даъво аризаси тақдим қилгунга қадар ушбу суммаларни юқорида кўрсатилган шахсларга тўлаб берилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар судга тақдим қилинмаганлиги, шунингдек адвокат хизмати ва фуқаролик судига тўланган давлат божини ундириш талаблари асоссиз бўлганлиги боис судлов ҳайъати даъвогарнинг мазкур талабларини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади.

Биринчи инстанция суди даъвогарнинг А.Алламбергенованинг вояга етмаган фарзандлари Сарсенбаева Мехрибон Балтабаевна (20.05.2002 йил), Сарсенбаева Гулмира Балтабаевна (13.09.2003 йил), Сарсенбаев Ойбек Балтабаевич (04.10.2009 йил)нинг таъминоти учун ҳар ойда 1 367 821,52 сўм миқдоридан келиб чиқиб, уларнинг вояга етган вақтига қадар ундириш, Г. Қаллибекованинг вояга етмаган қизи А. Жумабергановага (09.01.2013 йил) ҳар ойда 1 504 384,64 сўм миқдоридан келиб чиқиб нафақани вояга етгунига қадар ундириш, вояга етмаган фарзандлари учун ҳар ойда тўланадиган Г. Қаллибековага 442 320 сўм ва А. Алламбергеновага тайинланган 1 278 885,93 сўм миқдоридан келиб чиқиб ундириш ҳақидаги талабларини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаса-да, ушбу талабларини қаноатлантириш тўғрисида барвақт хулосага келган.

Кассация инстанцияси суди эса ишдаги далилларга тегишли ҳуқуқий баҳо бермасдан, нима сабабдан ушбу далиллар мақбул далил сифатида инобатга олинмаслигини қарорда кўрсатмасдан, даъвогарнинг даъво талабларини тўлиқ қаноатлантиришни рад этиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Суднинг ҳал қилув қарори ҳақида» 2007 йил 15 июндаги 161-сонли қарорининг 1-бандида суд томонидан қабул қилинган қарор моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари билан тўлиқ мос келиши, иш ҳужжатлари ва суд аниқлаган ҳолатларга мувофиқ бўлиши кераклиги, қайд этилган талабларга риоя этмаслик ИПКнинг 279, 302 ва 322-моддаларига мувофиқ қарорнинг бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши учун асос бўлиши мумкинлиги, суд томонидан ИПКнинг 177-моддасида назарда тутилган барча масалаларни ҳал этмайдиган, юзаки, асослантирилмаган қарорларнинг қабул қилиниши мумкин эмаслиги ҳақида тушунтириш берилган.

ИПК 322-моддасининг биринчи қисмига биноан суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни назорат тартибида ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

Бундай ҳолатда шикоят қисман қаноатлантирилиши, иш юзасидан қабул қилинган суд қарорлари бекор қилиниши, даъвони қисман қаноатлантириш тўғрисида янги қарор қабул қилиниши, яъни жавобгардан даъвогар фойдасига жами 485 481 116 сўм ундириш, даъво талабларининг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этиш, суд харажатлари даъво талабининг қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда тақсимлаш, экспертиза харажатларини даъвогар зиммасида қолдириш, суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида олиб бориш билан боғлиқ харажатларини ИПКнинг 118-моддаси талабларидан келиб чиқиб, жавобгар зиммасига юклаш лозим. Бинобарин, тарафлар томонидан олдиндан тўланган давлат божларини инобатга олиб, ишни биринчи, кассация ва назорат инстанция судида кўриш учун жавобгардан даъвогар фойдасига 953 966,68 сўм давлат божи ва 17 840 сўм почта харажатларини ҳамда республика бюджетига 1 303 799,86 сўм давлат божи, ишни видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ 111 500 сўм харажатлари ва 17 840 сўм почта харажатлари ундирилиши лозим.

Баён қилинганларга асосан судлов ҳайъати ишда иштирок этувчи шахслар вакилларининг тушунтиришларини ҳамда прокурорнинг суд қарорларини фуқаролик ишлари бўйича суди томонидан қабул қилинган қарорларга мувофиқлаштириш тўғрисидаги фикрини тинглаб, шикоятда келтирилган важларни иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра суд қарорларини бекор қилиб, даъвони қисман қаноатлантириш тўғрисида янги қарор қабул қилишни, шикоятни эса қисман қаноатлантириш тўғрисида қарор қабул қилган.

3. Кредит шартномаси бўйича бир тараф ― банк ёки бошқа кредит ташкилоти (кредитор) иккинчи тарафга (қарз олувчига) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериш, қарз олувчи эса олинган пул суммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш мажбуриятини олади.

ИПК 118-моддасининг иккинчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ ҳал қилув қарори ўз фойдасига чиқарилган тарафга иш бўйича қилинган барча суд харажатларининг ўрни, гарчи бошқа тараф давлат божини тўлашдан озод этилган бўлса ҳам ушбу бошқа тараф ҳисобидан қопланади. Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация, назорат шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд харажатлари ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ тақсимланади.

Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилояти ҳудудий бошқармаси (бундан буён матнда палата деб юритилади) АТ «Халқ банки» Бухоро вилоят Амалиёт бўлими (бундан буён матнда банк бўлими деб юритилади) манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, «А» хусусий корхонасидан (бундан буён матнда хусусий корхона деб юритилади) банк бўлими фойдасига муддатидан олдин 57 787 810 сўм кредитдан асосий қарз, 18 941 190 сўм кредит фоизи, жами 75 729 000 сўм ундиришни, ундирувни «SH» фермер хўжалигига (бундан буён матнда фермер хўжалиги деб юритилади) тегишли бўлган Бухоро вилояти, Бухоро тумани, Сўфикоргар ҚФЙ, Урганжихона қишлоғида жойлашган «болалар боғчаси биноси»га (бундан буён матнда гаров мулки деб юритилади) қаратишни сўраган.

Суднинг 2016 йил 18 октябрдаги ажрими билан ишга АТ «Халқ банки» (бундан буён матнда банк деб юритилади) даъвогар сифатида жалб қилинган.

Биринчи инстанция судининг 2016 йил 17 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаблари қисман қаноатлантирилган. Хусусий корхонадан банк фойдасига 18 941 190 сўм кредит фоизи ундирилган. Ундирувни гаров мулкига қаратиш қисмини қаноатлантириш рад этилган. Даъво талабининг 56 787 810 сўм асосий қарз ундириш ва банк бўлимига нисбатан қисми бўйича иш юритиш тугатилган.

Апелляция инстанцияси судининг 2017 йил 1 февралдаги қарори билан ҳал қилув қарори хулоса қисмининг иккинчи хатбошисидаги ― хусусий корхонадан банк фойдасига 18 941 190 сўм кредит фоизи ундириш, ундирувни гаров мулкига қаратиш қисмини қаноатлантиришни рад этиш қисми ― даъво талабининг ундирувни гаров мулкига қаратиш ҳамда 18 941 190 сўм кредит фоизи ундириш қисмини қаноатлантириш рад этилсин деб ўзгартирилган. Ҳал қилув қарори хулоса қисмининг тўртинчи хатбошиси (хусусий корхонадан бюджетга давлат божи ундириш қисми) бекор қилинган. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Кассация инстанцияси судининг 2017 йил 17 майдаги қарори билан апелляция инстанцияси судининг қарори бекор қилинган. Ҳал қилув қарорининг ― ундирувни гаров мулкига қаратиш қисмини қаноатлантиришни рад этиш қисми бекор қилиниб, ундирувни гаров мулкига қаратиш ҳақида янги қарор қабул қилинган. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Назорат шикоятида кассация инстанцияси суди томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар ўрганилмаганлиги, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо берилмаганлиги, хусусий корхона томонидан 2016 йилда кредит қарздорлик тўлиқ қопланганлиги, шу сабабли суд ижрочилари томонидан ижро иши бўйича иш юритиш тамомланганлиги, бироқ, кредит қарздорлик тўлиқ қоплангандан кейин ҳам асоссиз равишда 18 941 190 сўм кредит фоизи ҳисобланганлиги ҳақида важлар келтирилиб, кассация инстанцияси судининг қарорини бекор қилиб, апелляция инстанцияси судининг қарорини ўз кучида қолдириш сўралган.

Аниқланишича, банк ва хусусий корхона ўртасида 2013 йил 10 апрелда 22-сонли кредит шартномаси тузилган бўлиб, унга кўра, банк хусусий корхонага «DX225LCASLR» русумли занжирли экскаватор сотиб олиши учун, йиллик 18 фоиз тўлаш шарти билан 3 (уч) йил муддатга 420 000 000 сўм кредит ажратиш, хусусий корхона эса олинган кредитдан фойдаланиб, кредит ва унга ҳисобланган фоизларни шартномага илова қилинган тўлов графиги асосида қайтариш мажбуриятини олган.

Кредит қайтарилишининг таъминоти сифатида банк, хусусий корхона ва фермер хўжалиги ўртасида 2013 йил 11 апрелда тузилган ипотека шартномасига асосан гаров мулки биргаликда тузилган 2013 йил 15 мартдаги баҳолаш далолатномасига асосан 200 000 000 сўмга ўзаро баҳоланиб, гаровга қўйилган.

Кредит шартномасида хусусий корхона олинган кредит суммаси ва унга ҳисобланган фоизларни ойма-ой тўлов жадвали асосида тўлаб бориш мажбуриятини олган бўлса-да, бироқ тўловни ўз вақтида амалга оширмаган.

Палатанинг банк бўлими манфаатида берган даъво аризаси бўйича Бухоро вилоят хўжалик судида қўзғатилган 20-1403/8628-сонли иш юзасидан 2014 йил 19 декабрда қабул қилинган ҳал қилув қарори билан хусусий корхонадан банк фойдасига 401 500 000 сўм кредит қарз, 12 078 000 сўм кредит фоизи, 1 467 359 сўм пеня, 2500 сўм почта харажати, жами 415 047 859 сўм ундирилган. Ундирув гаров мулки ва кредит эвазига сотиб олинган «DX225LCASLR» русумли занжирли экскаваторга қаратилиб, гаров мулкининг ким ошди савдосидаги бошланғич сотув баҳоси 200 000 000 сўм, кредит эвазига сотиб олинган «DX225LCASLR» русумли занжирли экскаваторнинг ким ошди савдосидаги бошланғич сотув баҳоси эса 375 000 000 сўм этиб белгиланган.

Даъво аризасида хусусий корхонадан қайтарилмаган 56 787 810 сўм кредит қарзи ва унга мутаносиб ҳисобланган 18 941 190 сўм фоиз (2016 йил 5 октябрь ҳолатига) ундириш, шунингдек ундирувни фермер хўжалигига тегишли бўлган гаров мулкига қаратиш сўралган.

ФК 47-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ ваколатхона ва филиаллар юридик шахс ҳисобланмайди. Улар ўзларини ташкил этган юридик шахс томонидан мол-мулк билан таъминланадилар ҳамда у тасдиқлаган низомлар асосида иш олиб борадилар. Ваколатхона ва филиалларнинг раҳбарлари юридик шахс томонидан тайинланади ҳамда унинг ишончномаси асосида иш олиб боради.

Иш кўрилган вақтда амалда бўлган Ўзбекистон Республикаси Хўжалик процессуал кодекси 86-моддасининг 1 ва 2-бандларига кўра, хўжалик суди низо хўжалик судида кўриш учун тегишли бўлмаса, умумий суд, хўжалик судининг айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори бўлса, иш юритишни тугатади.

Биринчи инстанция суди юқорида қайд этилган 20-1403/8628-сонли иш юзасидан 2014 йил 19 декабрда қабул қилинган ҳал қилув қарори билан хусусий корхонадан банк фойдасига низоли иш бўйича сўралган 56 787 810 сўм кредитдан асосий қарз ундирилиб, ундирув фермер хўжалигига тегишли бўлган гаров мулкига қаратилганлигини, шунингдек банк бўлими юридик шахс мақомига эга эмаслигини инобатга олиб, даъво талабининг 56 787 810 сўм кредитдан асосий қарз ундириш ва банк бўлимига нисбатан қисмлари бўйича иш юритишни тугатиш, ундирувни фермер хўжалигига тегишли бўлган гаров мулкига қаратиш қисмини қаноатлантиришни рад этиш ҳақида тўғри хулосага келган бўлса-да, бироқ хусусий корхонадан банк фойдасига 18 941 190 сўм кредит фоизи ундириш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Чунки, даъво аризасида хусусий корхонадан 18 941 190 сўм кредит фоизи ундиришни талаб қилишда ФК 734 ва 736-моддасининг биринчи қисмига асосланган.

ФК 327-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига мувофиқ бошқа шахсларнинг пул маблағларини ғайриқонуний ушлаб қолиш, уларни қайтариб беришдан бош тортиш, уларни тўлашни бошқача тарзда кечиктириш ёхуд бошқа шахс ҳисобидан асоссиз олиш ёки жамғариш натижасида улардан фойдаланганлик учун ушбу маблағлар суммасига фоиз тўланиши керак. Фоизлар миқдори кредитор яшайдиган жойда, кредитор юридик шахс бўлганида эса, унинг жойлашган ерида пул мажбурияти ёки унинг тегишли қисми бажарилган кунда мавжуд бўлган банк фоизининг ҳисоб ставкаси билан белгиланади. Қарз суд тартибида ундириб олинганида суд кредиторнинг талабини даъво қўзғатилган кундаги ёки қарор чиқарилган кундаги банк фоизининг ҳисоб ставкасига қараб қондириши мумкин. Ушбу қоидалар қонунда ёки шартномада бошқа фоиз миқдори белгиланган бўлмаса қўлланилади.

ФК 734-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, агар қонунда ёки қарз шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, қарз берувчи (юридик шахс ёки фуқаро) қарз олувчидан қарз суммасига шартномада белгиланган миқдорда ва тартибда фоизлар олиш ҳуқуқига эга бўлади.

ФК 736-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, агар қонун ҳужжатларида ёки қарз шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, қарз олувчи қарз суммасини вақтида қайтармаган ҳолларда ушбу Кодекснинг 734-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар тўланган бўлишидан қатъий назар, қарз қайтариб берилиши керак бўлган кундан бошлаб то у қарз берувчига қайтариб берилган кунгача бу сумма юзасидан ушбу Кодекснинг 327-моддаси биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган миқдорда фоизлар тўланиши керак.

ФК 744-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ кредит шартномаси бўйича бир тараф - банк ёки бошқа кредит ташкилоти (кредитор) иккинчи тарафга (қарз олувчига) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериш, қарз олувчи эса олинган пул суммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш мажбуриятини олади.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Олий хўжалик суди Пленумининг «Кредит шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида» 2006 йил 20 декабрдаги 13/150-сонли қарори 10-бандининг иккинчи хатбошисида кредит шартномасининг муддатидан олдин бекор қилиниши кредит ташкилотини кредит шартномасини бекор қилиш пайтидан бошлаб қайтариш кунига қадар пул маблағларидан фойдаланилган бутун давр учун ФКнинг 734-моддасида назарда тутилган фоизларни олиш ҳуқуқидан маҳрум қилмаслиги, тўртинчи хатбошисида ФКнинг 736-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик чораси ҳисобланиши, кўрсатилган, қарз суммасини қайтаришни кечиктириш муносабати билан ундириладиган фоизлар, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, пул маблағларидан фойдаланганлик учун қайтариш кунига ҳисобланган фоизларсиз ушбу суммага ҳисобланиши ҳақида тушунтириш берилган.

Бироқ, хусусий корхонага нисбатан ҳисобланган 18 941 190 сўм кредит фоизнинг тегишли ҳисоб-китоби мавжуд эмас, агар фоизни ҳисоблашда ФКнинг 734-моддасига асосланган бўлса, шартномада белгиланган қайси миқдордан келиб чиққанлиги, ФК 736-моддасининг биринчи қисмига асосланган бўлса, у ҳолда ФК 327-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган қайси миқдордан келиб чиққанлиги, пул маблағларини ғайриқонуний ушлаб қолганлиги, уларни қайтариб беришдан бош тортганлиги ёки фойдаланганлиги исботланмаган. Қолаверса, хусусий корхона томонидан қайтарилмаган 56 787 810 сўм кредитдан асосий қарз 20-1403/8628-сонли иш бўйича чиқарилган ижро ҳужжатига асосан ундириб олиниши мумкин. Шунингдек, банкнинг Бухоро туман суд ижрочилари бўлимига йўллаган 2016 йил 24 мартдаги 126/03-03-сонли маълумотида 2016 йил 22 мартда қарздорлик тўлиқ қопланганлиги инобатга олиниб, қолдиқ сумма, яъни 27 714 749,01 сўм қайтарилганлиги қайд этилган.

Апелляция инстанцияси суди эса қайд этилганларни инобатга олмасдан, ҳал қилув қарорини ўзгартириш, кассация инстанцияси суди апелляция инстанцияси судининг қарорини бекор қилиб, ҳал қилув қарорининг - ундирувни гаров мулкига қаратиш қисмини қаноатлантиришни рад этиш қисмини бекор қилиб, ундирувни гаров мулкига қаратиш ҳақида янги қарор қабул қилиб, нотўғри хулосага келган.

ИПК 321-моддасининг 3-бандига кўра, суд ишни назорат тартибида кўриб чиққанда ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгартиришга ёхуд бекор қилишга ҳамда ишни янгидан кўриш учун юбормасдан янги қарор қабул қилишга ҳақли.

ИПК 322-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни назорат тартибида ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

ИПК 118-моддасининг иккинчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ ҳал қилув қарори ўз фойдасига чиқарилган тарафга иш бўйича қилинган барча суд харажатларининг ўрни, гарчи бошқа тараф давлат божини тўлашдан озод этилган бўлса ҳам ушбу бошқа тараф ҳисобидан қопланади. Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация, назорат шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд харажатлари ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ тақсимланади.

Бундай ҳолатда судлов ҳайъати, назорат шикоятини қисман қаноатлантиришни, апелляция ва кассация инстанцияси судларининг қарорларини тўлиқ, ҳал қилув қарорининг - хусусий корхонадан банк фойдасига 18 941 190 сўм кредит фоизи ва 5000 сўм почта харажати ҳамда республика бюджетига 189 412 сўм давлат божи ундириш қисмларини бекор қилишни, ҳал қилув қарорининг бекор қилинган қисми бўйича янги қарор қабул қилишни, хусусий корхонадан банк фойдасига 18 941 190 сўм кредит фоизи ундириш ҳақидаги даъво талабини қаноатлантириш рад этишни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни, Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг иш кўрилган вақтда амалда бўлган 330-моддасининг 6-бандига кўра, Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари - палата аъзоларининг манфаатларини кўзлаб қилинган даъволар юзасидан, шунингдек давлат ва хўжалик бошқаруви органларининг қарорлари, улар мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан палата аъзоларининг манфаатларини кўзлаб қилинган шикоятлар бўйича давлат божидан озод этилганлиги сабабли ишни биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судларида кўриш учун ундирилиши лозим бўлган давлат божини ундирувсиз қолдиришни, почта харажатлари олдиндан тўланганлигини инобатга олишни, банкдан фермер хўжалиги фойдасига ишни назорат инстанцияси судида кўриш учун олдиндан тўланган 94 705,95 сўм давлат божи ва 17 000 сўм почта харажати ундиришни, шунингдек суд мажлисини кассация ва назорат инстанцияси судларида видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ 85 750 (30 000+55 750) сўм суд харажатларини банк зиммасига юклашни лозим топиш тўғрисида қарор қабул қилган.

1. Суд қарорлари моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларига тўлиқ мос ҳолда қабул қилинган бўлиб, жавобгар томонидан келтирилган важлар суд қарорларини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўла олмайди.

Суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори фақат юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас.

Суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.

Вилоят хўжалик судининг 15-1606/9732-сонли иши бўйича 2017 йил 10 июнда қабул қилинган ҳал қилув қарорига асосан «TAʼMIR» масъулияти чекланган жамиятидан (бундан буён матнда қарздор деб юритилади) Унитар корхонаси (бундан буён матнда аризачи деб юритилади) фойдасига 320 209 350 сўм асосий қарз, 32 020 935 сўм пеня, 3 552 303 сўм давлат божи ва 3 000 сўм почта харажатлари, жами 355 755 588 сўм ундирилган ва ижро варақаси берилган.

Қарздорнинг суд қарорига асосан қарздорликни тўлаш учун тўлов қобилияти йўқлиги, пул маблағларини ўз вақтида ўтказиб бермаганлиги, солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича қарзи мавжудлиги сабабли, аризачи судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, қарздорни банкрот деб топишни сўраган.

Туманлараро иқтисодий судининг 2019 йил 7 июндаги ҳал қилув қарори билан қарздор банкрот деб топилган ва тугатишга доир иш юритиш бошланган. Б. Жўраев қарздорни тугатиш бошқарувчиси этиб тайинланган.

Вилоят иқтисодий суди апелляция инстанциясининг 2019 йил 7 августдаги қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Қарздор томонидан мазкур суд қарорлари устидан назорат шикояти берилган бўлиб, унда жамиятда 20 нафардан ортиқ ишчи-ходимлар ишлаб келаётганлиги, жамият фаолиятини тиклаш ва юритиш учун имконияти мавжудлиги, аризачи билан ўзаро келишувга эришиш ва ҳамкорликда ишлаш чоралари кўрилганлиги инобатга олинмаганлигини кўрсатиб, суд қарорларини бекор қилиб, суд санацияси жорий қилиш ҳақида ажрим чиқариш сўралган.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, вилоят хўжалик судининг 15-1606/9732-сонли иши бўйича 2017 йил 10 июнда қабул қилинган ҳал қилув қарорига асосан қарздордан аризачи фойдасига жами 355 755 588 сўм ундирилган ва ижро варақаси берилган.

Биринчи инстанция суди томонидан ишни кўриш вақтида амалда бўлган «Банкротлик тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 4-моддасига кўра, қарздорнинг пул мажбуриятлари бўйича кредиторлар талабларини қондиришга ва (ёки) мажбурий тўловлар бўйича ўз мажбуриятини бажаришга қодир эмаслиги, агар тегишли мажбуриятлар ва (ёки) тўловлар мажбурияти юзага келган кундан эътиборан уч ой давомида қарздор томонидан бажарилмаган бўлса, унинг банкротлик аломатлари деб эътироф этилади

Бундан ташқари, ушбу Қонуннинг 5-моддасида банкротлик тўғрисидаги иш банкротлик аломатлари мавжуд бўлган тақдирда, агар қарздор юридик шахсга нисбатан жами талаблар базавий ҳисоблаш миқдорининг камида беш юз каррасини ташкил этадиган бўлса, иқтисодий суд томонидан қўзғатилиши мумкин, ушбу Қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно эканлиги кўрсатилган.

Қарздорнинг туман давлат солиқ инспекцияси олдида 56 535 133 сўм, аризачи олдида 309 653 941 сўм қарздорлиги мавжудлиги, Фарғона вилоят хўжалик судининг 15-1606/9732-сонли иши бўйича 2017 йил 10 июнда қабул қилинган ҳал қилув қарори билан тасдиқланганлиги, қарздорлик миқдори энг кам ойлик иш ҳақининг беш юз бараваридан ошиб кетганлиги, тўлов мажбурияти юзага келган кундан эътиборан қарздор томонидан бажарилмаганлиги ҳолати ишдаги ҳужжатлар ва тарафлар вакилларининг кўрсатмалари билан тўлиқ ўз исботини топган.

Аризачининг қарздорни банкрот деб топиш тўғрисидаги аризаси суднинг 2019 йил 15 апрелдаги ажрими билан иш юритишга қабул қилиниб, қарздорга нисбатан кузатув таомили жорий этилган.

Қарздор кредиторларининг 2019 йил 8 майдаги қарори билан қарздорга нисбатан банкротликнинг тугатиш таомили жорий этиш суддан сўралган.

Биринчи инстанция судининг 2019 йил 7 июндаги ҳал қилув қарори билан қарздор банкрот деб топилган ва унга тугатишга доир иш юритиш бошланган.

ИПК 322-моддасининг биринчи қисмига биноан суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни назорат тартибида ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

Мазкур ҳолатда биринчи ва апелляция инстанцияси судлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг важларини муҳокама этиб, уларга тегишли ҳуқуқий баҳо бериб, моддий ҳамда процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаб, иш ҳолатларига мувофиқ қонуний ва асослантирилган қарорлар қабул қилган. Шу сабабли уларни ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асослар мавжуд эмас.

Судлов ҳайъати қарздорнинг суд санацияси жорий қилиш ҳақидаги илтимосномасини қаноатлантириш учун асослар йўқ деб ҳисоблайди. Чунки, аризачи судга қарздорни банкрот деб топиш тўғрисидаги ариза билан мурожаат қилгунга қадар бўлган даврда ҳам қарздор аризачи олдидаги мажбуриятларини ўз вақтида бажариш чораларини кўрмаган.

Қайд этилганларга кўра, судлов ҳайъати қарздорнинг назорат шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, суд қарорларини эса ўзгаришсиз қолдиришни, ишни назорат тартибида кўриш билан боғлиқ суд харажатлари қарздор томонидан олдиндан тўланганлигини инобатга олиб, ундан ишни видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ суд харажатларини ундириш тўғрисида қарор қабул қилган.

2. Тадбиркорлик субъектлари ишлаб чиқаришни йўлга қўйишда, жумладан Ўзбекистон Республикаси аҳоли яшаш жойлари атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш санитария меъёр ва қоидаларига сўзсиз риоя этиши шарт. Бунга риоя этмаслик уларнинг фаолиятини суд тартибида тўхтатишга сабаб бўлади.

Вилоят давлат санитария-эпидемиология назорати маркази (бундан буён матнда вилоят ДСЭНМ деб юритилади) «N» масъулияти чекланган жамиятига (бундан буён матнда МЧЖ деб юритилади) нисбатан ариза билан мурожаат қилиб, МЧЖга тегишли бўлган, атроф-муҳитга зарар келтираётган объект фаолиятини тўхтатишни сўраган.

Биринчи инстанция судининг 2018 йил 4 октябрдаги ҳал қилув қарори билан арз қилинган талаб қаноатлантирилган. МЧЖ аниқланган санитария қоидалари, нормаларининг бузилишлари бартараф этгунга қадар унинг полипропилен қоплардан иккиламчи хом ашё ишлаб чиқариш фаолияти тўхтатилган.

Апелляция инстанцияси судининг 2018 йил 20 ноябрдаги қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

МЧЖ назорат шикояти билан мурожаат қилиб, мамлакатда тадбиркорликка кенг кўламда шарт-шароит яратиб берилаётганлиги, шунга кўра полипропилен қоплардан иккиламчи хом ашё (полипропилен гранулалари) ишлаб чиқариш бўйича тадбиркор сифатида фаолиятни бошлаганлиги, фаолиятни бошлашдан олдин шаҳар давлат санитария-эпидемиология назорати марказининг (бундан буён матнда шаҳар ДСЭНМ деб юритилади) 2018 йил 25 июндаги 01-08/735-сонли рухсатномаси мавжуд бўлса-да, вилоят ДСЭНМ томонидан ушбу рухсатнома 2018 йил 4 октябрда бекор қилингани ва тадбиркорликка тўсқинлик қилинганлигини, шунингдек вилоят ДСЭНМ судга ариза билан мурожаат қилиб, тадбиркорнинг фаолиятини тўхтатилишига эришганлиги, МЧЖ томонидан берилган апелляция шикояти асоссиз равишда рад этилганлигини билдирган ва суд қарорларини бекор қилишни сўраган.

Суд мажлисида иштирок этган жавобгар раҳбари назорат шикоятида баён қилинган важларни қувватлаб, уни қаноатлантиришни сўради.

Суд мажлисида иштирок этган даъвогар вакили суд қарорларини ўзгаришсиз қолдиришни сўради.

Судлов ҳайъати назорат шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, суд қарорларини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топди.

«Аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 8-моддаси биринчи қисмининг иккинчи хатбошисига кўра, давлат санитария назорати Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Давлат санитария-эпидемиология назорати республика маркази, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар, туманлар ҳамда шаҳарлар давлат санитария-эпидемиология назорати марказлари томонидан амалга оширилади.

«Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 42-моддасининг биринчи хатбошисига кўра, қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда тадбиркорлик субъектларига нисбатан ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланилади, тўртинчи хатбошисига кўра, фаолиятни чеклаш, тўхтатиб туриш ва тақиқлаш, бундан фавқулодда вазиятлар, эпидемиялар ҳамда аҳолининг ҳаёти ва соғлиғи учун бошқа ҳақиқий хавф юзага келишининг олдини олиш билан боғлиқ ҳолда фаолиятни ўн иш кунидан кўп бўлмаган муддатга чеклаш, тўхтатиб туриш ҳоллари мустасно, фақат суд тартибида қўлланилади.

Иш ҳужжатларидан маълум бўлишича, вилоят экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси, шаҳар ДСЭНМ, «З» МФЙ, МЧЖ ва ушбу ҳудудда истиқомат қилувчи фуқаролар иштирокида 2017 йил 23-24 октябрь кунлари МЧЖнинг молия-хўжалик фаолиятига аралашмаган ҳолда мониторинг ўтказилган.

Мониторингда МЧЖ «З» МФЙ, «З» кўчаси, 3-уйда полипропилен қоплардан иккиламчи хом ашё ишлаб чиқариш фаолияти билан шуғулланиши, ушбу фаолият 0350-17-сонли «Ўзбекистон Республикаси аҳоли яшаш жойлари атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш санитария меъёр ва қоидалари» СанҚ ва Мнинг 6.1.1-бандига мувофиқ 4-синфга мансуб бўлиб, унинг санитария ҳимоя минтақаси 100 метр этиб белгиланган бўлса-да, МЧЖ билан аҳоли яшаш ҳудудигача бўлган масофа 75 метрни ташкил этиши аниқланган ва бу тўғрисида далолатнома тузилган.

МЧЖ раҳбари Р.Абдуллаев мониторинг давомида берган тушунтиришида ишлаб чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган салбий ҳолатларни олдини олиш чораларини кўриши ҳамда келажакда фаолиятини бошқа жойга кўчиришини билдирган бўлса-да, МЧЖ томонидан чора кўрилмаган.

Баён этилган асосларга кўра, вилоят ДСЭНМ судга ариза билан мурожаат қилиб, МЧЖнинг фаолиятини тўхтатиб қўйишни сўраган.

0350-17-сонли «Ўзбекистон Республикаси аҳоли яшаш жойлари атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш санитария меъёр ва қоидалари» СанҚ ва Мнинг 6.1.1-бандига мувофиқ пластмассани қайта ишловчилар 4-хавфлилик синфига мансуб бўлиб, ушбу тоифадаги ишлаб чиқариш корхоналари ва аҳоли яшаш хонадонигача 100 метрли санитария муҳофаза масофаси белгиланган.

МЧЖнинг полипропилен қоплардан иккиламчи хом ашё ишлаб чиқариш фаолияти билан шуғулланиши натижасида ҳудуддаги аҳолининг санитария-эпедимиологик осойишталиги тўғрисидаги қонун ҳужжатлари бузилган.

Шунингдек, МЧЖга шаҳар ДСЭНМнинг 2018 йил 25 июндаги 01-08/735-сонли хати асосида фаолият кўрсатишларига рухсат берилган бўлса-да, ушбу рухсатноманинг қонунийлиги вилоят ДСЭНМ томонидан ўрганилиб, 2018 йил 4 октябрдаги 143-и/ф-сонли қарори билан бекор қилинган.

Вилоят ДСЭНМнинг 2018 йил 4 октябрдаги 143-и/ф-сонли қарори устидан МЧЖ маъмурий судга мурожаат қилиш ва уни ҳақиқий эмас деб топишни сўраш ҳуқуқи мавжуд бўлса-да, МЧЖ бу ҳуқуқдан фойдаланмаган ва вилоят ДСЭНМнинг юқорида қайд этилган қарори қонуний кучда.

Бундан кўринадики, МЧЖга суд томонидан тўхтатилиши белгиланган фаолиятни амалга ошириш юзасидан ваколатли органнинг рухсати мавжуд эмас.

Биринчи инстанция суди вилоят ДСЭНМнинг ариза талабини қаноатлантириб, МЧЖнинг полипропилен қоплардан иккиламчи хом ашё ишлаб чиқариш фаолиятида аниқланган санитария қоидалари, нормалари бузилишлари бартараф этилгунига қадар тўхтатиш тўғрисида асосли ҳулосага келган.

Апелляция инстанцияси суди ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдириб, тўғри тўхтамга келган.

Судлов ҳайъати ҳам биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ва пелляция инстанцияси судининг қарорини ўзгаришсиз, МЧЖнинг назорат шикоятини эса қаноатлантирмасдан қолдириш тўғрисида асосли хулосага келган.