Huquqiy demokratik davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurish jarayonida, birinchi navbatda, yagona davlat huquqiy siyosatini, jumladan huquq ijodkorligi faoliyatini sifatli tashkil etish, izchil va bir xil huquqni qoʻllash amaliyotini shakllantirish, inson huquq va erkinliklarining samarali himoya qilinishini taʼminlash, shuningdek, aholining huquqiy madaniyatini oshirishning yaxlit tizimini joriy etish yoʻli bilan amalga oshirishni koʻzlovchi adliya organlari va muassasalariga muhim rol ajratilmoqda.

Soʻnggi yillarda amalga oshirilgan chora-tadbirlar davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tizimida, ayniqsa, davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini huquqiy taʼminlash, ularning yuridik xizmatlarini muvofiqlashtirish, huquqiy axborotni tarqatish, shuningdek, davlat xizmatlari koʻrsatish sifatini yaxshilash masalalari boʻyicha adliya organlari va muassasalarining roli va masʼuliyatini oshirish imkonini berdi.

Shu bilan birga, oʻtkazilgan tahlil natijalari shuni koʻrsatmoqdaki, adliya organlari va muassasalari faoliyatida huquqiy islohotlarning yuqori samaradorlik darajasiga erishishga toʻsqinlik qiluvchi qator tizimli muammo va kamchiliklar mavjud. Xususan:

birinchidan, adliya organlarining tuman (shahar) tuzilmalarining mavjud emasligi bevosita joylardagi huquqiy muammolar, fuqarolarning huquq va erkinliklari ularning haqiqiy ehtiyojlari bilan bogʻliq holda taʼminlanish darajasining chuqur oʻrganilishiga, jamiyatdagi aniq huquqiy holatdan kelib chiqib manzilli huquqiy targʻibotni amalga oshirishga toʻsqinlik qilmoqda;

ikkinchidan, huquqni qoʻllash amaliyotini tizimli tahlil qilish va uning izchilligi va bir xilligini taʼminlash boʻyicha taʼsirchan choralarni ishlab chiqish, huquqiy normalarning oʻzboshimchalik bilan va notoʻgʻri talqin qilinishiga yoʻl qoʻymaslik yuzasidan joylarda davlat organlari va boshqa tashkilotlarga huquqiy maslahatlar berish boʻyicha samarali ishlar yoʻlga qoʻyilmagan;

uchinchidan, adliya organlariga faoliyat yoʻnalishiga muvofiq boʻlmagan va bir-birini takrorlovchi, ayniqsa, shartnomaviy-huquqiy ishlarni nazorat qilish sohasidagi vazifalarning yuklatilganligi davlat huquqiy siyosatini amalga oshirish sohasida ularga yuklatilgan birinchi darajadagi vazifalarni bajarish uchun mavjud kuch va vositalardan oqilona foydalanish imkonini bermayapti;

toʻrtinchidan, amalga oshirilayotgan islohotlar, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquq va manfaatlariga daxldor boʻlgan qabul qilinayotgan qonun hujjatlarining mazmun va mohiyatini tushuntirish boʻyicha joylarda adliya organlarining ishi lozim darajada tashkillashtirilmagan, buning natijasida esa aholining huquqiy savodxonligi va huquqiy madaniyati, ayniqsa, qishloq joylarda qoniqarsiz darajada qolmoqda;

beshinchidan, yurisprudensiya sohasida, avvalo, xalqaro va xorijiy tashkilotlarda Oʻzbekiston Respublikasining manfaatlarini munosib ifoda etadigan mutaxassislarning keskin yetishmasligi saqlanib qolmoqda, davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlarida talab yuqori boʻlgan tor doiradagi va sohaviy mutaxassisliklar boʻyicha yuridik kadrlar tayyorlash tizimi mavjud emas;

oltinchidan, adliya organlari va muassasalari xodimlarini ijtimoiy va moddiy ragʻbatlantirishning past darajada ekanligi mazkur sohaga yuqori malakali mutaxassislarni jalb etish, barqaror kadrlar zaxirasini shakllantirish imkonini bermayapti hamda xodimlarning tashabbuskorligi va masʼuliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda;

yettinchidan, adliya organlari va muassasalari faoliyatiga yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, ularni zamonaviy vositalar va uskunalar bilan jihozlash qoniqarsiz holatda qolmoqda.

2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasiga muvofiq hamda davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya organlari va muassasalari faoliyatini tubdan takomillashtirish maqsadida:

1. Adliya organlari va muassasalari faoliyatining ustuvor yoʻnalishlari deb quyidagilar:

birinchi, adliya organlarini “Odilona qonunlarni qabul qilish, jamiyatda qonunga hurmat ruxini qaror toptirish — demokratik huquqiy davlat qurishning garovidir” degan konseptual gʻoyani hayotga tatbiq etishga qaratilgan yagona davlat huquqiy siyosati amalga oshirilishini taʼminlaydigan professional xizmatga aylantirish;

ikkinchi, adliya organlari faoliyatiga, ustuvor ravishda, tanqidiy tahlil va huquqiy muammolarni, avvalo, bevosita joylarda ishlarni samarali tashkil etish yoʻli bilan hal etishga asoslangan, sifat jihatidan yangi mexanizmlarni joriy etish;

uchinchi, davlat organlari va tashkilotlarining tuman (shahar) tuzilmalarining qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini tashkil etish sohasidagi faoliyatiga uslubiy rahbarlik qilish va muvofiqlashtirish, tanqidiy tahlil asosida izchil va bir xil huquqni qoʻllash amaliyotini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish;

toʻrtinchi, huquqiy targʻibot va fuqarolarning huquqiy ongini oshirishning zamonaviy va taʼsirchan uslublarini joriy qilish, ularga qabul qilinayotgan qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar mazmun-mohiyati va ahamiyatini yetkazish, aholining huquqiy savodsizligiga barham berish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish;

beshinchi, davlat boshqaruvi tizimining samaradorligini, maʼmuriy tartib-taomillar va davlat xizmatlarining sifatini kompleks va tanqidiy tahlil qilishda adliya organlarining rolini oshirish, bu sohalarda qonunchilikni yanada takomillashtirish va huquqni qoʻllash amaliyoti boʻyicha takliflar ishlab chiqish;

oltinchi, oʻz faoliyatlari yuzasidan jamoatchilikka tizimli ravishda maʼlumotlar taqdim etish yoʻli bilan adliya organlari mansabdor shaxslarining hisobot berish tartibini joriy etish, ularning aholini tashvishga soluvchi muammolarga yuzaki munosabatda boʻlishi holatlariga chek qoʻyish, shuningdek, ularning faoliyatini baholashning aniq mezonlarini belgilash;

yettinchi, yuridik kadrlarni, ayniqsa, talab qilinayotgan tor doiradagi va sohaviy mutaxassisliklar boʻyicha tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishning sifat jihatidan yangi tizimini tashkil etish, yurisprudensiya sohasidagi mutaxassislarni oʻqitishning innovatsion shakllari va usullarini joriy etish, yuridik kadrlarni yetakchi xorijiy taʼlim muassasalariga tizimli ravishda yuborish;

sakkizinchi, xalqaro va xorijiy tashkilotlarda Oʻzbekiston Respublikasining manfaatlarini huquqiy himoya qilishning samarali tizimini, xalqaro jamoatchilik va xorijiy investorlarni mamlakatda amalga oshirilayotgan huquqiy islohotlar haqida xabardor qilish mexanizmlarini tashkil etish;

toʻqqizinchi, adliya organlari va muassasalari faoliyatining moddiy-texnika taʼminotini yanada yaxshilash, xodimlarni ijtimoiy va moddiy ragʻbatlantirishning yangi mexanizmlarini, shu jumladan ularni xizmat uylari bilan taʼminlashni joriy etish;

oʻninchi, adliya organlari va muassasalarining barcha tuzilmalari faoliyati samaradorligini oshirishga yoʻnaltirilgan zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish hisoblansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tizimining Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetidan moliyalashtiriladigan kasb-hunar kollejlari yuridik xizmatlarining shtat birliklari hisobidan, “respublika — viloyat — tuman (shahar)” uch pogʻonali prinsipi boʻyicha vertikal boshqaruvni joriy etgan holda tumanlar (shaharlar)da adliya boʻlimlari tashkil etilsin.

Belgilansinki, kasb-hunar kollejlarining tugatilayotgan yuridik xizmatlari funksiyalari tegishli tuman (shahar) adliya boʻlimlari tomonidan amalga oshiriladi.

3. Tumanlar (shaharlar) adliya boʻlimlarining asosiy vazifalari etib quyidagilar:

qabul qilinayotgan qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning mazmun-mohiyati va ahamiyatini tumanlar tuzilmalaridagi ijrochilarga yetkazish, “respublika — viloyat — tuman — mahalla” prinsipi boʻyicha huquqiy targʻibot va aholining huquqiy savodsizligiga barham berish borasida, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi va sud organlari bilan birgalikda chora-tadbirlarni amalga oshirish;

tumanlar (shaharlar) hokimlari va xalq deputatlari Kengashlarining normativ-huquqiy tusdagi qarorlarini qonun hujjatlariga, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning maqsad va vazifalariga muvofiqligi nuqtai nazaridan huquqiy ekspertizadan oʻtkazish;

huquqni qoʻllash amaliyotini oʻrganish va tahlil qilish, uning barqarorligi va bir xilligini taʼminlash boʻyicha takliflarni ishlab chiqish;

fuqarolarning kundalik hayotida uchraydigan huquqiy muammolarni tahlil qilish, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha amaliy choralar koʻrish, qonunchilik hujjatlarini takomillashtirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqish;

inson huquqlarini himoya qilish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish, oʻz vakolatlari doirasida jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqish, fuqarolarga bepul birlamchi yuridik yordam koʻrsatish tizimini taʼminlash va muvofiqlashtirib borish;

davlat organlari va tashkilotlarining tuman (shahar) tuzilmalarida huquqiy ishlarning holatini monitoring qilish, shuningdek, ularning yuridik xizmatlari faoliyatini muvofiqlashtirish, nazorat qilish va metodik taʼminlash;

davlat organlari va tashkilotlarining tuman (shahar) boʻlinmalari, mahalliy davlat hokimiyati organlari hamda fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarida yagona huquqni qoʻllash amaliyotini shakllantirishda metodik yordam koʻrsatish;

davlat xizmatlari markazlari va ularning filiallari, FHDY organlari hamda yuridik xizmat koʻrsatish markazlari faoliyati ustidan umumiy rahbarlik va nazoratni amalga oshirish belgilansin.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining Shartnomaviy-huquqiy ishlarni nazorat qilish boshqarmasi va uning hududiy boʻlimlari tugatilsin.

6. Shunday tartib joriy etilsinki, unga koʻra 2018-yildan boshlab:

Qoraqalpogʻiston Respublikasi adliya vaziri, hududiy adliya boshqarmalari boshliqlari norma ijodkorligi faoliyati va huquqni qoʻllash amaliyoti, shuningdek huquqiy targʻibot va maʼrifatning holati toʻgʻrisida har yili tegishlicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga axborot taqdim etadi;

tuman (shahar) adliya boʻlimlari boshliqlari tuman (shahar) darajasidagi davlat organlari va tashkilotlarining norma ijodkorligi faoliyati va huquqni qoʻllash amaliyoti, shuningdek huquqiy targʻibot va maʼrifatning holati toʻgʻrisida har yili tegishlicha xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlariga axborot taqdim etadi.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi xalqaro arbitrajlar va sud ishlari masalalari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasining manfaatlarini himoya qilish sohasida vakolatli davlat boshqaruvi organi etib belgilansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga:

davlat organlari va tashkilotlariga, Oʻzbekiston Respublikasining xorijdagi diplomatik vakolatxonalariga belgilangan tartibda xalqaro arbitrajlar va sud ishlari masalalari boʻyicha bajarilishi majburiy boʻlgan topshiriqlar yuborish;

adliya organlari va muassasalari, davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmatlari xodimlarini budjetdan tashqari mablagʻlar hisobidan huquqiy yordam koʻrsatish sohasida, shu jumladan xalqaro arbitrajlar va sud ishlari boʻyicha oʻqish va malakalarini oshirish uchun rivojlangan davlatlarning yetakchi taʼlim muassasalari va boshqa tashkilotlariga yuborish huquqi berilsin.

9. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi:

bir haftalik muddatda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi faoliyatini yanada takomillashtirish boʻyicha tashkiliy chora-tadbirlarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori loyihasini kiritsin;

bir oylik muddatda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Huquqiy siyosat tadqiqot instituti faoliyatini tashkil etish boʻyicha Vazirlar Mahkamasining qarori loyihasini kiritsin;

ikki oylik muddatda tuman (shahar) hokimliklarining fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasining qarori loyihasini kiritsin;

ikki oylik muddatda qonun hujjatlariga mazkur Farmondan kelib chiqadigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.

10. Mazkur Farmonning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A.N. Aripov, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat maslahatchisi R.R. Inoyatov va Oʻzbekiston Respublikasi adliya vaziri R.K. Davletov zimmasiga yuklansin.