Keyingi yillarda chorvachilik sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar natijasida dehqon va fermer xo‘jaliklari, ayniqsa, aholi qaramog‘idagi chorva hayvonlari soni, ulardan olinadigan mahsulot miqdorining oshishi hisobiga qo‘shimcha daromad olish hamda aholini oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi.

Shu bilan birga, hududlarda faoliyat yuritib kelayotgan hayvonlarni so‘yish va go‘sht sotish bilan shug‘ullanuvchilar tomonidan aholini go‘sht bilan ta’minlashda veterinariya-sanitariya norma va qoidalariga to‘liq rioya qilmaslik natijasida xavfsizligi hamda sifati kafolatlanmagan go‘sht va go‘sht mahsulotlarining savdoga chiqarish holatlari uchramoqda.

Tadbirkorlik subyektlari tomonidan aholi iste’moli uchun yetkazib berilayotgan go‘sht va go‘sht mahsulotlarining sifati va xavfsizligini ta’minlash, terini qayta ishlash korxonalariga sifatli teri xom ashyosini yetkazib berish hamda so‘yish korxonalari faoliyatini tartibga solish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari uchun veterinariya, veterinariya-sanitariya norma va qoidalari 1-ilovaga muvofiq;

Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolarni ishlab chiqarish, saqlash va sotish bo‘yicha veterinariya-sanitariya norma va qoidalari 2-ilovaga muvofiq;

2019 — 2021-yillarda respublika hududlarida hayvonlarni so‘yish va teriga birlamchi ishlov berish bo‘yicha tashkil etiladigan avtomatlashtirilgan majmualar bilan jihozlangan chorva mollarini so‘yish bo‘yicha ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari parametrlari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hamda tuman (shahar) hokimliklari, O‘zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi va “O‘zcharmsanoat” uyushmasi:

ikki oy muddatda joylarda mavjud hayvon so‘yishga mo‘ljallangan kushxonalarni to‘liq xatlovdan o‘tkazib, ushbu qaror talablariga muvofiq holda avtomatlashtirilgan majmualar bilan jihozlangan chorva mollarini so‘yish bo‘yicha ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarini (keyingi o‘rinlarda ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari deb ataladi) tashkil etish;

tuman va shahar markazlaridan olis hududlarda, qishloq joylarda faoliyat yuritadigan go‘sht sotishga mo‘ljallangan do‘konlar va shaxsiy ehtiyojlar uchun go‘sht yetkazib berishni tartibga solish maqsadida aholiga qulay bo‘lgan hududlarda ixtisoslashtirilgan mini so‘yish korxonalarini tashkil etish;

ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarining loyihalarida ko‘rsatilgan maydonidan kam bo‘lmagan belgilangan yer maydonini ajratish;

aholiga qulayliklar yaratish maqsadida dehqon bozorlarida ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarining go‘sht sotish savdo shaxobchalari tashkil etilishini ta’minlash;

dehqon bozorlari, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlariga sotish uchun olib kiriladigan go‘sht va hayvonlarni so‘yishdan hosil bo‘ladigan qo‘shimcha sub mahsulotlarning ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida tayyorlanishini ta’minlash choralarini ko‘rsinlar.

3. Tuman va shahar hokimliklari manfaatdor tashkilotlar bilan birgalikda:

ikki oy muddatda aholiga qulay bo‘lgan hududlarda ixtisoslashtirilgan mini so‘yish korxonalarini tashkil etish dislokatsiyasini ishlab chiqsin va tasdiqlasin;

ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarini tashkil etish bo‘yicha tashabbuskorlarni aniqlab, 2019 — 2021-yillar davomida bosqichma-bosqich tashkil etilishini ta’minlasin.

4. O‘zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan so‘yilgan hayvon go‘shtlarining yagona elektron ma’lumotlar bazasini (keyingi o‘rinlarda yagona ma’lumotlar bazasi deb ataladi) o‘z ichiga oluvchi dasturni ishlab chiqib, 2020-yil 1-yanvardan amaliyotga joriy qilish choralarini ko‘rsin.

5. Belgilansinki, teri xom ashyosini tayyorlash (qayta ishlash) faqat yuridik shaxs sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tgan, veterinariya-sanitariya norma va qoidalariga javob beradigan teri xom ashyosini qabul qilish va saqlash uchun maxsus bino hamda omborxonalari mavjud bo‘lgan tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi.

6. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi, Maktabgacha ta’lim vazirligi, Moliya vazirligi G‘aznachiligi, Davlat soliq qo‘mitasi umumiy ovqatlanish, ijtimoiy va xizmat ko‘rsatish sohalarida ishlatilayotgan go‘shtlar ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida tayyorlanishini hamda belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan sifati va xavfsizligini kafolatlovchi hujjatlari bilan qabul qilinishini qat’iy nazoratga olsin.

7. “O‘zcharmsanoat” uyushmasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda:

ikki oy muddatda teri xom ashyosini yig‘ib olish, tayyorlash, saqlash va uni qayta ishlash korxonalariga yetkazib berishni yanada takomillashtirish choralarini ko‘rsin;

ishga tushirilgan ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar muntazam ravishda Internet jahon axborot tarmog‘idagi rasmiy veb-sayti, shuningdek, boshqa ommaviy axborot vositalari orqali e’lon qilib borilishini ta’minlasin.

8. O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi va ommaviy axborot vositalariga aholi orasida ushbu qarorning mazmuni va mohiyati, hayvonlarni so‘yishni ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari va ixtisoslashtirilgan mini so‘yish korxonalarida amalga oshirish, kelib chiqishi noma’lum go‘sht va go‘sht mahsulotlarini xarid qilmaslik, hayvon egalarining majburiyatlari, shuningdek, jamoatchilik nazoratini tashkil etishda faol ishtirok etish yuzasidan keng ko‘lamli tushuntirish va targ‘ibot ishlarini muntazam olib borish tavsiya etilsin.

9. O‘zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda o‘zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.

10. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining investitsiyalar va tashqi iqtisodiy aloqalar masalalari bo‘yicha o‘rinbosari E.M. G‘aniyev, O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining agrar va oziq-ovqat sohalarini rivojlantirish masalalari bo‘yicha maslahatchisi A.D. Vaxabov hamda Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi raisi B.T. Norqobilov zimmasiga yuklansin.

1. Mazkur norma va qoidalar (keyingi o‘rinlarda qoidalar deb ataladi) ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari uchun veterinariya, veterinariya-sanitariya norma va qoidalarini belgilaydi.

2. Ushbu qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

go‘shtni zararsizlantirish — faqat zararsizlantirilgach iste’molga yaroqli deb topilgan go‘shtni belgilangan haroratda qaynatish va unga yog‘da yoki yuqori issiqlikda qovurish hamda ma’lum bir muddat chuqur muzlatish usullari bilan ishlov berish;

go‘shtni utilizatsiya qilish — go‘sht-suyak uni, yelim tayyorlash yoki boshqa texnik maqsadlarda ishlatish, shuningdek, belgilangan tartibda qayta ishlash qoidalariga rioya etgan holda yirtqich hayvonlarni boqish maqsadlarida foydalanish;

ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasi — zamonaviy tipdagi mexanizatsiyalashgan yoki avtomatlashgan uskunalar bilan jihozlangan hayvonlarni so‘yish uchun mo‘ljallangan bino va inshootga ega bo‘lgan korxona;

so‘yishdan keyingi ko‘rik — ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasida veterinariya mutaxassisi tomonidan iste’molga yaroqliligini aniqlash uchun so‘yilgan hayvonning go‘shti va ichki a’zolarini belgilangan tartibda veterinariya tekshiruvidan o‘tkazish;

so‘yishga mo‘ljallangan hayvonlar — qoramol (shu jumladan qo‘tos, buyvollar), cho‘chqa, qo‘y, echki, ot, tuya, quyon, barcha turdagi parrandalar;

so‘yishdan oldingi ko‘rik — ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasida veterinariya mutaxassisi tomonidan so‘yishga mo‘ljallangan hayvonlarni belgilangan tartibda ko‘rikdan o‘tkazish, shu jumladan qon namunalari olib, tekshirish.

3. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasi faoliyatini tashkil etishda hayvonlarning sog‘lig‘ini va go‘sht, go‘sht mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartibda kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish maqsadida ishlab chiqarishdagi veterinariya xizmati tashkil etiladi.

4. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasi tomonidan hayvonlarni so‘ydirish uchun xo‘jalik yurituvchi subyektlarga, shu jumladan aholiga qulay shart-sharoitlar yaratish maqsadida hayvonlarni saqlanayotgan joylardan, shu jumladan xo‘jaliklar, mol bozorlari va xonadonlardan so‘yish korxonasiga keltirish hamda go‘shtni realizatsiya qilish joyiga, shu jumladan bozorlar, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlari hamda aholi xonadonlariga yetkazib berish bo‘yicha transport va boshqa servis xizmatlari ko‘rsatishni tashkil etish tavsiya etiladi.

5. Hayvonlarni tijorat maqsadlari uchun ixtisoslashtirilgan va mini so‘yish korxonalarida so‘ydirish majburiydir. Ruxsat etilmagan joylarda, shu jumladan uy sharoitida hayvonlarni tijorat maqsadlari uchun so‘yish qat’iyan taqiqlanadi.

6. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida quyidagi asosiy va yordamchi binolar nazarda tutilishi kerak:

hayvonlarni tushirish joyi;

hayvonlarni so‘yishdan oldin ko‘rikdan o‘tkazish uchun qabul qilish maydoni;

hayvonlarni so‘yishdan oldin saqlash maydoni (bostirma);

texnologik jarayonlar ketma-ketligi saqlangan holda, belgilangan tartibda mexanizatsiyalashgan uskunalar joylashtirilgan hayvonlarni so‘yish binosi;

kasalliklarga gumon qilingan hayvonlarni alohida saqlash uchun bino (joy);

hayvonlarni avtomatlashtirilgan yoki yarim avtomatlashtirilgan harakatsizlantirish va terisini shilish uskunasi, arra va boshqa zarur jihozlari bo‘lgan so‘yish joyi (so‘yish binosi ichida);

so‘yilgan hayvonni bo‘laklarga ajratish joyi, go‘shtni sovutish, muzlatish va vaqtincha saqlash uchun katta hajmdagi muzlatgich, tuz saqlanadigan ombor, muzlatilgan go‘sht saqlanadigan muzlatgichli-ombor, shartli-yaroqli go‘shtni zararsizlantirish uchun bino (joy);

ichak sexi, terini tuzlash sexi;

rahbar, veterinariya vrachi, ishchi-xodimlar uchun alohida xonalar, dush, hojatxona, qon namunalarini tekshirish uchun veterinariya laboratoriyasi;

ichak, oshqozon ichini tozalash joyi, go‘ng saqlash joyi, tozalash hamda boshqa joy va qurilmalar.

6¹. Parranda so‘yish korxonalarida quyidagi bo‘linmalar bo‘lishi lozim:

parrandani so‘yish, part qilish, par va patlardan tozalash hamda tanani dastlabki yuvish bo‘linmasi;

tanani ichki a’zolardan tozalash va ikkilamchi yuvish bo‘linmasi;

tanani suvdan selgitish va sovitish bo‘linmasi;

tananing vaznini tortish va saralash bo‘linmasi;

so‘yish korxonasida mahsulotni tez muzlatish uchun o‘ta past haroratli muzlatkich va muzlatilgandan keyin vaqtinchalik saqlash uchun muzlatkichli omborxona.

7. Korxona hududi yaroqli to‘siq bilan to‘silgan, atmosfera yog‘ingarchiliklari, maydon va yo‘laklarni yuvish suvlarini oqizib ketadigan tarmoq bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Asosiy yo‘l transport, mollarni olib kirish, yo‘lovchilar yo‘laklari, hayvonlarni qabul qilish va saqlash uchun maydonlar va molxonalar qattiq, suv o‘tkazmaydigan qoplama bilan qoplanishi kerak. Hududning bo‘sh maydonlari ko‘kalamzorlashtirilgan bo‘lishi kerak.

8. Kirish va chiqish darvozalari oldida maxsus kyuvetlar-dezinfeksiya to‘siqlari, transport g‘ildiraklarini dezinfeksiya qilish uchun maxsus eritma bilan doim to‘ldirilgan dezinfeksiyalovchi to‘siqlar tashkil etiladi.

9. Hayvonlarni temir yo‘l vagonlari va avtomashinalardan tushirish joylari va hayvonlarni birlamchi veterinariya va veterinariya — sanitariya tekshiruvini o‘tkazish hamda tanlab termometriya qilish uchun bostirmali ochiq molxonalar bilan jihozlanishi kerak.

10. Osh tuzini tushirish uchun temir yo‘l yoki avtomobil estakadalarida asfaltlangan maydonlar yaratiladi, uni saqlash uchun esa, suvga chidamli polli maxsus omborlar jihozlanadi.

Yoqilg‘i, idish, qurilish mollari, suyak, yem va boshqalar bostirmali ombor yoki maxsus maydonlarda saqlanadi.

11. Hudud ish kuni davomida tizimli ravishda tozalanadi, yilning issiq davrida hududga har kuni suv sepiladi, qish paytida hudud qor va muzdan tozalanadi.

12. Chiqindilarni yig‘ish uchun beton yoki asfalt bilan qoplangan maydonda qopqoqli metall baklar yoki metall konteynerlar o‘rnatiladi.

Chiqindi tashlash joylari va hovlidagi hojatxonalar ishlab chiqarish va ombor binolaridan kamida 15 m uzoqlikda joylashtiriladi, ular sig‘imi 2/3 to‘lganida tozalanib turishi kerak. Hojatxonalarni toza holda saqlash va har kuni dezinfeksiya qilish kerak.

Bak va qutilardan axlat va chiqindilarni har kuni olib tashlash va dezinfeksiya qilish kerak.

13. So‘yish korxonalari hududida karantin bo‘limi, izolyator va sanitariya so‘yish joyi tashkil etiladi, uni hayvonni so‘yishdan oldin saqlash bazasining balandligi 2 metrlik to‘siq bilan o‘ralgan alohida maydonida joylashtiriladi. Sanitariya kushxonasida kasallangan hayvonlarni olib kirish joyi, shuningdek, uni qabul qilish, veterinariya tekshiruvidan o‘tkazish va termometriya uchun maydoni bo‘lishi kerak. Izolyatorda hayvon murdasini olib chiqish uchun maxsus jihozlangan transport bo‘lishi kerak.

Korxonadagi ko‘rsatilgan obyektlarni, bunday obyektlar bo‘lmaganida uni tashkil etish uchun maydon tanlash, shuningdek, ularning o‘lchamlari hududiy davlat veterinariya xizmati va O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasining hududiy organi tomonidan tasdiqlanishi kerak.

14. Smenasiga 20 tonnagacha go‘sht chiqarish quvvatiga ega bo‘lgan korxonalarning binosida sanitariya kushxonasining o‘rniga sanitariya kamerasi bilan jihozlanishi mumkin.

15. Korxonaga so‘yiladigan hayvon olib kelgan avtomashinalar hayvonlarni tushirgandan va go‘ngdan tozalanganidan so‘ng korxonaning chetida joylashgan maxsus maydonda yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi shart.

Shu maydonda molni tashishda ishlatilgan avtomashinadagi anjom va jihozlar, shuningdek, temiryo‘l vagonlaridagi ashyolar (yem solinadigan idish, chelak va boshqalar) yuvilib dezinfeksiya qilinadi.

16. Hayvon saqlanadigan binolar va ochiq molxonalar har kuni go‘ngdan tozalanadi va go‘ng saqlanadigan joyga olib boriladi.

Yuqumli kasallikka chalingan hayvon go‘ngini tozalash va zararli mikroblardan tozalash o‘rnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

17. Hayvonlar ichagidagi chiqindilarni yig‘ish uchun suvga chidamli pol va devorli, qopqog‘i mahkam yopiladigan maxsus yig‘ish joylari jihozlanadi. Yig‘ish joyi atrofidagi maydon betonlanadi va har kuni dezinfeksiya qilinadi. Ichak chiqindilar yig‘ish joyidan jihozlangan transport yordamida maxsus ajratilgan joyga olib boriladi.

18. Go‘ng, ichak chiqindilarini tashiydigan transport vositasi har kuni yuvilib dezinfeksiya qilinadi.

19. Hayvonlarni tashishda ishtirok etadigan xodimlar kiyimini sanitar ishlov berilishi uchun xo‘jalik binoda paroformalin dezinfeksiya kamerasi jihozlanadi.

20. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasi yetarlicha suv bilan ta’minlanishi kerak.

21. Ishlab chiqarish, maishiy va ichimlik maqsadlarida faqat standart talablariga mos keladigan suv ishlatishiga yo‘l qo‘yiladi.

22. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lmagan (kompressor, vakuum — nasoslar, hudud va mol bazasiga suv sepish) suv sarfi uchun texnik suvdan foydalanish mumkin. Texnik va ichimlik suv quvurlari alohida o‘rnatiladi. Ichki quvurlar boshqa rangga bo‘yaladi.

23. Shahar kanalizatsiyasi yoki mahalliy tozalash inshootlariga quyilishdan avval oqova suv mexanik tozalanishi kerak. Tarkibida ko‘p miqdorda yog‘ bo‘lgan oqova suv (yog‘, ichakni qayta ishlash sexlaridan va h.k), mahalliy tarmoqqa chiqarilishidan oldin yog‘ni ushlab qolish vositalaridan o‘tkazilishi kerak.

24. Karantin, izolyator va sanitariya so‘yish inshootidan chiqqan, shuningdek, hududni yuvishdan keyin chiqqan oqova suvni hovli tarmog‘iga chiqarishdan oldin uni tindirgichlardan o‘tkazib zararsizlantiriladi.

25. Barcha ishlab chiqarish sexlariga kirish joylarida oyoq kiyimini tozalash uskunalari, dezinfeksiyalovchi gilamchalar qo‘yiladi.

26. Ishlab chiqarish binolarida binoni tabiiy va sun’iy yoritish ko‘zda tutilishi kerak.

Ishlab chiqarish, yordamchi, ombor, maishiy, ma’muriy binolarning sun’iy yoritilishi yoritish normalariga to‘g‘ri kelishi kerak.

27. Barcha ishlab chiqarish, ombor, maishiy yordamchi binolarning devor va shiftlarida yoriq, o‘yiq va boshqalar bo‘lmasligi kerak. Ishlab chiqarish, maishiy va yordamchi binolar devori va shiftini ular kirlanganida yoki har 6 oyda kamida bir marotaba och rangdagi moyli bo‘yoqlar yordamida bo‘yaladi (boshqa turdagi yuvish imkoniyati bo‘lgan jihozlar bilan qoplangan devorlar belgilangan tartibda yuviladi).

Mog‘or paydo bo‘lganida, devor va shiftlarni bo‘yashdan oldin antiseptiklar bilan ishlov beriladi.

Plitka qoplangan yoki moyli bo‘yoq bilan bo‘yalgan devor va panellar xar kuni sovunli — ishqorga botirilgan latta bilan artiladi hamda haftasiga kamida bir marotaba sovunli issiq suv bilan yuvilib dezinfeksiya qilinadi.

Hayvonlarni so‘yish va yordamchi binolar ish tugaganidan so‘ng har 5 kunda bir marotaba profilaktik dezinfeksiya, shuningdek, veterinariya vrachi talabi bilan majburiy dezinfeksiya qilinadi.

28. Barcha binolardagi pollar sirpanchiq bo‘lmasligi, tirqishsiz va yoriqlarsiz bo‘lishi, ish joylari va yo‘laklarining chekkalarida joylashgan traplar tomoniga qiyalantirilgan bo‘lishi kerak.

Ishlab chiqarish binolari pollari ish jarayonida va smena tugaganida tozalanadi. Ishlab chiqarish jarayonida pol va devorlar yog‘ bilan kirlanadigan sexlarda ish paytida yuviladi, smena tugaganida esa issiq sovun eritmasi, ishqor yoki boshqa mos yuvish va yog‘sizlantiruvchi vosita bilan yuviladi.

29. Pol, panel, uskuna va texnologik jihozlarni yuvish uchun barcha ishlab chiqarish binolari va sexlar issiq va sovuq suv bilan ta’minlanishi kerak.

30. Deraza va fonar shishalari kirlanganida, haftada kamida bir marta artilib yuvilishi kerak.

31. Zina panjaralari har 10 kunda kamida bir marotaba nam latta bilan artiladi va dezinfeksiya qilinadi. Zinapoyalar kirlanganida har smenada kamida bir marotaba yuviladi.

32. Sex ichidagi barcha suv, kanalizatsiya, par, gaz va boshqa quvurlari ajralib turishi uchun har xil rangga bo‘yaladi. Ularni changdan tozalash uchun quvurlar sovunli ishqorli eritmaga namlangan toza latta bilan artiladi.

33. Oziq-ovqat mahsulotlariga tegib turadigan transporter, konveyer va boshqalar tozalanadi, kalsiylangan sodaning issiq ishqorli eritmasi yoki kaustik sodaning 0,05 — 0,15 foizli eritmasida artilib so‘ng issiq suvda chayiladi.

34. Tozalash anjomlari, yuvish va dezinfeksiya vositalarini saqlash uchun omborxona, maxsus shkaflar ko‘zda tutilgan. Yuvish anjomlarini sanitar ishlov berish uchun issiq va sovuq suv ta’minotiga ega binolar tashkil etilib jihozlanishi kerak.

35. Qo‘l yuvish uchun sexlarda issiq va sovuq suv ta’minotiga ega maxsus qo‘l yuvish anjomlari o‘rnatilishi kerak, ular sovun, dezinfeksiya eritmasi va toza sochiqlar bilan ta’minlanishi kerak.

36. Ishlab chiqarish va yordamchi binolarida darchalar va boshqa usullar yordamidagi tabiiy yoki sun’iy shamollatish (ventilyatsiya) bo‘lishi kerak.

37. Ishlab chiqarish binolarida havo harorati va nisbiy namlik loyihalashning sanitariya normalariga mos kelishi kerak.

38. Texnologik jihozlar va anjomlar yengil tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi kerak. Faqat O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi organlari tomonidan ruxsat etilgan materiallardan foydalanishga ruxsat etiladi.

39. Texnologik jihozlar texnologik jarayonni qiyinlashtirmaydigan va ishlab chiqarish binosini tozalash va dezinfeksiyani qiyinlashtirmaydigan etib joylashtirilishi kerak.

40. Ishlab chiqarish stollari qoplamasi tekis, zanglamaydigan metall yoki marmardan bo‘lishi kerak.

Go‘shtni suyakdan ajratish va kesish uchun stollarda qattiq yog‘ochdan olingan taxtalar ishlatiladi. Ish tugaganida bu taxtalar yaxshilab yuvilib dezinfeksiya qilinadi.

Mahsulotning polga tushib ketishini oldini olish maqsadida maxsus qurilma va quvurlardan tushiriladigan xom ashyoni qabul qiladigan stollarning yon devorlari baland qilib yasaladi.

41. Ish stollari, vanna va boshqa idishlar yengil tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi uchun tekis yuzali bo‘lishi kerak. Ular zanglamas po‘lat, alyumin yoki oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishlashga ruxsat etilgan boshqa materiallardan bo‘lishi mumkin.

42. Go‘sht osish uchun ilgaklar mexanizatsiyalashgan yoki yarim mexanizatsiyalashgan mexanizmlarga joylashtirilishi kerak. Ular zanglamas po‘lat, alyumin yoki oziq — ovqat mahsulotlari bilan ishlashga ruxsat etilgan boshqa materiallardan bo‘lishi mumkin. Turli bo‘yoqlarga bo‘yalgan va qo‘l bola usulda yasalgan ilgaklardan foydalanish taqiqlanadi.

Qalay yugurtirilgan qozonlar, ish stollari, vanna va boshqa idishlar, shuningdek, go‘sht osib qo‘yish uchun ilgaklar vaqti-vaqti bilan oqartirib tozalanishi kerak. Idishdagi qalay miqdori 1% oshmasligi kerak. Oqartirgandan so‘ng idish yaxshilab tozalanadi, tozalash vositalari va issiq suv bilan yuviladi, kuchli par yoki dezinfeksiya vositalari bilan zararsizlantiriladi, so‘ng issiq suv bilan chayiladi, quritiladi va maxsus joyda saqlanadi.

43. Sex ichida harakatlanadigan transport va osiladigan qurilmalar alohida xom ashyo va mahsulotlarga biriktiriladi va kerakli ravishda belgilanadi.

44. Jihoz va uskunalar har kuni ish tugaganidan so‘ng yaxshilab tozalanadi, kalsiylangan (0,5 — 2,0%) yoki kaustik (0,1-0,2%) sodaning issiq eritmalari bilan yuviladi. Dezinfeksiya haftasiga bir marotaba yoki veterinariya mutaxassisi ko‘rsatmasiga binoan amalga oshiriladi. Sanitariya so‘yish joyi, jihoz va anjomlar dezinfeksiyasi ish tugatilganidan so‘ng olib boriladi.

45. Anjomlarni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun har bir sexda yuvish vannalariga issiq va sovuq suv tarmog‘i ulangan maxsus xonalar ajratiladi.

46. Tozalik sifati va veterinariya-sanitariya holatini nazorat qilish uchun hududiy davlat veterinariya xizmati tomonidan uskuna va jihozlarning mikrobiologik tekshiruvi doimiy ravishda belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi.

47. Go‘sht mahsulotlarining ikkilamchi ifloslanishining oldini olish maqsadida texnologik jarayonlarning ketma-ketligini ta’minlash kerak.

48. Korxonaga zoonoz kasalliklar bilan kasallangan so‘yiladigan (veterinariya qoidalariga ko‘ra so‘yishga ruxsat etiladigan) hayvonlar keltirilganida, barcha hollarda o‘rnatilgan profilaktika choralariga rioya qilinishi kerak.

49. So‘yilgan hayvon go‘shti osma yo‘llar bilan harakatlantirilishi zarur, bunda ular pol, devor, texnologik jihozlarga tegmasligi kerak.

So‘yilgan hayvon go‘shti qonini oqizish va polda texnik qon va ishlatilgan suvni oqizish uchun, suyuqlikni trapga oqib ketishi uchun polda qiyali tarnov (metall, beton, qamchi bilan o‘ralgan) yasaladi.

50. Yog‘ xom ashyosi, submahsulotlar, ichak va hayvon so‘yilganda boshqa mahsulotlarni ularni qayta ishlash joylariga olib borish qiyalikdan tushirish, aravalar, osma yo‘laklar yordamida amalga oshiriladi.

Oziq-ovqat xom ashyosining har bir turi alohida tushiriladi.

Qon, qon plazmasi va boshqa oqsilli suyuqliklarni transportirovka qilish quvurlari, ularni yaxshilab yuvish va dezinfeksiya qilish uchun yechiladigan bo‘lishi kerak.

51. Oziq-ovqatga oid bo‘lmagan chiqindilar ular haqida yozuvi bo‘lgan maxsus idishga yig‘iladi.

Konfiskatlarni (veterinar mutaxassisi tomonidan brak deb topilgan go‘sht mahsulotlari) yig‘ish uchun boshqa rangga bo‘yalgan (oq fonda qora yo‘l-yo‘l) alohida tushirish quvurlari yoki maxsus harakatlanadigan yopiq idish o‘rnatiladi.

Konfiskatlarni oziq-ovqat mahsulotlarini tushirish uchun mo‘ljallangan quvurlar, shuningdek, boshqa maqsadlarga mo‘ljallangan tushirish yo‘li va idishlarga solish taqiqlanadi.

52. So‘yilgan hayvonlar oshqozonini bo‘shatish va terini go‘shtdan tozalash balandligi 2 metr bo‘lgan to‘siq bilan ajratilgan, molni birlamchi qayta ishlash sexining maxsus ajratilgan joylarida amalga oshiriladi.

53. Hayvonni birlamchi ishlov berish sexida so‘yilgan hayvonlarni o‘ta xavfli kasallikka chalinganligi gumoni paydo bo‘lganida, veterinariya mutaxassisi talabi bilan konveyerni zudlik bilan to‘xtatish uchun sharoitlar yaratilgan bo‘lishi kerak.

54. Sovutish va muzlatish uchun sovutgichga faqat ishlov berilgan submahsulotlar qo‘yilishi mumkin.

55. Ichak sexidagi ichaklarni birlamchi qayta ishlash uchun jihozlar va ish joylari, shuningdek, kanalizatsiya suvlari tarmoqlari shunday joylashtirilishi kerakki, ularni yuvganda ichakdan chiqqan axlatlar va suvlar sexni ifloslamasligi kerak.

Ichakdan chiqqan axlatlar kanalizatsiyaga ulangan lyuklar orqali chiqariladi.

Ichak sexlarining ish joylariga issiq va sovuq suv ulanadi. Ichaklarni saralash (havo bilan tozalash) uchun ichak sexiga siqilgan havo berilishi ta’minlanadi.

Ichak sexida ishlashning ho‘l jarayonlarida ishchilar oyog‘i tagiga panjaralar qo‘yiladi.

56. Yog‘larini eritish uchun mo‘ljallangan suyaklarni maydalash va arralash yog‘ sexining alohida xonasida amalga oshiriladi.

57. Agar korxonada sanitariya so‘yish joyi bo‘lmasa, terini tuzlash sexida kasallangan hayvonlarning terisini dezinfeksiya qilish va tuzlash uchun joy ajratiladi.

58. Sexlardan yem va texnik mahsulotlari chiqarish maxsus idishlar yoki yo‘laklar yordamida amalga oshiriladi.

59. Go‘sht idishda yoki idishsiz sovutish kameralariga joylashtirilganida, yog‘ochdan yasalgan, yaxshi tekislangan reyka, brusdan yasalgan panjara yoki poddonlarga qo‘yiladi.

Muzlatilgan go‘sht va submahsulotlar tekis taxlanib, poldan kamida 8 sm balandlikdagi taglik yoki maxsus so‘rilarga (stellajlar) qo‘yilishi mumkin. Tekis taxlash devor va sovutish uskunalardan 30 sm masofada joylashtiriladi. Taxlamlar orasida o‘tish joylari bo‘lishi kerak. Tindirilgan va sovugan go‘sht osilgan holatda saqlanadi.

Majburiy so‘yilgan hayvonlarning go‘shtlari laboratoriya tekshiruvlari natijalari olingunga qadar alohida kamerada yoki umumiy kameraning alohida bo‘limida saqlanadi.

Ishlatilganidan so‘ng dezinfeksiya qilinmagan asbob-uskunalardan (panjara, reyka va boshqalar) foydalanish taqiqlanadi. Toza yog‘och jihozlar zaxirasi maxsus xonada saqlanadi.

Go‘shtni osish ilgaklari va moslamalar zarur bo‘lganida rux bilan ishlov beriladi yoki oqartiriladi.

60. Sovutilgan quvurlardagi qirov qatlamlari kamerani yukdan bo‘shatgandan so‘ng issiq ammiak yoki tuzli suv bilan eritiladi, shuningdek, qirg‘ich va qattiq supurgi bilan tozalanadi. Bo‘shatilmagan kameralarda quvurlarni qirovdan tozalashda yaqin joylashgan yuklarni toza brezent yoki kanop mato ustiga yopilgan holda faqat mexanik usulda ruxsat etiladi. Tozalash tugaganidan keyin qirovlar darhol olib tashlanadi.

61. Mahsulotlarni qabul qilish zinalari va liftlar ifloslanganda, haftasiga kamida bir marotaba tozalanadi.

Yuklash-tushirish vaqtida kamera va yo‘laklardagi pollar ifloslanganda, haftasida kamida bir marotaba tozalanadi.

Musbat haroratli kameralardagi ifloslangan pol va eshiklar, yo‘lak va zinalardagi pol va eshiklar muntazam ravishda issiq ishqorli — sovunli eritma bilan yuviladi.

Tozalash ishlari yakunlanganidan so‘ng asbob-uskunalar issiq suvda chayiladi, 2% xlorli ishqor eritmasida dezinfeksiya qilinadi, suv bilan yaxshilab chayiladi va quritiladi. Mog‘orlagan kamera va xonalarni tozalagandan so‘ng, asbob-uskunalarni 5 — 10 daqiqaga 2% xlorli ishqor eritmasiga solinadi, shundan so‘ng issiq suv bilan yuvilib quritiladi.

Plitka solingan yoki moyli bo‘yoq bilan bo‘yalgan panellarni har kuni sovunli — ishqorli eritmada namlangan latta bilan artiladi.

62. Sovutish xonalaridagi joriy ta’mir, oqlash va dezinfeksiya ishlari zarur hollarda, kamera ta’miri, oqlash va dezinfeksiya ishlari yukdan bo‘shatilganidan so‘ng bajariladi.

63. Mog‘orga qarshi kurash uchun kamera, yo‘lak, havo ajratgichli havo kanallari va boshqalarga antiseptik yoki xlorli ohak eritmasi bilan ishlov beriladi.

64. Asbob-uskuna, transport vositalari va idishlarni yuvish uchun suv o‘tkazmaydigan polli, kuchli par beradigan, issiq suv va oqova suv chiqish yo‘li bilan jihozlangan maxsus xona tashkil etiladi.

65. Kameralarning majburiy dezinfeksiyasi:

a) kameralarni yukdan bo‘shatgandan so‘ng va sovutgichga katta miqdorda yuk qo‘yishdan avval tayyorlash vaqtida;

b) kamera devorlari, shifti, asbob-uskunalari va jihozlarida ko‘zga ko‘rinadigan mog‘or paydo bo‘lganida;

v) saqlanayotgan yuklarda mog‘or paydo bo‘lganida amalga oshiriladi.

Kameralarning veterinariya — sanitariya holati va dezinfeksiyani o‘tkazish zarurati davlat veterinariya xizmati (shuningdek, ishlab chiqarishdagi veterinariya xizmati) tomonidan belgilanadi.

Sovutish kameralari dezinfeksiya vositasini yoki dezinfeksiya vositasi eritmasida tayyorlangan ohakli aralashmani sepib, dezinfeksiya qilinadi.

Kameralar dezinfeksiya samarasi dezinfeksiyadan oldingi va keyingi bajarilgan mog‘or zamburug‘iga zararlanganlik mikrobiologik tahlili asosida aniqlanadi.

Agar tahlil davomida zamburug‘ urug‘lari 1 sm² yuzada bir nechta donani tashkil etsa, dezinfeksiya qoniqarli hisoblanadi.

66. Idishga solinmagan mahsulotlarni tarozilarning platformasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘yish taqiqlanadi. Tortish maxsus idish, panjaralar yoki qurilmalarda amalga oshiriladi.

67. Go‘sht va go‘sht mahsulotlari ortiladigan transport vositalari toza va soz holatda bo‘lishi kerak.

68. Go‘sht ixtisoslashtirilgan yoki maxsus ixtisoslashtirilgan transportda tashiladi.

Tashish yakunlanganidan so‘ng har kuni transport vositalari yaxshilab yuviladi va haftasiga kamida bir marotaba dezinfeksiya qilinadi.

69. Go‘sht mahsulotlarini tashishda ishtirok etayotgan shaxslar (yuk tashuvchi, ekspeditor va boshqalar) toza kiyim va yeng bilan ta’minlanadilar, go‘shtni ortish uchun esa oyoq kiyimi ustidan kiyiladigan brezentli himoya paypog‘i bilan ta’minlanadi.

70. Maishiy xonalar so‘yish sexlarida ishlaydigan xodimlar ishlab chiqarish xonalaridan o‘tmasligi ta’minlangan holda joylashtirilishi kerak.

71. Ishchi va maxsus kiyimlar uchun kiyim osish xonalari ko‘cha va ixtisoslashtirilgan kiyimlar osish xonasidan alohida joylashishi kerak.

Sovutgichda ishlaydigan xodimlarning kiyinish va yuvinish xonalari umumiy xo‘jalik binosida joylashishi mumkin.

Sanitariya so‘yish sexi xodimlari uchun alohida xo‘jalik xonasi tashkil etiladi.

72. Yuqumli kasallikka chalingan hayvonlarni so‘yish va ularning mahsulotlarini qayta ishlash bo‘limi xodimlarining ishchi kiyimlari majburiy ravishda dezinfeksiya qilinishi kerak.

73. Xo‘jalik xonalarini ish tugaganidan so‘ng har kuni yig‘ishtirish kerak: changdan tozalash, pol va asbob-uskunalarni sovunli — ishqorli eritma va qaynoq suv bilan yuvish. Dezinfeksiya haftasiga kamida bir marotaba hamda majburiy dezinfeksiya veterinariya vrachining talabi bilan amalga oshiriladi.

Xo‘jalik xonalaridan boshqa maqsadlarda foydalanish qat’iyan man etiladi.

74. Korxonaning barcha xodimlari shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilishlari kerak.

75. So‘yish sexiga ishga kirayotgan shaxslar dastlabki yo‘riqnoma va tibbiy ko‘rikdan hamda veterinariya-sanitariya kurslaridan o‘tishi kerak.

Veterinariya-sanitariya kurslaridan o‘tmagan shaxslarni ishga qo‘yilishi uchun ma’muriyat javobgar hisoblanadi.

76. Korxona xodimlari ishga toza va orasta ust-bosh va oyoq kiyimida kelishlari kerak.

77. Korxona xodimlari quyidagilarga majburlar:

a) ish boshlanishidan oldin va tanaffuslardan so‘ng qo‘llarini sovun bilan yaxshilab yuvishlari va xlorli ohak (0,2%) eritmasida dezinfeksiya qilishlari, toza sanitariya kiyimini kiyishlari, sochlarini bosh kiyim yoki ro‘mol bilan yopishlari kerak;

b) ishdan so‘ng dush qabul qilishlari kerak;

v) oshxonaga kelishdan avval sanitariya kiyimlarini kiyim almashtirish xonasida yechishlari, ovqatlanishdan oldin va keyin qo‘llarini yuvishlari kerak;

g) faqat maxsus ajratilgan joylarda ovqat iste’mol qilishlari va chekishlari mumkin.

Maxsus kiyimda sexdan tashqariga chiqish taqiqlanadi.

78. Korxona ma’muriyati quyidagi majburiyatlarga ega:

a) har bir xodim uchun maxsus kiyim komplekti berishi;

b) maxsus kiyimni muntazam ravishda yuvishi va xodimga toza, soz holatda berishi;

v) korxonaning barcha xodimlari uchun veterinariya-sanitariya darslarini tashkil etish;

g) ishga qabul qilinayotgan shaxslarni ular tibbiy ko‘rikdan, shuningdek, veterinariya-sanitariya kursidan o‘tganligini tasdiqlovchi hujjat asosida (veterinariya-sanitariya kursini korxonani o‘zida tashkil etish mumkin) rasmiylashtirish.

79. Korxonalarda zararli bakteriyalar, kemiruvchilar, hashoratlar va pashsha, chivinlarga qarshi kurash choralarini ko‘rish. Chiqindi va kirlarni o‘z vaqtida tozalash, chiqindi yig‘ish idishlari, o‘ralar, hojatxona, go‘ng saqlanadigan joylarga muntazam ravishda ishlov berish.

Yilning issiq vaqtida binolarga pashsha (chivin) kirib olmasligi uchun oyna, darcha va eshiklarga setka o‘rnatish kerak.

Go‘shtni kir bo‘lmasligi va kemiruvchilardan saqlash uchun:

a) xona ostonalari va eshiklariga (40 — 50 sm balandlikdagi) listli temir yoki metall setka, yog‘ochli to‘siq qo‘yish;

b) yerto‘la qavatlaridagi oynalarni va ventilyatsiya kanallarining teshiklarini himoya setkalari bilan yopish;

v) devor, pol, quvur va radiator yonidagi teshiklarni metall qirrindili sement bilan suvab chiqish;

g) sexlarni o‘z vaqtida oziq-ovqat qoldiqlari va chiqindilaridan tozalash, ish tugaganidan so‘ng go‘sht mahsulotlarini yaxshilab yopish;

d) kemiruvchilarni mexanik (qopqon, tutqich va boshqalar) yoki kimyoviy vositalar bilan yo‘q qilish kerak.

Deratizatsiyaning kimyoviy usullaridan faqat mutaxassis — deratizatorlar foydalanishi mumkin.

Kemiruvchilarga qarshi kurashda bakterial usullardan foydalanish taqiqlanadi.

79¹. Vaqtinchalik saqlash joylari parrandani stress holatiga tushmaydigan darajada yorug‘lik 10 lyuks bo‘lishi, havo almashinish jarayoni 0,5-1 m/sek bo‘lishi va yerda o‘rnatilgan tarozi bo‘lishi kerak.

79². Parrandalar (tovuq, o‘rdak, kurka, bedana va boshqa) yuk tashish konteynerlaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri vaqtinchalik saqlash joyiga tushiriladi.

79³. Parrandalarni tushirish va ilgaklarga osish jarayoni quyidagi tarzda amalga oshirilishi lozim:

parrandalar joylangan konteynerlarni tushirish jarayoni mexanik tarzda yoki qo‘l mehnati yordamida amalga oshiriladi. Tushirish vaqti 40 daqiqadan oshmasligi kerak;

barcha keltirilgan parrandalar vaqtincha saqlash joyiga tushirilib, yerda joylashtirilgan tarozida tortiladi;

parranda solingan konteynerlar va kataklar orasidagi masofa 40 santimetrdan kam bo‘lmasligi lozim.

80. 14 kundan kichik bo‘lgan hayvonlar go‘sht uchun so‘yilishiga ruxsat berilmaydi.

81. Go‘sht uchun sog‘lom hayvonlarni so‘yishga ruxsat etiladi. Kasal va yuqumli kasallikka chalinganlikda gumon qilinayotgan yoki o‘lim xavfi (og‘ir jarohat, suyak sinishi, kuyish va boshqa jarohatlar) bo‘lgan hayvonlarni so‘yish tegishli yo‘riqnomalar va mazkur Qoidalarda nazarda tutilgan hollarda (go‘sht inson iste’moliga ruxsat etilganida) ruxsat etiladi.

82. Quyidagi hollarda hayvonlarni go‘sht uchun so‘yish taqiqlanadi:

Veterinariya vrachining ruxsati bo‘lmaganida;

kuydirgi, emfizematozli karbunkul, yirik shoxli hayvonlar o‘lati, tuyalar o‘lati, qutirish, qoqshol, xavfli shish, bradzot, qo‘ylarning enterotoksemiyasi, yirik shoxli hayvonlar va qo‘ylarning kataral bezgaki (til ko‘karishi), cho‘chqalarning afrika o‘lati, tulyaremiya, botulizm, sap, epizootik limfangoit, melioidoz (soxta sap), miksomatoz va quyonlarning gemorragik kasalligi, parranda grippi bilan kasallangan yoki gumon qilingan hayvonlar;

o‘lim talvasasida bo‘lgan hayvonlar;

kuydirgi kasalligiga qarshi emlangan va davolangan hayvonlarni emlashdan (davolashdan) keyin 14 kun davomida, oqsil kasalligiga qarshi emlanganda, emlanishdan keyin 21 kun davomida;

malleinizatsiya qilinmagan bir tuyoqli hayvonlar. Malleinizatsiya qilinmagan hayvonlar so‘yilganda go‘sht va boshqa mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi.

83. So‘yish uchun yuborilayotgan hayvonlar ta’minlovchi xo‘jalikda belgilangan tartibda veterinariya ko‘rigidan o‘tkazilishi kerak.

Brutsellez va sil kasalliklari bilan kasallangan, klinik belgilar namoyon qilgan, kasallik tashxisi aniqlanmagan, yuqumli bo‘lmagan kasallikka chalingan, tana harorati yuqori yoki past bo‘lgan hayvonlar, ornitoz, gripp, nyukasl kasalligiga chalingan parrandalarni so‘yish korxonalariga yuborish taqiqlanadi.

Yo‘riqnomalarda ko‘rsatilgan muddat davomida davolash va profilaktika maqsadlarida antibiotiklar qo‘llanilgan hayvonlarni so‘yishga yuborish taqiqlanadi.

Pestitsidlar bilan ishlov berilgan hayvonlar, hashoratlar va kanalarga qarshi kurash uchun tavsiya etilgan kimyoviy vositalar ro‘yxatida ko‘rsatilgan muddat tugaganidan so‘ng so‘yishga yuboriladi.

Baliq, baliq chiqindilari va baliq uni berilganidan so‘ng chorva hayvonlarini 30 kun davomida, parrandalarni esa — 10 davomida so‘yishga yuborish taqiqlanadi.

84. So‘yishga yuborilayotgan hayvonlarning har bir partiyasi uchun veterinariya mutaxassisi tomonidan tegishli hujjatlar ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan so‘yilgan hayvon go‘shtlarining yagona elektron ma’lumotlar bazasi (keyingi o‘rinlarda — axborot tizimi) orqali rasmiylashtiriladi.

Boqish va parvarishlashga noloyiq bo‘lgan, jarohati bo‘lgan, yuqumsiz kasallikka chalingan va tana harorati me’yorida bo‘lgan hayvonlar uchun yetkazib beruvchi veterinariya vrachi ishtirokida tuzilgan dalolatnoma ham taqdim etiladi.

85. Tekshiruv paytida sil va brutsellezga gumon qilingan hayvonlar, shuningdek, mazkur qoidalarga muvofiq go‘sht uchun so‘yishga ruxsat etilgan kasal hayvonlarni faqat davlat veterinariya xizmatining ruxsati bilan so‘yishga yuborish mumkin. Bunday hayvonlarni haydab olib borish man etiladi.

86. Ixtisoslashgan so‘yish korxonasiga hayvonlar keltirilishi bilan korxonaning veterinariya mutaxassisi (feldsher) veterinariya hujjatlari to‘g‘ri rasmiylashtirilganligini axborot tizimi orqali tekshirib, ushbu hujjatlarda ko‘rsatilgan hayvonlarning haqiqatda keltirilgan hayvonlarga muvofiqligini o‘rganadi va boshma-bosh veterinariya ko‘rigidan o‘tkazadi. Zarur hollarda esa termometriyadan o‘tkazadi va hayvonlar ustidan veterinariya kuzatuvini o‘rnatadi.

Yuqumli kasalliklarga chalingan, agoniyada bo‘lgan, nobud bo‘lgan hayvonlar uchragan partiyada, shu jumladan veterinariya guvohnomasida ko‘rsatilgan sonning amaldagi soniga mos kelmagan hollarda, tashxis yoki tafovut sabablari aniqlangunga qadar hayvonlar karantinga qo‘yiladi, bunda karantin uch sutkadan oshmasligi kerak.

Hayvonlarni transportda tashiganda nobud bo‘lgan hayvon tanalari tushirilmaydi, ular mikroskopik tekshiruvlardan o‘tkaziladi va kuydirgi inkor etilganidan so‘ng utilizatsiyaga yuborilib, hayvon egasi hisobidan yo‘q qilinadi.

87. Hayvonlarni tirik vazni va go‘sht sifati bo‘yicha topshirish — qabul qilishda, yirik va mayda shoxli hayvonlar, cho‘chqalar, tuyalar, parrandalar qabul qilingandan 5 soat davomida so‘yishga yuborilishi kerak.

Agar ular avtotransportda 100 kmgacha masofada olib kelingan bo‘lsa, ularda charchash alomatlari bo‘lmasa va ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga yuborishdan oldin yirik va mayda shoxli hayvonlar, tuyalar va kiyiklar — 15 soatdan kam bo‘lmagan, cho‘chqalar — 5 soatdan kam bo‘lmagan, quyonlar — 12 soatdan kam bo‘lmagan, quruqlikdagi parranda — 6 — 8 soatdan kam bo‘lmagan, va suvda suzuvchi parrandalar — 4 — 6 soatdan kam bo‘lmagan davrda xo‘jalikda boqilmasdan saqlangan bo‘lsa. Hayvonlarni so‘yishdan oldin xo‘jalikda boqmasdan saqlangan davr tovar — transport yukxatida ko‘rsatilishi kerak va ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga yetkazib berish muddati kelishilgan topshirish — qabul qilish jadvalida ko‘rsatilgan kun va vaqtida amalga oshirilishi kerak.

Qolgan hollarda hayvonlarni ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida so‘yishdan oldin boqmay saqlash kerak: qabul qilib olinganidan so‘ng yirik va mayda shoxli mollar, tuyalar va kiyiklar — 15 soatdan kam bo‘lmagan, cho‘chqalar — 10 soatdan kam bo‘lmagan, quyonlar — 5 soatdan kam bo‘lmagan davrda. Hayvonlarga suv berish chegaralanmagan, lekin so‘yishdan 3 soat oldin suv berilishi to‘xtatiladi.

Xo‘jalikda so‘yishdan oldin och qoldirilmagan parrandani so‘yishga yuborilmaydi.

Uzoq tashishdan so‘ng charchash alomatlari kuzatilgan hayvonlarga kamida 48 soat dam beriladi, bunda ularni normal ravishda boqib suv beriladi, keyin esa yuqorida ko‘rsatilgan talablar bajariladi.

Otlarni so‘yishdan oldin boqmaslik ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasida barcha hollarda 24 soatdan kam bo‘lmasligi kerak (malleinizatsiya natijalarigacha).

Buzoq va cho‘chqachalar qabul qilinganidan so‘ng 6 soatdan keyin so‘yishga yuboriladi.

88. Molni tirik vazni va semizligi bo‘yicha xo‘jalik yoki korxonalarda topshirish — olishda, korxonaga olib kelinganidan so‘ng so‘yishdan oldin yem bermay saqlash vaqti yirik va mayda shoxli mollar, tuya, otlar uchun — 24 soatdan kam bo‘lmasligi kerak, cho‘chqalar uchun — 12 soatdan kam bo‘lmasligi kerak, buzoq va cho‘chqa bolalari uchun esa — 6 soat bo‘lishi kerak.

Axtalanmagan buqachalar birga kelgan partiyasi bilan alohida molxonada saqlanadi.

89. So‘yish kuni hayvonlar veterinariya mutaxassisi tomonidan ko‘rib chiqiladi va tanlov asosida hayvonlarning umumiy ahvolidan kelib chiqib termometriya qilinadi.

Hayvonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar, ularni so‘yishdan oldingi veterinariya ko‘rigi hamda termometriya natijalari axborot tizimiga belgilangan tartibda kiritiladi.

Kasal yoki tana harorati ko‘tarilgan yoki pasaygan hayvonlar aniqlansa, ular ajratilib tashxis qo‘yilgunga qadar so‘yilmaydi.

Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga tashxisi aniq hayvonlar olib kelinganida, ular veterinariya mutaxassislari nazorati ostida sanitar so‘yish sexiga darhol so‘yish uchun yuboriladi.

90. So‘yishdan oldin bir tuyoqlilar sap mavjudligiga bir marotabalik oftalmomalleinizatsiyaga tekshiriladi. Malleinga ijobiy ta’sir bergan hayvonlar yo‘q qilinadi.

Bir tuyoqlilarni korxonaning umumiy zalida, lekin boshqa turdagi hayvonlardan alohida joyda so‘yishga ruxsat etiladi.

91. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasi hududiga tushirilgan hayvonlarni hududdan olib chiqish taqiqlanadi.

92. Hayvonlarni so‘yishdan oldin va keyin aniqlangan o‘tkir yuqumli kasalliklar barcha hollarda, shuningdek, sil, leykoz, sistitserkoz (finnoz) yoki trixinellez kasalliklari aniqlanganda, ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasining veterinariya xizmati bu haqida hayvonlar yuborilgan joydagi davlat veterinariya xizmatiga va yuboruvchiga, shuningdek, ushbu korxona joylashgan hududiy davlat veterinariya xizmatiga ma’lumot berishi kerak.

93. So‘yishga olib kelingan hayvonlarni tekshirganda brutsellez yoki silga ta’sirchan hayvonlar aniqlanganida yoki yuqumli kasalga chalingan, yiringli yallig‘lanishi, yiringli gangrenoz yarali, mastitli, kindik va bo‘g‘im yallig‘lanishi (buzoqlarda) va boshqa sabablarda ular sog‘lom hayvonlardan alohida qabul qilib olinadi va sanitariya so‘yish sexiga yuboriladi. Sanitariya so‘yish sexi bo‘lmaganida, umumiy zalda sog‘lom hayvonlarni so‘yib bo‘lgandan so‘ng va zaldan barcha go‘shtlar va boshqa mahsulotlar olib chiqilgandan so‘ng umumiy so‘yish sexida so‘yishga ruxsat etiladi.

Yuqorida keltirilgan yuqumli kasalliklar bilan kasallangan hayvonlarni so‘ygandan so‘ng, shuningdek, hayvonlarni so‘yganda bunday kasalliklar aniqlanganida, so‘yish sexi, bunday hayvonlarni so‘yish va ishlov berishda foydalanilgan barcha jihoz va asbob — uskunalar, shuningdek, so‘yishdan oldin saqlangan joylar sanitar tozalanishi va dezinfeksiya qilinishi kerak.

94. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga olib ketilayotganida yoki qabul qilish vaqtida, temir yo‘l yoki avtotransport orqali olib kelinayotgan partiyadagi hayvonda kuydirgi kasalligi aniqlanganida, hayvonlar sanitariya tekshiruvidan o‘tkaziladi va har bir bosh termometriya qilinadi. Tana harorati me’yorda bo‘lgan va kasallik alomatlari bo‘lmagan yirik va mayda shoxli hayvonlar, tuya, otlar karantinga qo‘yiladi va veterinariya mutaxassisi tomonidan kunlik termometriya bilan nazoratga olinadi.

Kasallikning klinik alomatlari bo‘lgan barcha turdagi hayvonlar darhol izolyatorga qo‘yiladi va u yerda davolanadi. Davolash boshlanganidan 14 kun o‘tganidan so‘ng va tana harorati me’yorlashganida ularni so‘yish uchun sanitariya so‘yish sexiga olib boriladi.

95. Yirik shoxli hayvon emfizematoz karbunkul bilan kasallanganida yoki bu kasaldan hayvonlar o‘lganda, bu partiyadagi barcha hayvonlarni veterinariya mutaxassisi tekshirib chiqadi. Harorati me’yorda bo‘lgan va kasallikning klinik alomatlari bo‘lmagan hayvonlar alohida partiya bilan darhol so‘yishga yuboriladi, kasallarini esa izolyatsiya qilinib davolanadi. Tuzalgan havonlar, harorati me’yorga kelganidan so‘ng 14 kun saqlanadi va so‘yishga yuboriladi.

96. So‘yishga topshirilayotgan hayvonlar partiyasida oqsil bilan kasallangan yoki kasallikka gumon qilingan hayvonlar aniqlanganida, hayvonlarning butun partiyasini darhol sanitariya so‘yish sexiga so‘yish uchun yuboriladi.

Oqsil bilan kasallanib chiqqan va karantinga olinganidan so‘ng birinchi 3 oy ichida xo‘jalikdan ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga yuborilgan hayvonlar, shuningdek, oqsilga qarshi emlangan va emlangandan so‘ng 21 kun ichida so‘yishga yuborilgan hayvonlar alohida partiya bilan qabul qilinib, so‘yishga yuboriladi.

97. Qutirgan hayvonlar tishlagan hayvonlarni darhol so‘yishga yuboriladi.

98. Yong‘in, yo‘l transport hodisasi, chaqmoqdan, elektr tokidan, muzlab qolgan, cho‘kib ketgan va boshqa sabablar oqibatida o‘lgan barcha turdagi uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar go‘shtini iste’mol qilish taqiqlanadi. Bunday hayvonlarning murdalari utilizatsiya qilinishi kerak yoki veterinariya vrachi ruxsati bilan (agar ular ajralib parchalanishni boshlamagan bo‘lsa) cho‘chqa va qushlarga yem sifatida qaynatib berilishi, shuningdek, xom yoki qaynatilganidan so‘ng pitomnikdagi hayvonlarga berilishi mumkin, bunda salmonella mavjudligiga bakteriologik tekshiruv amalga oshirishi shart, zarur hollarda hayvonlarga xavf tug‘diradigan boshqa yuqumli va invazion kasalliklar keltirib chiqaruvchilar mavjudligiga ham tekshiruv o‘tkazilishi kerak.

99. Xo‘jalikdagi barcha toifadagi hayvonlar so‘yilganidan so‘ng ularning go‘shti va boshqa mahsulotlarini veterinariya vrachi so‘yishdan keyingi veterinariya — sanitariya ekspertizasini o‘tkazishi shart.

Ixtisoslashgan so‘yish korxonasidan realizatsiyaga chiqarilayotgan hayvon tanasi (har bir bo‘lagi) bo‘laklariga axborot tizimi orqali shakllantiriladigan QR kod yorlig‘i yopishtiriladi hamda go‘sht veterinariya-sanitariya ekspertizasidan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi tegishli tamg‘a (QR kodli yorlig‘i) bosiladi.

Realizatsiyaga chiqarilayotgan bo‘laklarga belgilangan shakldagi veterinariya hujjatlari (ma’lumotnoma, xulosa) axborot tizimi orqali rasmiylashtiriladi.

Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida hayvonlarni uzluksiz qayta ishlash jarayoni bilan so‘yilgan hayvon go‘shti va organlarini veterinariya — sanitariya ekspertizasidan o‘tkazish uchun quyidagi ish joylari jihozlanishi kerak:

yirik shoxli hayvonlar va otlarni qayta ishlash liniyasiga — 4 ish joyi: kalla, ichki organlar, go‘shti, yakuniy tekshiruvlar uchun;

cho‘chqalarni qayta ishlash uchun — 5 ish joyi: jag‘ osti limfa tugunlarini kuydirgiga tekshirish (terini shilib go‘shtni ajratganda bu joyni qonsizlantirish joyidan keyin joylashtiriladi, go‘shtni shparka bilan ishlov berilganda esa, — kuydirish pechi ortida, kuydirgiga tekshirish joyini boshlarni tekshirish joyi bilan birlashtirib joylashtiriladi), kallalarni tekshirish, ichki organ, go‘shtni tekshirish va yakuniy tekshirish ish joylari.

mayda shoxli hayvonlarni qayta ishlash liniyasida tekshirish uchun 3 ish o‘rni bo‘ladi: ichki organlar, go‘sht va yakuniy tekshirish.

Kasallikka shubhalangan so‘yilgan hayvonni mukammal veterinariya tekshiruvini o‘tkazish uchun zaxira liniyasiga joylashtiriladi.

So‘yish va so‘yilgan hayvonni bo‘laklarga ajratish uchun harakatlanadigan liniyasi bo‘lmagan ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida so‘yilgan hayvonlar kallasi, o‘pka — jigar va qorataloq veterinariya tekshiruvi uchun maxsus ilgaklarga osilishi yoki stolga joylashtirilishi kerak.

100. So‘yilgan hayvon va ichki organlarining veterinariya tekshiruvi uchun joylar qulay va yaxshi yoritilgan bo‘lishi kerak, mol kasalligi aniqlanganida ularni qayd qilish uskunalari bo‘lishi kerak, sterilizatorlar (pichok, ilgak va boshqa anjomlarni zararsizlantirish uchun), issiq va sovuq suvli qo‘l yuvish joylari, sovun, qo‘l va sochiqlarga ishlov berish uchun dezinfeksiyalovchi eritmali baklar bo‘lishi kerak.

Harakatlanadigan konveyer bilan jihozlangan hayvonlarni qayta ishlash liniyasida qoidalarning ko‘rsatilgan bo‘limida nazarda tutilgan veterinar tekshiruvining biron — bir ish joyi bo‘lmaganida yoki bunday ish joyining kerakli veterinariya xizmati mutaxassisi bilan ta’minlanmagan hollarda, bu liniyada hayvonlarni qayta ishlashga ruxsat berilmaydi.

101. Texnologik sxema va quyidagi talablarga binoan veterinariya tekshiruvi uchun kalla va ichki organlar korxona ishchilari tomonidan tayyorlanishi kerak:

yirik shoxli hayvon kallasi tanasidan ajratiladi, pastki jag‘ kesishma burchagi bilan osib qo‘yiladi, tilini tepasidan va yonlaridan shikastlamay og‘iz bo‘shlig‘idan erkin tushib turadigan qilib kesib olinadi va tekshirilish kerak bo‘lgan barcha limfa tugunlari saqlab qo‘yiladi;

ot kallasi tanasidan ajratiladi va kalladan tili ajratilgandan so‘ng butunligini saqlagan holda burun pardadevori chopiladi;

cho‘chqa kallasi bir oz kesib so‘yishdan keyingi veterinariya ekspertizasi tugagunicha tanasi bilan birga qoldiriladi, terisini shilganda yoki kuydirgandan so‘ng kallasi ensa va chap yuzi tomonidan kesib ensa atlant bo‘g‘imini chiqariladi, og‘iz bo‘shlig‘idan tilni kekirdak bilan kesib olinadi va tekshiruv oxirigacha olib qo‘yiladi;

buzoq, qo‘y va echki kallalari ensa — atlant bo‘g‘imidan ajratiladi, ichki organlari tekshiruvi tugagunicha tana bilan birga qoldiriladi;

tanadan chiqarib olingan o‘pka va kekirdak, yurak va jigar veterinariya tekshiruvi tugagunicha bir-biri bilan tabiiy bog‘lanib turishi kerak (liver) va ularda limfa tugunlari saqlab qolinishi kerak;

konveyer stollariga qo‘yiladigan ichki organlarni veterinariya vrachi tana bilan birga tekshirishi kerak.

102. Kalla, ichki organ va tana quyidagi tartibda tekshiriladi:

yirik shoxli hayvon kallasini tekshirishda jag‘osti, quloq oldi, medial va zarur hollarda, lateral halqum limfa tugunlari ochiladi. Labi va tili tekshirilib paypaslanadi. Chaynash mushaklari yuzasiga parallel ravishda (tashqi tomonida ikki kesim, ichkida bitta kesim bilan) har bir tomonidan sistitserkoz (finnozni) aniqlash uchun kesib ko‘riladi;

qorataloq: tashqi qismi va ichi kesib tekshiriladi;

o‘pka: tashqi tomondan tekshirib, har bir bo‘lagi paypaslanadi. Chap bronxial, traxebronxial va yurak limfa tugunlari ochiladi. Yirik bronx joylarida (yem massalari aspiratsiyasi va boshqalar) va patologik o‘zgarishlar aniqlangan joylarida parenximani kesib ko‘zdan kechiriladi;

yurak: yurak oldi xaltasi ochiladi. Epikard, miokard holati tekshiriladi, yurakning o‘ng va chap qismlari katta qiyalik bilan kesiladi, endokard va qon holati tekshiriladi, yurak mushaklarining 1-2 uzunasiga va 1 ko‘ndalang kesiladi (sistitserkoz, sarkotsistoz va boshqalar).

jigar: diafragmal va visseral tomonlardan tekshirib paypaslanadi. Diafragma jigarga yopishib qolganida, uni kesib olib, jigar parenximasini patologik o‘zgarishlarga tekshiriladi. Portal limfa tugunlarini kesib tekshiriladi va visseral tomondan o‘t yo‘li bo‘ylab 2-3 chuqur bo‘lmagan kesim qilinadi;

buyrak: ishchilar kapsulasidan ajratiladi, ko‘zdan kechirib paypaslanadi, patologik o‘zgarishlar ko‘ringanida kesiladi;

oshqozon (oshqozonoldi): serozli sirtini tashqaridan tekshiriladi, limfa tugunlari kesib tekshiriladi. Zarur hollarda, oshqozon ochilib shilliq qavati tekshiriladi. Qizilo‘ngach tekshiriladi (sistitserkoz, sarkotsistozga);

ichaklar: seroz qoplama tomonidan tekshiriladi va bir nechta brijeykali limfa tugunlar kesiladi;

yelin: yaxshilab paypaslanib bir — ikkita chuqur parallel kesim qilinadi. Yelin usti limfa tugunlari ochiladi;

bachadon: moyak, qovuq, me’da osti bezi tekshiriladi, zarur hollarda ochiladi;

tana: tashqi va ichki tomondan tekshiriladi, o‘sma va boshqa patologik o‘zgarishlarga ahamiyat qaratiladi.

Yuqumli kasal yoki hazm qilish bilan bog‘liq kasalliklarga gumon qilinganda, limfa tugunlari ochiladi: yuza-bo‘yin (kurak oldi suyagi), qanotosti (birinchi qovurg‘a va qanotosti), qovurg‘a — bo‘yin, qovurg‘a orasidagi, kranial ko‘krak, ko‘krak usti, bel, qovurg‘a bilan qorin orasidagi, toz,tizza, yuza chov, quymuch va tizza osti. Zarur hollarda, sistitserk (finallarni) aniqlash uchun qo‘shimcha ravishda bo‘yin, kurak — tirsak, bel, orqa, toz mushaklari va diafragma mushaklari bo‘ylamasiga kesiladi.

Buzoqlarning kindigi ham tekshiriladi va oyoqlar (bilak va sakrash) bo‘g‘imlari ochiladi.

103. Mayda shoxli hayvonlar:

ichki organlari, bosh va tanasini yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi. Kazeozli limfadenitni aniqlash uchun bo‘yin yuza va tizza burmast limfa tugunlari tekshiriladi.

104. Cho‘chqalarda:

kallasi: qoni oqizilganidan so‘ng tana terisi shilib olinib, jag‘osti sohasidan yara teshigidan pastki jag‘ bitishi burchagi tomonga teri va mushaklar uzunasiga kesiladi, ikki tomondan jag‘osti limfa tugunlari ochib tekshiriladi (kuydirgiga). Agar cho‘chqa tanasiga terini shilmasdan ishlov berilsa, jag‘osti limfa tugunlari va boshning boshqa qismlari kuydirishdan keyin tekshiriladi;

kalla tekshirilganda jag‘osti, quloq oldi va bo‘yin limfa tugunlari, tashqi va ichki chaynash mushaklari (sistitserkozga) kesib tekshiriladi. Til tekshirilib paypaslanadi; bo‘g‘iz shilliq qavati, kichik til va bodomsimon bez tekshiriladi;

qorajigar: tashqi tomondan tekshiriladi, parenxima ochiladi, zarur hollarda limfa tugunlari ham ochiladi;

o‘pka: tashqi tomondan tekshiriladi, paypaslanib bronxial limfa tugunlari kesiladi (chap, o‘ng va o‘rta);

oshqozon, qizilo‘ngach, ichak, buyrak, yurak yirik shoxli hayvon kabi tekshiriladi va o‘rganiladi;

jigar diafragmal va visseral tomonlardan tekshirib paypaslanadi, visseral tomondan qismlarni kesishish joyida ko‘ndalang kesim bo‘ylab o‘t yo‘llari tekshiriladi;

tana: yirik shoxli hayvon kabi tekshiriladi. Sistitserkozga tekshirish uchun zarur hollarda bel, bo‘yin, kurak-tirsak (ankoneus), orqa, toz va diafragma mushaklari kesilib tekshiriladi;

mushak to‘qimasining lokallashgan chuqur qatlamida yallig‘lanish jarayonlariga gumon bo‘lganda (abssess va boshqalar), bo‘yin sohasidagi mushak ikki — uch kesim qilinadi (bo‘yinning yurak qismida).

tananing old qismida yallig‘lanish aniqlanganida, jag‘ osti va quloq orti limfa tugunlaridan tashqari ustki bo‘yin limfa tugunlarini ham tekshirish kerak.

105. Otlarda:

kalla: jag‘ osti va til osti limfa tugunlari kesiladi, burun bo‘shlig‘i va chopilgan burun devori tekshiriladi;

o‘pka: nafas olish yo‘llari, yirik bronxlar ochiladi va shilliq qatlami tekshiriladi. Barcha bronxial va nafas olish yo‘llari bo‘ylab joylashgan chuqur bo‘yin limfa tugunlari ochilib tekshiriladi. O‘ng va chap o‘pka qismlari ikkita qiya kesim bo‘ylab kesiladi, kesilgan joylar ko‘rilib paypaslanadi;.

qorataloq, jigar, buyrak, ichak, oshqozon, yurak va boshqa organlar: yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi;

tana: tashqi va ichki tomondan tekshiriladi, o‘sma va boshqa patologik o‘zgarishlariga ahamiyat qaratiladi. Yuqumli kasallikka gumon qilinganida, tekshiriladigan limfa tugunlari ochilib tekshiriladi, qo‘shimcha ravishda mushkalar (kuraklarning ichki tomonidan) melanomaga, qorin devorlari ichki yuzasi alfortiozga tekshiriladi.

Onxotserkoz (granulyatsion to‘qima ko‘rinishida patologik o‘zgarishlar, chandiqlanish va boshqalar) gumon paydo bo‘lganida, bo‘g‘in bo‘ylab mushaklar ko‘krak umurtqasidagi qiltiq o‘simtagacha uzunasiga qiya kesiladi.

106. Tuyalarda:

barcha organ va tanasi yirik shoxli hayvonlar kabi tekshiriladi. Bir nechta joyidan kesib, umurtqa bilan ko‘krak qafasi oralig‘ida cho‘zilgan o‘rta devor limfa tugunlari ochilib tekshiriladi.

Yuqumli kasalliklar:

107. Kuydirgi. Kuydirgiga gumon qilinganda hayvonlarni so‘yish to‘xtatiladi. Gumon qilinayotgan so‘yilgan hayvondan taloq bo‘lagi, to‘qimaning o‘zgargan qismlari va kasallangan limfa tugunlari olinib, laboratoriyaga bakterioskopik va bakteriologik tekshiruv uchun yuboriladi. Tekshiruv natijalarini olguncha so‘yilgan hayvon va barcha organlari alohida joyda izolyatsiya qilinadi.

Bakterioskopik tahlil natijasida kuydirgi tasdiqlansa, so‘yilgan hayvon organlari va terisi bilan bakteriologik tahlil natijalarini kutmay o‘rnatilgan veterinariya-sanitariya qoidalari asosida yo‘q qilinadi.

Boshqa hayvonlarni so‘yishdan olingan, barcha qismlar (oyoq, quloq, yelin, qon va boshqalar) kuydirgi bilan kasallangan hayvonni so‘yganda aralashib ketgan bo‘lsa, hammasi kuydirish yo‘li bilan yo‘qotiladi.

Sog‘lom hayvon terilari kuydirgi bilan kasallangan hayvon terisiga tekkan bo‘lsa, hayvon xom ashyosi va uni tayyorlash saqlash va qayta ishlash korxonalarini dezinfeksiya qilish yo‘riqnomasida ko‘zda tutilgan tartibda majburiy dezinfeksiya qilinadi.

Kuydirgi batsillalari bilan zararlanganlikda gumon qilinayotgan boshqa so‘yilgan hayvonlar va ularning mahsulotlari texnologik jarayon davomida so‘yilgandan so‘ng 6 soat ichida ochiq qozonlarda qaynatiladi yoki 3 soat davomida (yopiq qozonlarda esa 0,5 MPa da 2,5 soat davomida) qaynatib zararsizlantiriladi. Ko‘rsatilgan muddat davomida zararsizlantirishning iloji bo‘lmasa, bu so‘yilgan hayvonlar tanalari plyus 10°C haroratdan yuqori bo‘lmagan xonada izolyatsiya qilinishi kerak, so‘ng yuqorida ko‘rsatilganidek, zararsizlantirishga yuboriladi, lekin so‘yilgandan so‘ng 48 soatdan oshmasligi kerak. Agar buning iloji bo‘lmasa, zararsizlantirilishi kerak bo‘lgan hayvon tanalari va mahsulotlari utilizatsiya va kuydirish usulida yo‘qotilishi kerak.

Texnologik jarayon davomida so‘yilgan hayvon va mahsulotlarni kuydirgi batsillalari bilan zararlanganligi laboratoriya sinovlarida tasdiqlanmasa, cheklovlarsiz chiqariladi.

Kuydirgiga gumon qilinayotgan so‘yilgan hayvonning bakterioskopik tekshiruvi salbiy bo‘lsa, bakteriologik tekshiruv natijalari olingunicha izolyatsiyada qoldiriladi va sexda boshqa amaliyotlarni o‘tkazish zarurati (dezinfeksiya va boshqalar) veterinariya mutaxassisi tomonidan belgilanadi.

Bakteriologik tekshiruvda kuydirgi tasdiqlansa, kuydirgi batsillasi bilan zaharlanganda gumon qilingan so‘yilgan hayvon va boshqa so‘yish mahsulotlarini mazkur bo‘limning ikkinchi xatboshida ko‘rsatilgani kabi ish tutiladi.

108. Emfizematozli karbunkul, xavfli shish, bradzot va qo‘ylarning yuqumli enterotoksemiya kasalligi tasdiqlangan taqdirda, so‘yilgan hayvon organlari bilan birga kuydirish yo‘li bilan yo‘qotiladi.

Boshqa hayvonlarni so‘yishdan olingan barcha qismlar (oyoq, quloq, yelin, qon va boshqalar) ko‘rsatilgan kasallik aniqlangan hayvonni so‘yganda aralashib ketgan bo‘lsa, hammasi kuydirish yo‘li bilan yo‘q qilinadi.

109. Manqa, botulizm, epizootik limfangoit, saqov kasalliklari aniqlangan taqdirda, so‘yilgan hayvon va ichki a’zolari va terisi utilizatsiya qilinadi. Sap va epizootik limfangoit qo‘zg‘ovchisi bilan zararlangan deb gumon qilinayotgan barcha so‘yilgan hayvonlar texnologik jarayon davomida qaynatilgandan so‘ng chiqariladi, ichki a’zolari esa utilizatsiyaga yuboriladi, so‘yilgan hayvonni qaynatishni imkoni bo‘lmasa ular ham utilizatsiya qilinadi.

Texnologik jarayon davomida botulizm qo‘zg‘atuvchisi bilan zararlangan hayvon go‘shtlari ham utilizatsiyaga yuboriladi.

Saqov aniqlanganida bosh va ichki a’zolarini utilizatsiyaga yuboriladi, bakteriologik tekshiruv davomida salmonella yoki saqov qo‘zg‘atuvchisi aniqlanmasa, go‘shtni cheklovlarsiz chiqariladi. Go‘shtdan salmonella yoki saqov streptokokki aniqlanganida qaynatishga yuboriladi.

110. Sil. Ozg‘in so‘yilgan hayvonlarda organ va limfa tugunlarida silning har qanday shakli aniqlanganida hamda semizligidan qat’iy nazar so‘yilgan hayvonlar tanasi, boshi, ichki a’zolari (shu jumladan ichagi) umumiylashgan sil jarayonida, ya’ni bir vaqtda ko‘krak va regonar limfa tugunlari bilan qorin a’zolari kasallangan bo‘lsa utilizatsiyaga yuboriladi.

So‘yilgan cho‘chqa tanasida faqat jag‘osti limfa tugunlarida oq qoplama ko‘rinishidagi sil shikastlanishi kuzatilsa, limfa tugunlari kesib tashlanadi, boshi va tilini qaynatishga yuboriladi, tana, ichki a’zolari va ichaklarini cheklovlarsiz chiqariladi. Faqat brizjeyka limfa tugunlariga sil o‘tganida ichakni utilizatsiyaga yuboriladi, ichki a’zolari esa cheklovsiz chiqariladi.

Cho‘chqa tanasi limfa tugunlarida korinobakteriyalardan kelib chiqqan kasallanish aniqlanganida, kasallangan limfa tugunlarini kesib tashlagandan so‘ng tana va a’zolari cheklovsiz chiqariladi.

Cho‘chqa tanasi va ichaklarida parranda turidagi atipik mikrobakteriyalar keltirib chiqargan kasallanish aniqlanganida, tana va organlar bilan ushbu bo‘limda ko‘rsatilgani kabi ish tutiladi.

Tuberkulinga ta’sirchan hayvonni so‘yganda, sil kasalligi aniqlanishiga qarab go‘sht va boshqa mahsulotlarning sanitar baholash amalga oshiriladi. Agar sil kasallanishi limfa tugunlar, to‘qima va a’zolarda aniqlanmasa, tana va so‘yishning boshqa mahsulotlari cheklovlarsiz chiqariladi.

111. Psevdotuberkulez. Oriqlik va ko‘p sonli limfa tugunlari kasallanishi va mushaklarda psevdotuberkulez jarayoni aniqlanganida, so‘yilgan hayvon va ichki a’zolarini utilizatsiyaga yuboriladi.

Oriqlik bo‘lmaganida va faqat ichki a’zolari yoki limfa tugunlari kasalligi bo‘lganida, ichki a’zolarini utilizatsiyaga yuboriladi, so‘yilgan hayvon go‘shti va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi.

112. Paratuberkulezli enterit. Ichak, brizjeyka limfa tugunlari, bo‘g‘iz, jag‘ orasidagi soha, boshda patologik o‘zgarishlar bo‘lganida, o‘zgargan a’zo va brizjeyka va ichaklarni utilizatsiyaga yuboriladi, so‘yilgan hayvon go‘shti va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi.

Oriq so‘yilgan hayvonlar va ularning a’zolari ko‘rsatilgan kasalliklar bo‘lganida utilizatsiyaga yuboriladi.

113. Oqsil bilan kasallangan yoki kasallikda gumon qilinayotgan hayvonlar bilan bir partiyada bo‘lgan so‘yilgan hayvonlar go‘shti va boshqa mahsulotlarini qaynatilgan yoki — dudlangan turdagi kolbasa, qaynatilgan pazandachilik mahsulotlari yoki konservalar tayyorlash uchun yuboriladi. Ko‘rsatilgan mahsulotlar uchun go‘shtni qayta ishlashni imkoni bo‘lmasa, qaynatib zararsizlantiriladi.

Go‘sht va boshqa so‘yish mahsulotlarini hom xolda chiqarish taqiqlanadi.

Ko‘pgina mushaklarda (toz va ko‘krak qismlarida, yelka qismi va h.k), ko‘p sonli yoki keng tarqalgan nekrotik o‘choqlar bo‘lganida, shuningdek, oyoqlar, yelin va boshqa a’zolarning gangrenali yoki yiringli yallig‘lanishi bilan kechgan oqsilning og‘irlashgan holatlarida, so‘yilgan hayvon va boshqa a’zolarini utilizatsiyaga yuboriladi.

Mushaklarda bittalik nekrotik o‘choqlar bo‘lganida, mushak qismlari utilizatsiyaga yuboriladi, a’zolari va qolgan go‘shtni ishlatish masalasi bakteriologik tekshiruv natijalari asosida hal qilinadi.

Ichak, qizilo‘ngach, qovuqlar boshqa xom ashyodan ajratilgan holda texnologik ishlov beriladi va usti va tashqi tomonini formaldegidning 0,5 foizli eritmasi bilan yuviladi, sirka kislotasining 0,08 foizli konsentratsiyasi qo‘shilgan osh tuzi eritmasiga bo‘ktiriladi: ichaklar — 4 soat davomida, qizil o‘ngach va qovuqlar — 24 soat davomida. Ko‘rsatilgan usulda zararsizlantirilmagan ichak mahsulotlari utilizatsiyaga yo‘naltiriladi.

Kasal, kasallangan va zaharlanishda gumonlanayotgan hayvonlar terisi dezinfeksiya qilinadi. Oqsil aniqlanishidan avval olingan terilar, shuningdek, yuqimli teriga tegmagan sog‘lom hayvonlardan olingan terilar, ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalaridan dezinfeksiyasiz alohida vagonlarga yoki avtomashinalarga solishga va birlamchi bazalarga kirmasdan aynan charm zavodlariga olib borishga ruxsat etiladi.

Shoxlar, tuyoq, soch, tuklarni 1 foizli formaldegid eritmasida dezinfeksiya qilinadi, shundan so‘ng cheklovlarsiz chiqariladi.

Oqsil bilan kasallangan hayvonlarni majburiy so‘yganda, go‘sht va boshqa mahsulotlarni faqat qaynatgandan so‘ng xo‘jalik ichida ishlatiladi. Xom holda xo‘jalik tashqarisiga olib chiqish taqiqlanadi. Teri, shox, tuyoq, soch va tuklar dezinfeksiya qilinishi kerak.

114. Brutsellez. Brutsellezning klinik yoki patologanatomik alomatlari bo‘lgan barcha turdagi hayvonlarni so‘yganda olingan go‘shtni qaynatgandan so‘ng chiqariladi.

Brutsellezga ta’sir etadigan, lekin brutsellezning klinik alomatlari bo‘lmagan yoki go‘sht va a’zolarida patologoanatomik o‘zgarishlar bo‘lmagan yirik qoramol go‘shti cheklovlarsiz chiqariladi.

Brutsellezga ta’sir etadigan va echki — qo‘y turidagi brutsellezga (melitenzisga) gumonli xo‘jaliklardan (ferma) kelib tushgan yirik qoramol va cho‘chqa go‘shti kolbasa yoki konserva uchun qayta ishlanadi.

Brutsellezning klinik yoki patologik alomatlari bo‘lgan barcha turdagi hayvonlar go‘shtni suyakdan ajratishda olingan suyaklar, shuningdek, brutsellezga ta’sirchan qo‘y va echki tanalarini yog‘ ajratish uchun eritishga yuboriladi yoki hayvonlarga quruq yem ishlab chiqarish uchun jo‘natiladi.

Brutsellezga ta’sir etadigan yoki brutsellezning klinik alomatlariga ega barcha turdagi hayvonlarni so‘yganda olingan bosh, jigar, yurak, o‘pka, buyrak, oshqozon va boshqa ichki a’zolarni hom holda sotish taqiqlanadi; ular qaynatgandan so‘ng chiqariladi yoki kolbasa va boshqa qaynatilgan mahsulotlar tayyorlash uchun qayta ishlashga yuboriladi.

Mol va cho‘chqa qulog‘i va oyoqlari, dumi sanoatda qayta ishlashdan yoki qaynatishdan avval qaynoq suvga botirib olinishi yoki kuydirilishi kerak, mol va cho‘chqa boshi — kuydirilgan, oshqozoni esa qaynagan suvga yuvilgan bo‘lishi kerak.

Brutsellezga ta’sirchan, lekin brutsellezning klinik alomatlari va tana va a’zolarida patologoanatomik o‘zgarishlar bo‘lmagan sigir, qo‘y va echki yelini qaynatgandan so‘ng chiqariladi, brutsellezning klinik alomatlari yoki patologoanatomik o‘zgarishlar bo‘lganida utilizatsiyaga yuboriladi.

Brutsellezga ta’sirchan hayvonlardan olingan ichak, qizilo‘ngach va qovuqlar 48 soat davomida 15 — 20 °C haroratda 1:2 suyuqlik koeffitsiyentida 0,5% tuzli kislotali 1 foizli tuzli eritmada ushlanadi. Brutsellez bilan klinik kasallangan hayvonlarning ichak, qizilo‘ngach va qovuqlari utilizatsiya qilinadi.

Brutsellez bilan klinik kasallangan va brutsellezga ta’sirchan hayvonlardan olingan qon hayvonlarga quruq yem yoki texnik mahsulotlar ishlab chiqarishga ruxsat etiladi.

Qo‘y va echkilar brutsellez (melitenzis tipi) bilan kasallangan hayvonlar terisi, shoxi va tuyog‘i dezinfeksiyadan so‘ng chiqariladi.

115. Leptospiroz bezgaki. Hayvonlarning xlamidiozli (enzootik) aborti. Agar leptospiroz aniqlansa va ikki kun davomida yo‘qolmayotgan mushaklarning degenerativ o‘zgarishlari bo‘lsa yoki sariq rangga bo‘yalsa, go‘sht va ichki a’zolarni utilizatsiyaga yuboriladi. Mushaklarda degenerativ o‘zgarishlar bo‘lmasa, lekin unda ikki kun davomida yo‘qolayotgan sariq rang bo‘lsa, patalogik o‘zgarishi bo‘lmagan go‘sht va ichki a’zolarini qaynatishdan so‘ng chiqariladi. Ichak va patologik o‘zgargan a’zolarini utilizatsiyaga yuboriladi.

Hayvonlarda Ku bezgagi va xlamidiozli (enzootik) abort aniqlanganida, go‘sht va o‘zgarmagan a’zolarini qaynatishdan so‘ng chiqariladi, o‘zgargan a’zolar hamda qon utilizatsiya qilinadi.

Hayvonlar xlamidiozida patologik o‘zgarishlar bo‘lmagan ichak, qizilo‘ngach, qovuqlarni 30 daqiqa davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida tozalagandan so‘ng ishlatiladi. Suyaklar 2,5 soat qaynatiladi.

Leptospiroz, xlamidiozli (enzootik) aborti, Ku bezgagiga tekshirilganda faqat ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgan hayvonlar so‘yilganda, ya’ni ularda mushkka to‘qimalarida va a’zolarida klinik alomatlar yoki patalogoanatomik o‘zgarishlar bo‘lmaganida, go‘sht va boshqa mahsulotlarini cheklovlarsiz chiqariladi.

Leptospiroz, xlamidiozli (enzootik) aborti yoki Ku bezgagi bilan klinik kasallangan hayvonlarning terisi, sochi, shoxi va tuyoqlari dezinfeksiyadan so‘ng chiqariladi.

116. Aktinomikoz. Faqat bosh limfa tugunlari aktinomikoz bilan kasallanganida ular olib tashlanadi, bosh esa qaynatishga yuboriladi. Bosh suyaklari va mushaklari kasallanganida esa uni butunlay utilizatsiyaga yuboriladi.

Ichki a’zolar va til aktinomikoz bilan cheklangan kasallanganida, ularning kasallangan joyini kesib tashlab chiqariladi; ichki a’zolari va til keng kasallanganida ularni utilizatsiyaga yuboriladi.

Suyak, ichki a’zolar, mushaklar kasalligi keng tarqalgan aktinomikoz jarayonida so‘yilgan hayvonni barcha a’zolari bilan birga utilizatsiya qilinadi.

117. Cho‘chqalar o‘lati. Saramas. Auyeska kasali. Pasterellez (gemorragik septitsemiya). Listerioz. Salmonellez. Yuqorida ko‘rsatilgan kasallikka chalingan yoki gumonlanayotgan hayvonlarning go‘shti va mahsulotlarini hom holda chiqarish taqiqlanadi. O‘latga qarshi emlangan cho‘chqalar va so‘yilishdan oldin yuqori harorati bo‘lgan yoki so‘yilgandan so‘ng sanitar tekshiruvda ichki a’zolarining patologik o‘zgarishlari aniqlangan cho‘chqalar o‘lat bilan kasallangan deb hisoblanadi.

Mushaklarda degenerativ yoki boshqa patologik (abssess va boshqalar) o‘zgarishlar bo‘lganida, go‘sht va ichki a’zolarni utilizatsiyaga yuboriladi.

So‘yilgan hayvonda va ichki a’zolarida patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganida, salmonellaga bakteriologik tekshiruvi (listeriozdan tashqari) o‘tkazilgandan so‘ng ularni ishlatish haqida qaror qabul qilinadi. Bunda go‘sht va ichki a’zolarida salmonella aniqlanganida, ichki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi, go‘shtni esa qaynatish dan so‘ng chiqariladi yoki konservalar ishlab chiqarish uchun yo‘naltiriladi.

Salmonella bo‘lmaganda, go‘sht, shpik va ichki a’zolarini qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalar yoki qaynatishga yo‘naltirishga ruxsat etiladi. Roja, pasterellez va listeriozda go‘shtni bundan tashqari qaynatilgan kolbasa, qaynatilgan — dudlangan to‘shi va koreyka uchun ishlatishga ruxsat beriladi.

Listerioz bilan kasallangan hayvonlarning patologik o‘zgargan ichki a’zolari, ichaklari va boshlari barcha hollarda 100 °C haroratda ishlov berish bilan yoki shu haroratda 1 soat davomida qaynatib utilizatsiya qilinadi.

Terilari dezinfeksiya qilinadi.

118. Yuqumli atrofik rinit. Kasalga gumonlanganda tekshirish uchun boshini bo‘ylamasiga ikkiga chopishadi. Burun havo yo‘llari tekshiriladi: burun bo‘shlig‘idagi shilliq qavatida yallig‘lanish va nekrotik jarayonlar, chanoqlar atrofiyasi aniqlanganida boshi, tili, qizilo‘ngach va o‘pkani utilizatsiyaga yuboriladi. Go‘sht va boshqa a’zolarini (jigar, buyrak, qorajigar va boshqalar) ularda degenerativ o‘zgarishlar bo‘lmaganida cheklovlarsiz chiqariladi.

119. Yuqumli rinotraxeit. Paragripp-3. Virusli diareya. Adenovirusli infeksiya. Veterinariya sanitariya ekspertizasi natijalariga ko‘ra iste’molga loyiq deb topilgan go‘sht va submahsulotlar qayta ishlash uchun yuboriladi.

Go‘sht va ichki a’zolarda patolgoanatomik o‘zgarishlar bo‘lganida bakteriologik tekshiruvlar bajariladi. Salmonella aniqlanganida ichki organlar utilizatsiyaga yuboriladi, go‘sht esa qaynatishdan so‘ng yoki konserva tayyorlashga yuboriladi.

Bosh, traxeya, qizilo‘ngach, qovuq, go‘shtni suyakdan ajratganda olingan suyak, qon, patologik o‘zgargan a’zo va to‘qimalar, shoxi va tuyoqlari utilizatsiyaga yuboriladi.

Terini ko‘p miqdordagi osh tuzi va 1 foizli tuzli kislota qo‘shilgan eritmada (NCl ga hisoblanganda) 24 soat davomida dezinfeksiya eritmasi 15 — 18 °C haroratida, va suyuqlik 1:4 koeffitsiyentida dezinfeksiya qilinadi. Neytralizatsiyani 6% osh tuzi bo‘lgan, neytralizatsiya tugagunicha xom ashyo vazniga bir necha marotaba 0,5 % kalsiylangan soda qo‘shilib amalga oshiriladi; neytralizatsiya tugashini indikator belgilaydi.

120. Koqshol. Bosh, go‘sht va boshqa mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi.

121. Qoramolning xavfli kataral isitmasi, otlar ensefalomiyeliti kasalliklarida go‘sht qaynatishga yuboriladi, bosh va kasal a’zolar utilizatsiya qilinadi.

Teri dezinfeksiya qilinadi.

122. Otlarning yuqumli anemiyasi. Kasal hayvonlar go‘shti va mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi. Klinik alomatlari bo‘lmagan, lekin serologik tekshiruvda ijobiy yoki 7 — 20 kun oralig‘ida ikkita gumonli natija bo‘lganida hayvonlar sanitar kushxonada so‘yiladi, go‘sht esa qaynatib zararsizlantirgandan so‘ng ishlatiladi.

Boshi, suyagi va ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi.

Teri dezinfeksiya qilinadi.

123. Cho‘chqalarning virusli (transmissiv) gastroentriti. Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlanayotgan cho‘chqalarning go‘sht va submahsulotlari qaynatilgan, qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalar ishlab chiqarishga yo‘naltiriladi. Go‘sht va submahsulotlarni kolbasa mahsulotlarini qayta ishlash imkoni bo‘lmasa, ular qaynatib zararsizlantiriladi.

Kasallikdan tuzalgan hayvonlarning go‘sht va submahsulotlari cheklovlarsiz chiqariladi.

Kasal cho‘chqalarning ichagi, qovug‘i va qizilo‘ngachi utilizatsiya qilinadi.

Kasallikka, yuqtirishga gumonlangan, va kasallikdan tuzalgan hayvonlarning ichagi, qovug‘i va qizilo‘ngachi bir soat davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida yuvilib, keyin suvda chayiladi, qaynatilgan kolbasa mahsulotlarining po‘sti sifatida ishlatilishi mumkin.

Yog‘i eritilganidan so‘ng suyaklar, qon, tuyoqlar hayvonlarga yem uchun qayta ishlanadi.

Kasal va kasallikka gumon qilingan cho‘chqa terilari dezinfeksiya qilinadi.

Kasallikdan tuzalgan hayvonlar terisi cheklovlarsiz chiqariladi.

124. Cho‘chqalarning enzootik ensefalomiyeliti (Teshen kasali).

So‘yilgan hayvonning go‘shti va mahsulotlari qaynatilgan — dudlangan kolbasa va konservalarga qayta ishlov berishga yoki qaynatishga yo‘naltirishga ruxsat etiladi.

Zelets va ilvira tayyorlash uchun bosh, oyoq va dumlarini ishlatishga ruxsat beriladi.

Suyak, qon, bosh va orqa miya, ichak, oshqozon, qovuq, qizilo‘ngach, tuyoqlar hayvonlar uchun quruq yem tayyorlashda qayta ishlanadi.

Mushaklarda degenerativ o‘zgarishlar bo‘lganida, go‘sht va barcha ichki a’zolarni utilizatsiya qilinadi.

Hayvonlarning terisini shilishmaydi, ularni kuydirish yoki qaynab turgan suvga botirish mumkin. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga dezinfeksiya qilinadigan terilarni shilishga ruxsat etiladi.

125. Cho‘chqalarning vezikulyar kasalligi. Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlangan cho‘chqalardan olingan go‘sht va boshqa mahsulotlar texnologik yo‘riqnomalarda belgilangan rejimlar bo‘yicha tayyorlanadigan qaynatilgan, qaynatilgan — dudlangan va dudlangan — yopilgan kolbasa mahsulotlari va konservalarga ishlatiladi.

Submahsulotlarni zelets va ilvira, qaynatilgan kolbasa va konservalar tayyorlash uchun ishlatiladi, bunda texnologik yo‘riqnomalarda belgilangan rejimlarga rioya etilishi kerak.

Yog‘larni eritgandan so‘ng suyaklari oshqozon shilliq qavati, tuyoqlar hayvonlarga quruq yem ishlab chiqarish uchun cho‘chqalar so‘yilgan korxonada qayta ishlanadi.

Ichak, qovuq va qizilo‘ngach bir soat davomida 0,5 foizli formaldegid eritmasida yuviladi, keyin suvda chayilib korxona ichida ishlatiladi. Yuqorida ko‘rsatilgan usulda zararsizlantirilmagan ichak va boshqa mahsulotlar utilizatsiya qilinadi.

Kasal va kasallikni yuqtirishga gumonlangan cho‘chqalar terisi dezinfeksiya qilinadi.

126. Chechak kasalligi aniqlangan taqdirda qo‘y, echki va cho‘chqalarning go‘shti va ichki a’zolari ospaning xavfsiz shaklida va pustullarning bitishida, patologik o‘zgarishlar, shishgan to‘qimalar olib tashlaganda (tozalaganda) cheklovlarsiz chiqariladi.

Chechakning aralashgan gemorragik va gangrenoz shakllarida qo‘y, echki va cho‘chqalar go‘shti va mahsulotlari utilizatsiya qilinadi.

Terisi dezinfeksiya qilinadi.

Nekrobakterioz. mahalliy patologik jarayonida (halqum, burun, bo‘g‘iz, ichki a’zolar yoki oyoqlarning zararlanishida) go‘shtni cheklovlarsiz chiqariladi, zararlangan qismlari esa utilizatsiya qilinadi. Septik jarayonda esa go‘sht va submahsulotlar utilizatsiyaga yuboriladi. O‘rtacha semizlikda bir nechta a’zolarning zararlanishida go‘sht va ichki organlarni ishlatish masalasi bakteriologik tekshiruv o‘tkazilgandan so‘ng hal etiladi (patogen kokkli mikroflora, salmonella va boshqalar borligini).

127. Yosh hayvonlarning yuqumli kasalliklari (diplokokkli septitsemiya, kolibakterioz, streptokokkoz, salmonellez, qo‘zi va cho‘chqa dizenteriyasi, enzootik bronxopnevmoniya).

Mushaklarda degenerativ o‘zgarishlar bo‘lganda, go‘sht va mahsulotlar utilizatsiya qilinadi.

Mushak to‘qimalarida patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganida ichki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi, go‘sht esa qaynatilgandan so‘ng chiqariladi.

128. Mastit, endometrit,parametrit bilan kasallangan qoramol va qo‘ylarni so‘yganda olingan go‘sht salmonella va patogen stafilokokka tekshirilishi kerak.

Salmonella va patogen stafilokokk, mushkalarda degenerativ o‘zgarishlar bo‘lmaganida go‘sht va ichki a’zolarni cheklovlarsiz chiqariladi.

Salmonella aniqlanganda go‘sht qayta ishlashga yuboriladi.

Har ikki holatda zararlangan yelin utilizatsiya qilinadi.

129. Staxibotriotoksikoz, fuzariotoksikoz, patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganida va salmonellaga tekshiruv salbiy bo‘lganida, go‘sht, bosh va oyoqlari cheklovlarsiz chiqariladi. Salmonella aniqlanganida esa, go‘shtni qaynatishga yoki konservalar tayyorlashga yuboriladi.

Kasal hayvonning ichki a’zolari va go‘shtida nekrotik qismlar aniqlanganida utilizatsiyaga yuboriladi.

130. Leykoz va bir nechta parenxiatoz a’zolarning limfa tugunlari kasallanganida yoki tananing serozli qoplamida leykozli o‘simtalar (toshmalar) aniqlanganida, hayvon semizligidan qat’i nazar, so‘ygandan so‘ng utilizatsiya qilinadi.

Agar alohida limfa tugunlar yoki a’zolar zararlangan bo‘lsa va skeletal mushaklarda o‘zgarishlar bo‘lmasa, bunday limfa tugunlar yoki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi, go‘sht va zararlanmagan a’zolar bakteriologik takshiruv natijalaridan kelib chiqib ishlatiladi.

Hayvonning leykozga gemotogik tekshiruvi ijobiy bo‘lsa, lekin leykozga xos patologik o‘zgarishlar bo‘lmasa, go‘sht va a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

Invazion kasalliklar:

131. Piroplazmidoz kasalligida sariq rang va degenerativ o‘zgarishlar bo‘lmaganida, go‘sht va ichki a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

132. Qoramol va cho‘chqalar sistitserkozi (finnoz). Bosh mushaklari va yurak kesilib finlar aniqlanganida bo‘yinning orqa qismidagi mushaklarda, kurak-tirsak, bel, orqa, toz oyoqlar va diafragmada qo‘shimcha ikkita parallel kesim kesiladi. Zararlanganlik darajasidan kelib chiqib, go‘sht va a’zolarning sanitar tekshiruvi differentlab amalga oshiriladi.

Bosh yoki yurak mushagi kesimlarining birida 40 kv.sm yuzasida uchdan ortiq tirik yoki o‘lik finn aniqlanganida, go‘sht, bosh va ichki a’zolar (ichakdan tashqari) utilizatsiyaga yuboriladi. Ichki va tashqi yog‘ (shpik) olinib, oziq — ovqat maqsadlarida eritishga yo‘naltiriladi.

Bosh yoki yurak mushagi kesimida 40 kv.sm yuzasida uchdan ko‘p bo‘lmagan tirik yoki o‘lik finn aniqlanganida va aytib o‘tilgan mushaklarning boshqa kesimlarida finlar aniqlanmaganida yoki miqdori uchdan oshmaganida, go‘sht, bosh va ichki a’zolar (ichakdan tashqari) utilizatsiya qilinadi.

Ichki yog‘ va shpik yuqorida ko‘rsatilgani kabi zararsizlantiriladi.

Qoramol go‘shtini muzlatish yoki tuzlash orqali zararsizlantirilgan go‘sht qiymali kolbasa mahsulotlari yoki qiymali konservalar tayyorlash uchun yuboriladi. Zararsizlantirilgan submahsulotlar ishlab chiqarishda qayta ishlashga yuboriladi.

Sistitserkoz bilan zararlanish darajasidan qat’iy nazar, ichak va teri oddiy ishlov berilgandan so‘ng cheklovlarsiz chiqariladi.

Serozli qoplama va jigarda ingichka bo‘yinli finlar (ingichka bo‘yinli sistitserkoz) aniqlanganida, ular olib tashlanadi va shundan so‘ng go‘sht va ichki a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

133. Qo‘y va echki sistitserkozi (finnoz). Go‘sht va a’zolar yengil zararlanganida (40 kv.sm yuza kesimida 5 dan ko‘p bo‘lmagan finn) va mushaklarda o‘zgarishlar bo‘lmaganida, go‘sht va a’zolar yaxlatib zararsizlantiriladi va keyin kolbasa mahsulotlari (qiymali) va qiymali konserva mahsulotlari uchun qayta ishlov beriladi. Go‘shtning katta miqdorda zararlanishida (kesimda 5 dan ortiq finn bo‘lsa) yoki mushaklarda patologik o‘zgarishlar bo‘lsa, go‘sht utilizatsiyaga yuboriladi, yog‘ esa qayta eritiladi.

134. Trixinellez. Cho‘chqa (3 haftalik yoshga to‘lmagan cho‘chqa bolalaridan tashqari), qobon, bo‘rsiq, ayiq va boshqa har narsani yeydigan va yirtqich hayvonlar go‘shti va ichki a’zolarini trixinellezga tekshirish shart. Har bir so‘yilgan hayvondan ikkita proba olinadi (xar biri 60 gr) diafragma oyoqlaridan (mushak to‘qimasini payga o‘tish chegarasida), ular bo‘lmaganida — diafragmaning mushak qovurg‘a qismidan, va qovurg‘a orasidagi yoki bo‘yin mushaklaridan. Har bir probadan kamida 12 kesim tekshiriladi.

Kompressoriusdagi 24 kesimda, hatto bitta trixinella topilsa (uning tirikligadan qat’i nazar), go‘sht, mushaklari bo‘lgan submahsulotlar, qizilo‘ngach, to‘g‘ri ichak, shuningdek, aralashib ketgan go‘sht mahsulotlari utilizatsiyaga yuboriladi.

Tashqi yog‘ (shpik) ajratilib qayta eritiladi. Ichki yog‘ esa cheklovlarsiz chiqariladi.

Ichaklar (to‘g‘ri ichakdan tashqari) oddiy ishlov berilgandan so‘ng cheklovlarsiz chiqariladi.

Teri mushak to‘qimalari olib tashlanganidan so‘ng chiqariladi. Mushak to‘qimalari utilizatsiyaga yuboriladi.

135. Exinokokkoz. Mushak yoki ichki a’zolarning keng zararlanishida, go‘sht yoki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi. Kam zararlanishda esa faqat go‘sht va a’zolarning zararlangan qismlari utilizatsiya qilinadi. Go‘sht va a’zolarning zararlanmagan qismlari cheklovlarsiz chiqariladi.

136. Metastrongilezlar. Fassiolez. Dikrotselioz. Diktiokaulez. Lingvatulez. A’zolarning zararlangan qismlari utilizatsiyaga yuboriladi yoki yo‘q qilinadi. Ichki a’zolarning zararlanmagan qismlari esa cheklovlarsiz chiqariladi.

Ichki a’zoning 2/3 qismi ivaziya bilan zararlangan bo‘lsa, u butunlay utilizatsiyaga yuboriladi.

137. Alfortioz. Alfortioz bilan kasal otlardan olingan go‘sht zararlangan o‘choqlar tozalanganidan so‘ng cheklovlarsiz chiqariladi.

138. Onxotserkoz. Go‘sht va a’zolar zararlangan o‘choqlardan tozalangandan so‘ng cheklovlarsiz chiqariladi. Onxotserkozning yiringli — nekrotik alomatlar bilan og‘ir kechishida, go‘sht va ichki a’zolar patogen stafilokokklar va salmonellalarga bakteriologik tekshirilishi kerak.

139. Askaridoz. Paraskaridoz. Gidremiyaning yaqqol alomatlarida go‘sht va a’zolar utilizatsiya qilinishi kerak.

Mushaklar gidremiyasi alomatlari bo‘lmaganida, go‘sht va a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

140. Ovod lichinkalari. Yallig‘langan va shishgan joylar yaxshilab tozalanadi.

141. Senuroz. Bosh utilizatsiyaga yuboriladi. Go‘sht va a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

142. Sarkotsistoz. Mushaklarda sarkotsista aniqlanganida, lekin ularda patologik o‘zgarishlar topilmaganda, go‘sht va a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

Go‘sht sarkotsistlar bilan zararlanganida va mushaklarda o‘zgarishlar aniqlanganida (ozish, gidremiya, rangsizlanish, mushak to‘qimalarining ohak bilan qoplanishi, degenerativ o‘zgarishlar) go‘sht va a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi.

Cho‘chqa shpiki va ichki yog‘i, barcha turdagi hayvonlarning ichak va terisi cheklovlarsiz ishlatiladi.

143. Yaxshi va yomon o‘simtalar. Yomon o‘simta va ko‘p sonli yaxshi o‘simta bilan zararlangan a’zo va tana qismlari utilizatsiyaga yuboriladi, zararlanmagan qismlari esa qaynatilgandan so‘ng chiqariladi. Keng zararlanish oqibatida zararlangan qismlarni olib tashlashning imkon bo‘lmaganida, go‘sht yoki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi.

Kam sonli yaxshi o‘simtalar bo‘lsa, zararlangan qismlar kesib olib tashlanadi va go‘sht va a’zolar cheklovlarsiz chiqariladi.

144. Oq mushak kasalligi. Ketozlar. Mushaklarda degenerativ o‘zgarishlari bo‘lganida (rangsizlanish, shishlar, hajmni kattalanishi, mushaklar bo‘shashishi) go‘sht va a’zolar utilizatsiyaga jo‘natiladi.

Mushaklardagi o‘zgarishlar alomatlari kuchli bo‘lmasa (rang och pushti, hajm kam kattalashishi) yoki a’zo yoki skelet mushaklari qismida patologik o‘zgarishlar bo‘lsa, go‘sht va ichki a’zolar salmonellaga tekshiriladi. Mushak yoki a’zolarda salmonella aniqlanganida, go‘sht zararsizlantirish uchun qaynatishga yuboriladi, ichki a’zolar esa utilizatsiyaga yuboriladi; salmonellaga bakteriologik tekshiruv natijalari salbiy bo‘lsa, go‘sht va zararlanmagan a’zolar ishlab chiqarish qayta ishloviga yuboriladi (qaynatilgan va qaynatilgan — dudlangan kolbasalar va konservalar), zararlangan a’zolar esa utilizatsiyaga yuboriladi.

145. Ozish. Ilviragan shish va yog‘ yig‘ilgan joylarda ozish, ozishni keltirib chiqargan sabablardan qat’i nazar, yoki mushak to‘qimalaridagi shunday shishlar bo‘lganida, mushaklar atrofiyasi yoki degenerativ o‘zgarishda va limfa tugunlarining shishishida, go‘sht va ichki a’zolar utilizatsiyaga yuboriladi.

146. So‘yilgan hayvon go‘shtini sariq rangga bo‘yalishi ikki kun davomida yo‘qolmayotgan bo‘lsa, go‘sht qaynaganida achchiq maza va axlat hidi kelganida, go‘sht utilizatsiyaga yuboriladi.

Ikki kun davomida sariq rang, axlat hidi va achchiq maza ketsa, bakteriologik tekshiruv natijalariga ko‘ra go‘sht chiqarilishi mumkin.

Go‘shtda baliq, siydik, balchiq, dori yoki go‘shtga yot bo‘lgan boshqa noodatiy hid bo‘lganida, va bu hid go‘sht qaynatilganidan so‘ng ham yo‘qolmasa, shuningdek, chirish alomatlari bo‘lganida, go‘sht utilizatsiyaga yuboriladi.

Baliq hidi bo‘lgan go‘shtda patologoanatomik o‘zgarishlar bo‘lmaganida, 48 soat davomida sovutish kameralarida saqlanadi. Agar 48 soatdan so‘ng qaynatilib tatib ko‘rilganda baliq hidi sezilmasa, go‘shtni ishlab chiqarishga qayta ishlash uchun yuboriladi.

Yog‘ xom ashyosi baliq hidi bo‘lganida utilizatsiya qilinadi.

147. Hayvonlarni faqat veterinariya mutaxassisi ruxsati bilan majburiy so‘yiladi.

Majburiy so‘yish uchun ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalariga olib kelingan hayvonlarni so‘yishdan oldin saqlanishi amalga oshirilmaydi.

Xo‘jalikda hayvonlarni majburiy so‘yish sabablari haqida veterinariya mutaxassisi imzolaydigan dalolatnoma tuziladi. Mazkur dalolatnoma va majburiy o‘ldirilgan hayvon go‘shtining bakteriologik tekshiruvi natijalari haqida veterinariya laboratoriya xulosasi hamda veterinariya guvohnomasi bilan birga so‘yilgan hayvonni ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga olib kelishda berilishi kerak, u yerda so‘yilgan hayvon qayta bakteriologik tekshiruvdan o‘tkaziladi.

Hayvon pestitsid va boshqa zaharli moddalar bilan zaharlanganda gumon qilinganda, go‘shtni zaharli moddalarga tekshirish natijalari haqida veterinariya laboratoriyasining xulosasi bo‘lishi kerak.

148. Majburiy ravishda so‘yilgan hayvonlar go‘shtini xo‘jaliklardan go‘sht ishlab chiqarish korxonalariga olib borish go‘sht mahsulotlarini tashish bo‘yicha amaldagi veterinariya — sanitariya qoidalariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi kerak.

149. Majburiy ravishda so‘yilgan qo‘y, echki, cho‘chqa va buzoqlar go‘shtini to‘g‘ri ekspertiza qilishini ta’minlash maqsadida go‘sht ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalariga yaxlit holatda keltirilishi kerak, qoramol va tuya go‘shtlari esa — yaxlit, ikkiga bo‘lingan va to‘rtga bo‘lingan ko‘rinishda olib kelinishi va alohida sovutish kamerasiga qo‘yilishi kerak. Ikkiga va to‘rtga bo‘lingan hayvon go‘shtlarini ular bir hayvonga tegishliligini bildirish uchun yorliq qo‘yiladi.

150. Yo‘lda majburiy ravishda so‘yishdan oldin veterinariya ko‘rigi o‘tkazilmay so‘yilgan hayvon go‘shti tegishli veterinariya guvohnomasi (ma’lumotnomasi), majburiy so‘yish sababi haqidagi veterinariya dalolatnomasi va bakteriologik tekshiruv natijalari haqidagi veterinariya laboratoriya xulosasisiz ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalariga qabul qilish taqiqlanadi.

151. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida hayvonni majburan so‘yish faqat sanitar so‘yish xonalarida amalga oshiriladi.

152. Parrandalarni qabul qilish, so‘yishdan oldin saqlash, veterinariya tekshiruvi va so‘yish uchun ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalari veterinariya-sanitariya talablariga javob beradigan xonalarni jihozlashi kerak.

153. Sog‘lom va kasal parrandalarni birga transportirovka qilish va so‘yishga ruxsat berilmaydi.

154. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonasiga olib kelingan parranda partiya orasida yuqumli kasalga chalingan (gripdan tashqari) parranda aniqlansa, butun partiya darhol so‘yishga yuboriladi, ularni so‘yish sog‘lom parrandalarni so‘yishdan alohida amalga oshirilishi kerak.

155. Ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalaridan ichi tozalanmagan parrandalar olib chiqilishi taqiqlanadi.

To‘liq ichak — chavoqdan tozalashda bosh, bo‘yi, oyoqlar ajratiladi; parrandadan bo‘qoq, traxeya, qizilo‘ngach va ichki a’zolar olib tashlanishi kerak. Patologik o‘zgarishlari bo‘lmagan o‘pka va buyraklar parranda ichida qoldirilishi mumkin. Oshqozon tarkibi va kutikuladan tozalanishi kerak.

Parranda yarim tozalangan holatda chiqarilganda, ulardan kloaka bilan ichak va tuxum yo‘li olib tashlanadi. Jig‘ildon yem bilan to‘lgan bo‘lsa u ham olib tashlanadi.

Parrandani ichak-chavog‘i yarim tozalangan holatda chiqarishga faqat sog‘lom parrandalar so‘yilganida ruxsat beriladi. Yuqumli yoki yuqumli bo‘lmagan kasallik aniqlanganida, barcha parrandalarning yoshi va sonidan qat’i nazar ichak-chavog‘i to‘liq tozalanishi kerak.

Parranda so‘yilganidan so‘ng veterinariya mutaxassisi so‘yilgan parrandalarni ko‘zdan kechiradi va boshi, terisi va bo‘g‘imlarida patologoanatomik o‘zgarishlar aniqlanganida, ularning ichak-chavog‘ini tozalaydi va veterinar shifokor tomonidan to‘liq veterinariya-sanitariya ekspertizasini amalga oshirishi uchun ichki a’zolari bilan birga stolga qo‘yadi.

Veterinariya-sanitariya ekspertizasida ichak-chavoq tozalagandan so‘ng ichki a’zolar tekshiriladi (yurak, jigar, qorajigar, tuxumdon, urug‘don, oshqozon va ichak).

Ichki a’zolar yoki serozli qoplamada patologik o‘zgarishlar aniqlanganida, so‘yilgan parranda ichki a’zolari bilan birga konveyerdan olinadi va sinchiklab tekshiriladi. Agar patologoanatomik tekshirish tashxis qo‘yish imkonini bermasa, go‘sht va a’zolari bakteriologik tekshiruvga yuboriladi.

Ichak-chavog‘i yarim tozalangan parrandalarni veterinariya — sanitariya ekspertizasida, ularni ko‘zdan kechirgandan so‘ng veterinar shifokor (xodim tomonidan olingan) ichakni tekshirib, ko‘krak qismidagi kesim orqali (kesim uzunligi 3-4 sm) kesim atrofidagi ichki a’zolarni vizual ravishda tekshiradi. Patologik o‘zgarishga ega parranda go‘shti konveyerdan olinadi va to‘liq ekspertizaga yuboriladi.

Ichi tozalangan parranda veterinariya — sanitariya ekspertizasi o‘tkazilganidan so‘ng bu maqsadlarda foydalanishga ruxsat etilgan selofan, pergament yoki polimer plenkaga o‘ralgan ichak-chavoq (jigar, yurak va ichi tozalangan mushakli qorincha, bo‘yin) ichi bo‘shatilgan parranda ichiga qo‘yilishi mumkin yoki parranda go‘shtidan alohida sotuvga chiqarilishi mumkin.

Barcha hollarda ichak, jig‘ildon, traxeya, qizil o‘ngach, mushakli oshqozon kutikulasi, tuxum yo‘li, qorajigar, urug‘don, tuxumdon, o‘t qopi utilizatsiyaga yuboriladi.

156. Pasterellez. Ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi. Go‘sht qaynatish, qovurish yoki konservalar uchun qayta ishlashga yuboriladi. Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

157. Pulloroz — tif. Ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi. Go‘sht qaynatish, yoki konservalar uchun qayta ishlashga yuboriladi. O‘zgargan mushakli parranda ko‘krak qorin qismida qon quyilishi yoki peritonitlar bo‘lganida utilizatsiya qilinadi.

158. Sil. Bir nechta ichki a’zolar yoki alohida a’zolar silga chalinganida va oriqlikda parranda a’zolari bilan utilizatsiya qilinadi.

Alohida a’zolar silga chalinsa, lekin parranda tanasi semizligi normal bo‘lsa, ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi, go‘shti esa qaynatishdan so‘ng chiqariladi.

Tuberkulinga ijobiy ta’sir etayotgan, lekin sil bilan zararlanishi bo‘lmagan so‘yilgan parranda qaynatilganidan so‘ng chiqariladi yoki konservalarga qayta ishlash uchun yuboriladi.

Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

159. Yuqumli laringotraxeit. Yuqumli bronxit. Zararlangan a’zolar va go‘sht qismlari utilizatsiya qilinadi, go‘sht va a’zolarda o‘zgarishlar bo‘lmasa, ular qaynatiladi yoki go‘shtga konserva uchun qayta ishlov beriladi.

Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

160. Chechak. Umumiylashgan jarayonda tana barcha ichki a’zolari bilan birga utilizatsiya qilinadi, faqat boshi zararlangan bo‘lsa, utilizatsiya qilinadi, tana va a’zolari esa qaynatgandan so‘ng chiqariladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi.

Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

161. Salmonellez. Ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi, tanasi esa qaynatgandan so‘ng chiqariladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi.

Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

162. Kolibakterioz. Mushak va ichki a’zolarida (perikard, perigeptit, aerosakkul, peritonit) patologik o‘zgarishlar bo‘lganida, tana ichki a’zolari bilan utilizatsiya qilinadi.

Faqat ichki a’zolarida o‘zgarishlar bo‘lganida, go‘sht qaynatiladi yoki konserva tayyorlash uchun qayta ishlov berishga yuboriladi, ichki a’zolar esa utilizatsiya qilinadi.

163. Aspergillez. O‘pka va mushak to‘qimalari zararlanganda, tana va ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi. O‘pka zararlanganda faqat ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

164. Stafilokokkoz. Bo‘g‘inlardan biri zararlanganda, zararlangan qismi olib tashlanadi, go‘sht esa qaynatgandan so‘ng chiqariladi. Keng tarqalgan jarayonda (bo‘g‘inlardagi abssess, a’zolardagi o‘zgarish) tana va a’zolar utilizatsiya qilinadi.

165. Spiroxetoz. Ozish va ichki a’zolarning patologik o‘zgarishida, tana va ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi.

Mushaklarda patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganida, faqat ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

166. Enterogepatit. Zararlangan a’zolar (jigar, bezli oshqozon, jig‘ildon) utilizatsiya qilinadi.

167. Leykoz. Marek kasali. O‘simtalar. Anemiya yoki sariq bo‘lmaganida, mushaklarda patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganda yoki ichki a’zolarning qisman zararlanishida, ular utilizatsiya qilinadi, go‘shti esa qaynatiladi yoki konservalarga qayta ishlanadi. Umumlashgan jarayonda yoki teri va mushaklar zararlanganda yoki ozish mavjudligida, zararlanish darajasidan qat’i nazar, parranda utilizatsiya qilinadi. Marek kasalligida par va pat dezinfeksiya qilinadi.

168. Gripp, peritonit, ko‘karish va mushak to‘qimalarining degenerativ o‘zgarishlari, ko‘krak qorin sohasida qon quyulishi bo‘lmaganida, tana va zararlanmagan a’zolar qaynatiladi.

Par va patlari dezinfeksiya qilinadi.

169. Nyukasl kasali. Tana va a’zolar utilizatsiya qilinadi. Zararlanganda gumon qilingan, lekin patologoanatomik o‘zgarishlari bo‘lmagan parranda so‘yilganida olingan go‘sht va ichak-chavog‘i qaynatiladi.

Par va patlari yo‘q qilinadi.

170. Botulizm. Tana ichki a’zolari bilan birga, par va pat yo‘q qilinadi.

171. Streptokokkoz. Tana va ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

172. Ornitoz (psitakoz). Go‘sht qaynatiladi, ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

Par va patlari yo‘q qilinadi.

173. Listerioz. Bosh va zararlangan a’zolar utilizatsiya qilinadi. Go‘sht va zararlanmagan a’zolar qaynatiladi.

Par va patlari yo‘q qilinadi.

174. Saramas septitsemiya. Mushaklarda o‘zgarishlar bo‘lmasa, go‘shti qaynatiladi, ichki a’zolari esa utilizatsiya qilinadi. Mushaklarda patologik o‘zgarishlar bo‘lganida, go‘sht va tana a’zolari utilizatsiya qilinadi.

175. Oyoq qichimasi. Tayanmaydigan oyoq qismlari utilizatsiya qilinadi.

176. Mikoplazmoz. havo qoplarining fibroz zararlanishida, tana utilizatsiya qilinadi; ko‘rsatilgan zararlanish bo‘lmasa, bosh va ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi, go‘sht esa qaynatiladi.

177. Nekrobakterioz, yuqumli sinusit. Septik jarayonda tana va a’zolar utilizatsiya qilinadi. Faqat boshi, bo‘yni zararlanganida ular utilizatsiya qilinadi.

178. Avitaminoz. Oriqlik yoki visseral podagra bo‘lganida, tana va a’zolari utilizatsiya qilinadi.

179. Oriqlik. Mushak to‘qimalarining yog‘ yig‘iladigan joylarda ilviragan shishlar bo‘lganida, mushak atrofiyasi va quruqligida (bo‘g‘in, bel, va boshqa joylardan suyaklari chiqib qolishi), shuningdek, mushak to‘qimalari, talog‘i, ziragi oqarishi yoki ko‘karishida tana va a’zolari utilizatsiya qilinadi.

180. Jarohatlar, abssesslar. Tanada jarohatlar, absseslar natijasida patologik o‘zgarishlar bo‘lganida, zararlangan qismlar, keng zararlanishda esa butun tana ichki organlari bilan birga utilizatsiya qilinadi. Kichik zararlanishda, mushak to‘qimasidan patologik o‘zgarishlar kesib tashlanganidan so‘ng go‘shtning bir qismi odatiy texnologik rejimda konserva tayyorlash uchun yuboriladi yoki qaynatiladi.

Yangi jarohatlar va kichik yangi qon quyilishida, lekin atrofdagi to‘qimalarda yallig‘lanish alomatlari bo‘lmaganida, barcha o‘zgargan to‘qimalar utilizatsiya qilinadi, qolgan qismi esa cheklovlarsiz sanoatda qayta ishlashga yuboriladi. Ko‘krak suyagi kilida naminli jo‘ja — broylerlar go‘shti, teri qalinlashish darajasi pastligida cheklovlarsiz chiqariladi. Terisida yaqqol pufak ko‘rinishidagi shishli ichida shaffof yoki qizg‘ish va ko‘k suyuqlik va oq fibroz massa bo‘lgan namunalar kesib tashlanadi va utilizatsiyaga yuboriladi, tanasi esa ishlab chiqarishda qayta ishlash uchun yuboriladi. Yiringli yoki yaralar kesilib, atrofidagi o‘zgargan to‘qima bilan utilizatsiya qilinadi, go‘sht esa qaynatishga yuboriladi yoki konservalar tayyorlashda ishlatiladi. Naminlarni maxsus o‘rgatilgan xodim olib tashlaydi.

181. Peritonitlar. Ichki a’zolar, plevra va qorin seroz qatlamining o‘choqli zararlanishida zararlangan a’zolar utilizatsiya qilinadi, go‘shti esa qaynatiladi, qovuriladi yoki konservalar uchun qayta ishlanadi.

Ichki a’zolar va ko‘krak qorin bo‘shlig‘ining seroz qoplami zararlanishli diffuz peritonitida va qorin bo‘shlig‘ida serozli — fibroz yoki yiringli ekssudat bo‘lganida, tana va a’zolar utilizatsiya qilinadi.

182. Begona hidlar. Dori yoki parranda go‘shtiga o‘xshamaydigan boshqa hidlar paydo bo‘lganida, tana va ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

183. Patulinotoksikox. Mushak va ichki a’zolarda patologik o‘zgarishlarda tana va ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi. Mushaklarda patologik o‘zgarishlar bo‘lmaganida, faqat ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi.

184. So‘yishga olib kelingan quyonlar veterinariya ko‘rigidan o‘tadi. So‘yishdan oldin saqlash, veterinar tekshiruvi, so‘yish va quyonlarni qayta ishlash uchun ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida, agar u yerda maxsus sexlar bo‘lmasa, maxsus binolar ajratilib jihozlanishi va veterinar shifokorlar uchun ish joylari ajratilishi kerak.

Keltirilgan quyonlar partiyasi orasida yuqumli yoki yuqumli bo‘lmagan kasalga chalingan yoki kasalga chalinganlikda gumonlangan quyonlar aniqlanganida, ular sog‘lom quyonlardan alohida so‘yilishi kerak (gomorrogik kasaldan tashqari).

185. Quyonlar so‘yilganidan so‘ng ularning ichki a’zolari (o‘pka, yurak, jigar, qorajigar, ichak), boshidagi mushaklar (sistitserkozga) va tanasi tekshirilishi kerak. Tanasini tekshirganda qoni chiqish darajasiga, tanasiga ishlov berish tozaligiga, patalogoanatomik o‘zgarishlar borligiga ahamiyat berish kerak.

186. Quyonlar kasalligi aniqlangan holatda, tanasi va ichki a’zolarini sanitariya tekshiruvi quyidagi tartibda amalga oshiriladi.

187. Pasterellez. Ichki a’zolari utilizatsiyaga yuboriladi, go‘shti esa qaynatishdan so‘ng chiqariladi. Abssess mavjud bo‘lganida, tanasi va ichki a’zolari utilizatsiya qilinishi kerak.

188. Psevdotuberkulez. Ozg‘inlik yoki mushaklarda psevdotuberkulez zararlanish alomatlari bo‘lsa, tanasi va ichki a’zolari utilizatsiya qilinishi kerak. Bunday alomatlar bo‘lmasa, go‘shti qaynatiladi. Zararlangan a’zolar utilizatsiya qilinadi.

189. Nekrobakterioz. Mahalliy jarayonda zararlangan qismlari, umumlashgan zararlanishda esa — tana ichki a’zolari bilan utilizatsiya qilinadi.

190. Sil, tulyaremiya, miksomatoz, streptokokkli septitsemiya, stafilokokkozlar (yuqumli mastit). So‘yilgan quyon ichki a’zolari va terisi bilan utilizatsiya qilinadi.

191. Spiroxetoz. So‘yilgan quyonning zararlangan go‘sht va a’zolari utilizatsiya qilinadi.

192. Fassiolez, sistitserkoz. Fassiolezda jigar utilizatsiya qilinadi. Mushaklar sistitserkoz bilan zararlanganda, so‘yilgan quyon va a’zolari utilizatsiya qilinadi.

193. Koksiodoz. Zararlangan a’zolar (jigar, ichak) utilizatsiya qilinadi.

194. Listerioz. Zararlangan a’zolar (yurak, jigar) va boshi utilizatsiya qilinadi. Go‘sht qaynatgandan so‘ng ajratiladi. Terisi dezinfeksiya qilinadi.

195. Auyeska kasali. Mushaklardagi degenerativ o‘zgarishlarda tana va ichki a’zolari utilizatsiya qilinadi. Degenerativ o‘zgarishlar bo‘lmaganida, ichki a’zolar utilizatsiya qilinadi, go‘sht esa qaynatgandan so‘ng chiqariladi. Terisi dezinfeksiya qilinadi.

196. Mazkur qoidalar talablari buzilishida aybdor shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar bo‘ladi.

1. Mazkur norma va qoidalar (keyingi o‘rinlarda qoidalar deb ataladi) hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolarni ishlab chiqarish, saqlash va sotish bo‘yicha veterinariya-sanitariya norma va qoidalarini belgilaydi.

2. Ushbu Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi hududida jismoniy va yuridik shaxslar uchun majburiy hisoblanadi.

3. Bozorlarda, savdo majmualari va boshqa savdo obyektlarida go‘sht mahsulotlari bilan savdo qilishga veterinariya-sanitariya xulosasi mavjud bo‘lganda, tegishli tarzda chakana savdo huquqiga ega bo‘lgan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslarga ruxsat beriladi.

Sotilayotgan go‘sht davlat veterinariya xizmatining ixtisoslashtirilgan so‘yish korxonalarida so‘yilgan hayvon go‘shtlarining veterinariya-sanitariya jihatidan xavfsizligi kafolatlangan yagona elektron ma’lumotlar bazasiga belgilangan tartibda kiritilgan bo‘lishi kerak.

Ushbu yagona elektron ma’lumotlar bazasida qayd etilmagan go‘shtlarni sotish taqiqlanadi. Yagona ma’lumotlar bazasida qayd qilinmagan go‘sht sotilishi kuzatilganda, ushbu go‘sht kelib chiqishi noma’lum hisoblanadi va sotuvdan olinib, laboratoriya tekshiruvlari natijasiga ko‘ra qayta ishlash uchun foydalaniladi yoki utilizatsiya qilinadi.

4. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni qayta ishlashni amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlari ma’muriyati “Veterinariya to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo veterinariya-sanitariya normalariga to‘g‘ri kelishini nazorat qilish bo‘yicha ishlab chiqarish veterinariya xizmatini tashkil etadi.

5. Qayta ishlashga, saqlashga va realizatsiya qilishga kelib tushadigan hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyolar ularning xavfsizligini va kelib chiqishini tasdiqlovchi veterinariya kuzatuv hujjatlari bilan birga bo‘ladi.

6. Ishlab chiqarish obyektlarini foydalanishga topshirish, shuningdek, texnologik uskunalar yoki liniyalarni o‘rnatishda hamda yangi turdagi go‘sht (sut, baliq) mahsulotlarini ishlab chiqarishda obyektga belgilangan tartibda beriladigan veterinariya-sanitariya xulosasini olish zarur.

go‘sht mahsulotlari — qiymalangan, qaynatilgan, yarim dudlangan, qaynatilgan-dudlangan, pishloqli va dudlangan, o‘pka-jigarli va qonli kolbasalar, go‘shtli nonlar, sosiskalar, sardelkalar, pashtetlar, shuningdek, cho‘chqa, qoramol, qo‘y, parranda va boshqa so‘yiladigan hayvonlar go‘shtlardan tayyorlangan boshqa mahsulotlar;

chakana savdo — tijorat maqsadlarida foydalanish huquqisiz mahsulotni oxirgi iste’mol uchun oz miqdorda sotishni nazarda tutuvchi savdo sohasidagi faoliyatni amalga oshirish;

savdo shahobchasi — mulkchilik shaklidan, sotuv hajmidan, inshoat o‘lchamidan qat’iy nazar, mahsulot va xizmatlarni realizatsiya qilish uchun mo‘ljallangan (moslangan) bino yoki inshoat;

chakana savdo savdo shahobchalariga: bozor, gipermarket, supermarket, savdo markazi, savdo majmuasi, universam, univermag, minimarket, gastronom, ixtisoslashtirilgan magazinlar, pavilyonlar, go‘sht do‘konlari va boshqalar kiradi;

statsionar savdo shahobchalari — mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan belgilangan joylarda muqim joylashtirilgan savdo obyektlari (do‘konlar, go‘sht do‘konlari va pavilyonlar, umumiy ovqatlanish obyektlari va boshqalar);

sotuvchi — savdo faoliyati bilan shug‘ullanuvchi va sotib olish — sotish shartnomasining tomonlaridan biri sifatida namoyish etiluvchi yuridik yoki jismoniy shaxs.

7. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni qayta ishlashni amalga oshiruvchi qayta ishlash obyektlarida (keyingi o‘rinlarda go‘shtni qayta ishlash obyektlari deb ataladi), ishlab chiqarish xonalarida texnologik uskunani joylashtirishda o‘zaro kontaminatsiyaga yo‘l qo‘yilmaydi.

8. Go‘shtni qayta ishlash obyektlari quyidagi veterinariya-sanitariya maqsadlariga mo‘ljallangan soz, ishchi holatida bo‘lgan obyektlar bilan jihozlanadi:

go‘sht va go‘shtli mahsulotni qayta ishlashga yetkazib beruvchi avtotransportni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun muqim dezyuvish punkti yoki maydoni, yoki dezinfeksiyalovchi baryer;

hayvonlarni, hayvonotga mansub mahsulotlarni va xom ashyolarni nazorat qilish va veterinariya-sanitariya ekspertizasi uchun jihozlangan veterinariya mutaxassislariga mo‘ljallangan xonalar;

qayta ishlashgacha go‘sht va so‘yish mahsulotlarini vaqtincha saqlash uchun ajratilgan sovutish kamerasi;

oqova suvlarni zararsizlantirish inshoatlari.

9. Yuvish bo‘linmasi inventarni, transport vositalarini yuvish uchun suv o‘tkazmaydigan pollarga, issiq bug‘ quvurlariga, issiq va sovuq suvlarga va kanallarni yuvish va dezinfeksiya qilish uchun kanalizatsiya tizimiga ega.

10. Ishlab chiqarish sexlari (binolari) va sanitariya bloklaridagi devor va ustun panellari ikki metrdan kam bo‘lmagan darajada kafellanadi (yuzasiga ishlov beriladi).

11. Shift va soyabon ustunlari yuzasida kir, yot jinslarning va kondensatlarning paydo bo‘lishiga yoki oziq-ovqat mahsulotlarida mog‘or paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

12. Go‘shtni qayta ishlash obyektining barcha binolar polining yuzasi tekis va silliq, suv o‘tkazmaydigan ashyolardan tayyorlangan bo‘lishi kerak.

13. Yuvish va dezinfeksiya qilish vositalari alohida binoda saqlanadi.

14. Omborxona xonalari toza saqlanadi va vaqt-vaqti bilan dezinseksiya va deratizatsiya qilinadi.

15. Go‘shtni qayta ishlash obyektida texnologik jarayonlar quyidagilarni ta’minlaydi:

xom va tayyor mahsulotlar o‘zaro oqimining kesishishi va aloqasiga (kontakti) yo‘l qo‘ymaslikni;

qayta ishlash uchun kelib tushadigan xom ashyo va yordamchi materiallarning veterinariya sohasidagi qonunchilik talablariga muvofiqligini nazorat qilishni;

osilgan holatdagi go‘sht nimtalarining devor, pol va texnologik jihozlarga tegmasligini;

suyuqlikning qonsizlashtirish maydonlaridagi oqova yo‘laklariga oqishini, so‘yilgan hayvonning nimtalanmagan go‘shtini maxsus egilgan novlarda tozalash va yuvishni;

oziq-ovqat xom ashyosini (yog‘ xom ashyosini, ichaklar to‘plamlarini, ozuqaviy qonni, yon mahsulotlarni) sanitariya ishlovi berish imkonini yaratgan holda bir-biridan ajratishni;

noozuqaviy chiqindilarni o‘ziga xos rangda bo‘yalgan va ishlatish maqsadi to‘g‘risidagi yozuvi (markirovkasi) bo‘lgan maxsus idishda yig‘ishni;

veterinariya konfiskatlarini (veterinariya-sanitariya ekspertizasida yaroqsiz deb topilgan go‘shtlar va ichki organlar) jihozlangan alohida tushuvchi joy yoki ajralib turuvchi ranglar bilan bo‘yalgan maxsus harakatlanuvchi, yopiluvchi idishlarda yig‘ishni;

so‘yilgan hayvonlarda o‘ta xavfli kasallik taxmin qilinganda yoki aniqlanganda veterinariya mutaxassislarining ish joylaridan “Stop” tugmachasi orqali konveyerni zudlik bilan to‘xtatishni (texnologik jarayon to‘liq avtomatlashtirilgan bo‘lsa);

go‘sht, sub mahsulotlar va boshqa so‘yish mahsulotlarini faqat ularga sanitariya ishlovi berilib, veterinariya-sanitariya ekspertizasi va tamg‘alash (QR kodli yorlig‘i yopishtirish) o‘tkazilganidan so‘ng sovutgichga yuborishni;

ish joyiga issiq va sovuq suv yetkazib berish, shuningdek, ichaklarni sortlash (havo uzatish) uchun siqilgan havoni uzatishni.

16. Go‘shtni qayta ishlash obyekti mahsulot turiga qarab haroratni 0° dan 30° gacha boshqarish va havo namligini 60% dan 95% gacha boshqarish imkonini beruvchi sovutish kameralari va muzlatgichlar bilan jihozlanadi.

17. Xom ashyoni va mahsulotni saqlash uchun shtabellar devorlardan va sovutish qurilmalaridan 30 sm dan yaqin bo‘lmagan joylarda joylashtirish.

18. Taxlamlar (shtabel) orasida o‘tish joylari jihozlanadi.

19. Sovutilgan go‘sht osilgan holatda saqlanadi. Shartli ravishda yaroqli go‘shtlar ushbu maqsadlar uchun mo‘ljallangan maxsus muzlatgich — izolyatorlarda yoki muzlatgichning alohida kameralarida saqlanadi.

20. Go‘shtni qayta ishlash obyekti ishlab chiqarish sexlarida oqova suvlar uchun ichki kanalizatsiyaning alohida tarmoqlari bilan jihozlanadilar: yog‘li, yog‘siz, maishiy — xo‘jalik va ifloslanmagan ishlab chiqarish suvlari.

21. Oqova suvlar kanalizatsiyaga yoki mahalliy tozalash inshootlariga yuborilishlaridan oldin mexanik tozalanadi.

22. Ichida yog‘ bo‘lgan suvlar yog‘tutgichlardan o‘tkaziladi.

23. Oqova suvlarni qabul qilish uchun mo‘ljallangan chuqur betonlangan bo‘lishi, ishlab chiqarish binosidan kamida 20 metr masofada joylashgan bo‘lishi, qopqoq bilan ta’minlangan bo‘lishi va uning to‘lish darajasiga qarab 2/3 bo‘lganda tozalanishi kerak.

24. Go‘sht va go‘sht mahsulotlarini tashish uchun mo‘ljallangan transport vositalari poli, idishlari silliq va mahsulotning organoleptik xususiyatlariga va sog‘liqqa ta’sir qilmaydigan materiallardan tayyorlangan bo‘lishi, tozalash hamda dezinfeksiya qilish uchun qulay bo‘lishi kerak.

25. Transport vositalari hashoratlar va changdan, shuningdek suyuqlik drenajlaridan mahsulotni samarali himoyalovchi vositalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

26. Transport vositalari tana go‘shti, yarim tana go‘shti, chorak tana go‘shtini tashish paytida yerga tegmaydigan qilib, osib qo‘yish uchun zanglamaydigan ilgaklar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Bunda turli bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan ilgaklardan foydalanish taqiqlanadi.

27. Transport vositasida hayvonlar yoki boshqa mahsulotlar tashilganidan so‘ng ushbu transport vositasida yoki idishda go‘sht va go‘sht mahsulotlarini tashishda foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

28. Sut va sut mahsulotlarini qayta ishlash faoliyatini amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlarida (keyingi o‘rinlarda sutni qayta ishlash obyektlari deb ataladi), ishlab chiqarish xonalarida joylashtirishda texnologik jarayonlarning o‘zaro kontaminatsiyasiga, qarshi oqimga, o‘zaro kesishishga yo‘l qo‘yilmaydi.

29. Sut xom ashyosining harorati qayta ishlash joyigacha tashish paytida va qayta ishlash boshlanishiga qadar 8° bo‘lishi kerak.

30. Qabul qilishda sut xom ashyosining harorati belgilangan haroratga muvofiq bo‘lmasa, unga darhol ishlov beriladi.

31. Ishchilar va xizmatchilarning maxsus oyoq kiyimini dezinfeksiya qilish uchun barcha sexga olib boruvchi kirish (chiqish) joylarida va boshqa ishlab chiqarish xonalarida dezinfeksiya qiluvchi gilamchalar o‘rnatiladi.

32. Sutni qayta ishlash obyektlari sanitariya shartlari bajarilishini kafolatlash uchun issiq va sovuq suv, kanalizatsiya, sun’iy yoritish, ventilyatsiya bilan ta’minlanadi.

33. Texnik suv quvuri ichimlik suv quvuridan ajratilgan bo‘lishi kerak. Ikkala tizim ham bir-biri orasida bog‘lanmasligi kerak, quvurlar turli ranglarda bo‘yalgan bo‘lishi kerak.

34. Sutni qayta ishlash obyektlari suv bilan ta’minlash tizimiga suv uzatish to‘xtaganda suv bilan ta’minlashni kafolatlash uchun toza suv zaxiralariga ega bo‘lishi kerak.

35. Ishlab chiqarish xonalarining devorlari, pollari va shiftlari mustahkam, suv o‘tkazmaydigan materiallardan tayyorlanadi va muntazam ravishda tozalanib turiladi.

36. Ishlab chiqarish xonalarida chiqindini yig‘ish uchun maxsus metall yoki plastik qopqoqli idishlar o‘rnatiladi.

37. Oqova suvlar kanalizatsiyaning barcha liniyalaridan alohida oqim tizimiga yuboriladi yoki mahsulotni qayta ishlash, aloqa qilish yoki saqlash amalga oshiriluvchi joylarga iflos suvlar kelishining oldini olish uchun yetarli bo‘lgan boshqa yo‘llar orqali chiqariladi.

38. Yuvinish xonalari, kiyinish xonalari, hojatxonalar mahsulotni qayta ishlash yoki saqlash amalga oshiriluvchi xonalardan ajratilgan bo‘ladi, shuningdek yaxshi holatda saqlanadi.

39. Texnologik uskunalar, apparatura, idish — tovoqlar, taralar, inventar, plenka, va polimer va boshqa sintetik materiallardan tayyorlangan, sut va sut mahsulotlarini qadoqlash uchun mo‘ljallangan, oziq-ovqat uchun ruxsat etilgan materiallardan tayyorlanadi.

40. Vannalar, metall idish-tovoqlar, qiyaliklar, lotoklar, novlar va boshqa idishlar silliq yuzali, oson tozalanuvchi, yuvishni qiyinlashtiruvchi tirqishlarsiz, chiqib turgan boltlar yoki mixlarsiz bo‘lishi kerak. Yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi qiyin bo‘lgan materiallardan, jumladan, taxtadan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

41. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish stollari yuzalari silliq, tirqishlarsiz, oziq-ovqat bilan aloqada bo‘lish uchun ruxsat etilgan materiallardan tayyorlanadi.

42. Texnologik uskunalar va apparatura zararli moddalarni o‘z ichiga olmasligi va mahsulotning organoleptik xususiyatlariga ta’sir ko‘rsatmasligi kerak.

43. Uskunalar, apparatura va sut quvurlari sut, yuvish va dezinfeksiya qilish eritmalarining to‘liq tushirilishini ta’minlovchi holatlarda o‘rnatiladi. Barcha sut va sut mahsulotlari bilan to‘qnashuvchi qismlari tozalash, yuvish va dezinfeksiya qilish uchun qulay bo‘ladi. Metall sut quvurlari yechiladigan bo‘ladi.

44. Himoya qoplamiga ega bo‘lmagan shisha termometrlarni ishlatishga yo‘l qo‘yilmaydi.

45. Sut, qaymoq, smetana va boshqa sut mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun zaxiralar (tvorog va pishloq ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan zaxiralar bundan mustasno) qattiq yopiluvchi qopqoqlar bilan ta’minlanadi.

46. Sut mahsulotlari tayyorlanadigan apparatlar, vannalar va boshqa jihozlar kanalizatsiya tizimiga sifonli voronka orqali oqim uzilishi bilan ulanadi.

47. Uskunaning bevosita kanalizatsiya bilan ulanishi hamda suvning undan polga oqib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

48. Inventarlarni, idishlarni, transport vositalarini yuvish va dezinfeksiyalash uchun maxsus yuvish xonalari jihozlanib, ularning poli suv o‘tkazmasligi, shuningdek ularda bug‘, issiq va sovuq suv quvurlari o‘tkazilgan bo‘lishi, oqova suvlarning chiqib ketishi uchun drenaj va ventilyatsiya tizimi o‘rnatilgan bo‘lishi lozim.

49. Filtrlovchi materiallarni har bir ishlatgandan so‘ng yuvib, dezinfeksiyalab turish lozim.

50. Sutni alohida xo‘jalik yurituvchi subyektlardan qabul qilib olganda, filtrlovchi materiallar har bir yetkazib beruvchidan sut olingandan keyin yuvib, dezinfeksiyalanadi.

51. Sutni uzluksiz ravishda avtomatik xisoblagich orqali qabul qilib olganda, filtrlarni yuvish va dezinfeksiyalash har bir smenada kamida 1-marta amalga oshiriladi. Davriy ravishda sutni qabul qilishda filtrlarni yuvish va dezinfeksiyalash sutni qabul qilishdagi har bir tanaffusda amalga oshiriladi.

52. Sut sisternalari har safar sutdan bo‘shatilganidan keyin yuvilishi va dezinfeksiyalanishi lozim. Yuvilgandan keyin sisternalar plombalanadi va bu haqda yo‘l hujjatida tegishli belgi qo‘yiladi.

53. Barcha sut va sut mahsulotlarini qabul qilish, qayta ishlash va saqlash jarayonlari yaxshilab tozalangan hamda ifloslanish va buzilishdan, shuningdek, begona jism va moddalarning tushib qolishidan himoyalangan sharoitlarda amalga oshiriladi.

54. Bevosita sutni qabul qilishdan oldin sisternaning sut quvurlari va shtutserlari dezinfeksiyalanadi va ichimlik suv bilan chayiladi. Sutni qabul qilish yakunlangandan so‘ng sut quvurlari yuviladi, dezinfeksiyalanadi, tiqin yoki suv o‘tkazmaydigan g‘ilof yordamida yopiladi hamda kronshteynga osib qo‘yiladi. Sisterna quvurlariga ishlov berish uchun yuvish va dezinfeksiyalash eritmalari maxsus idishlarda saqlanadi.

55. Xom va pasterizatsiya qilingan sutni saqlash uchun alohida idishlar, sutni yetkazish uchun esa alohida sut quvurlari ko‘zda tutilgan bo‘lishi kerak.

56. Xom va pasterizatsiya qilingan sutni saqlash uchun idishlar belgilangan bo‘lishi lozim.

57. Mahsulotga ishlov berish davrida xonalarni ta’mirlash ishlari va dezinfeksiya qilishga, ishlab chiqarish sexlarida ta’mirlash asboblarini qoldirishga ruxsat berilmaydi. Ishlab chiqarish jarayoni davomida faqat ko‘chma (himoyalovchi) ekranlar yordamida o‘rab olish majburiyati bilangina jihozlarni ta’mirlashga ruxsat beriladi.

58. Har bir sexda sinadigan jismlarning hisobi olib borilishi hamda sut mahsulotlariga yot jismlarning tushib qolishi to‘g‘risida ogohlantirish bo‘yicha yo‘riqnomadan ko‘chirma bo‘lishi lozim.

59. Sovutish kameralarida barcha yuklar (idishda) panjaralarga yoki poddonlarga yotqizilib, ular davriy ravishda yuvib, dezinfeksiyalanib turiladi. Mahsulotlarni flyagalarda saqlashga ruxsat beriladi.

60. Baliq va baliq mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlashni amalga oshiruvchi ishlab chiqarish obyektlarida (keyingi o‘rinlarda baliq ishlab chiqarish obyektlari deb ataladi) texnologik jarayonlarning oqimi hamda xom ashyo va chiqindilar oqimining tayyor mahsulot oqimidan kesishuvi imkoniyatining yo‘q qilinishi ta’minlanadi.

61. Baliq ishlab chiqarish obyektlarida quyidagilar bo‘ladi:

konstruksiyasi toza va ifloslangan zonalarga ajratilishini ta’minlovchi ish sexlari;

quyidagilarga ega bo‘lgan mahsulotni qayta ishlash va ishlov berish uchun sexlar:

suv o‘tkazmaydigan, tozalash, dezinfeksiya qilish, suv oqib chiqishi uchun qulay pol qoplamalari, suv oqib chiqishini ta’minlovchi qurilma;

tozalash uchun qulay bo‘lgan ustki devor va uning yuza qoplamasi;

tozalash uchun qulay bo‘lgan mustahkam materialdan yasalgan eshiklar;

tegishli tartibdagi ventilyatsiya tizimi, zarur hollarda, havo so‘rish tizimi;

yaxshi sun’iy va tabiiy yoritish;

qo‘llarni yuvish va dezinfeksiyalash uchun yetarli miqdordagi qurilmalar;

xonalar, qurilmalar va boshqa jihozlarni tozalash uchun qurilma;

baliq mahsulotlarini saqlash uchun sovutish kameralari;

hasharotlar, qushlar va sichqonlardan himoya qilish uchun jihozlar;

tozalash va dezinfeksiya uchun qulay bo‘lgan asbob va ishchi jihozlar (korroziyaga chidamli materialdan yasalgan ishlov berish stollari, konteynerlar, konveyerlar, pichoqlar va transorterlar);

iste’mol qilish uchun yaroqli bo‘lgan baliq mahsulotlari uchun maxsus suv o‘tkazmaydigan, korroziyaga chidamli konteynerlar, shuningdek, agarda konteynerlar kun oxirigacha bo‘shatilmaydigan bo‘lsa, ularni saqlash uchun xonalar;

maxsus tizim yordamida tozalanuvchi kerakli ichimlik suv yoki dengiz suvi zaxiralari bilan ta’minlovchi qurilma;

tashish vositalarini tozalash va dezinfeksiya qilish qurilmasi;

agarda baliq ishlab chiqarish obyektida qisqichbaqasimon baliqlar va tirik baliqlar saqlanadigan bo‘lsa, zararli organizm yoki moddalar bilan ifloslanmagan suv bilan ta’minlash uchun tegishli qurilma;

silliq, suv o‘tkazmaydigan, yuviladigan devor, polga ega bo‘lgan kerakli miqdordagi qo‘l yuvgichlar, hojatxonalar va kiyim almashtirish xonalari; hojatxona eshiklari to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish sexlariga ochilmasligi lozim. Qo‘l yuvgichlar tozalash vositalari va bir martalik foydalaniladigan sochiqlar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim;

jo‘mraklar (kranlar) qo‘lda boshqarilishi lozim.

62. Baliqchilik mahsulotlari bilan ishlashda foydalaniladigan pol, devorlar, ustki devor yoki ustki devor yuza qoplamasi, jihoz va asboblar doimo toza va soz holatda saqlanishi lozim.

63. Ishlash sexlari, asboblar va jihozlardek faqat baliqchilik mahsulotlari bilan ishlash uchun foydalanilish lozim.

64. Baliq va baliq mahsulotlarining mikrobiologik va parazitologik kontaminatsiyasi hamda kimyoviy ifloslovchi moddalar, zaharli elementlar, pestitsidlar, radionuklinlar, boshqa zararli moddalar va ularning qoldiqlarining bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

65. Baliq ishlab chiqarish obyektida baliq va baliq mahsulotlarining veterinariya-sanitariya nazorati hamda xavfsizligining, shuningdek, tozalash, yuvish va dezinfeksiyalar sifatining nazorati amalga oshiriladi.

66. Baliq ishlab chiqarish obyektlaridagi ishlash zonalari baliqchilik mahsulotlarini tayyorlash va ishlov berish uchun keng joyga ega bo‘lishi, oson tozalanishi va dezinfeksiyalanishi, istalgan mahsulot kontaminatsiyasining oldini olish uchun qulay holda qurilgan bo‘lishi lozim.

67. Baliq ishlab chiqarish obyektida tayyor mahsulotni saqlash uchun alohida zona tashkil etiladi.

68. Qadoqlash materiallari mahsulot tayyorlash va ishlov berish zonalaridan alohida saqlanadi.

69. Baliqchilik mahsulotlari muz yoki sovutilgan suvda saqlangandan keyin bir soatdan kechiktirilmagan holda sovutiladi.

70. Toza baliqchilik mahsulotlarini tashish va saqlash uchun konteynerlar toza bo‘lishi, shuningdek, mahsulot erishi natijasida paydo bo‘lgan suvlarning oqib chiqishini ta’minlashi lozim.

71. Mahsulotlar buzilishining oldini olish uchun muzlarni eritish natijasida paydo bo‘lgan suv oqib chiqish tizimi nazarda tutilgan bo‘lishi kerak. Muzlarni eritish paytida mahsulot harorati haddan ortiq ko‘tarilmasligi lozim.

72. Baliqlarni dudlashda zarur bo‘lgan hollarda, ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan, boshqa xona va joylarda tutun va issiqlik to‘planib qolishining oldini oluvchi alohida xonalar yoki maxsus ajratilgan joylar ko‘zda tutilgan bo‘lib, u yerda mahsulotlarga ishlov beriladi, qayta ishlanadi va saqlanadi.

73. Baliq va baliq mahsulotlarini tuzlash boshqa operatsiyalar bajariladigan sexlardan alohida bo‘lgan xonalarda amalga oshiriladi. Tuzlash uchun ishlatiladigan konteynerlar (chanlar) shunday joylashtirilgan bo‘lishi kerakki, uning ifloslanish imkoniyati bartaraf qilinishi, foydalanishdan oldin esa tozalanishi lozim.

74. Chiqindilarni saqlash kameralaridan insonlar tomonidan iste’mol qilish uchun yaroqsiz bo‘lgan baliqchilik mahsulotlari chiqindilarini yo‘q qilish uchun baliq ishlab chiqarish obyekti maxsus yo‘q qilish qurilmasi bilan jihozlanadi.

75. Baliq ishlab chiqarish obyektida baliq mahsulotlariga ishlov berish bilan mashg‘ul bo‘lgan xodimlar uchun qo‘l yuvish qurilmalari o‘rnatilgan bo‘lishi lozim.

76. Baliqchilik mahsulotlari toza sovutilgan suvda kema bortida uch kundan ortiq bo‘lmagan muddatda saqlanadi.

77. Sovutish kameralarining ichki devorlari va ustki devori ularga baliqchilik mahsulotlarini yuklashdan oldin sanitariya ishlov berilishidan o‘tkazilishi lozim.

78. Sovutish kameralarida va muzlatgichlarda baliqchilik mahsulotlarini shtabel yordamida joylashtirish uchun panjara va poddonlar poldan kamida 8 sm balandlikda joylashtirilishi lozim.

79. Shtabellar devordan, sovutish qurilmalaridan hamda bir-biridan kamida 30 sm masofada joylashtirilishi lozim.

80. Muzlatilgan baliq va baliq mahsulotlarini ishlab chiqarishda quyidagi shartlarga amal qilish lozim:

ishlov berish uchastkasida ichimlik va toza suvning bo‘lishi;

mahsulotning ichki harorati — 18^oSga yetguniga qadar, uni muzlatish harorati — 30^oSdan yuqori bo‘lmasligi;

-12^o Sdan yuqori bo‘lmagan havo haroratida navagalarni tutish joylaridagi tabiiy sharoitlarda mahsulotlarni yaxshi shamollatiladigan yoki shabada esib turadigan xonalarda muzlatish;

kerakli ishlab chiqarish bosqichlari yakuniga yetkazilganidan keyin baliq va baliq mahsulotlari muzlatiladi;

xom ashyo ishlab chiqarishga kelib tushganidan so‘ng va ishlov berish uchun olinguniga qadar baliqni muzlatgichda saqlash davomiyligi 4 soatdan oshmasligi lozim.

81. Baliq mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonida olingan chiqindilar suv o‘tkazmaydigan markalangan sig‘imlarga yig‘ilib, to‘plangan chiqindilar ishlab chiqarish xonalaridan olib chiqiladi.

82. Chiqindilar sovutish kameralaridagi xom ashyo va tayyor mahsulotdan alohida saqlanadi.

83. Chiqindilar yopiq sig‘imlarda ikki soatdan ko‘p bo‘lmagan vaqt davomida sovutilmagan holda saqlanadi.

84. Baliqda ishlov berilgan hududga mansubligi to‘g‘risidagi axborot tushirilgan bo‘ladi.

85. Oziq-ovqat xom ashyosi hamda yordamchi materiallarni polda saqlashga yo‘l qo‘yilmaydi.

86. Omborxona binolari toza holatda saqlanishi va vaqti-vaqti bilan dezinfeksiya va deratizatsiya qilib turilishi kerak.

87. Baliq va baliq mahsulotlarini saqlash uchun xona va jihozlarda harorat ko‘rsatkichlarini yozib boruvchi termometrlar o‘rnatiladi.

88. Transport vositalari mahsulotni hasharotlar va changdan samarali himoya qiluvchi vositalar hamda suv o‘tkazmaydigan nazorat-o‘lchov asboblari bilan jihozlanadi.

89. Sovutilgan baliq eriydigan muz haroratiga yaqin bo‘lgan haroratda saqlanadi.

90. Muzlatilgan baliq va baliq mahsulotlari — 18^oSdan yuqori bo‘lmagan haroratda saqlanadi.

91. Konserva ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan muzlatilgan baliq — 9^oSdan yuqori bo‘lmagan haroratda ajratilmagan tuzlangan holda saqlanadi.

92. Tirik baliq realizatsiya qilish muddatlarini cheklamagan holda, uning yashab qolishini ta’minlaydigan sharoitlarda saqlanadi.

93. Baliq va baliq mahsulotlari suv sifatini o‘zgartirib yubormaydigan materiallardan yasalgan sig‘imlarda saqlanadi.

94. Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoni saqlash obyektlaridagi (keyingi o‘rinlarda saqlash obyektlari deb ataladi) xonalarda barcha turdagi hayvonlarni, hayvonlarning embrionlari va spermalarini, urug‘lantirilgan ikra, inkubatsion tuxum, shuningdek, chorva hayvonlaridan olinadigan texnik xom ashyoni (shu jumladan jun, mo‘yna, po‘stin, pat, endokrin va ichak xom ashyosi, muyaklar, boshqa xom ashyo turlari), yem va qo‘shimcha ozuqa moddalari, zoologiya, hayvonlar anatomiyasi va palentologiyasi bo‘yicha kolleksiya va kolleksiyalangan buyumlarning joylashtirishga ruxsat berilmaydi.

95. Saqlash obyektlari ishlab chiqarish hajmiga qarab yetarli darajada omborxona xonalari bilan ta’minlanadi.

96. O‘tish yo‘llari, yo‘laklari va yo‘lovchilar yo‘lkalari, yuklash-tushirish maydonchalari va yo‘laklari qattiq qoplama (asfalt, beton) bilan qoplangan, tekis, suv o‘tkazmaydigan, yuvish va dezinfeksiyalash imkoniyatiga ega, erigan va yuvilgan suvlarning kanalizatsiya tizimiga oqib ketishini ta’minlovchi qiyalikda bo‘lishi lozim.

97. Omborxonada tovarlarni veterinariya ko‘rigini amalga oshirish uchun xona ajratilib, ular quyidagilar bilan jihozlangan bo‘ladi:

veterinariya nazoratini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan texnik vositalar;

tovarlarning veterinariya ko‘rigini amalga oshirish (jumladan, ularni to‘liq tushirish) uchun kerak bo‘ladigan yuklash-tushirish texnikasi;

zanglamaydigan po‘latdan yasalgan mahsulotlarni eritish uchun stellajlar majmuasi hamda stollar.

98. Tovarlarning veterinariya ko‘rigini o‘tkazish uchun xona devorlari tekis va mustahkam, pol esa suv o‘tkazmaydigan bo‘lishi lozim bo‘lib, unda yetarli miqdorda drenaj teshiklari bo‘lishi, havo harorati 21 °C dan oshmasligi lozim. Omborxona yoritish, issiq va sovuq suv ta’minoti, shuningdek, boshqa ish uchun kerakli sharoitlar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim.

99. Idishlar, inventarlar, transport vositalarini yuvish va dezinfeksiyalash uchun sovutish kameralaridan ajratilgan maxsus xonalar jihozlanib, uning poli suv o‘tkazmasligi, unda issiq va sovuq suv, kanalizatsiya, yoritish va ventilyatsiya tizimi o‘tkazilgan bo‘lishi, shuningdek, yuvish agregati bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim.

100. Omborxonadagi ishlab chiqarish xonalari, kameralar va boshqa obyektlarni tozalash inventari hojatxonani tozalashda ishlatiladigan inventardan alohida saqlanishi kerak.

101. Hayvonlardan olinadigan mahsulot va xom ashyoni saqlash uchun maxsus saqlash sharoitlariga ega bo‘lgan xona va jihozlar ushbu mahsulotning saqlash sharoitlarini nazorat qilish uchun nazorat-o‘lchov asboblari bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim.

102. Go‘sht va go‘sht mahsulotlarini ishlab chiqarishda sovutish orqali ishlov berish hamda mahsulotlarni saqlash uchun maxsus tayyorlangan sovutish kameralari va muzlatgichlar qo‘llaniladi. Sovutish kameralari va muzlatgichlarning hajmi va soni obyektlarning ishlab chiqarish quvvatini hamda ular mahsulot turiga qarab haroratni -30 °C dan 0 °C gacha, havo namligini esa 60% dan 95% gacha sozlash ta’minlashini hisobga olgan holda tanlanadi.

103. Sovutish kameralari va muzlatgichlarning ichki devorlari va yuqori devoriga ularga go‘sht va go‘sht mahsulotlari yuklanishidan oldin sanitar ishlov berilishi lozim.

104. Quyidagi hollarda yer uchastkasida obyektning qurilishini loyihalashtirishga ruxsat berilmaydi:

agarda unda oldin chorva mollari yoki zararli chiqindilar ko‘milgan bo‘lsa;

radiatsiya xavfsizligi normalari oshib ketgan bo‘lsa;

yer uchastkasida kuydirgi kasalligining tuproq o‘choqlari, ushbu kasallik bo‘yicha statsionar nosog‘lom punktlar joylashtirilgan bo‘lsa;

sanoat va shaxsiy maqsadda ishlatiladigan obyektlardan sanitariya himoya hududlarini tashkil etish imkoniyatlari bo‘lmasa.

105. Barcha xonalar xom ashyoning va tayyor oziq-ovqat mahsulotlarining, xodimlar va tashrif buyuruvchilarning oqimi, harakatlanishi hisobga olgan holda joylashtiriladi. Realizatsiyani amalga oshiruvchi obyekt hududiga chorva hayvonlaridan olinadigan mahsulot va xom ashyoni kiritish uchun alohida kirish joyi qo‘yilib, hayvonlardan olinadigan mahsulot va xom ashyoning veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyalarida va keyinchalik realizatsiya joyiga qarab bir tomonlama harakatlanishini ta’minlaydi.

106. Har bir xonalar guruhi alohida blokda birlashadi: yuklash, omborxona xonalari, oziq-ovqat mahsulotlarini sotuv uchun tayyorlash xonalari, ma’muriy-maishiy, yordamchi, savdo xonalari

107. Savdo hududida umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat ko‘rsatish korxonalari hamda veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyasi uchun hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo bilan savdo qilish uchun alohida maydonchalar (go‘sht, baliq, sut va boshqa mahsulotlarini alohida sotish joylari) ajratib qo‘yiladi.

108. Omborxona zonasida oziq-ovqat tovarlarini saqlash uchun joylar, sovutish qurilmalari joylashtirilgan bo‘ladi.

109. Yuklovchi, omborxona binolarining, mahsulotlarni sotuvga tayyorlash xonalari, savdo zallarining joylashtirilishi ular orasidagi texnologik bog‘liqlik hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

110. Obyektning ichki qismini pardozlash ishlari zaharsiz, yuvish va dezinfeksiyalash vositalariga chidamli bo‘lgan pardozlash materiallaridan foydalangan holda amalga oshiriladi.

111. Savdo zallari, qadoqlash xonalari, yuvish xonalari, sovutish kameralari, sanitariya uzellarining devorlari yuvish va dezinfeksiyalash vositalariga chidamli bo‘lgan materiallar bilan qoplanadi.

112. Pollar namga chidamli va namlikni o‘tkazmaydigan, sanitariya ishlovi berilishi imkonini beruvchi butun materiallardan tayyorlanadi. Yuklarni tushirish xonalaridagi, avtomobillar maydonchasidagi qoplamlar qattiq suv o‘tkazmaydigan materiallaridan tayyorlanadi. Yuvish xonalari, hojatxona va hammomlarda suvning suv chiqarish tizimiga chiqarib tashlanishini ta’minlash uchun traplarni o‘rnatish ko‘zda tutiladi.

113. Butun, ikkiga yoki to‘rtga bo‘lingan go‘sht bo‘laklari bilan savdo qilish tashkil etilgan obyektlarda maydoni kamida 10 metr kvadratni tashkil qiluvchi go‘shtlarni maydalash xonasi ajratilib, unda qo‘l yuvgich hamda qo‘shimcha sovutgichlar o‘rnatilgan bo‘lishi lozim.

114. Tez buziluvchi mahsulotlar bilan savdo qilish obyektlari xom va tayyor mahsulotlarni alohida saqlash uchun sovutish qurilmalari bilan jihozlangan bo‘lishi lozim. Tez buziluvchi oziq-ovqat mahsulotlari zaxirasi sovutish qurilmasining sig‘imini hisobga olgan holda omborxonaga joylashtirish normalariga muvofiq bo‘lishi lozim.

115. Obyekt rahbariyati (egasi) quyidagilarni ta’minlaydi:

Hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyoning, shuningdek, o‘simlik oziq-ovqat mahsulotlarining veterinariya-sanitariya ekspertizasidan o‘tkazilishi;

O‘zbekiston Respublikasining veterinariya (veterinariya-sanitariya) qoidalari va boshqa normativ hujjatlarining talablariga muvofiq laboratoriyalarda veterinariya-sanitariya ekspertizasidan o‘tkazilgan go‘sht, hayvonotga mansub boshqa mahsulotlar bilan savdo qilish uchun tegishli sharoitlar yaratishni;

savdo shahobchasi hududida laboratoriya tomonidan yaroqsiz deb topilgan tegishli mahsulotlarni zararsizlantirish uchun avtoklav o‘rnatilgan va alohida izolyator xonani ajratishni;

laboratoriya tekshiruvlari natijalarini olgunga qadar go‘sht, go‘sht mahsulotlarini vaqtincha saqlash uchun alohida izolyatsiyalangan sovutish kamerasini ta’minlashni;

iste’mol uchun yaroqsiz deb topilgan go‘sht, go‘sht mahsulotlari, jumladan musodara qilingan mahsulotlar, hayvonotga mansub boshqa mahsulotlarning utilizatsiya qilinishini amalga oshirishni;

sanitariya kunlarini o‘tkazishni, hudud, savdo joylari, boshqa yordamchi xonalar, sovutgichlar va bozor inventarlarining doimiy tozalanishini va dezinfeksiya qilinishini amalga oshirishni;

O‘zbekiston Respublikasining veterinariya (veterinariya-sanitariya) qoidalari, yo‘riqnomalari va veterinariya sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlarida nazarda tutilgan profilaktika va majburiy chora-tadbirlarni amalga oshirishni.

Savdo obyekti va turg‘un savdo shahobchalarida veterinariya-sanitariya ekspertiza laboratoriyasi bo‘lmagan taqdirda, mahsulotlar ekspertizasini o‘tkazish shartnoma asosida yaqinda joylashgan boshqa veterinariya-sanitariya ekspertiza laboratoriyalari tomonidan amalga oshiriladi.

116. Oziq-ovqat mahsulotlarining har bir partiyasiga qabul qilish, saqlash, tashish va realizatsiya qilish paytida ularning sifati va xavfsizligini tasdiqlovchi hujjatlar, shuningdek, saqlash, tashish shartlari va yaroqlilik/saqlash muddati to‘g‘risidagi axborot, tez buziluvchi oziq-ovqat mahsulotlarida esa tayyorlangan vaqt va sana ko‘rsatilgan nakladnoy qog‘ozlar, mahsulotni saqlash harorati va uni realizatsiya qilishning yakuniy muddati ko‘rsatilgan hujjatlar biriktirib yuboriladi.

117. Oziq-ovqat mahsulotlarining saqlash joylariga yetib kelishi toza, quruq, begona hid bo‘lmagan va yaxlitligi buzilmagan idish va qadoqda amalga oshiriladi.

118. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va realizatsiyaga tayyorlash uchun obyekt xom ashyoni, tayyor mahsulotni, qadoqlash va yordamchi materiallarni alohida saqlash uchun sovutish uskunalari bilan jihozlangan omborxona binolari bilan ta’minlanib, shuningdek oson yuvilishi hamda dezinfeksiya qilinishi mumkin bo‘lgan materiallardan, poldan balandligi kamida 15 sm bo‘lgan tayyorlangan qavatlar, stellajlar, tovarlarni joylashtirish rastalari va konteynerlar, sovutish kameralari, bug‘langan suvlarni yig‘ish va chiqarib yuborish tizimlari, kerak bo‘lgan hollarda esa, oqartirilgan yoki zanglamas po‘latdan yasalgan ilgaklar o‘rnatilgan osma balkalar bilan jihozlanadi.

119. Obyektlardagi barcha oziq-ovqat mahsulotlari obyektlardagi poldan kamida 15 sm balandlikda joylashgan stellajlarda, poddonlarda, tovar rastalarida saqlanadi. Oziq-ovqat mahsulotlarini polda saqlashga yo‘l qo‘yilmaydi.

120. Oziq-ovqat mahsulotini saqlash uchun mo‘ljallangan xonada boshqa nooziq-ovqat materiallarini birgalikda saqlashga ruxsat berilmaydi.

121. O‘ziga xos hidga ega bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari (baliq, pishloq va boshqalar) begona hidni o‘zida singdirib oluvchi mahsulotlardan (xom go‘sht, sariyog‘, tuxum va boshqalar) alohida saqlanadi.

122. Xom mahsulotlarning (go‘sht, parranda go‘shti, baliq, tuxum va boshqalar) iste’mol uchun tayyor bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari, tayyor, lekin qadoqlanmagan mahsulotlar bilan birgalikda saqlanishiga, xavfli oziq-ovqat mahsulotlarining boshqa oziq-ovqat mahsulotlari bilan birga saqlanishi, shuningdek, ularning suv quvurlari va kanalizatsiya quvurlari, isitish qurilmalari yaqinida, omborxona binolaridan tashqarida saqlanishiga ruxsat berilmaydi. Oziq-ovqat mahsulotlarining bevosita polda joylashtirilishiga ruxsat berilmaydi.

123. Quyidagi oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashning alohida saqlash shartlariga amal qilish ta’minlanadi:

sovutilgan va muzlatilgan go‘shtni (butun, ikki yoki to‘rt bo‘lakka bo‘lingan, maydalangan) saqlash ilgaklarda osgan holda amalga oshirilib, bunda go‘sht bo‘laklarining bir-biriga, xona devorlari va poliga tegishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

Bloklardagi (yoki idish (tara)larga joylashtirilgan) go‘shtni stellajlarda, tovar joylashtirish rastalariga va konteyner qutilarga joylashtirishga ruxsat beriladi. Go‘shtli yarim fabrikatlar, submahsulotlar, muzlatilgan va sovutilgan parranda go‘shti maxsus idishda saqlanadi, shtabelni joylashtirishda havo sirkulyatsiyasi ta’minlanadi;

sovutilgan baliq yetkazib berish idishida 0 °C dan — 2 °C gacha bo‘lgan haroratda saqlanadi.

124. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash harorat rejimlarini nazorat qilish uchun barcha sovutish qurilmalari termometr bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.

125. Normativ va texnik hujjatlar va texnik hujjatlar talablariga javob bermaydigan, iste’mol uchun yaroqsiz deb topilgan, aholi salomatligini xavf ostiga qo‘yuvchi oziq-ovqat mahsulotlari sotuvdan olib tashlanadi. Uning keyinchalik ishlatilishi yoki yo‘q qilinishi to‘g‘risidagi qaror davlat veterinariya inspektorlari tomonidan qabul qilinadi.

126. Hayvonotga mansub mahsulotlar va xom ashyolarni faqat veterinariya-sanitariya ekspertizasining natijalari bo‘yicha, mahsulotga tegishli veterinariya hujjatlari bo‘lgan holdagina ishlov berilmagan va qayta ishlanmagan holda oziq-ovqat maqsadlarida qabul qilish, saqlash, tashish va aholiga realizatsiya qilish uchun ruxsat beriladi.

127. Suyuq oziq-ovqat mahsulotlarini (sut, smetana, tvorog, o‘simlik moyi va boshqalar) chiqarishda mahsulotlarni sotuvchining idishidan qaytib umumiy idishga quyishga yo‘l qo‘yilmaydi. Sut, smetana, tvorog solingan idishdan quyish uchun savdo inventari qoldiriladi, maxsus idishda saqlanadi, har kuni yuvib turiladi.

128. Sutni qayta ishlash obyektlari tomonidan flyagada yetkazib beriladigan sutni realizatsiya qilishda bo‘shagan idishga ishlab chiqaruvchi korxonasida ishlov berilib, u dastlabki realizatsiya joylarida qo‘shimcha ravishda yuvilishi lozim.

129. Obyektlarda quyidagilarni qabul qilish, saqlash, tashish va realizatsiya qilishga yo‘l qo‘yilmaydi:

kelib chiqishi, sifati va xavfsizligini tasdiqlovchi hujjatlar bo‘lmagan oziq-ovqat mahsulotlari;

taqdim qilingan ma’lumotga muvofiq kelmaydigan oziq-ovqat mahsulotlari;

oziq-ovqat mahsulotlarining qalbakilashtirilishi;

oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashning harorat va namlik shartlariga amal qilish uchun imkoniyatlar bo‘lmaganda;

patlari yulinmagan parranda, xo‘jalik yurituvchi subyektlardan olingan, salmonellez bo‘yicha nosog‘lom bo‘lgan tuxum, qobig‘i ifloslangan, qobig‘i darz ketgan tuxum, o‘rdak va g‘oz tuxumlari;

veterinariya tamg‘asi “(QR kodli yorlig‘i) bo‘lmagan hamda axborot tizimi orqali rasmiylashtirilgan bo‘lmagan hamda veterinariya hujjatlariga muvofiq kelmaydigan go‘sht, shuningdek, shartli ravishda yaroqli bo‘lgan go‘sht va go‘sht mahsulotlari, hayvonotga mansub mahsulot va xom ashyo hamda veterinariya-sanitariya ekspertizasidan o‘tmagan mahsulotlar.

130. Toza baliq va baliq mahsulotlarini saqlash va realizatsiya qilish uchun obyekt ajratilgan sovutgichlar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim.

131. Tuxumlarni qadoqlanmagan holda iste’molga tayyor bo‘lgan mahsulotlarni realizatsiya qiluvchi bo‘linmalarda (seksiyalarda) realizatsiya qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.

132. Tayyor oziq-ovqat mahsulotlarining oziq-ovqat xom ashyosi va pishmagan oziq-ovqat mahsulotlari bilan birgalikda tashilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

133. Yilning issiq fasllarida tez buziluvchi mahsulotlarni tashish 6 °C darajadan yuqori bo‘lmagan haroratda quyidagi holatda amalga oshiriladi:

sovutuvchi kuzovga ega bo‘lgan maxsus transport vositalarida 6 soatdan ko‘p bo‘lmagan vaqt davomida;

sovutgichga ega bo‘lmagan izotermik kuzovlarda 1 soatdan ko‘p bo‘lmagan vaqt davomida.

134. Go‘shtni tashish avtorefrijeratorlarda: tinib sovutilgani 6 ^oS haroratda, muzlatilgani 0 ^oS haroratda amalga oshiriladi.

135. Go‘sht mahsulotlarini avtomobil transporti bilan tashishga faqat sovutilgan, muzlatilgan yoki tingan holatdagina ruxsat beriladi. 6 soat davomida tindirilgan va yuzasi qurishni boshlagan, bug‘latilgan yoki muzlari eritilgan go‘sht mahsulotlarini tashishga ruxsat berilmaydi.

136. Avtomobillar, jumladan, maxsus avtomashinalar (go‘sht mahsulotlarini tashish uchun mo‘ljallangan refrijeratorlar) tegishli tarzda jihozlangan bo‘lishi lozim.

137. Go‘sht mahsulotlarini tashishga quyidagi shartlarga amal qilingandagina ruxsat beriladi:

maydalangan go‘shtlar belgilangan talablarga muvofiq ajratilgan (qoramol va boshqa yirik hayvonlarning go‘shti — to‘rtga bo‘lingan bo‘lishi, cho‘chqa go‘shti — uzunasiga ikkiga ajratilgan yoki butun bo‘lishi, qo‘y va echki go‘shti butun bo‘lishi) hamda kallasidan ajratilgan bo‘lishi lozim;

maydalangan go‘shtlarda hech qanday mexanik zarar yetkazilmagan bo‘lishi, qon oqib ketgan, urilgan joylari, qon izlari, oshqozon-ichak trakti tarkibidagi a’zolari va boshqalar, shuningdek, ichki va tashqi yuzalarida, bo‘yin qismida shokilalari, ichki a’zolarining qoldiqlari bo‘lmasligi lozim;