O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir me’yoriy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqish va ishlab chiqish to‘g‘risida”gi va 2013-yil 6-noyabrdagi 300-son “Respublikaning issiqlik va suv bilan ta’minlash tashkilotlarini moliyaviy sog‘lomlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlariga muvofiq buyuraman:

1. Aholi punktlaridagi suv ta’minoti va oqova suvni chiqarish tizimlaridan foydalanishda ishlar xavfsizligi qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.

Mazkur Qoidalar aholi punktlaridagi suv ta’minoti va oqova suvni chiqarish tizimlaridan foydalanish tashkilotlari xodimlari uchun ishlar xavfsizligi qoidalarini belgilaydi.

1. Mazkur Qoidalar aholi punktlaridagi suv ta’minoti va oqova suvni chiqarish tizimlari tashkilotlari (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) faoliyatiga nisbatan tatbiq etiladi.

2. Mazkur Qoidalar talablari ishlab chiqarish binolari va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, texnologik jarayonlarni va sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlash hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim.

3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari talablari bajarilishi shartligini istisno etmaydi.

4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish ishlarini hamda mehnatni muhofaza qilish xizmati faoliyatini tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

5. Tashkilotlarda quyidagi asosiy hujjatlar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim:

mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish ishlarini yaxshilash, sanitariya sog‘lomlashtirish bo‘yicha qoidalarni o‘z ichiga olgan jamoa shartnomasi;

mehnatni muhofaza qilish xizmatining choraklik ish rejalari;

xodimlar va muhandis-texnik xodimlarni o‘qitish, yo‘l-yo‘riq berish va bilimlarini sinovdan o‘tkazish dasturlari;

mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha nazorat yuritish jurnali (uch bosqichli nazorat);

xodimlarga yong‘inga qarshi yo‘l-yo‘riq berish va yong‘in-texnikaviy minimum mashg‘ulotlarni o‘tkazish dasturi;

har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi bo‘yicha yo‘riqnomalar.

6. O‘zbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi, xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq bo‘lgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini ta’minlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha tegishli tayyorgarlikka ega bo‘lgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi. Ellikta va undan ortiq transport vositasi mavjud bo‘lgan tashkilotda yo‘l harakati xavfsizligi xizmati ham tashkil etiladi yoki yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi.

Xodimlarining soni ellik nafardan kam bo‘lgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha mutaxassis lavozimini joriy etish to‘g‘risidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining o‘ziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi.

7. Mehnatni muhofaza qilish xizmati va yo‘l harakati xavfsizligi xizmati tashkilotning mustaqil tarkibiy bo‘linmalari bo‘lib, ular bevosita tashkilot rahbariga bo‘ysunadi.

8. Mehnatni muhofaza qilish xizmatining mutaxassislari lavozim yo‘riqnomasiga binoan ularning majburiyatlari jumlasiga kiritilmagan boshqa ishlarni bajarishga jalb qilinishi mumkin emas.

9. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bog‘liq ravishda sodir bo‘lgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bog‘liq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish to‘g‘risidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

10. Xodimlar o‘z kasblari va ish turlari bo‘yicha belgilangan tartibda o‘qishlari, ularning bilimlarini sinovdan o‘tkazilishi va ularga yo‘l-yo‘riq berilishi kerak.

11. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha bilimlarini sinovdan o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘l-yo‘riqdan o‘tkazish, o‘qitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash to‘g‘risidagi nizom talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

12. Har bir kasb va ish turlari uchun mehnat muhofazasi bo‘yicha yo‘riqnomalar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘riqnomalarni ishlab chiqish to‘g‘risidagi nizom talablariga muvofiq ishlab chiqiladi. Tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yo‘riqnomalar bilan ta’minlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi.

13. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-2014 “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Sanoat korxonalari zararli moddalarining yo‘l qo‘yiladigan chiqarishlarini o‘rnatish qoidalari” bo‘yicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga ta’sir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari to‘g‘risida to‘liq va xolisona ma’lumotga ega bo‘lishlari lozim.

14. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari to‘g‘risidagi ma’lumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim o‘lchov natijalari, shuningdek mehnatning og‘ir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim.

15. Yangi zararli moddalar paydo bo‘lishiga yoki xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari yo‘qolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar o‘zgarganda, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari to‘g‘risidagi ma’lumotlarga tashkilot rahbari tomonidan tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi lozim.

16. Tashkilotlar o‘ta xavfli kasblar va ishlar ro‘yxatiga ega bo‘lishi lozim.

17. Lavozim yo‘riqnomalariga muvofiq, xavfli moddalar bilan bajariladigan ishlarni, balandlikda, ifloslangan havo va suv muhitida, yuqori harorat va namlik sharoitida bajariladigan ishlar, bug‘ va suv isitish qozonlari, yuk ko‘tarish mexanizmlari, bosim ostida ishlaydigan rezervuarlar, elektr qurilmalariga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq ishlarni hamda tegishli tarmoq tarif-malaka ma’lumotnomasiga muvofiq boshqa xavfli ishlarni bajarishni nazarda tutuvchi kasblar o‘ta xavfli kasblar ro‘yxatiga, mazkur vazifalarni bir martalik topshiriq asosida bajarilishini nazarda tutuvchi ishlar o‘ta xavfli ishlar ro‘yxatiga kiritilishi zarur.

18. Barcha xodimlar o‘ta xavfli ishlarni bajarish topshirig‘ini olishdan oldin, mehnat muhofazasi bo‘yicha yo‘l-yo‘riq olishlari va ishlarni xavfsiz bajarish usullarini o‘zlashtirishlari shart.

19. O‘ta xavfli ishlarni bajarish, faqat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hujjat (naryad-ruxsatnoma)ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

20. O‘ta xavfli ishlarni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va xavfsiz bajarishda belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi uchun tashkilot rahbariyati javobgardir.

21. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish omillaridan himoya qilish jamoaviy va yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanish orqali ta’minlanishi lozim.

22. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi:

ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini me’yorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil me’yorda saqlash va boshqalar);

ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorug‘ligini me’yorlashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorug‘likdan himoya qilish moslamalari va boshqalar);

shovqindan, tebranishdan, elektr va statik elektr toklar urishidan hamda uskunalar yuzasining yuqori darajadagi haroratidan himoya qilish vositalari;

mexanik va kimyoviy omillarning ta’siridan himoya qilish vositalari.

23. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda yakka tartibdagi himoya vositalari qo‘llanilishi lozim. Bunday hollarda yakka tartibdagi himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi.

24. Tashkilot xodimlari Uy-joy-kommunal xo‘jaligi xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va yakka tartibda himoyalanishning boshqa vositalarini bepul berishning namunaviy normalariga (ro‘yxat raqami 2275, 2011-yil 6-oktabr) muvofiq yakka tartibdagi himoya vositalari bilan ta’minlanishi lozim.

25. Yakka tartibdagi himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qo‘llash, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati to‘g‘risidagi ma’lumotlarga ega bo‘lishi lozim.

26. Tashkilotda quyidagilar ta’minlanishi shart:

yakka tartibdagi himoya vositalarining nomenklaturasi va zarur miqdori;

himoya vositalarini qo‘llash va to‘g‘ri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi;

himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi;

yakka tartibdagi himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularning degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta qo‘llaniladigan himoya vositalari bundan mustasno).

27. Turli agressiv moddalar bilan ishlayotganda teri kasalliklarini oldini olish uchun profilaktik pasta va mazlardan foydalanish lozim.

28. Tashkilotlarda tanlov o‘tkazilishi lozim bo‘lgan kasblar va mutaxassisliklar ro‘yxati bo‘lishi lozim.

29. Xodimlar va ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli tarmoq tarif-malaka ma’lumotnomasiga muvofiq zarur ma’lumotga va ish tajribasiga ega bo‘lishi kerak.

30. Bosim ostida va boshqa o‘ta xavfli ishlarda ishlovchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan o‘tganligini tasdiqlovchi hujjatga ega bo‘lishi shart.

31. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-iyuldagi 290-son qarori bilan tasdiqlangan O‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan og‘ir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning ro‘yxatiga muvofiq, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar og‘ir, zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarga qabul qilinmasligi lozim.

33. Xodimlarni ishlab chiqarish jarayonida qatnashishga qo‘yish oldidan quyidagilar tekshirilishi zarur:

ish joyining mazkur Qoidalarda belgilangan sanitariya va gigiyenaga, xavfsizlik talablariga, shuningdek shovqin va tebranishga, shamollatish va isitish tizimiga qo‘yiladigan talablarga muvofiqligi;

xodimning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha bilimlarini sinovdan o‘tkazish, unga yo‘l-yo‘riq berish va salomatligini nazorat qilish davriyligiga amal qilinganligi;

texnologik jarayonlarda ishtirok etuvchi asbob-uskunalar va ularning himoya vositalari sozligi;

jamoaviy himoya vositalarining sozligi va xodimlarning yakka tartibdagi himoya vositalariga egaligi.

34. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) talablari asosida amalga oshirilishi kerak.

35. Majburiy tibbiy ko‘riklar tashkilotga tibbiy xizmatlar ko‘rsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, agar ular bo‘lmagan taqdirda tashkilot joylashgan joydagi hududiy davolash-profilaktika muassasalari tomonidan o‘tkaziladi.

36. Ish beruvchi majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tmagan yoxud majburiy tibbiy ko‘rik natijalariga ko‘ra tibbiy komissiyalar tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan bo‘yin tovlagan shaxslarni ishdan chetlashtirishi shart.

37. Tashkilot rahbariyati o‘z xodimlarining majburiy tibbiy ko‘riklardan o‘z vaqtida o‘tishi uchun va majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tmagan shaxslarni ishga qo‘yish natijasida fuqarolarning sog‘lig‘iga yetkazilgan zararli oqibatlar uchun javobgar bo‘ladilar.

38. Xodimlarni sog‘lig‘ining holati tufayli ularga ruxsat etilmagan ishlarga qo‘yish taqiqlanadi.

39. Tashkilot ish hududidagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq bo‘lishi kerak.

40. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari quyidagi talablarga muvofiq saqlanishi lozim:

havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi ish joylaridagi ortiqcha issiqlik, bajarilayotgan ishning og‘irlik darajasiga ko‘ra toifasi va yil mavsumini hisobga olgan holda belgilanishi;

ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarining yorug‘ligi SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sun’iy yoritish. Loyihalashtirish me’yorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq bo‘lishi hamda mehnat sharoitlarini yaratish uchun yetarli yorug‘lik kuchini ta’minlashi;

yoritish asboblari chang to‘planishiga imkoniyat bermaydigan konstruksiyaga ega bo‘lishi, shuningdek singan taqdirda uning parchalari sochilib ketmasligi uchun yopiq bo‘lishi.

41. Noqulay omillar ta’siriga qarshi himoya tadbirlarini amalga oshirishda samarali havo almashinuvi tizimini SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq tashkil qilish lozim.

42. Ishlab chiqarish, sanitariya-maishiy, xom ashyo va tayyor mahsulotni saqlash xonalarini gigiyenik jihatdan toza saqlash va xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qo‘yiladigan talablar tegishli normativ hujjatlarda belgilangan qoidalarga muvofiq bo‘lishi lozim.

43. Tashkilot maydonlari va binolarining joylashuvi SHNQ 2.09.17-21 “Sanoat korxonalarining bosh rejalarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga mos bo‘lishi kerak.

44. Tashkilotda transport vositalari va piyodalarning tashkilot hududida harakatlanish chizmasi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan bo‘lishi hamda tashkilotga kirish va chiqish joylari hamda ish joylarining ko‘rinarli qismiga osib qo‘yilishi zarur.

45. Tashkilot maydonlari ko‘kalamzorlashtirilgan va suv quyish quvurlari tarmoqlari bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. Maydonlardagi o‘tish joylari mustahkam yopqichlar, suv oqib ketadigan inshootlar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

46. Yozgi mavsumda yo‘lkalar va o‘tish joylariga suv sepilgan bo‘lishi kerak.

47. Qishki mavsumda yo‘lkalar va o‘tish joylari qordan tozalanib, qum sepilgan hamda binolarning tomlari qordan, karnizlari esa muzdan tozalab turilishi zarur.

48. Yo‘lovchilar uchun mo‘ljallangan yo‘laklar va tashkilotga kirish joyi tekis, kengligi kamida 1,5 m bo‘lib, yon tomonlari devorcha va to‘siqlarga ega bo‘lishi kerak.

49. Tashkilot hududida har kuni tozalab, dezinfeksiya qilib turiladigan axlat tashlanadigan idishlar bo‘lishi shart.

50. Tashkilotning hududi chegara bo‘ylab to‘silgan bo‘lishi va uning hududiga begonalarning kirishi cheklangan va nazorat ostiga olingan bo‘lishi lozim.

51. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari, yordamchi binolar va xonalar SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda ma’muriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq bo‘lishi lozim.

52. Ishlab chiqarish binolari va inshootlari hamda yordamchi binolar va xonalardagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakatlanish tezligi GOST 12.1.005-88 “Ish hududining havosi. Umumiy sanitariya-gigiyenik talablari”ga muvofiq bo‘lishi kerak.

53. Muntazam ishlashga mo‘ljallangan xonalarning pollariga yog‘och to‘shamalar va panjaralar yotqizilgan bo‘lishi, mazkur pol to‘shamalari zararli moddalar, ishlab chiqarishdagi kirlar va changlardan yengil tozalangan bo‘lishi zarur.

54. Binoning transport vositalari kirish joylarida darvozalar va signal asbob-uskunalari o‘rnatilgan bo‘lishi lozim.

55. Darvoza tavaqalari darvozaning yopiq va ochiq holatida maxsus moslamalar bilan mustahkam tutib turilgan bo‘lishi kerak.

56. Transport vositalarining binoga kirishi uchun darvoza eni foydalanilayotgan transport vositalari enidan ortiq bo‘lishi, darvozalarning balandligi transport vositalarining balandligidan kamida 0,2 m ortiq bo‘lishi zarur.

57. Tashkilotlarda binolar va inshootlardan foydalanish holatini muntazam kuzatish tashkil etilgan bo‘lishi kerak.

58. Barcha ishlab chiqarish binolari va inshootlari bir yilda kamida ikki marta (bahorgi va kuzgi mavsumda) tashkilot rahbari tayinlagan komissiya tomonidan texnik ko‘rikdan o‘tkazilishi lozim. Texnik ko‘rik xulosalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha tadbirlar va ularni amalga oshirish muddatlari ko‘rsatilgan dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi zarur.

59. Xodimlar uchun xavf tug‘diruvchi halokat tusidagi buzilishlar tezda bartaraf etilishi kerak. Bunda xavfli hududlardagi ish jarayoni halokat bartaraf etilgunga qadar to‘xtatib turilishi va u yerdagi xodimlar xavfsiz joyga ko‘chirilishi kerak.

60. Tashkilotning ishlab chiqarish xonalari va omborxonalari yong‘indan xabar beruvchi va yong‘inlarni bartaraf etuvchi avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.

61. Kirish va chiqish yo‘llari turli jismlar va asbob-uskunalar bilan to‘sib qo‘yilmasligi kerak. Evakuatsiya chiqish yo‘llarining barcha eshiklari binodan chiqish yo‘nalishi bo‘yicha ochilishi zarur.

62. Ish joylarida, xonalarda va tashkilot hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yo‘l qo‘yilgan darajasining sanitariya me’yorlari”, SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya me’yorlari”, GOST 12.1.003-2014 “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari” va GOST 12.1.012-2004 “Tebranma. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq bo‘lishi kerak.

63. Ish joylarida shovqin va tebranish darajasi muntazam nazorat qilib turilishi kerak. Agarda u belgilangan me’yorlardan yuqori bo‘lsa, uni pasaytirish uchun quyidagi tadbirlar qo‘llanishi lozim:

detallarning zarbali harakatlarini zarbasiz harakatlarga, ilgarilama-qaytma harakatlarni aylanma harakatlarga o‘zgartirish;

shovqin chiqaruvchi agregat yoki uning ayrim qismlariga shovqinni to‘suvchi qobiqlar o‘rnatish;

agregatdan chiqayotgan aerodinamik shovqinlarga qarshi samarali tovush so‘ndirgichlar qo‘llash;

shovqinli uskunalarni (parraklar, kompressor) to‘silgan xonalarda yoki ishlab chiqarish xonalaridan tashqariga joylashtirish;

tebranish manbalarini (elektr dvigatellar, parraklar va boshqalar) poldan va binoning boshqa konstruksiyalaridan izolyatsiyalangan mustaqil poydevorlarda yoki maxsus hisoblab chiqilgan amortizatorlarga o‘rnatish.

64. Shovqinni texnik vositalar bilan bartaraf etish imkoni bo‘lmasa, eshitish a’zolarini yakka tartibdagi himoya vositalari va shovqinga qarshi kaskalardan foydalangan holda himoyalash kerak.

65. Shamollatish va isitish tizimi SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq bo‘lishi lozim.

66. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish yerdan kamida 2 m balandlikda bajarilishi kerak.

67. O‘tish joylarida joylashgan isitish jihozlari o‘tish yo‘laklarining kengligiga qo‘yilgan talablarni buzmasligi zarur.

68. Ish joylaridagi havo harorati yengil jismoniy ishda 21^o S, o‘rtacha og‘ir ishda 17^o S va og‘ir ishda 16^o S dan past bo‘lmasligi kerak.

69. Xodimlarning isinishi uchun mo‘ljallangan xonalardagi havo harorati 22^o S dan kam bo‘lmasligi kerak.

70. Xodimlarning isinishi uchun mo‘ljallangan xonalargacha bo‘lgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 m dan va bino tashqarisidagi ish joylaridan 150 m dan ko‘p bo‘lmasligi kerak.

71. Suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv ta’minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish” shaharsozlik normalari va qoidalari talabiga mos kelishi zarur.

72. Ichimlik suvi O‘zDSt 950-2011 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” talablariga muvofiq bo‘lishi, uning harorati 8^o S dan 20^o S gacha bo‘lishi kerak. Suv quvurlari yo‘q bo‘lganda maxsus idishlarda qaynatilgan suv bo‘lishi lozim.

73. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar o‘rnatilishi yoki maxsus idishlarda qaynatilgan suv bo‘lishi lozim.

74. Tashkilot hududi va ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sun’iy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sun’iy yoritish. Loyihalashtirish me’yorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq bo‘lishi lozim.

75. Yoritish vositalari toza va soz holatda bo‘lishi zarur. Yorug‘lik tushuvchi oynalar har yili kamida ikki marta tozalanishi lozim.

76. Yorug‘lik tushuvchi oyna va eshiklar turli buyumlar bilan to‘sib qo‘yilmasligi kerak.

77. Sun’iy yoritish umumiy va birlashgan tizim orqali amalga oshirilishi zarur. Birgina mahalliy yoritishni qo‘llash taqiqlanadi.

78. Ish joylari va xonalarda portlash xavfi bo‘lgan gaz va chang konsentratsiyasi yig‘ilib qolish ehtimoli mavjud bo‘lsa, elektr yoritish tizimi xonadan tashqarida o‘rnatilishi kerak.

79. Xavflilik darajasi yuqori bo‘lgan xonalarda kuchlanishi 36 V dan yuqori bo‘lmagan ko‘chma elektr yoritqichlar ishlatilishi kerak. Uskunalar va inshootlar (bunkerlar, quduqlar, bug‘lantirish kameralari, tunnellar va boshqalar)ning ichki sirtini yoritish uchun ishlatiladigan ko‘chma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak.

80. Ko‘chirib yuriluvchi yoritqichlar shishali himoya qopqoqlari va metall to‘r bilan jihozlangan bo‘lishi lozim. Ushbu yoritqichlar va boshqa ko‘chirib yuriluvchi apparatlar uchun mis tolali egiluvchan elektr o‘tkazgichlar qo‘llanilishi zarur.

81. Avariya yoritqichlari boshqa yoritqichlardan turi, o‘lchami va maxsus tushirilgan belgilari bilan ajratilib turishi va vaqti-vaqti bilan changdan tozalanib turilishi lozim.

82. Avariya yoritish tarmoqlariga elektr energiya iste’molchilarining ulanishi taqiqlanadi. Avariya yoritilishlarining sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi zarur.

83. Tashkilotlarning maishiy bino va xonalari SHNQ 2.09.02-23 “Korxonalarning ishlab chiqarish hamda ma’muriy-maishiy bino va inshootlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq bo‘lishi lozim.

84. Kiyim almashtirish xonalari, dushxonalarning o‘lchamlari, dush setkalari, oyoq vannalari, bet-qo‘l yuvgichlar, ichimlik suvi ta’minoti qurilmalari, hojatxonalar va boshqa maishiy xona va jihozlarning soni smenadagi eng ko‘p xodimlar soni hisobga olingan holda belgilanishi zarur.

85. Dushxonalar va hojatxonalardagi tarnovlar, kanallar, traplar, pissuarlar va unitazlar muntazam ravishda tozalanishi, yuvilishi va dezinfeksiya qilinishi lozim.

86. Barcha maishiy imoratlar ozoda saqlanishi, muntazam dezinfeksiya qilinishi va sutkaning qorong‘i paytida yoritilgan bo‘lishi kerak.

87. Tashkilot faoliyati atrof tabiiy muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishiga va zararli omillarning tegishli normalardan ortiq darajada tarqalishiga olib kelmasligi lozim.

88. Tashkilotlarda ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda atrof tabiiy muhitni oqova suvlar, shamollatish tizimi chiqindilari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar ta’minlanishi lozim.

89. Tashkilotlarda chiqindilarni yig‘ish uchun atrofi o‘ralgan maxsus joy ajratilishi va chiqindilar uchun maxsus idishlar bilan ta’minlanishi kerak. Ushbu idishlar chiqindilar bo‘shatilganda xlorli ohak eritmasi bilan dezinfeksiya qilinishi va yuvilishi kerak.

90. Xodimlarning ish vaqti, shu jumladan qisqartirilgan ish vaqti, dam olish va tanaffuslar vaqti tashkilot tomonidan mehnat to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilanadi.

91. Texnologik jarayonlar GOST 12.3.002-2014 “Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Ishlab chiqarish jarayonlari. Xavfsizlik bo‘yicha umumiy talablar”ga muvofiq tashkil etilishi kerak.

92. Ishlab chiqarish xonalaridagi texnologik jarayonlarning xavfsizligi quyidagi talablarni amalga oshirish orqali ta’minlanishi lozim:

ishlab chiqarish uskunalariga xizmat ko‘rsatish tartibidagi ish turlari va usullarini qo‘llash;

xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining tarqalishini cheklovchi vositalarni qo‘llash;

texnologik jarayonlar natijasida atrof muhitning (havo, tuproq, suv havzalari) ifloslanishi va zararli omillarning tegishli me’yorlaridan ortiq darajada tarqalishining oldini olish.

93. Texnologik jarayonlarni amalga oshiruvchi uskunalar ketma-ketligi blokirovka (avtomatik to‘xtatib qo‘yish) tizimi bilan ta’minlangan bo‘lishi zarur.

94. Uskuna avtomatlashtirilgan tarmoqlarda ular ishga tushirilganligini bildiruvchi ovozli va yorug‘lik signallari bo‘lishi kerak. Signal elementlari (elektr qo‘ng‘iroq, o‘chib-yonuvchi lampa) mexanik buzilishlardan himoyalangan va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar eshitadigan darajada bo‘lishi lozim.

95. Avtomatlashtirilgan liniyalar ogohlantiruvchi yorug‘lik signali berish moslamasiga ega bo‘lishi kerak.

Avtomatlashtirilgan liniya to‘xtatilgandan so‘ng, uni ovozli va yorug‘lik signali bermasdan ishga tushirish taqiqlanadi.

96. Texnologik jarayonlarni amalga oshiruvchi uskunalar ular ishga yaroqli, nazorat-o‘lchash asboblari va blokirovka (avtomatik to‘xtatib qo‘yish) tizimi soz holatda bo‘lganida ishga tushirilishi zarur.

97. Barcha tarmoqlarda texnologik jarayonlar xavfsiz bajarilishi lozim.

98. Tashkilotlarda texnologik jarayonlarni amalga oshiruvchi barcha uskunalarning texnik hujjatlari (pasporti, chizmasi va ishlatishga doir qo‘llanmasi) bo‘lishi kerak.

99. Texnologik uskunalarga tashkilot rahbari tomonidan mazkur ishni bajarish topshirilgan xodim tomonidan xizmat ko‘rsatilishi lozim. Begona shaxslarning ishlab chiqarish joylarida bo‘lishlariga yo‘l qo‘yilmasligi kerak.

100. Ishlab chiqarish joylaridagi yo‘laklarga xom ashyo, tayyor mahsulot va chiqindilarni joylashtirish (qoldirish) taqiqlanadi.

101. Barcha ishlab chiqarish joylarida mexanizmlarni tozalash va ish joylarini tartibga keltirish uchun zarur jihozlar bo‘lishi lozim. Uskuna ishlab turganda uni artish, sozlash, ta’mirlash va chiqindilarni olib tashlash taqiqlanadi.

102. Ishlab turgan uskunalar joylashgan joylar zarur to‘siqlar, himoya va saqlovchi moslamalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Ish joylari va ishlab chiqarish binolariga begona shaxslarning kirishiga yo‘l qo‘yilmasligi lozim.

103. Ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda yong‘in va portlash xavfsizligi GOST 12.1.004-91 “Yong‘in xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga muvofiq ta’minlanishi lozim.

104. Belgilangan tartibda sinovdan o‘tkazilmagan yong‘in va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega bo‘lgan moddalar va materiallarni ishlab chiqarishda qo‘llash taqiqlanadi.

105. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik darajalari loyiha tashkiloti tomonidan SHNQ 2.01.19-22 “Portlab-yonish va yong‘in xavfi bo‘lgan xonalar, binolar va tashqi qurilmalar toifalarini aniqlash” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak.

106. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yong‘inlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir bo‘lishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar ta’minlanishi lozim.

107. Shamollatish tizimi yong‘indan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan bo‘lishi kerak.

108. Yong‘in suv manbai yo‘laklari hamda yong‘inni o‘chirish vositalariga boradigan yo‘laklar doimo bo‘sh bo‘lishi kerak.

109. Yong‘in va portlash xavfi mavjud bo‘lgan uskunalar va ish joylarida ochiq olovdan foydalanishni taqiqlovchi hamda alangalanuvchi va portlovchi moddalar bilan ishlashda ehtiyotkorlikka rioya qilish zarurligi to‘g‘risida ogohlantiruvchi belgilar bo‘lishi zarur.

110. Xodimlar bilan yong‘in xavfsizligi bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tkazilishi va ularga yong‘inning oldini olish bo‘yicha yo‘l-yo‘riqlar berilishi kerak.

111. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini o‘rnatishda va ulardan foydalanishda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan Iste’molchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Iste’molchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga rioya qilinishi kerak.

112. Elektr energiyasidan foydalanadigan tashkilotlarda tashkilot rahbarining buyrug‘i bilan muhandis-texnik xodimlardan elektr xavfsizligi uchun mas’ul xodim tayinlangan bo‘lishi va bu xodim elektr xavfsizligi bo‘yicha tegishli malaka guruhiga ega bo‘lishi zarur.

113. Elektr xavfsizligi uchun mas’ul xodim kuchlanishi 1000 V va undan yuqori bo‘lgan elektr uskunalarga xizmat ko‘rsatishi uchun elektr xavfsizligi bo‘yicha V malaka guruhiga, kuchlanishi 1000 V gacha bo‘lgan elektr uskunalarga xizmat ko‘rsatish uchun esa IV malaka guruhiga ega bo‘lishi talab etiladi. Mas’ul xodim davriy ravishda va o‘rnatilgan tartibda tashkilotda tuzilgan elektr xavfsizligi bo‘yicha komissiyada sinovdan o‘tishi lozim.

114. Elektr xavfsizligi uchun mas’ul xodim:

elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini;

elektr qurilma va tarmoqlarda rejali ta’mirlash ishlari hamda profilaktik sinovlarning belgilangan muddatlarda o‘tkazilishini;

elektr energiya sarfining hisobi olib borilishini;

himoya vositalari va yong‘inga qarshi jihozlar mavjudligi hamda ularning o‘z vaqtida sinovdan o‘tkazib turilishini ta’minlashi kerak.

115. Elektr toki o‘tkazuvchi qismlar, taqsimlovchi qurilmalar, apparatlar va o‘lchash asboblari, shuningdek turli saqlovchi qurilmalar, rubilniklar va boshqa ishga tushiruvchi apparatlar va moslamalar faqat yonmaydigan asoslarda montaj qilinishi lozim.

116. Yuqori namlik va issiqlik ajralib chiquvchi xonalarda elektr yoritqichlar namlikdan, elektr dvigatellari esa, suyuqlik sachrashidan himoyalangan bo‘lishi kerak.

117. Taqsimlovchi qurilmalar izolyatsiyasining qarshiligi va chidamliligi tekshirib turilishi zarur.

118. Ishlab chiqarish binolari va maishiy xonalarda qo‘llaniluvchi lyuminessent yoritqichlar yopiq holda, namlik va chang o‘tkazmaydigan maxsus armaturada bajarilishi lozim.

119. Kabellar va elektr simlarning izolyatsiyasi, tashqi birikmalar, elektr tokidan himoyalovchi yerga ulangan simlar, elektr dvigatellarning ishlash rejimi ko‘rikdan o‘tkazilishi va o‘lchash asboblari orqali tekshirib turilishi kerak.

120. Elektr apparatlari va agregatlarining nollash va yerga ulash simlari butunligi kamida 6 oyda bir marta tekshirilishi, tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi zarur.

121. Quyidagi elektr qurilmalari nollanishi yoki yerga ulanishi lozim:

kuchlanishi 380 V undan yuqori bo‘lgan o‘zgaruvchan elektr tok hamda 440 V va undan yuqori bo‘lgan o‘zgarmas elektr tokda ishlovchi barcha elektr qurilmalari;

nominal kuchlanishi 42 V dan yuqori, lekin 380 V dan past bo‘lgan o‘zgaruvchan elektr tok va 110 V dan yuqori, lekin 440 V dan past o‘zgarmas elektr tokda ishlovchi yuqori xavfli tashqi qurilmalar.

122. Nominal kuchlanishi 42 V gacha bo‘lgan o‘zgaruvchan elektr tokda va 110 V gacha bo‘lgan o‘zgarmas elektr tokda ishlaydigan elektr qurilmalarini nollash yoki yerga ulash talab etilmaydi, metall konstruksiyaga o‘rnatilgan nazorat kabellari, kuch kabellarining metall qobiqlari hamda portlash xavfi bo‘lgan xonalardagi elektr qurilmalar, payvandlash transformatorining ikkilamchi cho‘lg‘amalari bundan mustasno.

123. Bitta elektr shtepseliga bir nechta iste’molchilarni ulash taqiqlanadi.

124. Changlarning statik elektr razryadlaridan alangalanib ketmasligi uchun uskunalarning g‘iloflari, asosiy vallari va havo quvurlari yerga ulangan bo‘lishi lozim.

125. Havo quvurlarining filtrlari mayda katakli metall to‘r bilan o‘ralgan va to‘r yerga ulangan bo‘lishi lozim.

126. Tashkilotning bino va inshootlari yashin qaytargichlar o‘rnatilgan holda to‘g‘ridan-to‘g‘ri yashin urishidan himoyalangan bo‘lishi zarur.

127. Yashin qaytargichlar har yili bahorgi mavsumda tekshirib turilishi, aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi lozim.

128. Xlorni ishlatadigan har bir obyekt bo‘yicha xlorning kelib tushishini hisobga olish, xlorni tekshirish, avariyali vaziyatlarni lokallashtirish bo‘yicha mashq mashg‘ulotlarini o‘tkazish daftarlari yuritilishi zarur.

129. Suv ta’minoti va suvni chiqarish tizimlarining har bir ishlab chiqarish tashkilotlarida xlordan foydalanishga mas’ul xodim buyruq asosida tayinlanishi zarur.

130. Suyuq xlordan foydalanuvchi uni saqlovchi har bir tashkilotda rejali-ogohlantiruv ta’mirlash ishlari jadvali, xlordan foydalanish uskunalarining texnik kuzatuvlari va sinov ishlari qat’iy va o‘z vaqtida bajarilishi kerak.

Texnika xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomalarda xlorning chiqib ketishi bilan bog‘liq ehtimoliy avariya holatlarini bartaraf etish, bunday hollarda xodimlarning harakatlari to‘g‘risida aniq ko‘rsatmalar bo‘lishi lozim.

131. Xlor omboriga, shuningdek xlorlagich xonaga kirish oldidan navbatchi xodim shamollatish tizimi ishlashining sozligi va xonalarda gaz yo‘qligiga ishonch hosil qilishi lozim.

132. Ombordan bochka va ballonlar, xlordozator xonalariga maxsus zambillarda yoki tegishli idish uchun qirqimi bor bo‘lgan taglikli aravalarda tashiladi. Ballonlarni xlordozator xonalariga qo‘lda tashish, shuningdek bochka va ballonlarni dumalatishga ruxsat etilmaydi.

133. Xlorli ballonlar va bochkalardan dozalash tizimiga o‘tkazishdan oldin jihozning tayyorligini, shu jumladan bug‘latgichlarni (tegishli haroratdagi suvning sizib o‘tish imkoniyati borligini) tekshirish, suyuq va gazsimon xlorni qabul qilish uchun xlordozator xonasidagi xodimlarning hammasi xlor uzatilayotganidan ogohlantirilganligiga ishonch hosil qilish kerak.

134. Xlorni bug‘latgichga uzatadigan liniyadagi xlor jo‘mragini asta-sekinlik bilan xlor tarmog‘idagi ortiqcha bosimni 4 atmosfera sig‘imidan oshirmasdan ochish kerak.

135. Xlor ishlatib bo‘linganidan keyin uning ballonlar va bochkalarda qolganligi og‘irlikni tortish orqali aniqlanadi. Ishlatilgan ballonlarda xlorning qoldiq bosimi 0.5 atmosferadan kam bo‘lmasligi kerak.

136. Xlorli ballonlar va bochkalarni almashtirish, qopqoqlarni, kranlar maxoviklarini ochish, ishlatilgan ballonlar va bochkalardan trubkalarni olish, xlorli yangi idishlarni o‘rnatishda va gaz sizib chiqishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlardagi ishlarni gazniqobda amalga oshirish lozim.

137. Xlordan foydalanishda avariya holati yoki xlorning sizib chiqishi aniqlangan taqdirda, tovushli signaldan foydalangan holda bu haqda atrofdagi barchani xabardor qilish kerak.

138. Suv ta’minoti tizimlarining tozalash inshootlarida qo‘llanadigan kuchli ta’sir qiluvchi zaharli moddalarga quyidagilar kiradi:

bosim ostida saqlanadigan — suyuq uchuvchan ammiak va xlor;

bug‘lanadigan kislotalar — sulfat, xlorid kislotalari.

139. Oqova suvni chiqarish tizimlarining tozalash inshootlarida faqat xlor qo‘llanadi.

140. Suyuq xlor va ammiak ularni yetkazib beruvchi zavodlardan po‘lat ballonlar, bochkalar, konteynerlar va temir yo‘l sisternalarida, kislotalar esa temir yo‘l yoki transport vositalari sisternalarida keltirilishi lozim.

141. Xlor, ammiak va kislota zaxiralari maxsus jihozlangan omborlarda saqlanishi zarur.

142. Kuchli ta’sir qiluvchi zaharli moddalarni saqlash uchun sarflash omborlarini suv yetkazish tarmoqlari maydonchasiga joylashtirish SHNQ 2.04.02-19 “Suv ta’minoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” va amaldagi sanitariya qoidalarini loyihalashtirish me’yorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga rioya etgan holda amalga oshirilishi kerak.

Bunda xavfli zona doirasi ballonlarda suyuq xlor saqlash omborlari uchun 150 m, konteynerlarda saqlanadigan omborlar uchun 500 m qilib belgilanishi kerak.

143. Loyihalashtirilayotgan suyuq xlor omborlari boshqa binolar va inshootlarga nisbatan pastroq joylarda hamda yaqin aholi punktlari joylashgan joyga nisbatan shamollar ko‘p bo‘lgan yo‘nalishlarning asosan shamoldan pana tomonida joylashtirilishi kerak.

144. Suyuq xlor saqlanadigan ombor hududiga begona kishilarning kirishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun balandligi kamida 2 m bo‘lgan bir tekis, avariya holatda gaz to‘lqinlari o‘tmaydigan hamma tomoni berk to‘siq o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. To‘siqni ombor binolari va inshootlaridan kamida 10 m uzoqlikda o‘rnatish kerak.

To‘siq temir-beton, tikanli sim yoki temirdan ishlanib, ustidan balandligi 0,5 m dan kam bo‘lmagan temir asoslar 4 qatorli tikanli sim bilan o‘ralishi lozim. To‘siqqa qulflanadigan darvoza va eshiklar o‘rnatilishi kerak.

145. Suyuq xlor omboriga yong‘in o‘chirish transport vositalari va gazdan qutqarish xizmati transport vositalarining kirishi qulay bo‘lishi kerak.

146. Suyuq xlorli idishlar va quvurlardan foydalanilganda ularga namlik va harorat, bosimni oshirishga yoki xlor bilan birikib portlash xavfini yuzaga keltiradigan moddalarning aralashishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.

147. Xlor quyish-to‘kish, bug‘lanish, undan foydalanish va uni saqlash maydonlari xlorni joyidan so‘rib olish va yutish uchun ko‘chma qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

148. Suv olish inshootlarini cho‘kmalardan tozalash, muzni yorish, oqim liniyalarini yuvish, suvni to‘plash hovuzlarida joylashgan setkalarni tozalashda ishlar xavfsizligi ta’minlanishi kerak.

149. Sohil bo‘yi quduqlaridagi so‘rib oladigan va oqim liniyalarida o‘rnatilgan qurilmalar (zulfinlar, shiberlar, ko‘taruv mexanizmlari, qabul qopqoqlari va boshqalar) ularni ta’mirlash uchun qulay joylashgan bo‘lishi kerak. Zulfinlar maxoviklari sirtga bostirmadan 0,7 m dan kam bo‘lmagan balandlikka chiqqan bo‘lishi kerak.

150. Sohil bo‘yi qudug‘ining har bir seksiyasida ta’mirlash va tuzatish ishlarini olib borish uchun qulay shart-sharoit yaratilgan bo‘lishi kerak. Suv qabul qilish joyining suvni so‘rib oladigan kamerasida quvurlardan devorgacha bo‘lgan masofa odam o‘tishi uchun qulay bo‘lishi hamda oraliq masofasi 0,9 m dan kam bo‘lmasligi lozim.

Quduqqa tushish uchun pastdan va yuqoridan puxta mahkamlangan metall zinalar o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.

151. Suv so‘rish liniyalarida kirish panjaralarini ko‘zdan kechirish, ta’mirlash va tozalash ishlari faqatgina nasos stansiyalari to‘xtatilgan holda amalga oshirilishi lozim.

152. Qayiqlardagi qo‘l xaskashlari bilan kirish panjaralarini tozalash faqatgina suv oqimi kuchsiz bo‘lganda (0,6 m/sek), kanal chuqurligi sayoz bo‘lganda (2 m gacha) hamda kam ifloslanishda ruxsat etiladi.

Panjaralarga xizmat ko‘rsatayotgan xodim suvda suzishni bilishi lozim. Tez oqimga ega bo‘lgan chuqur daryolarda panjaralarni faqat g‘avvoslar, g‘avvoslik ishlarini amalga oshirayotganda texnika xavfsizligi talablariga rioya qilgan holda tozalashlari lozim.

153. Suvni qabul qilish joyining kallagi panjaralarini bug‘ yoki issiq suv bilan qizdirishda suv yoki bug‘ yetkazib beruvchi shlangning zarur bosimga chidamliligi tekshirilib ko‘riladi hamda xodimlarning kuyib qolishining oldini olish maqsadida shlanglar birlashtirilgan joylar mahkam qotiriladi. Ushbu ishlarni bajarayotganda xodimlar qo‘lqoplar va muhofaza maskalari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

154. Panjaralarni isitish ishlari suv olish inshootlaridan foydalanish uchun mas’ul bo‘lgan xodimning bevosita kuzatuvi va rahbarligida amalga oshirilishi lozim.

155. Suv toshqinlari vaqtida to‘g‘onlarda kecha-kunduz navbatchilikni o‘rnatish kerak. Navbatchilar qutqaruv qayrilma qoziqlari, xodalar va boshqa moslamalar bilan ta’minlanishi kerak.

156. Suv qabul qiladigan quduqlar cho‘kmadan tozalanganda va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning quduqqa tushishida quduqlar hamda suv ta’minoti va oqova suvni chiqarib yuborish tizimlari kollektorlarida texnika xavfsizligi talablariga rioya etilishi kerak.

Xodimlarning suv qabul qilish hovuzlariga tushishi bilan bog‘liq ishlar faqatgina suv nasos stansiyalari ishdan to‘xtatilganda va suv olish inshootlaridan foydalanish uchun mas’ul bo‘lgan xodimning kuzatuvida amalga oshirilishiga ruxsat etilishi lozim.

157. Suv quduqlari ustidagi pavilyonlar nasos stansiyalari qurilmalari uchun belgilangan texnika xavfsizligi talablariga javob berishi kerak.

158. Yer osti pavilyoniga ega nasos stansiyalarida montaj ishlarini yer ustida bajarishi lozim. Xodimlar nasoslarni ko‘tarish va tushirishda xavfsizlikni ta’minlaydigan tartibda joylashtirishlari kerak.

159. Quduqlarning suv ko‘tarish jihozlarini ta’mirlash bo‘yicha ishlarni amalga oshirayotgan xodimlar maxsus kiyimda, qo‘lqop va kaskalarda bo‘lishi zarur.

160. Chuqur kameralarga tushish texnika xavfsizligi talablariga muvofiq bajarilishi, kameraning gazlanganligi tekshirilishi hamda uni shamollatish ta’minlanishi kerak. Ish qutqaruv belbog‘lari taqilganda va quduqni yoritish lampasi yonib turganda ishlarni amalga oshirish lozim. Kameralarga tushish bilan bog‘liq ishlarda brigada tarkibi kamida to‘rt kishidan iborat bo‘lishi kerak.

161. Suv ta’minoti va suvni chiqarib yuborish tizimlarida alohida inshootlar va umuman tizim ustidan markazlashtirilgan nazorat hamda masofali (dispetcherlik) boshqaruv tashkil qilinishi kerak. Suv ta’minoti va suvni chiqarib yuborishning asosiy inshootlari nazorat-o‘lchov asboblari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

162. Nasos stansiyalari va tozalash inshootlarining boshqaruvida avtomatik va telemexanik boshqarilish bilan birga avtomatika va telemexanika uskunalarining ishdan chiqishi holatida ularning uzluksiz foydalanilishini ta’minlaydigan qo‘l bilan boshqarilishi ham nazarda tutilishi kerak.

163. Avtomatika va masofali (dispetcherlik) boshqaruvi tizimlari jadvalda belgilangan muddatlarda va zaruratga qarab, biroq bir yilda kamida bir marta tekshirilishi lozim.

164. Avtomatika apparaturasi va masofali (dispetcherlik) boshqaruvi, klemmali yig‘malar, predoxranitellar va ikkilamchi kommunikatsiyaning boshqa apparaturasidan foydalanishda texnika xavfsizligi talablariga rioya qilinishi kerak.

165. Nasos stansiyalarining tuzilishi va jihozlanishi, isitilishi, yoritilishi havo almashishi va xonalarning yong‘inga qarshi uskunalari SHNQ 2.04.02-19 “Suv ta’minoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga javob berishi lozim.

166. Boshqa suv inshootlari bilan blokirovka qilingan suv nasos stansiyalari, yonmaydigan konstruksiyalar bilan ajratilishi shart va to‘g‘ri tashqariga chiqish yo‘liga ega bo‘lishi kerak.

167. Yer sathidan pastda joylashgan nasos stansiyalari sizot suvlardan ishonchli ajratilgan va yer usti suvlari bosimidan himoyalangan bo‘lishi shart.

168. Nasos stansiyalarining mashina zallarida uskunani ta’mirlash uchun montaj maydonchasi va yuk ko‘taruvchi mexanizmlar bo‘lishi kerak.

169. Mashina zalining polidan shiftigacha bo‘lgan balandligi ko‘tarma uskunalari bo‘lmaganda 3 m dan kam bo‘lmasligi kerak. Mashina zalidagi uskunalar montaj maydonchasi balkoni yoki xizmat ko‘rsatish maydonidan o‘tish yo‘lagi devorigacha 2,4 m dan kam bo‘lmasligi kerak.

170. Nasos stansiyasining poli suv ketishi uchun nishab qilib qurilgan bo‘lishi kerak.

171. Pavilyonlarda asosiy elektr yoritqichlardan tashqari ko‘chma akkumulyator fonarlari yordamida favquloddagi holatlarda yoritish nazarda tutilishi kerak.

172. Nasos stansiyasi agregatlari, taqsimlash shitlari, quvurlar, armaturalar, yordamchi uskunalar va boshqa mexanizmlar shunday joylashishi kerakki, ular oldiga bemalol o‘tish mumkin bo‘lishi kerak.

173. Nasos stansiyasi agregatlari va boshqa mexanizmlarni sozlash, rostlash, moylash, profilaktik kuzatish va ta’mirlash faqatgina elektr asboblar o‘chiqligida va ular rejali-ogohlantiruv ta’mirlash jadvaliga muvofiq to‘liq to‘xtatilganda amalga oshirilishi lozim.

174. Nasos stansiyalari navbatchi xodimlariga alohida xonalar ajratilib, aloqa vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishlari kerak.

175. Nasos stansiyasi agregatlari yoki boshqa jihozlarni dispetcher yoki smena bo‘yicha boshliqning ruxsatisiz o‘chirish, yoqish yoxud zaxiradan chiqarish taqiqlanadi. Xodimlar xavfsizligiga yoki jihozning butligiga tahdid soladigan hollar bundan mustasno.

Murakkab o‘chirib yoqishlar yoki xavfli ishlar bajarilishi zarurati bilan bog‘liq, shuningdek nasos stansiyasi ishi rejimining o‘zgarishi tufayli jihoz yoki zaxiraning ishdan o‘chirilishi uchun bosh muhandis yoki boshqarmaning boshqa mansabdor xodimi tomonidan tasdiqlangan maxsus ish dasturlari tuzilishi kerak.

176. Nasos va kompressor qurilmalari ishlayotgan vaqtda himoya qoplamasi va boshqa himoya moslamalarini yechib qo‘yish, moy o‘tkazgich tizimini kavsharlash lampasi va ochiq olovli moslamalar bilan isitish, yoritish maqsadida mash’aladan foydalanish, agregatlarni ular ishlayotgan vaqtda ta’mirlash va ularning harakatlanayotgan qismlarini qo‘l bilan to‘xtatish qat’iyan taqiqlanadi. Yog‘lash uchun ishlatiladigan moylar, artib tozalanadigan va boshqa yengil o‘t oladigan materiallarni kompressorlar va elektr dvigatellariga yaqin joyda saqlashga ruxsat etilmaydi.

177. Barcha kompressor qurilmalarida plombalangan manometrlar bo‘lishi lozim.

178. Har qanday agregatni ishga tushirishdan oldin navbatchi mashinist ularning barcha qismlari va himoya qurilmalarini ishga shayligiga ishonch hosil qilishi lozim.

Agregatni ishga yaroqsizligi aniqlansa, u holda zudlik bilan bartaraf etish choralarini ko‘rish hamda agregatning nosozligi to‘g‘risidagi ma’lumotni kitobchaga qayd etib, rahbariyatni xabardor qilish lozim.

179. Smenali ish vaqtida mashinist, u bilan smena almashuvchi xodim kelib navbatchilikni qabul qilib olmaguncha, o‘z ishini tugatmasligi zarur.

180. Avariyalarni bartaraf etish navbatchi dispetcherning ruxsati va tezkor ishtirokida amalga oshirilishi lozim.

181. Suv ta’minoti va suvni chiqarib yuborish tizimlari trassasini tashqi tomondan quduqlar qopqog‘ini ochmasdan, signalli nimcha, ilgak va to‘siq belgisiga ega bo‘lgan bir xodim ko‘zdan kechirishi kerak.

182. Tarmoqlar trassasini quduqlar qopqog‘ini ochgan holda ko‘zdan kechirishni quduq sirtini tozalash uchun moslamalar (lom, belkurak), to‘siq belgisi, ilgaklar, signalli nimcha bilan ta’minlangan, kamida 2 xodimdan iborat brigada amalga oshiradi. Ochiq quduq yoki kamera lyuklari oldida tamaki mahsulotlarini iste’mol qilish, quduqni ko‘zdan kechirish maqsadida yoqilgan gugurt yoki mash’ala tashlash qat’iyan man etiladi.

183. Texnik (atroflicha) ko‘zdan kechiruv va xodimning quduqqa tushishi bilan bog‘liq ishlarda brigadada kamida 3 ta xodim bo‘lishi kerak: bir xodim quduqda ishlaydi, ikkinchisi — yer yuzasida, uchinchisi — quduqdagi ishni maxsus kuzatib turadi hamda zarurat tug‘ilganda quduqda ishlayotgan xodimga yordam beradi. Quduqda ishlayotgan xodim yer yuzasiga chiqib olmagunga qadar kuzatuvchini boshqa ishlarga chalg‘itish man etiladi.

Kameralarda ishlash vaqtida brigadada kamida 4 ta xodim bo‘lishi kerak.

184. Quduqqa yoki kameraga tushish oldidan ularda gaz to‘planmaganligiga ishonch hosil qilish lozim, buning uchun uzoqdan yorituvchi maxsus lampadan uni ishlab chiqargan zavod va suv ta’minoti hamda oqova suvni chiqarish tashkilotlari yo‘riqnomalariga muvofiq foydalanish kerak, shuningdek skobalar yoki narvonlarning mustahkamligiga xoda yordamida ishonch hosil qilish lozim.

Tekshiruv natijalari qanday bo‘lishidan qat’i nazar, xodimning quduq yoki kameraga tushib, himoya belbog‘isiz va maxsus lampani yoqmasdan ishlashi man etiladi.

185. Quduq ichidagi gazni chiqarib yuborishda quyidagilarni amalga oshirish zarur:

ishlatilayotgan quduq qopqog‘i va suvni chiqarib yuborish quvuridagi 2 ta tutash (yuqorida va quyida turuvchi) kuzatuv quduqlar qopqog‘ini ochish orqali tabiiy shamollatish yoxud suv ta’minoti tarmoqlaridagi faqatgina foydalanilayotgan quduqning qopqog‘ini ochish;

qo‘l ventilyatori yoki maxsus transport vositalarga o‘rnatilgan havo purkash moslamasi yordamida havoni haydash;

suv quvuri qudug‘ini unda joylashgan o‘t o‘chirish yong‘in gidrantidan keyinchalik chiqarib tashlanadigan suv bilan to‘ldirish.

186. Xodimning ortga tashlanadigan shlangli niqobda turib quduqda tanaffussiz ishlashiga 10 daqiqadan ko‘p vaqtga ruxsat etilmaydi.

187. Suv chiqarib yuborish tizimining o‘tish kanalini texnik ko‘zdan kechirish oldindan tayyorgarlik ko‘rgandan so‘ng bajarilishi kerak.

Buning uchun ish boshlanishidan 6 — 8 soat oldin kanal suyuq oqovadan tozalanishi va kanalning havosini almashtirish maqsadida kuzatuv quduqlarining qopqoqlari ochilishi lozim hamda quduqlarga panjaralar o‘rnatiladi yoki navbatchilik posti tashkil etilishi zarur.

188. Suv chiqarishni o‘tkazish kanalini ko‘zdan kechirish bo‘yicha brigadada kamida 7 kishidan iborat bo‘lishi, shu jumladan foydalanish xizmatining 2 nafar mas’ul xodimi (bosh muhandis, tarmoq xizmati boshlig‘i, navbatchi muhandis) hozir bo‘lishi lozim. Brigada ikki guruhga bo‘linishi, birinchi guruh (kamida 3 ta xodim) katta mutaxassis rahbarligida kanal bo‘ylab yurishi, ikkinchi guruh (kamida 3 ta xodim) boshqa katta mutaxassis rahbarligida yer yuzasida turishi va birinchi guruhning harakatini kuzatishi kerak. Ikkinchi guruh gaz analizatori, gaz indikatori hamda maxsus lampa yordamida quduqlarda gaz borligini tekshirishi va zarurat tug‘ilganda kanalda ishlayotgan guruhga yordam ko‘rsatishi zarur.

189. Quduqlar, kameralar va o‘tish kanallarida ish bajarayotgan brigadada maxsus transport vositalari va quyidagi muhofaza va himoyalanish moslamalari bo‘lishi kerak:

brigadaning har bir a’zosiga yo‘riqnomaga muvofiq tekshirilgan himoya tasmasi va arqonlari mavjud bo‘lgan yakka tartibdagi xavfsizlik kamarlari;

uzunligi quduq chuqurligidan kamida 2 m uzun bo‘lgan arqon;

karabinli arqon;

signalli nimcha, himoya kaskasi;

quduq chuqurligidan 2 m dan uzun bo‘lgan, lekin umumiy uzunligi 12 m dan oshmaydigan shlangli izolyatsiyalaydigan gazniqob (kanallarda ishlayotganda 2 ta gazniqob). Izolyatsiyalaydigan gazniqobni filtrlaydigan gazniqob bilan almashtirish qat’iyan man etiladi;

12 V dan ko‘p bo‘lmagan kuchlanishdagi akkumulyatorli fonar (kanallarda ishlayotganda 2-3 ta fonarlar). Akkumulyatorli fonarni ochiq olovli yorug‘lik manbai bilan almashtirish taqiqlanadi;

qo‘l yoki mexanik ventilyator;

belgilangan namunadagi ko‘chma to‘sish belgilari;

quduqlar qopqog‘ini ochish uchun changaklar va lomlar;

skobalarning mahkamligini tekshirish maqsadidagi xoda yoki yig‘iladigan lineyka.

190. Quduqlar va kameralarning qopqoqlari changak va lom bilan ochilishi lozim.

Qopqoqlarni qo‘l bilan ochish taqiqlanadi. Ochilgan qopqoq quduqdan transport vositasi harakatining yo‘nalishi bo‘yicha joylashtirilishi kerak.

191. Suv chiqarib yuborish tizimini profilaktik tozalash quvur tarmoqlari diametri, o‘tish joylarida harakatning intensivligi va qo‘llaniladigan moslama vositalaridan kelib chiqib, 3 — 5 nafar xodimdan iborat bo‘lgan brigada tomonidan amalga oshirilishi kerak.

192. Tarmoqni sharlar va boshqa moslamalar bilan tozalaganda lebedkalardan foydalanish kerak. Agar lebedkalar bilan ishlayotgan vaqtda ko‘tarilayotgan yukdan chekkada turishning iloji bo‘lmasa, quduq yoki kameralar ichida bo‘lish, po‘lat arqonni lebedka barabaniga qo‘l bilan yo‘naltirish taqiqlanadi. Lebedkalarning tishli g‘ildiraklari maxsus qoplama bilan yopilgan bo‘lishi zarur. Po‘lat arqon yechilganda lebedka barabanida arqonning kamida to‘rt buramasi qolishi kerak. Har kuni ish tugaganidan keyin quduqni darhol qopqoq bilan yopish lozim.

193. Xodimlar ishlayotgan quduqni suv bilan to‘lib qolishini oldini olish uchun yirik tirgagichli to‘rlarda yig‘ilib qolgan iflosliklarni tozalashda yuqoridagi quduqda tiqin (probka) o‘rnatilishi zarur.

194. Mazkur Qoidalar talablariga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar rahbariyati zimmasiga yuklatiladi.

195. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar.

196. Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qo‘mitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, O‘zbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “Sanoatgeokontexnazorat” davlat inspeksiyasi va “O‘zdavenergonazorat” inspeksiyasi bilan kelishilgan.