O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 16-oktabrda 51-son bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot” (ro‘yxat raqami 519, 1998-yil 4-noyabr) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 1999-y., 6-son) o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan e’tiboran kuchga kiradi.

1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi bo‘lib hisoblanadi.

2. Mazkur BHMS xo‘jalik yurituvchi subyektlar (bundan budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlari mustasno) (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan buxgalteriya hisobini tashkil etish tartibini belgilaydi.

3. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

pul mablag‘lari — tashkilotning naqd pul va talab qilib olinadigan depozitlar, shuningdek, bankdagi hisob-kitob, valyuta va boshqa hisobvaraqlaridagi mablag‘lari;

pul mablag‘lari ekvivalentlari — ma’lum miqdordagi pul mablag‘iga tez va oson almashtiriladigan hamda qiymatidagi o‘zgarishlar tufayli ahamiyatli bo‘lmagan tavakkalchiligi bo‘lgan qisqa muddatli (3 oy yoki undan kam), yuqori likvidli investitsiyalardir;

pul oqimlari — pul mablag‘lari va ular ekvivalentlarining kirimi (tushumi) va chiqimi (sarflanishi, chiqib ketishi);

operatsion faoliyat — tashkilotning daromad keltiruvchi asosiy faoliyati, shuningdek uning investitsiya va moliyaviy faoliyatiga tegishli bo‘lmagan boshqa xo‘jalik faoliyati;

investitsiya faoliyati — pul mablag‘lari ekvivalentlariga va uzoq muddatli aktivlarga kirmaydigan boshqa investitsiya obyektlarini xarid qilish va hisobdan chiqarish;

moliyaviy faoliyat — tashkilotning xususiy kapitali va qarz mablag‘lari miqdori va tarkibida o‘zgarishlarga olib keladigan faoliyat.

4. Tashkilot mazkur BHMS talablariga muvofiq pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobotni tayyorlaydi va uni har bir hisobot davri uchun tuziladigan moliyaviy hisobotning tarkibiy qismi sifatida taqdim etadi.

5. Boshqa moliyaviy hisobotlar bilan birgalikda foydalanish chog‘ida pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot ma’lumotlari moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun tashkilotning pul mablag‘lari va uning ekvivalentlarini jalb etish qobiliyatini baholash imkonini beradigan ma’lumot bilan ta’minlaydi.

6. Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot pul tushumlari va to‘lovlari uchta asosiy toifaga ajratiladi: operatsion faoliyat, investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyat.

7. Tashkilot tomonidan olingan bank kreditlari moliyaviy faoliyatga kiradi. Agar talab qilingan paytda to‘lanadigan bank overdraftlari tashkilotlar pul mablag‘larini boshqarishning ajralmas qismi bo‘lsa, ular pul mablag‘lari va pul mablag‘lari ekvivalentining tarkibiy qismi hisoblanadi.

8. Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot pul mablag‘lari va pul mablag‘lari ekvivalentlari moddalari o‘rtasidagi harakatni o‘z ichiga olmaydi. Ushbu moddalari o‘rtasidagi harakat pul mablag‘larini boshqarishning bir qismi sanalib, pul mablag‘larini boshqarish ortiqcha pul mablag‘larini pul mablag‘lari ekvivalentlariga kiritishni o‘z ichiga oladi.

9. Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot tashkilotning hisobot davri davomida operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatlari natijasida olgan pul oqimlari haqidagi ma’lumotlarni o‘z faoliyati xususiyatidan kelib chiqqan holda taqdim etiladi.

10. Tashkilotning operatsion faoliyati natijasida vujudga keladigan pul oqimlari hajmi tashkilotning qarzlarini to‘lash, ishlab chiqarish quvvatlarini saqlab turish, dividendlarni to‘lash va o‘z mablag‘lari hisobidan yangi investitsiyalar qilish uchun qanchalik yetarli ekanini aks ettiruvchi asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. O‘tgan davrlarda operatsion faoliyatdan olingan pul oqimlarining ayrim qismlari to‘g‘risidagi ma’lumotdan boshqa ma’lumotlar bilan birgalikda operatsion faoliyat bo‘yicha kelgusi pul oqimlarini prognoz qilishda foydalanish mumkin.

11. Operatsion faoliyatning pul oqimlari tashkilotning asosiy faoliyatidan kelib chiqadi. Operatsion faoliyatning pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotishdan pul mablag‘larining kelib tushishi;

royalti, badallar, vositachilik haqqi va boshqalar bo‘yicha pul mablag‘lari tushumi;

yetkazib beruvchilarga to‘langan pul mablag‘lari;

xodimlarga to‘langan mablag‘lar va xodimlar nomidan pul mablag‘lari to‘lovlari;

operatsion faoliyatga tegishli bo‘lgan soliqlar bo‘yicha pul mablag‘lari to‘lovlari yoki ularning qaytarilishi;

savdo yoki dilerlik maqsadlarida tuzilgan bitimlar bo‘yicha pul mablag‘lari tushumlari va to‘lovlari.

Asosiy vositalar obyektini sotish bo‘yicha pul oqimlari investitsiya faoliyatining pul oqimlariga kiritiladi. Lekin, ijaraga berish va keyinchalik sotish maqsadida aktivlarni ishlab chiqarish yoki xarid qilish uchun amalga oshirilgan pul mablag‘lari to‘lovlari operatsion faoliyatning pul oqimlari sifatida qaraladi. Bunday aktivlarni ijaraga berish va keyinchalik sotishdan pul mablag‘lari kelib tushishi ham operatsion faoliyatning pul oqimlari hisoblanadi.

12. Qimmatli qog‘ozlarni qayta sotish maqsadida xarid qilinishi natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi. Xuddi shunday, moliyaviy tashkilotlar tomonidan beriladigan qarzlar, odatda, moliyaviy tashkilotning asosiy daromad keltiruvchi faoliyatiga tegishli bo‘lganligi sababli shunday tashkilotlarda operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi.

13. Tashkilot investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi ma’lumotni pul oqimlari to‘g‘risida hisobotda alohida yoritib beradi.

Investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi ma’lumot kelgusi daromad va pul oqimlarini hosil qilish uchun mo‘ljallangan resurslarga qancha sarflar amalga oshirilganini ko‘rsatadi. Investitsiya faoliyatidan olingan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni xarid qilish uchun pul mablag‘lari to‘lovlari. Ushbu to‘lovlar kapitallashtiriladigan tajriba-konstruktorlik ishlari bo‘yicha va tashkilotning o‘zida yaratilgan asosiy vositalar bo‘yicha to‘lovlarni o‘z ichiga oladi;

asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni sotishdan olingan pul mablag‘lari tushumi;

pul mablag‘lari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun mo‘ljallangan to‘lov instrumentlarini xarid qilish uchun to‘lovlardan tashqari, boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qo‘shma korxonalarda ishtirok etish huquqini xarid qilishga doir pul mablag‘lari to‘lovlari;

pul mablag‘lari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun mo‘ljallangan to‘lov instrumentlari bo‘yicha pul mablag‘lari kelib tushishidan tashqari boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qo‘shma korxonalarda ishtirok etish huquqini sotishdan olgan pul mablag‘lari kelib tushishi;

boshqa tashkilotlarga berilgan pul mablag‘laridagi bo‘naklar va qarzlar (moliyaviy tashkilotlar tomonidan berilgan bo‘naklar va qarzlar bundan mustasno);

fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop-bitimlar bo‘yicha pul mablag‘lari to‘lovlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun mo‘ljallangan bitimlar yoki to‘lovlar mustasno;

fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop bitimlar bo‘yicha pul mablag‘lari tushumlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun mo‘ljallangan bitimlar yoki tushumlar mustasno.

Shartnoma muayyan pozitsiyani xejlash sifatida hisobga olinsa, bunday bitim bo‘yicha pul oqimlari xejlangan faoliyat turi pozitsiyasidagi pul oqimlari sifatida qaraladi.

Bunda, xejlash deganda bu tashkilot o‘zini valyuta kurslaridagi farqdan vujudga kelishi mumkin bo‘lgan yo‘qotishlardan himoya qilish maqsadida aktivlar yoki majburiyatlarni forvard, fyuchers va boshqa bitimlar bo‘yicha xorijiy valyutada xarid qilish tarzida ifodalangan himoya qilish sifatidagi bitim tushuniladi.

14. Tashkilot moliyaviy faoliyatidan pul oqimlari haqidagi ma’lumotni pul oqimlari to‘g‘risida hisobotda alohida yoritib beradi. Ushbu ma’lumot moliyaviy faoliyatning kelgusi pul oqimlarini prognoz qilish uchun zarur hisoblanadi. Moliyaviy faoliyatdan keladigan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

aksiyalarni yoki boshqa ulushli instrumentlarni chiqarishdan pul mablag‘lari tushumlari;

tashkilotlar aksiyalarini xarid qilish yoki muomaladan chiqarish uchun mulkdorlarga pul mablag‘lari to‘lovlari;

obligatsiyalar emissiyasi, qarz majburiyatlari, garov va boshqa qisqa hamda uzoq muddatli qarz majburiyatlarini chiqarishdan pul mablag‘lari tushumlari;

qarzlarni qaytarish bo‘yicha pul mablag‘lari to‘lovlari;

moliyaviy ijara bo‘yicha pul mablag‘lari to‘lovlari.

15. Tashkilot operatsion faoliyat bo‘yicha pul mablag‘lari harakatini hisobotda quyidagi usullardan birini qo‘llagan holda taqdim etadi:

bevosita usul, bunda pul mablag‘larining yalpi tushumlari va yalpi to‘lovlarining asosiy turlari yoritib beriladi;

bilvosita usul, bunda operatsion faoliyatdan sof pul oqimlari sof foyda (zarar)ni pulsiz operatsiyalarning ta’sirini va har qanday kechiktirilgan yoki hisoblangan o‘tgan yoki kelgusi davrga tegishli operatsion pul mablag‘lari tushumlari yoki to‘lovlarini, hamda investitsiya yoki moliyaviy pul oqimlari bilan bog‘liq daromad yoki xarajat moddalarini hisobga olgan holda tuzatishlar kiritish orqali aniqlanadi.

16. Bevosita usul qo‘llanganda, pul mablag‘larining yalpi tushumlari va yalpi to‘lovlarining asosiy sinflari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni quyidagi yo‘llar bilan olish mumkin:

tashkilotning buxgalteriya hisobi yozuvlaridan;

moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda aks ettiriladigan sotishdan tushum, sotish tannarxi (moliyaviy tashkilotlar uchun foizlar va shunga o‘xshash daromadlar hamda foiz xarajatlari va shunga o‘xshash xarajatlar) va boshqa moddalarni quyidagilar bo‘yicha tuzatish orqali:

davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi o‘zgarishlar;

boshqa pulsiz moddalar;

investitsiya yoki moliyaviy faoliyat bo‘yicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar.

17. Bilvosita usul qo‘llanganda, operatsion faoliyat bo‘yicha sof pul oqimlari foyda yoki zararni quyidagilarning ta’sirini hisobga olgan holda tuzatish orqali aniqlanadi:

davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi, joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi o‘zgarishlar;

eskirish, baholangan majburiyat, kechiktirilgan soliqlar realizatsiya qilinmagan ijobiy va salbiy kurs farqlari, shuningdek ta’sir ostidagi tashkilotlarning taqsimlanmagan foydasi kabi pulsiz moddalar;

investitsiya yoki moliyaviy faoliyat bo‘yicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar.

Muqobil ravishda operatsion faoliyat bo‘yicha sof pul oqimlarini moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda yoritilgan tushumlar va xarajatlarni aks ettirish hamda davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi o‘zgarishlarni aks ettirish orqali bilvosita usulda taqdim etish mumkin.

18. Tashkilot investitsiya va moliyaviy faoliyatlarning pul mablag‘larining yalpi tushumlari va yalpi to‘lovlarini hisobotda alohida aks ettirilishi lozim, bundan 19-bandda belgilangan, netto asosda taqdim etiladigan pul oqimlari mustasno.

Bunda, hisobot davrida pul mablag‘larining sof kirimi yoki kamayishi netto-asos hisoblanadi.

19. Quyidagi operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatdan kelib chiqadigan pul oqimlari netto asosda taqdim etilishi mumkin:

pul oqimlari tashkilotning emas, balki xaridorning faoliyatini aks ettirgan holda, xaridorlar nomidan pul mablag‘larining kelib tushishi va to‘lovi;

aylanma davri qisqa, yirik summadagi va so‘ndirish muddati qisqa bo‘lgan moddalar bo‘yicha pul mablag‘lari kelib tushishi va to‘lovi.

Shuningdek, moliyaviy tashkilotlarning quyidagi faoliyatlardan kelib chiqadigan pul oqimlari hisobotda netto asosda taqdim etilishi mumkin:

depozitlarni joylashtirish va ularni qaytarib olish;

xaridorlarga taqdim etilgan avans pul mablag‘lari va qarzlar hamda ushbu avanslar va qarzlarning qaytarilishi.

20. Chet el valyutasidagi operatsiyalardan pul oqimlari operatsiya amalga oshirilgan sanadagi chet el valyutasining so‘mga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursini qo‘llab aks ettiriladi.

21. Chet eldagi shu’ba jamiyatining pul oqimlari ular sodir bo‘lgan sanadagi chet el valyutasining so‘mga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi bo‘yicha qayta hisoblanishi lozim.

22. Chet el valyutasi kurslaridagi o‘zgarishlar natijasida hosil bo‘ladigan realizatsiya qilinmagan foyda va zararlar pul oqimlari hisoblanmaydi. Biroq almashtirish kursi stavkalari o‘zgarishining xorijiy valyutada saqlanayotgan yoki to‘lanishi lozim bo‘lgan pul mablag‘iga yoki ular ekvivalentlariga ta’siri, hisobot davri boshi va oxiridagi pul mablag‘lari va ular ekvivalentlari oqimining bir-biriga muvofiqlashtirish uchun pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobotda aks ettiriladi. Bu summa operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyatlar natijasida vujudga keladigan pul oqimlaridan alohida ko‘rsatiladi va bu pul oqimlari hisobot davri oxiridagi almashtirish kursi bo‘yicha taqdim etilganda yuzaga keladigan kurs farqlarini o‘z ichiga oladi.

23. Foizlar va dividendlarni olish va to‘lash bilan bog‘liq pul oqimlarini alohida yoritib berish zarur. Ularni davrdan davrga izchillik bilan operatsion yoki investitsiya yoxud moliyaviy faoliyatning pul oqimlari sifatida tasnif etish lozim.

24. To‘langan va olingan foizlar hamda olingan dividendlar mos ravishda moliyaviy va investitsiya faoliyatidan keladigan pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni yoki investitsiya daromadlarini jalb qilish sarflarini anglatadi.

25. To‘langan dividendlar moliyaviy faoliyat pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni jalb etish uchun sarf hisoblanadi.

26. Foyda soliqlari natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari alohida yoritib berilishi lozim.

27. Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlariga hamda qo‘shma korxonaga investitsiyalarning hisobi ulushli qatnashish usulida yoki boshlang‘ich qiymat bo‘yicha hisobga olinganda, investor pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobotda faqat o‘zi va investitsiya obyekti o‘rtasidagi pul oqimlari (masalan, dividendlar va avanslar ) to‘g‘risidagi ma’lumotni aks ettiriladi.

28. Shu’ba xo‘jalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish yoki sotishdan yalpi pul oqimlari alohida yoritiladi va investitsiya faoliyati sifatida tasniflanadi.

29. Shu’ba xo‘jalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish va ularni sotish bo‘yicha quyida ma’lumotlar moliyaviy hisobotlarga izohlarda yoritib beriladi:

xarid qilish yoki sotishning umumiy qiymati;

pul mablag‘lari va pul mablag‘lari ekvivalentlari orqali xarid qilish yoki sotishning to‘langan qismi;

xarid qilingan yoki sotilgan shu’ba xo‘jalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli bo‘lgan pul mablag‘lari va pul mablag‘lari ekvivalentlari summasi;

xarid qilingan yoki sotilgan shu’ba xo‘jalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli pul mablag‘lari va pul ekvivalentlaridan tashqari aktivlar va majburiyatlar yoki ularning turlari bo‘yicha summasi.

30. Pul mablag‘lari yoki pul mablag‘lari ekvivalentlaridan foydalanishni talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobotga kiritilmaydi. Bunday operatsiyalar boshqa moliyaviy hisobot shaklida faoliyatning ushbu investitsiya va moliyaviy turlari to‘g‘risidagi barcha muhim ma’lumotni taqdim etadigan tarzda yoritib berilishi lozim.

Pulsiz operatsiyalarga quyidagilar misol bo‘ladi:

aktivlarni bevosita tegishli majburiyatlarni olish orqali yoki moliyaviy ijara asosida xarid qilish;

tashkilotni ulushli instrumentlarni chiqarish evaziga xarid qilish;

qarz majburiyatlarining xususiy kapitalga aylantirilishi.

31. Tashkilot pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlarining alohida moddalarini ko‘rsatishi va pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobotdagi summalarni buxgalteriya balansining tegishli moddalari bilan solishtirmalarini yoritib berishi lozim.

32. Tashkilot o‘zida mavjud bo‘lgan, lekin guruh foydalana olmaydigan ahamiyatli miqdordagi pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlari qoldig‘i miqdorini rahbariyatning tushuntirishi bilan birga yoritib berishi lozim.

33. Pul oqimlarini segmentlar bo‘yicha foydalanuvchilarga butun tashkilotga tegishli bo‘lgan pul oqimlari va uning tarkibiy qismlariga tegishli bo‘lgan pul oqimlarining o‘zaro aloqasini hamda segmentlar bo‘yicha pul oqimlarining mavjudligi va o‘zgaruvchanligi haqida yoritib berish zarur.