“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 5-moddasi, “Davlat soliq xizmati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 7-moddasi, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 1999-yil 2-noyabrda 833-son bilan roʻyxatga olingan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat Soliq qoʻmitasi, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi qaror qiladi:

1. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi toʻgʻrisida nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin;

2. 2001-yil 20-iyundagi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 56-sonli, Davlat soliq qoʻmitasining 2001-38-sonli, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining 4/1-sonli “Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (2001-yil 23-iyul, roʻyxat raqami 1054-son — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 2001-y., 14-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab 10 kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Nizom “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 9-son, 142-modda), Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1999-yil 19-oktabrda EG/17-19-2075-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-son BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish” ga (1999-yil 2-noyabr, roʻyxat raqami 833-son) muvofiq ishlab chiqilgan va inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi va ortiqchasini buxgalteriya hisobida aks ettirish va soliqqa tortish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Nizom mulkchilik shakli va idoraviy boʻysunishidan qatʼi nazar, barcha korxona va tashkilotlarga (banklar va kredit uyushmalaridan tashqari) tatbiq etiladi.

2. Ish beruvchining mulkiga yetkazilgan zarar hajmi, zarar uchun xodimning moddiy javobgarlik chegaralari va tartibini aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi.

Bir oylik oʻrtacha ish haqidan oshmaydigan yetkazilgan zarar summasini aybdor xodimdan undirish ish beruvchining farmoyishiga muvofiq amalga oshiriladi. Farmoyish yetkazilgan zarar aniqlangan kundan boshlab bir oydan kechikmasdan chiqarilishi mumkin. Bunda zarar hajmi inventarizatsiya oʻtkazish davrida mazkur joyda amal qilayotgan bozor baholari boʻyicha hisoblanadi.

Agar xodimdan undirilishi lozim boʻlgan yetkazilgan zarar summasi uning oʻrtacha oylik ish haqidan yuqori yoki zarar aniqlangan kundan boshlab bir oylik muddat oʻtgan boʻlsa, undirish sud orqali amalga oshiriladi.

Ish beruvchining mulki oʻgʻirlanganda, kam chiqqanda, qasddan yoʻqotish yoki qasddan buzish natijasida hamda boshqa hollarda yetkazilgan zarar hajmi bozor qiymati boʻyicha hisoblanadi.

3. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulkning bozor qiymatini aniqlash uchun quyidagilardan foydalanish mumkin:

a) ishlab chiqaruvchi tashkilotlardan va ularning rasmiy dilerlaridan, tovar xom ashyo birjalaridan, koʻchmas mulk birjalaridan yozma shaklda olingan xuddi shunday mahsulotga doir narxlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

b) Markaziy bankning kamomad (ortiqcha) aniqlangan sanadagi va tegishli mulkni sotib olish sanasidagi kurslarning nisbati shaklida aniqlangan hisob-kitob koeffitsiyentini qoʻllagan holda sotib olish sanasidagi (tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlganda) mol-mulklarning erkin konvertatsiyalanadigan valyuta (EKV) dagi qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

v) tegishli davlat idoralarida mavjud boʻlgan narxlar darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

g) inventarizatsiya oʻtkazilayotgan davrda ommaviy axborot vositalari va maxsus adabiyotlarda eʼlon qilingan narx darajalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

d) tegishli mol-mulkning qiymati toʻgʻrisida baholovchining ekspert xulosasi.

4. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan asosiy vositalarning kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) kam chiqqan asosiy vositaning boshlangʻich qiymati hisobdan chiqarilganda:

debet 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti;

kredit asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0100);

b) kam chiqqan asosiy vositaga hisoblangan amortizatsiya summasi hisobdan chiqarilganda:

debet asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlar (0200);

kredit 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti;

v) rezerv kapitalini hisobga oluvchi schyotlarda qayd qilingan kam chiqqan asosiy vositaning qayta baholash natijasi (qoldiq) summasiga:

debet 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti;

kredit 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti;

d) kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti.

5. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarardan yuqori boʻlsa, daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymatiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga;

kredit 9310 “Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymati va kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga.

Asosiy vositalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

6. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarardan past boʻlsa, zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymatiga;

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan asosiy vositaning bozor qiymati va kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga.

Asosiy vositalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

7. Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti.

Asosiy vositalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

8. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan asosiy vositalar, ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash asosiy vositalarning bozor qiymati boʻyicha ularning haqiqiy ahvolini hisobga olgan holda baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0100);

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan asosiy vositalar boʻyicha daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

Hisobga olinmagan asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmasini hisoblash ushbu asosiy vosita, asosiy vositalar tarkibiga qoʻshilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi va ushbu asosiy vositaning amortizatsiya qilinadigan qiymati qoplanguncha yoki ushbu asosiy vosita balansdan chiqarilganga qadar amalga oshiriladi.

9. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalar balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqarilganda:

debet 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti;

kredit oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700);

b) rezerv kapitalini hisobga oluvchi schyotlarda qayd qilingan kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning qayta baholash natijasi (qoldiq) summasiga:

debet 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti;

kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti;

v) kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti.

10. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarardan yuqori boʻlsa, daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymatiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga;

kredit 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymati va kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga.

Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

11. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarardan past boʻlsa, zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymatiga;

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymati va kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasiga.

Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

12. Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, kam chiqqan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

13. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan oʻrnatiladigan asbob-uskunalar, ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning bozor qiymati boʻyicha baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700);

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan oʻrnatiladigan asbob-uskunalar boʻyicha daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

14. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan nomoddiy aktivlarning kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) kam chiqqan nomoddiy aktivning boshlangʻich qiymati hisobdan chiqarilganda:

debet 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti;

kredit nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (0400);

b) kam chiqqan nomoddiy aktivga hisoblangan amortizatsiya summasi hisobdan chiqarilganda:

debet nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500);

kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti;

v) kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) summasiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti.

15. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) dan yuqori boʻlsa daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymatiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) summasiga;

kredit 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymati va kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) summasi oʻrtasidagi farqiga.

Nomoddiy aktivlarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

16. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) dan past boʻlsa zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymatiga;

kredit 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan nomoddiy aktivning bozor qiymati va kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) summasi oʻrtasidagi farqiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan nomoddiy aktivning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar (qoldiq qiymati) summasiga.

Nomoddiy aktivlarning kamomadi yoki buzilishlari natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

17. Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, kam chiqqan nomoddiy aktivlarning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

Nomoddiy aktivlarning kamomadi yoki yoʻqotish natijasida chiqib ketishidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

18. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan nomoddiy aktivlar ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash nomoddiy aktivlarning bozor qiymati boʻyicha ularning foydali foydalanish muddatini hisobga olgan holda baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (0400);

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar”.

Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan nomoddiy aktivlar boʻyicha daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

Hisobga olinmagan nomoddiy aktivlar boʻyicha amortizatsiya ajratmasini hisoblash, ushbu nomoddiy aktiv, nomoddiy aktivlar tarkibiga qoʻshilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi va ushbu nomoddiy aktivning amortizatsiya qilinadigan qiymati qoplanguncha yoki ushbu nomoddiy aktiv balansdan chiqarilgunga qadar amalga oshiriladi.

19. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarni nominal (balans) qiymati boʻyicha hisobdan chiqarilganda:

debet 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti;

kredit uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (0600);

kredit qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (5800);

b) uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyoti.

20. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymati (undiriladigan summa) uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadi boʻyicha koʻrilgan zarardan yuqori boʻlsa, daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymatiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasiga;

kredit 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymati va uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga.

Uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

21. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymati (undiriladigan summa) uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadi boʻyicha koʻrilgan zarardan past boʻlsa, zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymatiga;

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning bozor qiymati va uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasi oʻrtasidagi farqiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasiga.

Uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

22. Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti.

Uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning kamomadidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

23. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalar, ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarning nominal qiymati boʻyicha baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (0600);

debet qisqa muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (5800);

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan uzoq va qisqa muddatli investitsiyalar boʻyicha daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

24. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan tovar-material zaxiralarining kamomadi haqiqiy (balans) qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit tovar-material zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlar (1000-2900).

25. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymatidan yuqori boʻlsa, daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymatiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymatiga;

kredit 9320 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymati va kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymati oʻrtasidagi farqiga.

Tovar-material zaxiralarining kamomadidan koʻrilgan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

26. Moddiy javobgar shaxs (yoki boshqa xodim) aybdor deb tan olingan hollarda va agar baholash natijasida kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymatidan past boʻlsa, koʻrilgan zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymatiga;

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti — aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan kam chiqqan tovar-material zaxiralarining bozor qiymati va kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymati oʻrtasidagi farqiga;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti — kam chiqqan tovar-material zaxiralarining haqiqiy (balans) qiymatiga.

Tovar-material zaxiralarining kamomadidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

27. Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, kam chiqqan tovar-material zaxiralarining kamomadidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti.

Tovar-material zaxiralarining kamomadidan koʻrilgan zarar summasi daromad (foyda) soligʻini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliq solish bazasini koʻpaytiradi.

28. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan tovar-material zaxiralari ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash tovar-material zaxiralarining bozor qiymati boʻyicha baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet tovar-material zaxiralarini hisobga oluvchi schyotlar (1000-2900);

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan tovar-material zaxiralar boʻyicha daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

29. Aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan kamomad summasini undirish buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar (5000, 5100, 5200, 5500, 5600, 5700) yoki mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar (6700) yoki boshqa aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi” schyoti.

30. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan ortiqcha mol-mulkni kirim qilish:

a) asosiy vositalar:

debet “Asosiy vositalar” schyoti;

kredit “Asosiy vositalar fondi” schyoti;

b) asbob-uskunalar va qurilish materiallari:

debet “Asbob-uskunalar, qurilish materiallari va ilmiy tadqiqot uchun materiallar” schyoti;

kredit “Muassasani saqlash uchun va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish” schyoti yoki “Muassasa xarajatlarini va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

v) materiallar va oziq-ovqat mahsulotlari:

debet “Materiallar va oziq-ovqat mahsulotlari” schyoti;

kredit “Muassasani saqlash uchun va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish” schyoti yoki “Muassasa xarajatlarini va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

g) arzon va tez eskiruvchi buyumlar:

debet “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar” schyoti;

kredit “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar fondi” schyoti;

31. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan va budjet tashkiloti hisobiga qabul qilingan kamomadni hisobdan chiqarish:

a) asosiy vositalar:

debet “Asosiy vositalar fondi”, “Asosiy vositalarning eskirishi” schyotlari;

kredit “Asosiy vositalar” schyoti;

b) arzon va tez eskiruvchi buyumlar:

debet “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar fondi” schyoti;

Kredit “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar” schyoti.

32. Materiallarning belgilangan meʼyorlar chegarasidagi yoʻqolishini, shuningdek budjet tashkiloti hisobiga qabul qilingan kamomad va yoʻqotishlarni hisobdan chiqarish:

a) materiallar va oziq-ovqat mahsulotlari:

debet “Budjet boʻyicha xarajatlar” schyoti — agar budjet mablagʻlari hisobiga xarid qilingan boʻlsa;

debet “Boshqa xarajatlar” schyoti — agar budjetdan tashqari mablagʻlar hisobiga xarid qilingan boʻlsa;

kredit “Materiallar va oziq-ovqat mahsulotlari” schyoti;

b) asbob-uskunalar va qurilish materiallari:

debet “Muassasani saqlash uchun va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish” schyoti yoki “Muassasa xarajatlarini va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Asbob-uskunalar, qurilish materiallari va ilmiy tadqiqotlar uchun materiallar” schyoti;

v) arzon va tez eskiruvchi buyumlar:

debet “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar fondi” schyoti;

kredit “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar” schyoti.

33. Inventarizatsiya jarayonida aniqlanib aybdor shaxs hisobiga olib borilgan va budjet daromadiga oʻtkazilgan asosiy vositalarning kamomadini hisobdan chiqarish:

a) asosiy vositalarning balansda hisobda turgan summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Asosiy vositalar” schyoti.

Bir vaqtning oʻzida ikkinchi yozuv amalga oshiriladi:

debet “Asosiy vositalar fondi” va “Asosiy vositalarning eskirishi” schyotlari ;

kredit “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

b) sudning qarori bilan budjetning daromadiga oʻtkaziladigan asosiy vositalarning balans qiymati va aybdor shaxsdan undiriladigan bozor qiymati oʻrtasidagi farq summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

v) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilot kassasiga kiritilganda:

debet “Kassa” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

g) agar asosiy vositalar budjetdan tashqari manbalari hisobiga xarid qilingan boʻlsa — aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilotning depozit schyotiga kirim qilinadi:

debet “Tashkilotning depozit schyoti” yoki “Tashkilotning budjetdan tashqari mablagʻlari boʻyicha depozit schyoti” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

d) agar asosiy vositalar budjetdan tashqari manbalar hisobiga xarid qilingan boʻlsa — aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilotning depozit schyotiga oʻtkazilishi:

debet “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Tashkilotning depozit schyoti” yoki “Tashkilotning budjetdan tashqari mablagʻlari boʻyicha depozit schyoti” schyoti;

34. Inventarizatsiya jarayonida aniqlanib aybdor shaxs hisobiga olib borilgan va budjet daromadiga oʻtkazilgan arzon va tez eskiruvchi buyumlar kamomadini hisobdan chiqarish:

a) arzon va tez eskiruvchi buyumlarning balansda hisobda turgan summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar” schyoti.

Bir vaqtning oʻzida ikkinchi yozuv amalga oshiriladi:

debet “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar fondi” schyoti;

kredit “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

b) sudning qarori bilan budjetning daromadiga oʻtkaziladigan arzon va tez eskiruvchi buyumlarning balans qiymati va aybdor shaxsdan undiriladigan bozor qiymati oʻrtasidagi farq summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

v) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilot kassasiga kiritilganda:

debet “Kassa” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

g) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilotning depozit schyotiga kiritilganda:

debet “Tashkilotning depozit schyoti” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

d) aybdor shaxsdan undirilgan summa budjetga oʻtkazilganda:

debet “Budjetga toʻlovlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Tashkilotning depozit schyoti” (asosiy yoki budjetdan tashqari) schyoti.

35. Inventarizatsiya jarayonida aniqlanib aybdor shaxs hisobiga olib borilgan va tashkilot ixtiyorida qoldirilgan asosiy vositalarning kamomadini hisobdan chiqarish:

a) asosiy vositalarning balansda hisobda turgan summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Asosiy vositalar” schyoti.

Bir vaqtning oʻzida ikkinchi yozuv amalga oshiriladi:

debet “Asosiy vositalar fondi” va “Asosiy vositalarning eskirishi” schyotlari;

kredit “Muassasani saqlash uchun va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish” schyoti yoki “Muassasa xarajatlarini va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

b) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilot kassasiga kiritilganda:

debet “Kassa” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

v) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilotning depozit schyotiga kiritilganda:

debet “Tashkilotning depozit schyoti” (asosiy yoki budjetdan tashqari) schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti.

36. Inventarizatsiya jarayonida aniqlanib aybdor shaxs hisobiga olib borilgan va tashkilot ixtiyorida qoldirilgan arzon va tez eskiruvchi buyumlarning kamomadini hisobdan chiqarish:

a) arzon va tez eskiruvchi buyumlarning balansda hisobda turgan summasiga:

debet “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

kredit “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar” schyoti.

Bir vaqtning oʻzida ikkinchi yozuv amalga oshiriladi:

debet “Arzon va tez eskiruvchi buyumlar fondi” schyoti;

kredit “Muassasani saqlash uchun va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish” schyoti yoki “Muassasa xarajatlarini va boshqa tadbirlarni budjetdan moliyalashtirish boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

b) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilot kassasiga kiritilganda:

debet “Kassa” schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti;

v) aybdor shaxs tomonidan kamomad summasi tashkilotning depozit schyotiga kiritilganda:

debet “Tashkilotning depozit schyoti” (asosiy yoki budjetdan tashqari) schyoti;

kredit “Kamomadlar boʻyicha hisob-kitoblar” schyoti.