O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining 57-moddasiga, IKAO standartlari va tavsiyalariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasida xalqaro fuqaro aviatsiyasini meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlash bo‘yicha normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida qaror qiladi:

1. “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik ta’minoti bo‘yicha yo‘riqnoma” (FA MTBY — 2008) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ushbu qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan o‘n kun o‘tgach kuchga kiradi.

3. “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik ta’minoti bo‘yicha yo‘riqnoma” (FA MTBY — 2008) kuchga kirishi bilan O‘zgidromet va Davavianazorat boshliqlarining 2001-yil 19-dekabrdagi 353-OP, 204-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlash rahbariy qo‘llanma” (RMO GA — 2001) o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.

Mazkur Yo‘riqnoma (FA MTBY-2008) O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi to‘g‘risidagi Konvensiyaning 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologiya tashkilotining (VMO) texnik reglamentiga muvofiq, parvozlarning xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan va fuqaro aviatsiyasining meteorologik ta’minotini tashkil etish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Yo‘riqnomada quyidagi atamalar va qisqartmalardan foydalanilgan:

absolyut balandlik — o‘rtacha dengiz sathidan (MSL) biror sathgacha, nuqta yoki nuqta deb qabul qilingan obyektgacha bo‘lgan vertikal masofa;

aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo aloqalarini amalga oshiruvchi yoki bu sohadagi xizmatlarini taqdim etuvchi har qanday aviatransport korxonasi;

aviatsiya aniq joyli elektr aloqa tarmog‘i (AFTN) — aviatsiya aniq joyli xizmatining bir qismi bo‘lgan, o‘xshash yoki birgalikdagi aloqa xususiyatlari bo‘lgan aviatsiya aniq joyli stansiyalari o‘rtasida bildirishlar va/yoki raqamli ma’lumotlarni almashishni ko‘zda tutadigan jahon aviatsiya aniq joyli zanjirlari tizimi;

aviatsiya ishlarining hududi (joyi) — havo fazosining balandligi va/yoki maydoniga ko‘ra chegaralangan qismi, unda aviatsiya ishlarining ushbu turining texnologiyasiga (qo‘llanmasi, yo‘riqnomasiga) muvofiq balandliklari va yo‘nalishi yuzasidan havo kemalarining manevrlari amalga oshiriladi;

aviatsiya meteorologik stansiyasi (fuqaro) — kuzatishlarni amalga oshirish va xalqaro aeronavigatsiyada foydalaniladigan meteorologik ma’lumotlarni tuzish uchun mo‘ljallangan stansiya;

aviatsiya uchun xavfli bo‘lgan ob-havo holatlari — aerodromlarda parvozlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha Yo‘riqnomada ko‘rsatilgan uchishlarni xavfsiz amalga oshirish uchun belgilangan mezonlarga yetgan yoki ulardan ortiq bo‘lgan, parvoz xavfsizligiga xavf solishi va/yoki aviatsiya texnikasiga moddiy zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan o‘ziga xos ob-havo holatlari;

avtomatikaga bog‘liq kuzatish (ADS) — kuzatish usuli, unga ko‘ra havo kemalari avtomatik ravishda ma’lumot uzatish liniyalari orqali bortdagi navigatsiya tizimlaridan hamda joylashuvini aniqlash tizimlaridan olingan ma’lumotlarni, shu jumladan havo kemasining tanib olish indeksi, uning to‘rtta o‘lchov yo‘nalishidagi joylashuvi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni hamda, zarur bo‘lganda, qo‘shimcha ma’lumotlarni taqdim etadi;

aerodrom (gidroaerodrom) — parvozlar xavfsizligini ta’minlovchi yon-atrof hamda chekka zonalar va shu zonalarda joylashgan havo kemalarining uchishi, qo‘nishi, burilishi, to‘xtab turishi va ularga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan zarur bino, inshootlar va anjomlarga ega quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan maydon;

aerodromdagi bosim (QFE) — UQYning ishchi ostonasidagi atmosfera bosimi;

aerodrom meteorologik idorasi — aerodromda joylashgan, xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik ta’minoti uchun mo‘ljallangan idora;

aerodromning balandligi — UQYning dengiz sathiga nisbatan eng baland nuqtasining balandligi. Bir nechta UQY bo‘lganda eng katta qiymati tanlanadi.

aerodromning iqlimiy jadvali — Aerodromdagi bir yoki bir nechta meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalari to‘g‘risida statistik ma’lumotlari bo‘lgan jadval;

aerodromning iqlimiy ma’lumoti — statistik ma’lumotlarga asoslangan aerodromdagi ma’lum meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalarining qisqacha bayoni;

aerodromning minimumi — mazkur aerodromda ushbu turdagi havo kemalarining uchishlari va qo‘nishlari o‘tkazilishi ruxsat beriladigan UQYdagi ko‘rinuvchanlik uzoqligining (ko‘rinuvchanlik) va qaror qabul qilish balandligining (bulutlar quyi chegarasining balandligi) minimal yo‘l qo‘yiladigan qiymatlari;

aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning jug‘rofiy joylashuvini belgilaydigan shartli nuqta;

aerodromning (punktning) standart atmosfera bo‘yicha o‘rtacha dengiz sathiga keltirilgan bosimi (QNH) — barometrik balandlik o‘lchagichning bosim shkalasiga o‘rnatilganida aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan ustma-ust tushadigan atmosfera bosimi;

aerodrom hududidagi avtomatik ma’lumot uzatish xizmati (ATIS) — kunu tun yoki sutkaning ma’lum vaqtida yetib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun joriy belgilangan axborotlari to‘xtovsiz takrorlanuvchi radiouzatish shaklida taqdim etish;

aerodrom hududi — aerodrom va uning atrofidagi joylar ustidagi gorizontal va vertikal tekisliklardagi chegaralar ichidagi havo hududi;

aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, jo‘natish va havodagi tashishga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega bo‘lgan inshootlar kompleksi;

balandlik — o‘rtacha dengiz sathidan yer yuzasining yoki u bilan bog‘liq bo‘lgan obyektning nuqtasi yoki sathigacha vertikal masofa;

balandlikdagi xarita — ma’lum balandlik sathi yoki atmosfera qatlami uchun meteorologik xarita;

bildirishlarni uzatish punkti — unga ko‘ra havo kemasining joylashuvi bildirilishi mumkin bo‘lgan ma’lum jug‘rofiy mo‘ljal;

vakolatli meteorologik idora — Xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik ta’minotini amalga oshiruvchi yoki Shartnoma tuzuvchi davlat nomidan bunday ta’minotni tashkil etuvchi vakolatli idora;

vertikal ko‘rinuvchanlik — vertikal pastga yer yuzasidagi obyektlari ko‘rinadigan sathgacha maksimal masofa;

vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajlarning havo vaziyatini vizual kuzatishi va parvoz rejimini qisqa muddatli o‘zgartirishi yo‘li bilan havoda va yer (suv) yuzasida havo kemalari va boshqa obyektlar orasida belgilangan oraliqlarni tutib turishni ko‘zda tutadigan qoidalar;

VPQ bo‘yicha uchish — vizual parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan uchish;

vulqon kuli bo‘yicha konsultativ markaz (VAAC) — Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuviga ko‘ra meteorologik kuzatish idoralari, rayon dispetcherlik markazlariga, parvoz ma’lumotlari markazlariga, Jahon zonal prognozlar markazlariga va ORMET ma’lumotlari xalqaro banklariga vulqon otilishlaridan keyin atmosferadagi vulqon kulining gorizontal va vertikal quvvati hamda prognozlanadigan ko‘chishi yuzasidan konsultativ ma’lumot berish uchun tayinlangan meteorologik markaz. Vulqon kuli to‘g‘risidagi konsultativ ma’lumotga oid texnik talablar mazkur Yo‘riqnomaning 1-ilovasida keltirilgan;

dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab cho‘zilib, nazorat qilinadigan havo hududi;

etib kelish manzilidagi aerodrom — uchish rejasida va uchish topshirig‘ida ko‘zda tutilgan qo‘nish aerodromi deb ko‘rsatilgan aerodrom;

jahon zonal prognozlar tizimi (JZPT) — Jahon mintaqaviy prognozlar markazlari tomonidan yo‘nalish bo‘yicha aviatsiya meteorologik prognozlarining yagona standartlashtirilgan shaklda taqdim etilishini ta’minlaydigan jahon tizimi;

jahon zonal prognozlar markazi (JZPM) — aviatsiya aniq joyli xizmatining imkoniyatlaridan foydalanib, ayrim ob-havo hodisalari va balanddagi prognozlarini jahon miqyosida raqamli shaklda tayyorlash va bevosita davlatlarga tarqatish uchun mo‘ljallangan meteorologik markaz;

zaxira aerodromi — ko‘zda tutilgan qo‘nish aerodromigacha borish yoki unda qo‘nish mumkin bo‘lmagan yoki maqsadga muvofiq bo‘lmagan holda havo kemasi borishi mumkin bo‘lgan aerodrom. Zaxira aerodromlarga quyidagi aerodromlar kiradi:

uchib ketishdagi zaxira aerodrom — uchib ketishdan keyin darhol qo‘nish zarurati tug‘ilib, uchib ketish aerodromidan foydalanish mumkin bo‘lmagan holda havo kemasi qo‘nishi mumkin bo‘lgan zaxira aerodromi;

yo‘nalishdagi zaxira aerodrom — havo kemasi yo‘nalish bo‘yicha uchayotganda shtatdan tashqari yoki avariyali vaziyatga tushganda qo‘nishi mumkin bo‘lgan aerodrom;

ETOPS bajarilishi paytida yo‘nalishdagi zaxira aerodromi — yo‘nalish bo‘yicha ETOPS ni bajarish paytida dvigatel o‘chirilganidan keyin yoki biror-bir boshqa alohida yoki avariyali sharoitlar yuzaga kelganda samolyot qo‘nishi mumkin bo‘lgan mos keluvchi zaxira aerodromi;

etib kelish manzilining zaxira aerodromi — ko‘zda tutilgan qo‘nish aerodromida qo‘nishni amalga oshirish mumkin bo‘lmagan yoki maqsadga muvofiq bo‘lmagan holda havo kemasi borishi mumkin bo‘lgan zaxira aerodromi.

Havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom shuningdek ushbu havo kemasi uchun yo‘nalishdagi zaxira aerodrom yoki yetib kelish manzilining zaxira aerodromi bo‘lishi mumkin;

zenit — kuzatish joyidan o‘tuvchi vertikal chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan joyi ya’ni, kuzatuvchining boshi yoki BQChB ustidan kuzatish o‘tkaziladigan joy ustidagi osmon sferasining eng yuqori nuqtasi;

zenitda havo ochiq — kuzatishlar joyi ustida osmon sferasining eng yuqori nuqtasida vertikal ko‘rinuvchanlik cheklanmagan holda bulutlarning umuman yo‘qligi;

yo‘l-yo‘riq — aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlar yuzasidan og‘zaki konsultatsiya berish;

konsultatsiya — meteorolog yoki boshqa mutaxassis bilan parvozga bog‘liq bo‘lgan aslidagi va/yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarni muhokama qilish; muhokama savollariga javob berishni o‘z ichiga oladi;

kurs — havo kemasining bo‘ylama o‘qining turgan yo‘nalishi, odatda shimoliy yo‘nalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridiandan) hisoblanadigan burchak graduslarida ifodalanadi;

ko‘rinuvchanlik — aviatsiya maqsadlari uchun ko‘rinuvchanlik quyidagi kattaliklardan eng katta qiymatda bo‘lgan kattalik bo‘ladi:

a) yerga yaqin joylashgan maqbul kattalikdagi qora obyektni yorug‘ fonda kuzatilganda aniqlash va tanib olish mumkin bo‘lgan eng katta masofa (MKU);

b) yoritilmagan obyektda 1000 kd ga yaqin yorug‘lik kuchidagi chiroqlarni aniqlash va tanib olish mumkin bo‘lgan eng katta masofa.

Bu ikkita masofa yutishning belgilangan koeffitsiyenti bo‘lgan havoda turli qiymatlarga ega bo‘ladi, bunda oxirgisi b) masofa fonining yoritilganligiga bog‘liq bo‘ladi, birinchi a) masofa esa ko‘rinuvchanlikning meteorologik optik uzoqligi (MOR) bilan tavsiflanadi;

maxsus aviatsiya ishlari — havo kemalari qishloq xo‘jaligi, qurilish, fotosuratga olish, topografik suratga olish, kuzatish va patrul xizmati, qidirish va qutqarish va hokazo sohalarda maxsus xizmat ko‘rsatish turlarini ta’minlash uchun bajariladigan parvozlar;

meteorologik axborot — meteorologik ma’lumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarga tegishli bo‘lgan bildirish;

meteorologik byulleten — tegishli sarlavha ostidagi meteorologik axborotni o‘z ichiga oluvchi matn;

meterologik yo‘ldosh — meteorologik kuzatishlarni o‘tkazuvchi va shu kuzatishlarning natijalarini yerga uzatuvchi sun’iy Yer yo‘ldoshi;

meterologik kuzatish — bir yoki bir nechta meterologik elementlarni baholash;

meteorologik ma’lumot — ma’lum vaqt va joyga tegishli bo‘lgan meteorologik sharoitlarni kuzatish natijalari to‘g‘risida bildirish;

meteorologik idora — xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik ta’minoti uchun mo‘ljallangan idora;

minimal keltirilgan bosim — havo trassasi, MVI, parvozlarning yo‘nalishi yoki hududi bo‘ylab dengiz sathi darajasida minimal atmosfera bosimining hisob-kitob qilingan qiymati;

muz qoplanishi — havo kemasining turli qismlarida muz qoplanishi (kuchsiz — qanotning old chetida 0,5 mm/min gacha, o‘rtacha — 0,5 dan 1 mm/min gacha, kuchli — 1 mm/min dan ortiq muz qoplangan holda);

muntazam ma’lumot — muntazam kuzatish natijalari bo‘yicha tuzilgan meteorologik ma’lumot;

muntazam to‘rning tugunlaridagi raqamli shakldagi axborot — bir meteorologik EHMdan boshqa EHMga avtomatlashtirilgan tizimlarda ishlatish uchun yaroqli kod shaklida uzatish uchun mo‘ljallangan, xaritada bir tekisda joylashgan nuqtalar guruhi uchun meteorologik ma’lumotlar, EHMda ishlov berilgan holda. Ko‘p hollarda bunday ma’lumotlar o‘rtacha tezlikdagi elektr aloqa kanallari orqali uzatiladi;

murakkab meteorologik sharoitlar (MMSh) — ko‘rinuvchanlik qiymatlari 2000 m va undan kam va/yoki bulutlarning quyi chegarasining balandligi — 200 m va undan past bo‘lib, ularning umumiy soni 3-4 oktantdan (SCT) yuqori bo‘lgan meteorologik sharoitlar;

mo‘ljalli (taxminiy) prognoz — meteokuzatish punktlaridan aslidagi ob-havo ma’lumotlari bo‘lmaganda tuzilgan prognoz;

nisbiy balandlik — belgilangan boshlangich sathdan, nuqtadan yoki nuqta deb qabul qilingan obyektdan vertikal bo‘yicha masofa;

ob-havoning o‘ziga xos hodisalari — IKAO va VMO qabul qilgan meteorologik hodisalar va ularning xususiyatlarining ro‘yxati (kod jadvali 4678, Kodlar bo‘yicha Yo‘riqnoma, JMT-№ 306), joriy va prognozlanadigan ob-havo hodisalarini bildirish, shuningdek aslidagi va prognostik ob-havo xaritalarida ko‘rsatish uchun;

ogohlantirish — aviatsiya uchun xavfli bo‘lgan ob-havo hodisasining kutilayotgan holatga kelishi, saqlanishi yoki kuchayishi haqidagi axborot;

oktant — osmon sferasining sakkizdan bir qismi;

ochiq havo — vertikal ko‘rinuvchanlik cheklanmagan holda osmon sferasida bulutlarning umuman yo‘qligi;

parvoz axborot markazi — parvoz-axborot xizmat ko‘rsatilishini va avariyali xabar berishni ta’minlash uchun mo‘ljallangan idora;

parvoz ma’lumoti hududi — uning ichida parvoz-axborot xizmat ko‘rsatilishi va avariyalar haqida xabar berish ta’minlanadigan ma’lum kattalikdagi havo fazosi;

parvozlar uchun ahamiyatli bulut — quyi chegarasi 1500 m (5000 fut) va undan pastroq bo‘lgan yoki sektordagi eng katta minimal absolyut balandlikdan pastroq bo‘lgan (qaysi biri kattaroq ekanligiga qarab) bulut yoki yomg‘irli to‘p-to‘p bulut yoki minorasimon to‘p-to‘p bulut istalgan balandlikda;

parvozlarga rahbarlik qilish — havo kemasining xavfsizligi, parvozning muntazamligi va samaradorligi maqsadida parvozning boshi, davomi yoki oxiri yuzasidan, shuningdek yo‘nalishni o‘zgartirish vakolatlarini amalga oshirish;

parvozning ish rejasi — foydalanuvchi tomonidan samolyotning parvoz-texnik xususiyatlari, foydalanish cheklovlarini hamda belgilangan yo‘nalishda va tegishli aerodromlarda kutiladigan sharoitlarni hisobga olib parvozning xavfsiz bajarilishi uchun tuzilgan rejasi;

parvoz hujjatlari (meteorologik) — parvoz uchun meteorologik axborotni o‘z ichiga olgan qo‘lda yozilgan yoki chop etilgan hujjatlar, shu jumladan xaritalar yoki shakllar;

parvoz ekipaji a’zosi — guvohnomaga ega bo‘lgan, xizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bog‘liq bo‘lgan vazifalar yuklatilgan ekipaj a’zosi;

parvozlar xavfsizligi — havo transportining va aviatsiya ishlarining insonlarning hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfsiz amalga oshirish qobiliyatini belgilaydigan majmuiy tavsifi;

parvoz esheloni — doimiy atmosfera bosimining belgilangan bosim kattaligi 1013,2 millibarga keltirilgan hamda boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlari kattaligi bilan ajralib turgan yuzasi:

1. Barometrik balandlik o‘lchagich, standart atmosferaga muvofiq shkalasi bo‘lib chiqilgan:

a) QNHga o‘rnatilganda absolyut balandlikni ko‘rsatadi;

b) OFEga o‘rnatilganda OFE ning tayanch nuqtasi ustida nisbiy balandlikni ko‘rsatadi;

v) 1013,2 (gPa) bosimiga o‘rnatilganda uchish eshelonlarini ko‘rsatish uchun qo‘llanilishi mumkin;

2. 1-punktda ishlatiladigan “Nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik” atamalari geometrik emas, asboblardagi nisbiy va absolyut balandliklarni bildiradi;

prognoz (ob-havo prognozi) — havo fazosining ma’lum zonasi yoki qismida ma’lum vaqt davomida yoki davrida kutiladigan meteorologik sharoitlarning ta’rifi;

prognozga tuzatish — amal qilish muddati hali boshlanmagan yoki tugamagan ob-havo prognozini qisman yoki to‘liq tuzatish;

prognostik xarita — xaritada havo fazosining ma’lum zonasi yoki qismi uchun ma’lum vaqt davomi yoki davri uchun ma’lum meteorologik element (lar) prognozining grafik tasviri;

sath — parvozdagi havo kemasining vertikal tekislikdagi joylashuviga oid umumiy atama, mos hollarda parvozning nisbiy balandligini, absolyut balandligini yoki eshelonini bildiradi;

standart izobarik yuza — jahon miqyosida atmosfera sharoitlarini grafik ifodalash va tahlil etish uchun ishlatiladigan izobarik yuza;

tajribaviy aviatsiya — tajriba-konstruktorlik, tajribaviy, ilmiy-tadqiqot ishlarini, shuningdek aviatsiya va boshqa turdagi texnikaning sinovlarini o‘tkazish uchun ishlatiladigan aviatsiya;

tekis joylar — relyefning 25 km radiusidagi 200 m gacha nisbiy balandliklar bo‘lgan joy;

tepalik joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 200 m dan 500 m gacha nisbiy balandliklar bo‘lgan joy;

tog‘likdagi aerodrom — notekis relyefli hamda aerodromning nazorat nuqtasidan (ANN) 25 km radiusida 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar bo‘lgan joyda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom;

tog‘li joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar bo‘lgan joy, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandligi bo‘lgan joy;

tropik siklon — okeanning tropik yoki subtropik zonasida yuzaga keladigan sinoptik ko‘lamdagi, yer usti shamolining kuchli ifodalangan konvektiv va rivojlangan siklonik sirkulatsiyasi bo‘lgan nofrontal siklonni belgilash uchun umumiy atama;

uzaytirilgan uzoqlikdagi parvoz — ikkita gazoturbinali kuch qurilmalari bo‘lgan samolyot bajaradigan har qanday uchish, bunda bitta ishlamayotgan kuch qurilmasi bilan yo‘nalishning biror nuqtasidan talablarga mos bo‘lgan zaxira aerodromigacha kreyserlik tezligi bilan parvoz vaqti (MSA sharoitida va sokin havo sharoitida) foydalanuvchining davlati tomonidan belgilangan chegaraviy vaqtdan ortiq bo‘ladi;

uskunalar bo‘yicha parvoz qilish qoidalari (UPQQ) — uchishlarni pilotaj-navigatsiya asboblari bo‘yicha, HHXK idoralari tomonidan albatta nazorat qilish va ularning havo kemalari orasida belgilangan eshelonlash oraliqlarini ta’minlash bilan bajarishni ko‘zda tutuvchi qoidalar;

UPQQ bo‘yicha parvoz — uskunalar bo‘yicha parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan parvoz;

UQI ostonasi — UQYning qo‘nish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan qismining boshi;

UQYdagi ko‘rinuvchanlik uzoqligi (RVR) — UQYning o‘q chizig‘ida bo‘lgan havo kemasining uchuvchisi UQY sirtidagi ko‘rsatish belgilarini yoki UQYni chegaralovchi chiroqlarni, yoki uning o‘q chizig‘ini belgilovchi chiroqlarni ko‘ra oladigan masofa;

uchish maydoni — aerodromning bir yoki bir nechta erkin zonali uchish yo‘llari, harakatlanish yo‘llari, perronlar, to‘xtash joylari va maxsus maqsadli maydonlar joylashgan qismi;

uchish-qo‘nish yo‘li (UQY) — quruqlikdagi aerodromning havo kemalarining parvozi va qo‘nishi uchun tayyorlangan to‘g‘ri burchakli ma’lum uchastkasi;

ekspluatant — havo kemalaridan foydalanish bilan shug‘ullanuvchi yoki shu sohada o‘z xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona;

fuqaro aviatsiyasi — davlat va tajribaviy aviatsiyalarning tarkibiga kirmaydigan aviatsiya;

xabar berish — aviatsiya uchun xavfli hodisaning mavjudligi haqidagi axborot;

xalqaro aeroport — davlat tomonidan o‘zining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va jo‘natish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va o‘simliklar tashilganda) va boshqa shunga o‘xshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport;

shamol surilishi — shamolning fazodagi yo‘nalishi va/yoki tezligining o‘zgarishi, shu jumladan yuqoriga va pastga yo‘nalgan oqimlar (kuchsiz surilishi — 30 m balandlikka 2 m/s gacha, o‘rtacha — 2 m/s dan 4 m/s gacha, kuchli 4 m/s dan 6 m/s gacha, o‘ta kuchli — 6 m/s dan ortiq);

qo‘nish maydonchasi — havo kemalarining uchishi va qo‘nishi uchun yaroqli yer (suv, muz) maydoni yoki maxsus tayyorlangan sun’iy maydon;

qidiruv-qutqarish xizmati idorasi — umumiy atama bo‘lib, turli hollarda qidiruv va qutqarishning muvofiqlashtirish markazi, qidiruv va qutqarishning yordamchi markazi yoki avariyali xabar berish postini bildiradi;

havo harakatiga xizmat ko‘rsatish idorasi — umumiy atama, mos hollarda havo harakatiga dispetcherlik xizmat ko‘rsatish idorasini, uchish axborot markazi yoki havo harakatiga xizmat ko‘rsatishga oid bildirishlarni yig‘ish punktini bildiradi;

havo kemasi bortidan bildirish — uchayotgan havo kemasining bortidan yuborilgan, kemaning joylashuvi, uchishning bajarilayotganligi va/yoki meteorologik shart-sharoitlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bildirish yuzasidan talablarga muvofiq tuzilgan bildirish;

havo kemasi bortidan kuzatish — uchayotgan havo kemasining bortida amalga oshirilgan bir yoki bir nechta meteorologik elementlarni baholash;

havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi;

havodan turib tanlangan qo‘nish maydonchasi — o‘z kattaligi, yuzaning holati va yetib kelish sharoitlariga ko‘ra havo kemasining ushbu turi uchun va ushbu sharoitlar uchun qo‘nish maydonchasiga bo‘lgan talablarga mos keluvchi, ekipaj tomonidan uchish paytida (havoda) uni ko‘rish va holatini baholash orqali tanlanadigan yer (suv, muz) maydoni;

havo kemasi — atmosferada o‘zining havo bilan o‘zaro ta’siri hisobiga ushlab turiladigan har qanday apparat, yer yuzasidan qaytgan havo bilan o‘zaro ta’sir bundan mustasno;

havo trassasi — nazorat ostidagi yo‘lak ko‘rinishidagi havo hududi (yoki uning qismi);

havo kemasi ekipaji — uchish vaqtida havo kemasini boshqarish va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tegishli tartibda ma’lum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar;

HHXK zonasi (rayoni) — HHXK idorasi o‘z vazifalarini amalga oshiradigan belgilangan kattalikdagi havo fazosi;

hudud dispetcherlik markazi — unga taalluqli zonada bo‘lgan dispetcherlik rayonlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash uchun mo‘ljallangan idora;

SIGMET ma’lumoti — meteorologik kuzatish idoralari tomonidan chiqariladigan havo kemalarining parvozi xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan uchish yo‘nalishi bo‘yicha ma’lum ob-havo hodisalarining aslidagi va/yoki kutiladigan yuzaga kelishi to‘g‘risidagi ma’lumot;

VOLMET — uchish davomidagi havo kemalari uchun meteorologik ma’lumot;

VOLMET (D-VOLMET) ma’lumotlarni uzatish liniyasi — aerodrom bo‘yicha joriy muntazam meteorologik ma’lumotlar (METAR) va aerodrom bo‘yicha maxsus meteorologik ma’lumotlar (SPECI), aerodrom bo‘yicha prognozlar (TAF), SIGMET ma’lumoti, bortda uzatilgan maxsus bildirishlar va, mavjud bo‘lganda, AIRMET ma’lumotlarini ma’lumot uzatish liniyasi orqali berish;

VOLMET radioxabarlar uzatish dasturi — tegishli hollarda joriy METAR, SPECI ma’lumotlarini, TAF prognozlari va SIGMET ma’lumotini uzluksiz va takrorlanuvchi nutq radio uzatish dasturi orqali berish;

1. Fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat ko‘rsatishning maqsadi havo kemalarining ekipajlariga, havo harakatini boshqarish idoralariga hamda uchishlarni rejalashtirish va ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa idoralarga ularning vazifalarini bajarish uchun kerakli bo‘lgan meteorologik axborotni taqdim etish orqali uchishlarning xavfsizligini, muntazamligi va samaradorligini ta’minlashdir.

TAMS, AMSF operativ ishida qo‘llanadigan normativ hujjatlar va operativ hujjatlarning ro‘yxati ushbu Yo‘riqnomaning 2-ilovasida keltirilgan.

2. Fuqarolik aviatsiyasiga meteorologik xizmat ko‘rsatishning standartlari va tavsiya etiladigan amaliyoti Xalqaro fuqarolik aviatsiyasi to‘g‘risidagi Konvensiyasining 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologik tashkilotining (VMO) Texnik reglamentining asosiy qoidalari, shuningdek O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari bilan belgilanadi.

3. Aviatsiya iste’molchilari uchun mo‘ljallangan meteorologik axborot o‘z vaqtida berilishi, uni taqdim etish shakli esa iste’molchilardan uni talqin etish uchun eng kam urinish talab etishi lozim.

4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati Markazi (O‘zgidromet) O‘zbekiston Respublikasida fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat ko‘rsatishni tashkil etadi va bevosita amalga oshiradi, bu ta’minotning to‘liq, sifatli va o‘z vaqtida bo‘lishi uchun javobgar bo‘ladi, aerodrom meteorologik idoralarining uslubiy tekshiruvlarini o‘tkazadi, meteouskunalardan foydalanish va unga texnik xizmat ko‘rsatilishi ustidan idoraviy tegishliligidan qat’i nazar, nazorat qiladi.

5. Ushbu Yo‘riqnoma talablari O‘zgidrometning aviatsiya meteorologik idoralarining shaxsiy tarkibi va aviatsiya meteorologik axborotining barcha iste’molchilari uchun amal qiladi.

Uchishlarni tashkil etish, ta’minlash, bajarish va havo harakatini boshqarish bilan bog‘liq bo‘lgan organlar mansabdor shaxslari mazkur Yo‘riqnomani bilishlari, tashkiliy va ishlab chiqarish masalalari bo‘yicha doimiy o‘zaro hamkorlik qilishlari, shuningdek uning talablarining bajarilishi uchun javobgar bo‘lishlari lozim.

6. Muayyan aerodromda iste’molchilarni axborot bilan ta’minlash hajmi va tartibi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHB idorasi bilan kelishilgan holda ishlab chiqilgan va aviakorxonaning rahbari (aeroport direktori), O‘zgidromet AMMTX tomonidan tasdiqlangan ushbu aerodromda uchishlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha Yo‘riqnomaning namunaviy sxemasi ushbu Yo‘riqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.

7. Meteorologik ta’minot IKAO da qabul qilingan xalqaro tillardan birida amalga oshiriladi (ingliz, rus tillari).

8. Ekspluatant (aviakorxona) avvaldan, 8 sutka ilgari, TAMS, AMSF ga quyidagilar to‘g‘risida xabar beradi:

a) yangi xalqaro yoki ichki yo‘nalishlarning ochilishi yoki uchishlarning yangi turlarining bajarilishi;

b) uzoq turdagi muntazam reyslar jadvalining o‘zgarishi;

v) meteorologik ta’minotning turiga ta’sir etuvchi boshqa o‘zgarishlar.

9. Aviakorxonalar tegishli aerodrom meteorologik idoralariga uchishlar jadvali to‘g‘risidagi axborotni avvaldan beradi, rejalashtiriladigan aviatsiya ishlari, jadvaldan tashqari reyslar to‘g‘risida, shuningdek reyslarning ko‘chirilishi va bekor qilinishi to‘g‘risida xabar qiladi.

10. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari uchishlarining meteorologik ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi aerodromlaridan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom, FA MTBI va AMXI talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

11. Bir aerodromda O‘zgidromet va uchishlarni tashkil etish bilan bog‘liq meteorologik organlar bo‘lganda ushbu idoralar boshliqlari birgalikda hamkorlik qilish tartibini ishlab chiqadi, unda kuzatishlar natijalarini va ob-havo prognozlarining kelishi, texnika vositalaridan foydalanish va ularni ta’mirlash, meteorologik axborotni olish uchun aloqa vositalaridan birgalikda foydalanish masalalari va hokazolar aks etadi.

12. Ushbu muassasalarning meteorologik idoralarini bir-biriga bevosita yaqin joyda joylashtirish kerak. Aks holda ular orasida to‘g‘ri nutq kanallari o‘rnatilishi lozim.

13. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari ekipajlarining bevosita meteorologik ta’minotini meteorologik idoralar idoraviy tegishliligiga ko‘ra amalga oshiradilar. Aerodromda bir idoraning meteorologik idorasi bo‘lganda uchishlar ta’minoti havo kemalarining idoraviy tegishliligidan qat’i nazar, amalga oshiriladi.

14. Jahon zonal prognozlar tizimi vakolatli meteorologik idoralarni va boshqa iste’molchilarni yo‘nalish bo‘ylab raqamli shakldagi global aviatsiya meteosharoitlar prognozlari bilan ta’minlaydi. Bunga joriy etiladigan texnologiyalar ta’minlab bergan afzalliklardan foydalanib rentabelli shaklida to‘liq qamrovli, o‘zaro bog‘liq, butunjahon va imkoni boricha bir turdagi tizim yordamida erishiladi.

15. London va Vashingtondagi Jahon zonal prognozlar markazlari quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) muntazam to‘r tugunlarida barcha talab etiladigan darajalar uchun global prognozlarni tayyorlaydi:

Balandliklardagi shamol;

Balandliklardagi havo harorati va namligi;

Uchish eshelonlarining absolyut balandligi;

Tropopauza haroratining absolyut balandligi;

Maksimal shamolning yo‘nalishi, tezligi va absolyut balandligi;

b) alohida ob-havo hodisalarining raqamli shakldagi global prognozlarini tayyorlaydi;

v) “a” va “b” kichik bandlarida ko‘rsatilgan prognozlarni raqamli shaklida o‘zi xizmat ko‘rsatadigan hududdagi vakolatli meteorologik idoralarga va boshqa foydalanuvchilarga, Shartnoma tuzuvchi davlat tomonidan vakolatli meteorologik idoraning tavsiyasiga ko‘ra tasdiqlangan shaklda tarqatadi;

g) radioaktiv materiallar harakati trayektoriyasini modellashtirish ma’lumotlarini berish uchun mas’ul bo‘lgan o‘zining tegishli mintaqaviy ixtisoslashgan VMO meteorologik markazidan ularning atmosferaga avariyali chiqishi to‘g‘risidagi axborotni qabul qiladi, radoilogik vaziyat belgilab bergan shoshilinch choralarni ko‘rish uchun, shu ma’lumotlarni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritish maqsadida;

d) vulqon faoliyati to‘g‘risida ma’lumot almashish uchun VAAC bilan aloqalarni o‘rnatadi va vulqon otilishlari to‘g‘risidagi ma’lumotni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritishni muvofiqlashtirish maqsadida tutib turadi.

16. JZPM ishidagi uzilishlar holatida uning vazifalarini boshqa JZPM bajaradi. JZPM mahsuloti bo‘lmaganda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya xizmati Markazi va Gidrometeorologiya va atrof muhitni muhofaza qilish Federal xizmati (Rossiya Federatsiyasi) ilmiy-texnik hamkorlik shartnomasiga muvofiq Rossiya Gidrometmarkazi mahsulotidan foydalanishga ruxsat etiladi.

17. Shamol, balandliklardagi havo harorati va namligi, maksimal shamolning yo‘nalishi, tezligi va absolyut balandligi, tropopauza harorati va absolyut balandligi prognozlari sutkasiga to‘rt marta tayyorlanadi va prognozlar uchun asos bo‘lgan sinoptik ma’lumotlar yig‘ilganidan keyin 6, 12, 18, 24, 30 va 36 soat davomida amal qiladi (soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 da UTC) hamda standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 6 soat ichida yuqorida ko‘rsatilgan tartibda uzatishga tayyorlanadi.

18. JZPM tayyorlagan alohida ob-havo hodisalari prognozlari belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga to‘rt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni tarqatish texnik imkoniyati bo‘lishi bilanoq, lekin standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 11 soat ichida to‘xtatiladi.

19. JZPTga kirmaydigan meteorologik idoralar Rossiya Gidrometmarkaz va O‘zbekiston aviatsiya meteorologik markazi hisoblanib, uning vazifalarini TAMS bajaradi.

20. Rossiya Gidrometmarkazi meteorologik idoralar va boshqa iste’molchilar, shu jumladan uchishlarning markazlashtirilgan rejalashtirilishi bilan bog‘liq bo‘lgan ehtiyojlarni qondirish uchun JZPM dan muntazam to‘r tugunlaridagi global raqamli ma’lumotni qabul qiladi, JZPMdan olingan muntazam to‘r tugunlaridagi global raqamli ma’lumotni saqlaydi, shuningdek bu ma’lumotlarni tanlov asosida ishlab chiqadi va xizmat ko‘rsatish rayonidagi meteorologik idoralar va boshqa iste’molchilarga kelishilgan formatda taqdim etadi, olingan ma’lumotlar asosida shamol va balandliklardagi haroratning xaritalarini tayyorlaydi va uning xizmat ko‘rsatish rayonidagi iste’molchilar bilan kelishilgan holda iste’molchilarga tegishli xaritalarni beradi, talab etilgan alohida ob-havo hodisalari xaritalarini tayyorlaydi va ularni iste’molchilarga beradi.

21. Rossiya Gidrometmarkazining mahsuloti belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga to‘rt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni uzatish belgilangan amal qilish davridan taxminan 12 soat avval to‘xtatiladi.

22. TAMS 250 eshelonidan pastroq bo‘lgan alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tuzadi, u mahalliy darajada O‘zbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralari tarmog‘iga tarqatiladi. Xarita Havo kemalarining quyi va o‘rta balandliklarda uchishlarini ta’minlash uchun meteohujjatlar talablariga muvofiq bajariladi. Alohida ob-havo hodisalarining xaritasi belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga to‘rt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 UTC da chiqariladi. Bu xaritani uzatish belgilangan amal qilish davridan 12 soat avval amalga oshiriladi.

23. Aviatsiya prognostik xaritalarning amal qilish davri ularning aerodrom meteorologik idorasiga kelishi paytidan boshlanib, xaritaning burchak tamg‘asida ko‘rsatilgan muddatgacha davom etadi. Katta uzoqlikdagi uchishlarning meteorologik ta’minotida, London JZPM xaritalarining amal qilish davri havo kemalarining zaxira aerodromini hisobga olgan holda yo‘nalishning butun davomiyligi uchun yetmasa, alohida ob-havo hodisalari va shamol xaritalarining amal qilish muddatini ko‘pi bilan 3 soatga uzaytirishga yo‘l qo‘yiladi.

24. Fuqarolik aviatsiyasining bevosita meteorologik ta’minoti shartnoma asosida aviatsiya iste’molchilariga ob-havo ma’lumotlari, prognozlari, aerologik va radiolokatsiya kuzatishlarining ma’lumotlari, yo‘ldosh ma’lumotlar va boshqa ma’lumotlarni iste’molchilar bilan kelishilgan hajmda taqdim etish uchun mas’ul bo‘lgan aerodrom meteorologik idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

25. O‘zbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralariga quyidagilar kiradi: aviameteorologik markaz vakolatlari bo‘lgan Toshkent aviameteorologik stansiyasi (TAMS), sinoptik qismli aviameteorologik stansiyalar (I, II razryadli AMSF), sinoptik qismsiz aviameteorologik stansiyalar (IV razryadli AMSF).

Aerodrom meteorologik idoralarining razryadligi va ishlarining dasturi O‘zgidromet tomonidan “O‘zbekiston havo yo‘llari” MAK bilan kelishib belgilanadi.

Aerodrom meteorologik idorasining prognostik imkoniyatlari va/yoki uning JZPM va boshqa idoralarning ma’lumotlaridan foydalanish darajasi vakolatli meteorologik idorasi sifatida O‘zgidromet tomonidan belgilanadi.

26. Aerodrom meteorologik idorasining aerodrom HHB idoralari bilan va boshqa manfaatdor xizmatlar bilan o‘zaro hamkorligining tartibi har bir aerodromdagi uchishlarning meteota’minoti bo‘yicha (aeroport bilan AMSF o‘rtasidagi) uchishlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha Yo‘riqnomani namunaviy sxemasi ushbu Yo‘riqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.

27. Sinoptik qismli meteorologik idoralar (TAMS va AMSF) quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni doimiy kuzatadi;

b) aerodrom bo‘yicha uchishlarning hududlari va yo‘nalishlari bo‘yicha, shuningdek biriktirilgan aerodromlar bo‘yicha prognozlar, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlarni tuzadi. Bunday idoraning prognozlarni tuzish uchun javobgarligining darajasi, ushbu rayonda boshqa idoralardan olingan yo‘nalishlar va aerodromlar bo‘yicha prognostik materialning borligi va ishlatilishiga bog‘liq bo‘ladi;

v) havo kemalarining ekipajlariga va uchishlarni bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa aviatsiya iste’molchilariga konsultatsiyalar o‘tkazish va parvoz hujjatlarini berishni ta’minlaydi;

g) boshqa meteorologik idoralar bilan meteorologik ma’lumot almashadi;

d) MHY aerodromlarida va qo‘nish maydonchalarida meteorologik kuzatishlarni bajarishga jalb etilgan aviatsiya xodimlarini o‘qitadi va yo‘l-yo‘riqlar beradi;

e) fuqarolik aviatsiyasi uchun meteorologik ma’lumot berishga jalb etilgan biriktirilgan operativ tarmoq bo‘linmalarining axborot ishini nazorat qiladi;

j) xizmat ko‘rsatiluvchi parvozlar hududining iqlimiy sharoitlarini o‘rganadi, aerodromlarda parvozlarni amalga oshirish yo‘riqnomalari uchun iqlimiy ta’riflar va “Meteorologik ta’minot” bo‘limlari tuzilishini ta’minlaydi.

Aerodromda meteorologik ma’lumotni tarqatish tartibi mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasida keltirilgan.

28. TAMS mazkur Yo‘riqnomaning 28-bandida ko‘rsatilgan vazifalardan tashqari aviatsiya prognostik ob-havo xaritalari, VOLMET axboroti, ATIS ma’lumotining chiqarilishini ta’minlaydi.

29. Ushbu Yo‘riqnomaning 28, 29-bandlarida ko‘rsatilgan hamda O‘zbekiston Respublikasi Havo fazosini boshqarish va foydalanishning yagona tizimi hudud markazlarining (O‘R HFBF YaT RM) ta’minoti uchun mas’ul bo‘lgan meteorologik idoralar meteorologik kuzatish idoralarining vazifalarini bajaradi va qo‘shimcha quyidagilarni amalga oshiradi:

a) UHMning mas’ul hududida parvozlarning bajarilishiga ta’sir etuvchi meteorologik sharoitlarni kuzatish;

b) UHMning mas’ul zonasi bo‘yicha SIGMET ma’lumotini chiqarish;

v) tegishli HHB idoralarini SIGMET ma’lumoti va boshqa kerakli meteoma’lumot bilan ta’minlash.

30. Sinoptik qismsiz AMSF quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni kuzatadi va kuzatishlar natijalarini aviatsiya iste’molchilariga berishni ta’minlaydi;

b) aviatsiya iste’molchilarini aerodromlar bo‘yicha ob-havo ma’lumotlari, prognozlari, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlar va boshqa meteorologik idoralardan olinadigan SIGMET ma’lumoti bilan ta’minlaydi.

31. Aerodrom meteorologik idoralari aerodromdagi ob-havo holatini muntazam, maxsus va boshqa kuzatishlar shaklida bajarilishini ta’minlash mazkur Yo‘riqnomaning 5-ilova, 1-jadvalida keltirilgan.

32. Meteorologik idoralar bo‘lmagan aerodromlar va qo‘nish maydonchalarida ob-havoni kuzatishni maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan hamda kuzatishlarni bajarish va meteouskunalardan foydalanishga qo‘yilgan fuqaro aviatsiyasi mutaxassislari amalga oshiradi. Agar bunday aerodromlar yaqinida GMS lar bo‘lsa, ular “O‘zbekiston havo yo‘llari” MAK va O‘zgidromet bilan kelishib aerodromdagi parvozlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha yo‘riqnomaga (namunaviy sxema) muvofiq ishlatiladigan ma’lumotlarni aeroportlar manziliga uzatish uchun jalb qilinishi mumkin.

33. Kuzatishlar ularni o‘tkazish talab etiladigan uchish maydoni uchastkalari uchun xos bo‘lgan ma’lumotlar berilishini ta’minlaydigan ravishda joylashgan punktlarda bajarilishi kerak. Bunda ko‘rinuvchanlik va ob-havo hodisalarini vizual kuzatish joylaridan uchish maydoni yetarlicha ko‘rinishi lozim. Meteorologik asboblar va uskunalarning tarkibi, joylashuvi va foydalanilishi O‘zbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalarining talablariga mos kelishi lozim.

34. Masofadan turib kuzatishda uchish maydonining turli joylarida o‘rnatilgan meteorologik datchiklar ko‘rsatkichlari asosiy kuzatish punktiga (AKP) chiqarilishi lozim.

35. Meteorologik elementlarni o‘lchash va axborot tarqatish uchun majmuiy avtomatlashtirilgan tizim qo‘llangan hollarda, kuzatish ma’lumotlarini qo‘lga kiritish imkoniyati ta’minlanishi lozim.

36. Meteorologik elementlarning fazoda va vaqtda o‘zgarib turishi tufayli, shuningdek kuzatish uslubi va ba’zi elementlarni aniqlash takomillashmagani sababli, ma’lumot oluvchi ma’lumotda ko‘rsatilgan istalgan elementning muayyan qiymatini faqat kuzatish paytida mavjud bo‘lgan haqiqiy sharoitlarga maksimal yaqin qiymat deb qaraydi.

37. Muntazam kuzatishlar kunu tun uchishlar davrida 30 daqiqa oraliq bilan (har bir soatning 00 daqiqasi va 30 daqiqasi paytida) o‘tkaziladi.

Vakolatli meteorologik idora va kuzatishdan foydalanuvchi o‘rtasidagi kelishuvga ko‘ra kuzatishlar parvozlar bo‘lmaganda soatiga bir marta o‘tkazilishi mumkin.

38. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda kuzatishlar uchishlar boshlanishidan 2 soat avval boshlanishi hamda butun parvozlar davri mobaynida, jumladan aerodrom zaxira aerodromi bo‘lgan davrda amalga oshirilishi lozim.

39. Muntazam kuzatishlar natijalari to‘g‘risidagi bildirishlar quyidagi shaklda chiqariladi:

a) mahalliy muntazam ma’lumotlar, ular faqat ma’lumot tuzilgan aerodromda tarqatiladi;

b) METAR ma’lumotlari, ma’lumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatiladi.

40. Maxsus kuzatishlarni o‘tkazish uchun mezonlarning ro‘yxati vakolatli meteorologik idora tomonidan tegishli HHXK idorasi, ekspluatantlar va boshqa manfaatdor shaxslar bilan maslahatlashish asosida tuziladi va har bir aerodromdagi parvozlarning meteota’minoti bo‘yicha Yo‘riqnomalarda aks ettiriladi.

41. Maxsus kuzatishlarning natijasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar quyidagi shaklda chiqariladi:

a) faqat ma’lumot tuzilgan aerodromda tarqatish uchun mahalliy maxsus ma’lumotlar;

b) ma’lumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatish uchun SPECI ma’lumotlari, METAR ma’lumotlari yarim soatlik oraliq bilan chiqariladigan hollardan tashqari. Agar METAR ma’lumotlari bir soatlik oraliq bilan chiqarilsa, SPECI ma’lumotlari chiqarilib, aerodromdan tashqarida tarqatiladi.

42. Xavfli ob-havo hodisalari yuzaga kelishi to‘g‘risidagi axborot berish uchun, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan meteorologik stansiyalar ham jalb etiladi.

43. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlariga hamda METAR va SPECI ma’lumotlariga quyidagi elementlar shunday tartibda kiritiladi:

a) ma’lumot turini ko‘rsatish;

b) aerodrom joylashuvining indeksi;

v) kuzatish sanasi va muddati;

g) yer ustidagi shamolning tezligi va yo‘nalishi;

d) ko‘rinuvchanlik;

e) zarur bo‘lganda UQY dagi ko‘rinuvchanlik uzoqligi;

j) ob-havo hodisalari, joriy ob-havo;

z) bulutlarning quyi chegarasining miqdori, shakli va balandligi (bulutlar shakli faqat yomg‘irli to‘p-to‘p va kuchli to‘p-to‘p bulutlar katta vertikal hajmida bo‘lsa, ko‘rsatiladi) yoki vertikal ko‘rinuvchanlik;

i) havo harorati va shudring nuqtasi;

k) atmosfera bosimi QNH;

l) quyidagi guruhlardan iborat bo‘lgan qo‘shimcha axborot: avvalgi ob-havo hodisalari, shamol ko‘chishi haqida bortdan ob-havo axboroti, havo harakatiga xizmat ko‘rsatish idorasi taqdim etgan UQY ning holati va yuza yopishuvchanligi koeffitsiyenti to‘g‘risida axborot;

m) “TREND” turidagi qo‘nish uchun prognoz;

n) RMK bo‘limi (METAR va SPECI ma’lumotlari) — mintaqaviy kelishuv bo‘yicha qo‘shimcha bo‘lim. Unga zarur bo‘lganda mm yoki mb dagi QFE qiymatlari, BQChBning metrlardagi haqiqiy qiymati (qbb), tog‘lar, sopkalar va boshqa baland to‘siqlarning yopiqligi yoki ochiqligi ochiq tekst bilan (mountains open, mountains closed, TT open, TT closed), bulutlarda elektrlashuv (ELECTRIZATION IN CLOUDS) yo‘nalishi ko‘rsatilgan holda chaqmoq (FLUSHES W).

44. Aerodromdan tashqarida tarqatilmaydigan ma’lumotlar alohida meteosharoitlar to‘g‘risidagi qo‘shimcha axborotning kiritilishini ko‘zda tutishi lozim, ayniqsa qo‘nishga kirishish va parvoz zonalarida (turbulentnost, muz bilan qoplanish va boshqalar, jumladan havo kemalari bortidan kuzatishlar ma’lumotiga ko‘ra).

45. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlari ochiq tekstli qisqartmalar bilan chiqariladi (mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilovasi, 1-jadvali).

46. METAR va SPECI ma’lumotlari JMT belgilagan METAR va SPECI kodli shakllarida chiqariladi va tarqatiladi (mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilovasi, 2-jadvali).

47. Kuzatishlar fuqarolik aviatsiyasi mutaxassislari tomonidan o‘tkaziladigan aerodromlar va qo‘nish maydonchalarida, shuningdek AMSF ga axborot uzatish uchun jalb qilingan GMS larda meteorologik ma’lumotlar METAR, SPECI kod formatida yoki METAR va SPECI kodida ko‘zda tutilgan elementlar ketma-ketligiga rioya qilgan holda ochiq tekst bilan tuziladi va tarqatiladi.

48. Quyidagi sharoitlar mavjud bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumot barcha meteorologik ma’lumotlarda “CAVOK” atamasi bilan almashtiriladi:

a) gorizontal ko‘rinuvchanlik 10 km yoki undan ko‘p;

b) parvozlar uchun ahamiyatli bulut yo‘q (qaysi biri kattaroqligiga qarab, 1500 m (5000 fut) dan pastda hamda sektordagi minimal balandlikning yuqori chegarasidan quyida yoki yuqorida bulutlar yo‘q yoki istalgan balandlikdagi yomg‘irli to‘p-to‘p bulut yoki minorasimon bulut;

v) momaqaldiroq, jala yog‘inlari, o‘ta sovuq yog‘inlar, yer yuzasidagi qor bo‘roni, yer yuzidagi qorli izg‘irin yo‘q, ko‘rinuvchanlik, joriy ob-havo, bulutlarning soni, turi va balandligi.

Tog‘li aerodromlarda CAVOK ishlatilmaydi.

49. Mahalliy maxsus ma’lumotlarni chiqarish uchun mezonlar ro‘yxati quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) ushbu aerodromdan foydalanuvchi ekspluatantlarning ekspluatatsiya minimumlariga eng yaqin mos keluvchi kattaliklari;

b) havo harakatiga xizmat ko‘rsatish idoralari va ekspluatantlarning boshqa mahalliy talablariga mos keluvchi kattaliklari;

v) havo haroratining oxirgi ma’lumotda ko‘rsatilganiga nisbatan 2° S yoki undan ortiq qiymati yoki vakolatli meteorologik idora, tegishli vakolatli HXXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan kelishilgan muqobil chegaraviy qiymati;

g) qo‘nishga kirishish hamda balandlikka ko‘tarilish zonalarida mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilova, 2-jadvalida ko‘rsatilgan alohida meteorologik sharoitlar yuzaga kelishiga oid qo‘shimcha ma’lumotlari;

d) SPECI ma’lumotlarini tuzish uchun mezon bo‘lgan kattaliklar.

50. SPECI ma’lumotlari o‘zgarishlari quyidagi mezonlarga javob bergan holda chiqarilishi lozim:

a) yer usti shamolining o‘rtacha yo‘nalishi oxirgi ma’lumotda ko‘rsatilganiga nisbatan 60° ga yoki undan ortiq o‘zgarganda, bunda o‘zgarishgacha va/yoki undan keyin o‘rtacha tezligi 5 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;

b) yer usti shamolining o‘rtacha tezligi oxirgi ma’lumotda ko‘rsatilgan tezligiga nisbatan 5 m/s ga yoki undan ortiq o‘zgarganda;

v) yer usti shamolining o‘rtacha tezligidan chetlashuvlar (birdan kuchayishlari) kattaligi oxirgi ma’lumotda ko‘rsatilganga nisbatan 5 m/s ga undan ortiq o‘ssa, bunda o‘zgarishgacha va/yoki undan keyin o‘rtacha tezligi 8 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;

g) shamolning o‘zgarishlari ishlatilayotgan muhim qiymatlardan ortib ketganda; eng yuqori qiymatlar vakolatli meteorologik idora tomonidan, tegishli vakolatli HHXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan maslahatlashib, shamol o‘zgarishlarini hisobga olgan holda belgilanishi lozim, agar ular:

ishlatiladigan UQY (lar)ni almashtirishni talab qilsa;

UQY dagi yo‘nalish bo‘ylab va yon tomon komponentlarining o‘zgarishlari ushbu aerodromda parvozlarni bajaradigan odatdagi havo kemalari uchun asosiy foydalanish chegaralari bo‘lgan qiymatlardan ortib ketishidan dalolat bersa;

d) ko‘rinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki ko‘rinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:

800, 1500 yoki 3000 m;

5000 m — vizual parvozlar qoidalari bo‘yicha ko‘p sonli parvozlar bajarilgan holda;

e) UQY da uzoqlik ko‘rinuvchanligi yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki UQY da uzoqlik ko‘rinuvchanligi yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 150, 350, 600 yoki 800 m;

j) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi, tugashi yoki tezligining o‘zgarishi holatida:

muzlayotgan yog‘inlar;

mo‘tadil yoki kuchli yog‘inlar (jumladan jala turidagi yog‘inlar);

chang bo‘roni;

qumli bo‘ron;

z) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi yoki tugashi holatida:

muzli kristallar;

muzlayotgan tuman;

changli, qumli yoki qorli yer bo‘ylab izg‘irin;

changli yerga yaqin izg‘irin, qumli yerga yaqin izg‘irin, yoki qorli yerga yaqin izg‘irin, momaqaldiroq (yog‘inli yoki yog‘insiz);

bo‘ron (shiddatli shamol);

o‘rasimon bulut (tornado yoki quyun);

i) BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandliti ortadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandligi kamayadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:

30, 60,150 yoki 300 m;

450 m — vizual parvozlar qoidalari bo‘yicha ko‘p sonli parvozlar bajarilgan holda;

k) 450 m dan pastroq qatlamdagi bulutlarning soni o‘zgarib turadi:

SKC, FEW yoki SKT dan BKN yoki OVC gacha yoki;

BKN yoki OVC dan SKC, FEW yoki SKT gacha;

l) osmon yopiq va vertikal ko‘rinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki vertikal ko‘rinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 30, 60, 150 yoki 300 m.

51. METAR va SPECI ma’lumotlari boshqa aerodromlarga tarqatiladi va OPMET xalqaro banklariga tarqatiladi.

52. Ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani to‘g‘risidagi SPECI ma’lumotini kuzatishdan keyin darhol tarqatish lozim. Ob-havo sharoitlari yaxshilanayotgani to‘g‘risidagi SPECI ma’lumotini faqat yaxshilanish 10 minut davomida saqlanib qolgan holdagina tarqatish lozim; zarur bo‘lganda bunday ma’lumotga uni tarqatishdan avval 10 minutlik davr oxirida ustuvor bo‘lgan ob-havo sharoitlarini aks ettirish uchun tuzatishlar kiritish lozim. Ob-havoning bir elementi yomonlashuvi bilan bir vaqtda boshqasining yaxshilanishi kuzatilganda, ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani to‘g‘risidagi ma’lumot deb hisoblanadigan yagona SPECI ma’lumoti chiqariladi.

53. Mahalliy muntazam ma’lumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat ko‘rsatish idoralariga beriladi hamda ekspluatantlar va boshqa aerodrom iste’molchilariga taqdim etiladi.

54. Mahalliy maxsus ma’lumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat ko‘rsatish idoralariga ma’lum sharoitlar yuzaga kelishi bilanoq beriladi. Lekin vakolatli meteorologik idora va tegishli vakolatli HHXK idorasi o‘rtasidagi kelishuvga ko‘ra, agar bu displeyni mahalliy muntazam va maxsus ma’lumotlariga kiritiladigan ma’lumotlarni yangilash uchun ishlatish ko‘zda tutilgan bo‘lsa, ularni mahalliy HHXK idorasida bo‘lgan, meteorologik stansiyada o‘rnatilganiga o‘xshash qayd etuvchi displey ko‘rsatadigan istalgan element yuzasidan chiqarmaslik mumkin. Mahalliy maxsus ma’lumotlar ekspluatantlar va boshqa aerodrom iste’molchilariga ham taqdim etiladi.

55. Yer usti shamolini kuzatish UQY ustida taxminan 6 — 10 m balandlikda amalga oshirish lozim.

56. Yer usti shamolini kuzatishlarning reprezentativligi (muntazam bir xilligi) O‘zbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalariga muvofiq joylashgan datchiklardan foydalanish hisobiga ta’minlanishi lozim. Topografik yoki ustuvor ob-havo sharoitlari UQY ning turli uchastkalarida yer usti shamolining katta farqlanishiga olib keladigan aerodromlarda qo‘shimcha datchiklarni o‘rnatish lozim.

57. Shamol kuzatishlarini o‘rtachalashtirish davri quyidagicha:

a) mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlari uchun 2 minut;

b) aerodromdan tashqariga tarqatiladigan METAR va SPECI ma’lumotlari uchun 10 minut.

Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan ma’lumotlar uchun 10 minutlik o‘rtachalashtirish davrini ta’minlamaydigan shamolni asboblar yordamida o‘lchash uchun 2 minutlik o‘rtachalashtirish davri qo‘llanadi.

58. Vaqtincha aerodromlar va qo‘nish maydonchalarida shamol ko‘rsatkichlarini baholash flyuger, shamol konuslari va qo‘l anemometrlari yordamida amalga oshirilishi mumkin.

59. Magnit og‘ishi 10° va undan ortiq bo‘lgan aerodromlarda shamol yo‘nalishini hisoblashlarga HHB idoralariga va havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tuzatish kiritiladi. Musbat magnit og‘ishida uning qiymati yo‘nalish hisobidan ayriladi, manfiy og‘ishda qo‘shiladi. Olingan qiymat eng yaqin 10 gradusgacha taqribiy qiymatga keltiriladi va uchta raqam bilan ko‘rsatiladi. Aerodromdan tashqariga tarqatiladigan ma’lumotlarda shamol yo‘nalishi magnit og‘ishiga tuzatishsiz beriladi.

60. Shamol tezligi sekundiga metrlarda ko‘rsatiladi (m/s). Maksimal shamol tezligi (birdan kuchayishlari) faqat o‘rtacha tezlikdan chetlashuv 5 m/s yoki undan ortiq bo‘lganda, o‘rtacha tezlikka qo‘shimcha ko‘rsatiladi. Sokin havoda ochiq tekst bilan beriladigan ma’lumotlarda CALM (TIXO) atamasi ishlatiladi.

61. Ma’lumotlarda shamolning o‘rtacha yo‘nalishini ko‘rsatish mumkin bo‘lmaganda, masalan kuchsiz shamolda (2 m/s dan kam) yoki yuqoriroq shamol tezligida, masalan, aerodrom ustidan momaqaldiroq o‘tganda, shamolning o‘zgaruvchan yo‘nalishini yo‘nalish ko‘rsatmagan holda “beqaror” atamasi bilan ko‘rsatish lozim.

62. Kuzatish muddatidan 10 minut avval shamolning o‘rtacha tezligi 2 m/s va ortiq bo‘lib, shamol yo‘nalishi 60° ga va undan ortiq o‘zgarganda, aerodromdan tashqariga tarqatiladigan ma’lumotlarda yo‘nalish o‘zgarishi oralig‘ini chegaralaydigan shamol yo‘nalishining ikkita ekstremal yo‘nalishini ko‘rsatish lozim.

63. Ko‘rinuvchanlikni kuzatish asbob vositalari yordamida yoki belgilangan va/yoki tanlangan kunduzgi va tungi ko‘rinuvchanlik mo‘ljallarini kuzatish orqali o‘tkaziladi, u haqdagi axborot esa metrlar yoki kilometrlarda bildiriladi. Ko‘rinuvchanlik mo‘ljallarining sxemalari aerodromning meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi bilan birgalikda tayyorlanadi, Aeroport direktori tomonidan tasdiqlanadi hamda kuzatish punktlarida va tegishli HHXK dispetcherlik punktlarida joylashtiriladi.

64. Ko‘rinuvchanlikni vizual kuzatishlar uchun AKPdan UQY o‘rtasiga qarab 400, 800, 1000, 1500, 2000 m masofalarda va havo kemalarining uchish va qo‘nishlari uchun eng kam masofalarga mos keluvchi boshqa masofalarda o‘rnatiladigan shchit-mo‘ljallar qo‘llanadi. 2000 m dan ortiq bo‘lgan ko‘rinuvchanlikda ko‘rinuvchanlikni vizual kuzatish uchun tabiiy mo‘ljallar ishlatiladi.

65. Shchit-mo‘ljallarning o‘lchamlari kamida:

a) 800 m gacha masofada o‘rnatilganda — 1.5 x 1.5 m;

b) 800 m dan 1500 m gacha masofada o‘rnatilganda — 2.5 x 2.0 m;

v) 1500 m va undan ortiq masofada o‘rnatilganda — 3.0 x 2.0 m bo‘lishi lozim.

Shchit-mo‘ljallar:

a) biror-bir obyektlarga proyeksiyalanadigan bo‘lsa, oq-qora rangga;

b) osmon foniga proyeksiyalanadigan bo‘lsa, qora rangga bo‘yalishi lozim.

Shchit-mo‘ljallarda kuzatish joyidan seksiyalab yoki alohida yoqiladigan ayrim yoritish manbalari (60 Vt quvvatli elektr chiroqlari) o‘rnatilishi lozim.

66. Asboblar bilan kuzatishda ko‘rinuvchanlik taxminan 2,5 m balandlikda o‘lchanishi lozim.

Vizual kuzatishlarda kuzatuvchining ko‘z sathi yer yuzasidan 1,5 — 10,0 m balandlikda bo‘lishi lozim.

Ko‘rinuvchanlikni vizual kuzatishni ta’minlovchi kuzatuvchilar ham bir ko‘zi uchun 1,0 ko‘z o‘tkirligiga ega bo‘lishi lozim (korreksiya bilan) va har yili ko‘rish qobiliyatining tekshiruvidan o‘tishi lozim.

67. Asboblar bilan kuzatishda o‘rtachalashtirish davri quyidagicha bo‘lishi lozim:

a) Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlari uchun hamda HHXK idoralarining ish joylarida ko‘rinuvchanlik axborotlarini aks ettirish vositalari uchun 1 minut;

b) METAR va SPECI ma’lumotlari uchun 10 minut, kuzatishdan avvalgi 10 minut ichida ko‘rinuvchanlikning sezilarli o‘zgarib turishi mumkin bo‘lgan hollardan tashqari; bu holda o‘rtacha qiymatlarni olish uchun faqat bunday beqarorlik davridan keyin qayd etilgan qiymatlardan foydalanish lozim.

68. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarda hamda METAR va SPECI ma’lumotlarida 800 m dan kamroq ko‘rinuvchanlik bo‘lganda, ko‘rinuvchanlik 50 m ga karrali birliklarda ko‘rsatiladi; 800 m yoki undan ortiq, lekin 5 km dan kamroq bo‘lganda — 100 m ga karrali birliklarda; 5 km yoki undan ortiq, lekin 10 km dan kam bo‘lganda —1 km ga karrali birliklarda; meteorologik sharoitlar CAVOKdan foydalanishga imkon bergan hollardan tashqari 10 km va undan ortiq bo‘lganda, ko‘rinuvchanlik 10 km kabi ko‘rsatiladi. Ma’lumotlarni bildirish uchun qo‘llanadigan shkalaga aniq tushmaydigan har qanday kuzatiladigan kattalik kamroq tomonga, shkalaning eng yaqin ko‘rsatkichigacha yaxlitlanadi.

69. Qo‘nish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda ko‘rinuvchanlikni kuzatish ham UQY tomoniga ham boshqa yo‘nalishlarda amalga oshiriladi.

Ob-havo ma’lumotiga UQYning ish starti yo‘nalishida aniqlangan ko‘rinuvchanlik qiymati kiritiladi. Istalgan boshqa yo‘nalishdagi qiymat, u ma’lumotga kiritilgan qiymatdan kam bo‘lsa, harakat xizmati dispetchyerlariga va navbatchi sinoptikka bildiriladi (yo‘nalish ko‘rsatilgan holda).

70. G‘ira-shira paytda vizual kuzatishda ko‘rinuvchanlik ham kunduzgi, ham tungi mo‘ljallarga ko‘ra baholanadi, bunda ma’lumotga aniqlangan qiymatlardan kattaroq qiymati kiritiladi.

Ko‘rinuvchanlikni o‘lchash UQYning o‘q chizig‘idan ko‘pi bilan 180 m yon chekinishda o‘tkazilishi lozim. Kuzatishlar reprezentativ bo‘lishi uchun ularning joyi UQY oxiridan markaziga qarab 300 ± 200 m masofada hamda markaziga yaqin (markaz traverzidan ±200 m) bo‘lishi lozim.

71. Qo‘nish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda ko‘rinuvchanlikni kuzatish UQY bo‘ylab o‘tkaziladi.

72. Asboblar bo‘lganda, asboblar bilan kuzatishlar ishlatiladigan asbob turiga mos keluvchi maksimal ko‘rinuvchanlik qiymatigacha o‘tkaziladi. Asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishga o‘tish amalga oshiriladigan ko‘rinuvchanlik qiymati ushbu aerodromdagi parvozlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha Yo‘riqnoma bilan belgilanadi.

73. Asboblar bilan kuzatishda METAR va SPECI ma’lumotlariga UQY uzunligiga qarab quyidagilar kiritiladi:

a) UQY uzunligi 2000 m va undan kam bo‘lganda — UQY ning ikkala uchida o‘lchangan ko‘rinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrog‘i;

b) UQY uzunligi 2000 m dan ortiq bo‘lganda — UQY ning ish startida va markazida o‘lchangan ko‘rinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrog‘i.

74. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarda, ko‘rinuvchanlikni o‘lchash uchun asboblar tizimi qo‘llanilganda:

a) ko‘rinuvchanlikni kuzatish UQY bo‘ylab bir nechta joyda o‘tkazilganda, avval yerga tegish zonasi uchun reprezentativ bo‘lgan qiymatlarni, keyin esa, zarur bo‘lganda, UQYning o‘rta nuqtasi va uzoq uchi uchun reprezentativ bo‘lgan qiymatlarni ko‘rsatish lozim, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ bo‘lgan joylarni ham ko‘rsatish kerak;

b) agar bir nechta UQIlar ishlatilsa va ko‘rinuvchanlikni kuzatish ushbu UQYlarga nisbatan o‘tkazilsa, har bir UQY uchun mavjud ko‘rinuvchanlik qiymatini kiritish va bu qiymatlar taalluqli bo‘lgan UQY larni ko‘rsatish lozim.

75. Asosiy va rezerv uskunalar ishlamay qolganda yoki asboblarning ko‘rsatkichlari to‘g‘riligiga shubha tug‘ilganda asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishlarga o‘tish to‘g‘risidagi qarorni kuzatuvchi qabul qiladi va uni navbatchi sinoptikka, parvozlar rahbariga (katta dispetcherga) bildiradi hamda asboblarning texnik holati jurnaliga yozadi. Asboblar bo‘yicha muhandis bo‘lganda, navbatchi muhandis-asbobchi uskunalarning ishga yaroqliligi to‘g‘risida xulosa qiladi.

76. Asbob vositalaridan foydalanilganda ko‘rsatkichlarning avtomatik qayd etilishi ta’minlanishi lozim.

77. Asboblar bilan kuzatishlardan vizual kuzatishga o‘tganda va aksincha, shuningdek asosiy asbobda kuzatishdan rezerv asbobda kuzatishga o‘tilganda va aksincha, kuzatuvchilar tomonidan maxsus jurnalda ushbu o‘tishning vaqti va sababi ko‘rsatilgan holda yozuv kiritiladi.

78. Uchish maydonidagi turli ko‘rinuvchanlik sharoitlarida vertolyotlar va boshqa havo kemalarining so‘rov bo‘yicha uchish va qo‘nishlarini ta’minlash uchun unga ko‘ra ko‘rsatilgan yo‘nalishda aniqlangan ko‘rinuvchanlik qiymati uzatiladi (shu yo‘nalishda o‘rnatilgan yoki tanlangan ko‘rinuvchanlik mo‘ljallari yoki asboblar mavjud bo‘lganda).

79. YuICh yoki PICh yoritish signallari tizimi ishlatiladigan aerodromlarda g‘ira-shira payti va tunda ko‘rinuvchanlikning 2000 m va undan kam, kunduzi 1000 m va undan kam qiymatlarida (uskuna turiga qarab) maxsus jadvallar yordamida UQY dagi ko‘rinuvchanlik uzoqligining hisob-kitoblari amalga oshiriladi yoki avtomatlashtirilgan kuzatish tizimlari hisob-kitoblarining ma’lumotlari ishlatiladi. Qolgan hollarda UQY dagi ko‘rinuvchanlik uzoqligi sifatida ko‘rinuvchanlikning kuzatiladigan qiymatlari qabul qilinadi.

80. UQYdagi ko‘rinuvchanlik uzoqligining ma’lumoti uning qiymati meteorologik ko‘rinuvchanlik uzoqligining qiymatidan ortiq bo‘lgan hollarda, mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlariga, shuningdek METAR va SPECI ma’lumotlariga kiritiladi, bunda UQYdagi ko‘rinuvchanlik uzoqligining ma’lumotlari bevosita meteorologik ko‘rinuvchanlik ma’lumotlaridan keyin kelishi lozim. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlariga (shuningdek HHXK dispetcherining so‘roviga ko‘ra) yerga tegish zonasi uchun reprezentativ UQYdagi ko‘rinuvchanlik qiymatlari, keyin esa, zarur bo‘lganda, UQYning o‘rta nuqtasi va uzoq uchi uchun qiymatlari kiritiladi, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ bo‘lgan joylar ham ko‘rsatiladi.

81. Bir nechta UQYlar ishlatilganda UQYlar uchun ko‘rinuvchanlik qiymatlari ushbu qiymatlar taalluqli bo‘lgan UQYlar raqamlari ko‘rsatilgan holda kiritiladi.

UQYning holati to‘g‘risidagi ma’lumot mazkur Yo‘riqnomaning 7-ilovasida keltirilgan.

82. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlar uchun joriy ob-havo hodisalari to‘g‘risidagi axborot aerodromdagi sharoitlar uchun reprezentativ bo‘lishi lozim.

83. METAR va SPECI ma’lumotlari uchun mo‘ljallangan joriy ob-havo hodisalari to‘g‘risidagi axborot aerodromdagi sharoitlar, joriy ob-havoning ba’zi hodisalari yuzasidan esa, uning atroflari uchun, ya’ni aerodromning nazorat nuqtasidan 8 dan 16 km gacha masofa ichida reprezentativ bo‘lishi lozim. METAR va SPECI ma’lumotlarida joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlarini ko‘rsatish, shuningdek hodisalarning kuchliligi yoki ularning aerodromga yaqinligiga baho berish kerak. (4678 jadval “Xalqaro aviatsiya meteorologik kodlarning termasi”).

84. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarda kuzatiladigan joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlari ko‘rsatiladi hamda ularning kuchliligiga baho beriladi. Masalan, aerodromlarda momaqaldiroqlarni kuzatishda ochiq tekst bilan uzatish uchun momaqaldiroq kuzatilayotgan yo‘nalishni hamda uning ko‘chib borishi yo‘nalishini bildirish lozim (rumblarda). Chaqmoq urishi va keyingi momaqaldiroq o‘rtasidagi vaqt oralig‘iga qarab momaqaldiroqqacha bo‘lgan masofa baholanadi. Agar bu oraliq 10 sekunddan ortiq bo‘lsa (momaqaldiroqqacha masofa 3 km dan ortiq), momaqaldiroq “uzoq”, 10 sekunddan kam bo‘lsa — “aerodrom ustidagi momaqaldiroq” deb baholanadi. Momaqaldiroq oxirgi momaqaldiroq eshitilgan paytdan boshlab o‘tib ketgan yoki aerodromdan tashqariga ketgan deb hisoblanadi, shu paytdan boshlab 10 minut ichida momaqaldiroq eshitilmagan bo‘lsa, uning tugashi tasdiqlanadi.

Ochiq tekst bilan HHXK dispetcherlik punktlariga uzatiladigan momaqaldiroq to‘g‘risidagi axborot, masalan, quyidagicha bo‘lishi lozim:

“09.05. shimoli-sharqdagi uzoq momaqaldiroq, janubi-g‘arb tomonga siljib bormoqda;

18.20. aerodrom ustida do‘lli momaqaldiroq”.

Jala yog‘inlari 1000 m va undan kam ko‘rinuvchanlik bo‘lganda kuchli deb hisoblanadi.

85. Bulutlarning miqdori va shakli bilan belgilanadigan osmon holatini kuzatishlar asosiy kuzatish punktida amalga oshiriladi (AKP). Aniq qo‘nishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi YaJYRM (BPRM)da o‘rnatiladigan datchiklar yordamida o‘lchanadi. Bulutlarning quyi chegarasining balandligini masofadan kuzatishlar bo‘lmaganda va quyi chegara balandligining qiymati 200m va undan quyiroq bo‘lganda bulutlarning quyi chegarasining balandligini kuzatish uchun meteokuzatuvchini YaJYRM ga olib chiqish amalga oshiriladi. Aniq qo‘nishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi asosiy kuzatish punktida o‘rnatiladigan datchiklar yordamida o‘lchanishi mumkin.

86. Bulutlarni kuzatish ma’lumotlari bulutlarning miqdori, shakli va quyi chegarasining balandligi haqidagi axborotni o‘z ichiga oladi. Bulutlar to‘g‘risidagi ma’lumot mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarga, METAR va SPECI ma’lumotlariga kiritiladi. Agar biror sabablarga ko‘ra osmonning holati ma’lum bo‘lmasa, masalan, tuman va/yoki boshqa hodisalar tufayli bulutlar xususiyatini baholash mumkin bo‘lmasa, unda bulutlar guruhi o‘rniga vertikal ko‘rinuvchanlik guruhi kiritiladi. Agar vertikal ko‘rinuvchanlik haqida ma’lumot bo‘lsa, guruh quyidagicha bo‘ladi — VVnnn. Vertikal ko‘rinuvchanlik tumanning kam zichligi tufayli asbob bilan o‘lchana olmasa va shu sababga ko‘ra u haqidagi ma’lumotlar bo‘lmasa, mahalliy ma’lumotlarda, METAR va SPECI ma’lumotlarida guruh quyidagicha ko‘rsatiladi — VV///.

87. Quyi qatlam bulutlarining balandligi asboblar bilan aniqlanadi.

Asboblar ishdan chiqqanda BQChB vizual ravishda yoki havo kemalarining axborotlari asosida baholanishi mumkin. Vizual kuzatishda:

1) past bulutlarning quyi chegarasining balandligi (BQChB 1000 m dan kam) faqat kunning yorug‘ vaqtida 3 oktantdan ortiq bo‘lmagan miqdorida baholanadi;

2) quyi qatlam bulutlarining quyi chegarasining balandligi (1000 dan 2000 m gacha) faqat kunning yorug‘ vaqtida istalgan miqdorida baholanadi.

BQChB asboblari ishdan chiqqanda METAR va SPECI ma’lumotlariga bulutlar to‘g‘risidagi ma’lumot faqat “1”, “2” shartlar bajarilganda kiritiladi. Qolgan barcha hollarda bulutlar guruhi O‘zbekiston Respublikasi aerodromlarning METAR va SPECI ma’lumotlariga quyidagi shaklda kiritiladi — Ns Ns Ns ///, bu yerda Ns Ns Ns — bulutlar miqdori.

88. Bulutlarning quyi chegarasining balandligi UQY ostonasiga nisbatan ko‘rsatilishi lozim. UQY bo‘sag‘asidan Yum dan ortiq quyida yoki yuqorida joylashgan YaJYRM hududida bulutlarning balandligini aniqlashda, balandliklarning farqiga tuzatish kiritiladi. YaJYRM UQY ostonasidan pastroq bo‘lganda tuzatish ayiriladi va yuqori bo‘lganda qo‘shiladi.

89. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarda va METAR va SPECI ma’lumotlarida:

a) bulutlarning miqdori qisqartmalardan foydalanib ko‘rsatilishi lozim: FEW (1-2 okt.), SCT (3-4 okt.), BKN (5 — 7 okt.) yoki OVC (8 okt.);

b) yomg‘irli to‘p-to‘p (Cb) va minorasimon to‘p-to‘p bulutlarni CV va TCU qisqartmalardan foydalanib ko‘rsatish lozim;

v) bulutlarning quyi chegarasining balandligini, vertikal ko‘rinuvchanligini:

mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarida metrlarda, 10 ga karrali birliklarda;

METAR va SPECI ma’lumotlarida 30 ga karrali birliklarda ko‘rsatish lozim;

g) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar bo‘lmaganda, vertikal ko‘rinuvchanlik cheklanmagan bo‘lib, CAVOK qisqartmasi ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, SKC qisqartmasidan foydalanish lozim;

d) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar bo‘lmaganda, yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlar bo‘lmaganda, vertikal ko‘rinuvchanlik cheklanmagan bo‘lib, CAVOK va SKC qisqartmalari ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, NSC qisqartmasidan foydalanish lozim;

e) bir necha qatlam bulut yoki parvozlar uchun ahamiyatli ayrim bulut massivlari kuzatilganda, bulutlarning miqdorini va quyi chegarasining balandligini bulutlarning quyi chegarasining balandligi ortib borishi tartibida va quyidagi mezonlarga ko‘ra ko‘rsatish lozim:

eng quyi qatlami yoki massivi, miqdoridan qat’i nazar, mos holda FEW, SCT, BKN yoki OVC kabi ko‘rsatiladi;

keyingi qatlami yoki massivi osmonning 2/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda SCT, BKN yoki OVC kabi ko‘rsatiladi;

yuqoriroq qatlami yoki massivi osmonning 4/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda BKN yoki OVC kabi ko‘rsatiladi;

yomg‘irli to‘p-to‘p va/yoki va minorasimon to‘p-to‘p bulutlar, kuzatilganda, ammo “1”-“3” kichik bandlarida ko‘zda tutilgan ma’lumotlarda aks ettirilmaganda;

j) bulutlarning quyi chegarasi noaniq, parcha-parcha yoki tez o‘zgarayotgan hollarda, ma’lumotda bulut yoki uning qismlarining quyi chegarasining minimal balandligini ko‘rsatish lozim;

z) bulutlarning alohida qatlami (massivi) umumiy quyi chegarasi bo‘lgan yomg‘irli to‘p-to‘p va minorasimon to‘p-to‘p bulutlardan iborat bo‘lganda, bulutlarning turi ma’lumotda faqat yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlar kabi ko‘rsatilishi kerak.

90. Havo haroratini va namligini kuzatish UQY yoki UQY kompleksi uchun xos bo‘lgan sharoitlarni aks ettirishi lozim, bunda havo namligi shudring nuqtasining haroratini aniqlash orqali baholanadi.

91. Havo va shudring nuqtasining harorati ma’lumotlarda butun Selsiy graduslarida beriladi.

92. Tarkibida 0,5° bo‘lgan havo va shudring nuqtasining harorati qiymatlari butun Selsiy graduslaridagi eng yaqin qiymatlarigacha yaxlitlanadi.

-9° S dan + 9° S gacha oraliqdagi havo va shudring nuqtasi haroratining yaxlitlangan butun gradus qiymatlaridan avval “0” yoziladi.

93. Atmosfera bosimi o‘lchanadi, QNH yoki QFE esa, gektopaskalning (gPa) o‘ndan bir ulushlarigacha yoki simob ustuni millimetrlarigacha aniqlikda hisoblanadi.

94. Agar barometr UQY ostonasidan 2 m va undan ortiqroq yuqorida (pastda) o‘rnatilgan bo‘lsa, o‘lchangan qiymatiga balandliklarning farqi uchun tuzatish kiritiladi.

Barometr (simobli barometrning “nol” darajasi) va UQYning tegishli ostonasi o‘rtasidagi balandliklar farqi to‘g‘risidagi ma’lumotlar aviakorxona tomonidan aerodrom meteorologik idorasiga bildiriladi.

95. Aerodromda tarqatiladigan ma’lumotlarga barcha tuzatishlar hisobga olinib o‘lchangan va eng yaqin butun millimetrgacha yaxlitlangan QFE bosimi (mm. sim. ust.), shuningdek zarur bo‘lganda QNH to‘g‘risidagi axborot gektopaskallarda, eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlanib kiritiladi.

96. Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan ma’lumotlarga QNH to‘g‘risidagi axborot kiritiladi, uni eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlash lozim.

97. Aerodrom meteorologik kuzatishlarida alohida meteorologik sharoitlar to‘g‘risidagi, ayniqsa qo‘nishga yetib kelish va balandlikka chiqish zonalaridagi sharoitlar to‘g‘risidagi mavjud axborotlar kiritilishini ko‘zda tutishi lozim.

98. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarga, METAR va SPECI ma’lumotlariga quyida sanab o‘tilgan yaqindagi ob-havo hodisalari, ya’ni aerodromda oxirgi chiqarilgan muntazam ma’lumotdan keyingi davrda yoki tugagan soat davomida, bu davrlardan qaysi biri qisqaroq bo‘lishiga qarab, lekin kuzatishdan keyin kuzatilgan ob-havo hodisalari to‘g‘risida axborotlarni kiritish lozim; ular haqida ko‘pi bilan uchta guruhdan foydalanib, qo‘shimcha ma’lumotda bildirish lozim:

99. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus ma’lumotlarga qo‘shimcha ma’lumot sifatida quyidagi alohida meteorologik sharoitlar yoki ularning birikmalari to‘g‘risidagi axborotni kiritish lozim:

100. Muzlanishi, turbulentlik, shuningdek shamol surilishi yerdan yetarlicha yaxshi kuzatila olmasligi uchun, ularning mavjudligi to‘g‘risidagi axborot havo kemalari bortidan balandlikka chiqish yoki qo‘nishga yetib kelish bosqichlarida olish lozim.

101. Meteorologik radiolokatorlar (MRL) bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlar tuzilmalari, yog‘inlar zonalarining fazodagi taqsimlanishi, ularning ko‘chishi evolyutsiyasi ustidan kuzatishlar o‘tkaziladi.

102. Parvozlar davrida MRL yordamida kuzatishlar:

ochiq havoda — 3 soatda bir marta;

hodisalarsiz qatlamsimon bulutlarda, yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlarda — har soatda;

100 km lik zonada momaqaldiroq, do‘l, bo‘ron, jala bo‘lganda — har 30 minutda amalga oshiriladi.

103. Har soatlik kuzatishlarning natijalari radiolokatsiya vaziyati xaritalari shaklida rasmiylashtiriladi, o‘choqlarining joyi esa har soatlik oraliqlar orasida o‘tkaziladigan kuzatishlarning natijalariga qarab aniqlanadi. Ushbu ma’lumot navbatchi sinoptikka, shuningdek HHB dispetchyerlariga 10-bobda bayon etilgan talablarga muvofiq beriladi. Momaqaldiroq o‘choqlarining joylashuvi to‘g‘risidagi axborot, shuningdek to‘g‘ri nutq kanallari, telefon, AFTN orqali uzatiladi.

104. Aerodromdan 100 km radiusida momaqaldiroq, do‘l o‘choqlari mavjud bo‘lganda ularning joyi haqidagi ma’lumot VOLMET turiga kirmaydigan ATIS dasturiga yoki radiouzatuv OVCh-xabarlariga kiritiladi. Ushbu ma’lumotlarga quyidagi axborotlar kiritiladi:

a) o‘choqning xususiyati;

b) o‘choq markazining aerodrom nazorat nuqtasiga (ANN) nisbatan joylashuvi, azimut va masofasi.

Aerodromdagi 100 km radiusidagi momaqaldiroq, do‘l o‘choqlarining joylashuvi to‘g‘risidagi ma’lumot HHXK xizmatiga AFTN, BOA aloqa kanallari, telefon orqali keyinchalik havo kemalari bortiga uzatish uchun beriladi.

v) o‘choq ko‘chishining yo‘nalishi rumblarda va tezligi km/soatlarda.

Orasidagi masofasi 50km dan kam bo‘lgan bir nechta o‘choqlar, bir o‘choqning diametri 20 km dan ortiq yoki burchak kattaligi 10° dan ortiq bo‘lganda o‘choq (lar) zonasining chegarasi, o‘choq yoki o‘choqlar zonasi chegarasi bo‘ylab tanlangan nuqtalar bo‘yicha azimutlar (soat mili bo‘yicha) va masofalar to‘g‘risidagi axborot uzatilishi orqali ko‘rsatiladi.

105. MRL bilan jihozlanmagan aerodromlarda radiolokatsiya meteorologik axborotini olish uchun bort radiolokatorlari bilan jihozlangan havo kemalari ekipajlaridan olinadigan ma’lumotlar ishlatilishi lozim.

106. Avtomatlashtirilgan radiolokatsiya ma’lumotlarini qabul qilish va ularga ishlov berish tizimlaridan foydalanish maxsus yo‘riqnomalar bilan belgilanadi hamda aerodrom meteorologik idoralari va HHXK idoralari tomonidan tasdiqlanadi.

107. Aerodrom hududida shamolning balandliklar bo‘ylab taqsimlanishi to‘g‘risidagi ma’lumotni olish uchun quyidagilar ishlatiladi:

havo kemalari bortidan olingan shamol to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

aerodrom hududida o‘rnatilgan qo‘shimcha shamol datchiklar ma’lumoti (mavjud bo‘lganda).

108. Asboblar bilan o‘lchangan shamol xususiyatlarini olish mumkin bo‘lmaganda, sinoptik qismi bo‘lgan aerodrom meteorologik idoralari aylana balandligidagi shamol to‘g‘risidagi prognostik ma’lumot berilishini ta’minlaydi.

109. Havo kemalari bortidan o‘tkaziladigan meteorologik kuzatishlar odatdagi yer usti kuzatishlari bilan yetarli qamrab olinmagan hududlar ustidagi sharoitlar haqida ma’lumot olish uchun, shuningdek kuchli turbulentlik, muzlanishi, shamol ko‘chishi mavjudligi, aylana balandligidagi shamolning yo‘nalishi va tezligi haqida, mumkin bo‘lganda 100 m balandlikdagi shamol to‘g‘risidagi ma’lumotlarni hamda boshqa havo kemalari parvozlarining xavfsizligiga salbiy ta’sir etishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlar to‘g‘risida ma’lumot olish uchun ishlatiladi.

110. Meteorologik idoralar havo kemalari bortidan kuzatish ma’lumotlari bo‘yicha (boshqa manbalardan olinadigan ma’lumot bilan birgalikda) meteorologik vaziyat o‘zgarishini kuzatish, prognozlarga tuzatishlarni, parvozlarning yo‘nalishlari va hududlari bo‘yicha ogohlantirishlarni tuzishni ta’minlaydi.

111. Havo kemalari bortidan kuzatish quyidagi turlariga bo‘linadi:

a) balandlikka chiqish va qo‘nish uchun yetib kelish paytida kuzatishlar;

b) havo trassasida yoki aviatsiya ishlarini bajarish hududida parvoz qilishda kuzatishlar;

v) so‘rov bo‘yicha kuzatishlar;

g) xalqaro parvozlarni bajarishda AIREP shakli bo‘yicha kuzatishlar.

112. Havo kemalarining ekipajlari balandlikka chiqish va qo‘nish uchun yetib kelish paytida bulutlarning quyi va yuqori chegarasining balandligi, muzlanish, turbulentlik va shamolning surilishi mavjudligi, aylana balandligida va 100 m balandligida shamolning yo‘nalishi va tezligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bildiradi. Ushbu ma’lumotlar dispetcherga balandlikka chiqishda — xavfsiz balandlikka erishganidan keyin, qo‘nishga yetib kelishda — qo‘nishdan keyin beriladi.

113. Havo kemasining ekipaji kuchli turbulentlik, kuchli muzlanishni aniqlagan holda bu hodisalar to‘g‘risidagi ma’lumot HHB dispetcheriga imkoni boricha eng qisqa muddatda beriladi. HHB dispetcheri darhol olingan ma’lumotni aerodrom meteorologik idorasiga beradi.

114. Ushbu kuzatishlar kuchli turbulentnost yoki havo kemasining komandiri fikricha, boshqa havo kemalarining parvoz xavfsizligiga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan boshqa sharoitlar (hodisalar) mavjud bo‘lganda o‘tkaziladi. Ushbu sharoitlar yoki hodisalarning mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumot aniqlanganidan keyin darhol uzatiladi.

115. So‘rov bo‘yicha kuzatishlar havo kemasi o‘tayotgan HHB rayonidagi parvozlarni ta’minlaydigan aerodrom meteorologik idorasi ma’lum axborotlarni so‘ragan hollarda o‘tkaziladi.

116. Havo kemalari bortidan aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi orqali olinadigan bildirishlar maxsus jurnalda qayd etiladi va havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi meteokonsultatsiyasida ishlatiladi.

117. Havo kemasi aerodromga yetib kelganidan keyin havo kemasining komandiri yoki parvoz ekipajining a’zolaridan biri parvoz paytida kuzatilgan maxsus jurnalda qayd etiladigan meteorologik sharoitlar haqida og‘zaki ma’lumotni beradi.

118. Havo kemasining ekipajida “Bort ob-havosi” blankasi bo‘lganda ekipaj uni to‘ldirib, yetib kelish aerodromiga yetib kelganda aerodrom meteorologik idorasiga berishi lozim.

119. HHB dispetcheridan havo trassasida uchayotgan havo kemasining bortidan bildirishni olgan aerodrom meteorologik idorasi uni quyidagilarga yuboradi:

a) o‘z mintaqasi bo‘ylab alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tayyorlash uchun mas’ul bo‘lgan TAMS ga;

b) qo‘shni HHB YaT ZM larni ta’minlaydigan boshqa meteorologik idoralarga.

Bu talablar VUQ bo‘yicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalaridan olinadigan bildirishlarga, shuningdek balandlikka chiqish va qo‘nishga yetib kelish paytida kuzatishlar natijalari bo‘lgan bildirishlarga taalluqli emas.

120. Biriktirilgan aerodromning meteorologik idorasi havo kemalari bortidan olingan bildirishlarni bazaviy aerodrom meteorologik idorasiga uzatadi. 115-bandda ko‘rsatilgan axborotlar bo‘lgan bildirishlar darhol uzatiladi.

121. O‘zbekiston Respublikasida ro‘yxatga olingan va xalqaro avialiniyalar bo‘yicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalari havo kemasi bortidan kuzatishlarni amalga oshirishi hamda bu kuzatishlarni AIREP shakliga muvofiq qayd etishi lozim.

122. Havo kemasi bortidan quyidagi kuzatishlar turlari o‘tkaziladi:

a) balandlikka chiqish va qo‘nishga yetib kelish bosqichlarida bortdan muntazam kuzatishlar;

b) parvozning istalgan bosqichida bortdan maxsus va boshqa nomuntazam kuzatishlar;

123. AIREP kuzatishlari:

a) avtomatik bog‘liq kuzatishlar (ADS) qo‘llanib, “havo-er” ma’lumot uzatish liniyasidan foydalanib;

b) nutq aloqasidan foydalanib amalga oshirilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasida AIREP kuzatishlari nutq aloqasidan foydalanib amalga oshiriladi.

124. Nutq aloqasidan foydalanganda HK bortidan yo‘nalish bo‘yicha parvoz bosqichida muntazam kuzatishlar HHXK tizimidagi quyidagi punktlar va bildirishlar berish oraliqlariga nisbatan o‘tkaziladi:

a) tegishli havo harakatiga xizmat ko‘rsatish qoidalariga muvofiq, havo kemasi joylashuvi to‘g‘risidagi bildirishlarni yuborish kerak bo‘lgan punktlar (majburiy bildirishlarning punktlari);

b) bir-biridan 1 soat parvoz vaqti oraliqlariga mos keluvchi masofalarda bo‘lgan punktlar.

125. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasining ekipaji 125-bandda ko‘rsatilgan muntazam kuzatishlarni o‘tkazishdan quyidagi hollarda ozod etiladi:

a) havo kemasi RNAV uskunalari bilan jihozlanmaganda yoki;

b) parvoz uzoqligi 2 soat yoki undan kam bo‘lganda yoki;

v) havo kemasi keyingi ko‘zda tutilgan qo‘nish punktidan 1 soat parvoz vaqtidan kamroq bo‘lgan masofada bo‘lganda yoki;

g) parvoz 1500 m dan pastroq balandlikda o‘tganda.

126. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasi bortidan muntazam bildirishlar quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:

Bildirish turining ko‘rsatkichi

1 bo‘lim

(Joylashuvi to‘g‘risidagi ma’lumot)

Havo kemasining tanib olish indeksi

Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi

Vaqt

Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi

Keyingi joylashuv va parvoz vaqti

Keyingi asosiy nuqta

2 bo‘lim

(Operativ ma’lumot)

Hisoblangan yetib kelish vaqti

Maksimal parvoz muddati

3 bo‘lim

(Meteorologik ma’lumot)

Havo harorati

Shamol yo‘nalishi

Shamol tezligi

Turbulentlik

Havo kemasining muzlanishi

Namlik (ma’lumot bo‘lganda)

AIREP muntazam bildirishiga misol (ARP):

UZB251 bortidan muntazam bildirish: havo kemasining joylashuvi — Urganch, vaqti 08.25, eshelon 360, harorat — 35°, shamol 270° 60 km/s, mo‘tadil turbulentlik

Aloqa kanallari orqali ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:

ARP UZB251 URGENCH 0825 FL360 MS35 270/60 KMH MOD TURB

127. Maxsus kuzatishlar barcha havo kemalarining bortidan quyidagi sharoitlar bo‘lganda yoki kuzatilganda o‘tkaziladi:

a) kuchli turbulentlik, yoki

b) kuchli muzlanish, yoki

v) kuchli tog‘ to‘lqini, yoki

g) do‘lsiz momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki bo‘ron chizig‘i bo‘yicha, yoki

d) do‘lli momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki bo‘ron chizig‘i bo‘yicha, yoki

e) kuchli chang bo‘roni yoki kuchli qum bo‘roni, yoki

j) vulqon kuli buluti, yoki

z) vulqon otilishidan avvalgi faoliyati, yoki vulqon otilishi.

128. Nutq aloqasidan foydalanganda bortdan maxsus bildirishlarda quyidagi elementlar bo‘ladi:

Bildirish turining ko‘rsatkichi

1 bo‘lim

(Joylashuvi to‘g‘risidagi ma’lumot)

Havo kemasining tanib olish indeksi

Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi

Vaqt

Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi

3 bo‘lim

(Meteorologik ma’lumot)

Bortdan maxsus bildirishni uzatishni talab etuvchi sharoitlar:

kuchli turbulentlik SEV TURB

kuchli muzlanish SEV ICE

kuchli tog‘ to‘lqini SEV MTW

momaqaldiroq, do‘l TS GR

momaqaldiroq TS

kuchli qum yoki chang bo‘roni HVY SS

vulqon kulining buluti VA CLD

AIREP SPECIAL maxsus bildirish misoli: (ARS)

UZB686 bortidan maxsus bildirish: joylashuvi — Tomdi Buloq vaqti 10.00 eshelon 370 kuchli turbulentlik.

Aloqa kanallaridan ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:

ARS UZB686 TAMDY BULAK 1000 FL370 SEV TURB

129. 128-bandda ko‘rsatilmagan boshqa meteorologik sharoitlar, masalan, havo kemasining komandiri fikricha, parvoz xavfsizligiga ta’sir etishi yoki boshqa havo kemalarining parvozlari samaradorligiga jiddiy ta’sir etishi mumkin bo‘lgan shamol surilishi bo‘lgan hollarda, havo kemasining komandiri tegishli HHXK idorasini imkoni boricha qisqa muddatlarda bu haqda xabardor etadi.

130. Bortdan kuzatish ma’lumotlari parvoz paytida kuzatishlar o‘tkazilganda yoki imkoni boricha o‘tkazilishidan keyin darhol uzatiladi. Vakolatli HHXK idorasi havo kemasining bortidan muntazam yoki maxsus bildirishlarni olganda darhol ularni o‘z aerodrom meteorologik idorasiga beradi.

131. Aerodrom meteorologik idorasi havo kemasi bortidan olingan muntazam va maxsus bildirishlarni yig‘adi va ulardan havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi konsultatsiyalarini o‘tkazishda, prognozlarni, SIGMET ma’lumotlarini, shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlarini tuzishda foydalanadi, bu bildirishlarni qo‘shni HHB YaT YoRMlarga, shuningdek London JZPMga xizmat ko‘rsatuvchi aerodrom meteorologik idoralariga uzatadi.

132. Meteorologik elementlarning vaqt va fazodagi o‘zgaruvchanligi, shuningdek ba’zi ob-havo elementlarini prognozlash va aniqlash uslubiyotining takomillashmagani tufayli aviatsiya ob-havo prognozlarining foydalanuvchilari prognozda ko‘rsatilgan istalgan ob-havo elementining muayyan qiymatini ushbu element prognoz amal qilishi davridagi eng ehtimoliy kattaligi deb qarashi lozim. Xuddi shuningdek, prognozda biror ob-havo hodisasi yuzaga kelishi yoki elementining o‘zgarishi vaqti ko‘rsatilganda, u eng ehtimoliy vaqt deb qaraladi. Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli bo‘lgan prognozlarning aniqligi mazkur Yo‘riqnomaning 5-ilovasi, 2-jadvalida keltirilgan.

133. Meteorologik idoraning yangi muntazam (keyingi) aerodrom bo‘yicha ob-havo prognozining chiqarilishi ushbu aerodrom uchun va shu vaqt oralig‘i uchun (yoki uning bir qismi uchun) avvalgi amal qilgan bir turdagi prognoz bekor qilinganligini bildiradi.

134. Aerodrom bo‘yicha ob-havo prognozlari (10 km radiuslarida) belgilangan vaqtda aerodrom meteorologik idorasi tomonidan tuziladi va aerodromdagi ma’lum vaqt davri ichida kutiladigan ob-havo meteorologik sharoitlari to‘g‘risida qisqacha ma’lumotdan iborat bo‘ladi.

135. Tasniflanmagan MHYlari aerodromlari va meteorologik idoralari bo‘lmagan qo‘nish maydonchalari ushbu rayonga xizmat ko‘rsatadigan meteorologik idora tomonidan ob-havo prognozlari bilan ta’minlanadi.

136. Aerodrom bo‘yicha prognozlar va ularga tuzatishlar Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlariga muvofiq TAF prognozlari shaklida chiqariladi va quyidagi axborotni ko‘rsatilgan tartibda o‘z ichiga oladi:

a) prognoz turining identifikatori;

b) manzil ko‘rsatkichi;

v) prognozning chiqarilish vaqti;

g) qo‘llanadigan bo‘lganda, mavjud bo‘lmagan prognozning identifikatori;

d) prognozning sanasi va amal qilish vaqti;

e) qo‘llanadigan bo‘lganda, bekor qilingan prognozning identifikatori;

j) yer usti shamoli;

z) ko‘rinuvchanlik (minimal);

i) ob-havo;

k) bulutlar;

l) bu elementlarning biri yoki bir nechtasining amal qilish davri davomida kutiladigan jiddiy o‘zgarishlari. O‘zgarishlar guruhlari sonini va ehtimolligini eng kam miqdorda chiqarish lozim, va u 5 tadan oshmasligi kerak.

TAF prognozlarini tuzish uchun namuna mazkur Yo‘riqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.

137. Aerodrom bo‘yicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur bo‘lganda tegishli tuzatishlarni kiritadi. Aviatsiya ob-havo prognozlarini baholash mazkur Yo‘riqnomaning 9-ilovasiga muvofiq bajariladi.

138. Prognozlarga tuzatishlar kiritish zarurati, shuningdek o‘zgarishlar guruhlarining kiritilishi quyidagi mezonlar bilan aniqlanadi:

a) prognozga muvofiq yer usti shamolining o‘zgarishi foydalanish jihatidan muhim qiymatlardan ortadi;

b) ko‘rinuvchanlik yaxshilanib yoki yomonlashib, aerodromning qo‘nish ishchi minimumlariga mos bo‘lgan qiymatlardan o‘tib ketadi;

v) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan birining boshlanishi, tugashi yoki kuchliligining o‘zgarishi prognozlanadi:

o‘ta sovigan yog‘inlar (yaxmalak);

mo‘tadil yoki kuchli yog‘inlar, jumladan jala yog‘inlari;

chang, qum yoki qor yer usti izg‘irini;

changli yer usti bo‘roni, qumli yer usti bo‘roni yoki qorli yer usti bo‘roni;

changli bo‘ron;

qumli bo‘ron;

momaqaldiroq (yog‘inli yoki yog‘insiz);

bo‘ron;

o‘ramasimon bulut (tornado yoki quyun);

tuman, muzlayotgan tuman;

har xil kuchlilikdagi muzlanish;

mo‘tadil yoki kuchli turbulentlik;

boshqa ob-havo hodisalari, agar ular ko‘rinuvchanlikning jiddiy o‘zgarishiga olib kelishi kutilsa:

muzlanish, turbulentlik, momaqaldiroq, do‘l, bo‘ron aerodrom hududi bo‘yicha, shu jumladan aerodromda prognozlanadi.

g) osmonning 4 oktantidan ortiq qismini qoplaydigan bulutlarning quyi chegarasining balandligi, yoki vertikal ko‘rinuvchanlik pasayib yoki ortib, aerodromning qo‘nish ishchi minimumlarga mos bo‘lgan qiymatlardan o‘tib ketsa;

d) prognozga muvofiq quyi chegarasining balandligi aerodromning eng yuqori minimumidan pastroq bo‘lgan bulutlar qatlami yoki massivining oktantlari miqdori o‘zgarsa:

SKC (ochiq), FEW (1-2 okt) yoki SCT (3-4 okt) dan BKN (5 — 7 okt) yoki OVC (8 okt) gacha, yoki

BKN yoki OVC dan SCT, FEW yoki SKC gacha;

e) yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlarning rivojlanishi yoki tarqab ketishi prognozlansa;

j) prognozga muvofiq sharoit “CAVOK” gacha o‘zgarsa yoki sharoit “CAVOK” tugasa;

z) ushbu aerodromning foydalanish minimumlariga asoslangan hamda vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar o‘rtasida kelishilgan boshqa har qanday mezonlar.

139. Tuzatish meteorologik idora tomondan chiqarilgan oxirgi prognozga zarur bo‘lganda, prognoz amal qilishining vaqti o‘zgartirilib tuziladi.

140. Aerodrom bo‘yicha muntazam prognozlarning amal qilish davri kamida 6 va ko‘pi bilan 24 soatni tashkil qilishi mumkin. Bu davr vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar o‘rtasida kelishuv bilan aniqlanishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi aerodromlari bo‘yicha tuziladigan vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar o‘rtasida kelishilgan prognozlarning amal qilish davri 9, 24 soat bo‘ladi.

141. Amal qilish davri 12 soatdan kamroq bo‘lgan aerodrom bo‘yicha muntazam prognozlar har 3 soatda, amal qilish davri 12 dan 24 soatgacha bo‘lgan prognozlar esa — har 6 soatda chiqariladi. Prognozlar ularning amal qilish davri boshlanishidan kamida 1 soat avvalroq chiqariladi.

142. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda aerodrom bo‘yicha birinchi prognozning amal qilish davrining boshlanishi standart davrdan farq qilishi, prognoz chiqarilishidan amal qilish davrigacha muddati 1 soatdan kamroq bo‘lishi mumkin.

143. Biriktirish aerodromlari bo‘yicha ob-havo prognozlari aslidagi ob-havo to‘g‘risidagi ma’lumotlar bo‘lmaganda yoki kelib tushmaganda mo‘ljal prognozlar kabi tuziladi. Mo‘ljal prognozlar baholanmaydi.

144. Aerodrom bo‘yicha prognozga harorat prognozi havo harorati foydalanish jihatidan muhim qiymatlarga yetishi prognozlansa, kiritilishi lozim.

145. Qo‘nish uchun prognoz o‘z aerodromi bo‘yicha sinoptik qismi bo‘lgan meteorologik idora tomonidan tuziladi. Bunday prognozlar mahalliy iste’molchilar, shuningdek aerodromdan 1 soat parvoz vaqti masofasida bo‘lgan havo kemalarining talablarini qondirish uchun mo‘ljallangan.

146. “Trend” turidagi prognoz ushbu aerodromdagi yer usti shamoli, ko‘rinuvchanlik, ob-havo hodisalari va bulutlarning kutiladigan jiddiy o‘zgarishlarining qisqacha bayonidan iborat hamda mahalliy muntazam yoki maxsus ma’lumotlari, METAR yoki SPECI ma’lumotlarning bir qismi bo‘ladi. “Trend” turidagi prognozning amal qilish davri ma’lumotning tuzilish vaqtidan boshlab 2 soatni tashkil qiladi.

147. “Trend” turidagi prognozga faqat jiddiy o‘zgaradi deb kutiladigan elementlar kiritiladi. Lekin bulutlarning kuchli o‘zgarishida barcha bulut guruhlari, jumladan o‘zgarishi kutilmaydigan qatlamlari yoki massivlari ko‘rsatiladi. Ko‘rinuvchanlik jiddiy o‘zgargan holda ko‘rinuvchanlikning cheklanishiga sabab bo‘lgan hodisa ko‘rsatiladi. Agar hech qanday o‘zgarishlar kutilmasa, bu haqda NOSIG atamasi bilan bildiriladi.

148. “Trend” turidagi prognoz mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq chiqariladi.

149. Parvozlarning yo‘nalishlari va zonalari (hududlari) bo‘ylab prognozlar balandliklardagi shamol va harorat, alohida ob-havo hodisalari, bulutlar hamda parvozlar turi va bajariladigan aviatsiya ishlarining turiga qarab boshqa ob-havo elementlari to‘g‘risidagi axborotni o‘z ichiga oladi.

150. Zonal prognozlar va yo‘nalish bo‘yicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur bo‘lganda tegishli tuzatishlarni kiritadi.

151. Zonal prognozlar yer yuzasidan 100 parvoz esheloni (yoki tog‘ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur bo‘lganda yuqoriroq) gacha bo‘lgan qatlam uchun chiqariladi va kam balandliklardagi parvozlar uchun xavfli bo‘lgan yo‘nalishdagi ob-havo hodisalari haqidagi axborotni o‘z ichiga oladi.

152. 100 parvoz esheloni (yoki tog‘ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur bo‘lganda yuqoriroq) dan pastroq bo‘lgan havo harakatining zichligi bunday parvozlar uchun zonal prognozlarni muntazam chiqarish va tarqatishni talab qilgan hollarda, bunday prognozlarni chiqarish tezligi, shakli va belgilangan vaqti yoki amal qilish davri hamda ularga tuzatishlar chiqarilishi mezonlari har bir aerodromda parvozlarning meteota’minoti bo‘yicha Yo‘riqnoma bilan belgilanadi.

153. Meteorologik idoralar almashadigan yo‘nalishlar bo‘yicha prognozlar (ularga tuzatishlar bilan) ROFOR kodli shaklida tuziladi (Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlarining termasi). ROFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:

a) kod nomi — ROFOR;

b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;

v) prognozning amal qilish davri va shamol tezligini o‘lchash birliklari;

g) prognoz tuzilgan yo‘nalish;

d) yer yuzasiga yaqin prognozlanadigan ko‘rinuvchanlik;

e) ob-havo hodisalari:

momaqaldiroq;

tropik siklon;

kuchli bo‘ronlar chizig‘i;

do‘l;

tog‘ katta to‘lqinlari;

katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang bo‘roni; muzlayotgan yomg‘ir;

j) bulutlar — bulutlarning miqdori va balandligi yoki vertikal ko‘rinuvchanlik;

z) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi va nolli izotermaning balandligi;

i) muzlanish;

k) turbulentlik;

l) balandliklarda shamol va harorat;

m) tropopauzaning balandligi;

n) tez havo oqimi (majburiy bo‘lmagan bo‘lim);

o) maksimal shamol va vertikal shamol ko‘chishi (majburiy bo‘lmagan bo‘lim);

p) qo‘shimcha sharoitlar va/yoki prognoz o‘zgarishlari.

Prognozlanadigan bulutlarning shakli, yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlardan tashqari, ROFOR prognozida ko‘rsatilmaydi.

Yo‘nalish prognozlaridagi barcha balandliklar dengiz sathidan ko‘rsatiladi.

154. Past balandliklarda parvozlar uchun zonal prognozlar bu prognozlarning muntazam chiqarilishida ARFOR kodi formatida har 3 soatda tayyorlanadi, bunda ularning amal qilish davri ko‘pi bilan 9 soatni tashkil qiladi, va tegishli meteorologik idoralarga ularning amal qilish davridan kechi bilan 1 soat avval beriladi.

ARFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:

a) kod nomi — ARFOR;

b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;

v) prognozning amal qilish davri;

g) shamol tezligini o‘lchash birliklari;

d) parvoz rayoni;

e) yer yuzasiga yaqin gorizontal ko‘rinuvchanlik;

j) alohida ob-havo hodisalari: momaqaldiroq, kuchli bo‘ronlar chizig‘i, do‘l, katta tog‘li to‘lqinlar, katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang bo‘roni, muzlayotgan yomg‘ir;

z) bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi, vertikal ko‘rinuvchanlik;

i) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi;

k) nolli izotermaning balandligi;

l) muzlanish;

m) turbulentlik;

n) balandliklarda shamol va havo harorati;

o) minimal bosim;

p) qo‘shimcha prognozlanadigan sharoitlar yoki prognoz o‘zgarishlari.

Zonal prognozlarda barcha balandliklar dengiz sathidan ko‘rsatiladi.

155. Quyidagi o‘zgarishlar kutilganda ROFOR va ARFOR prognozlariga tuzatishlar tuziladi va prognozlarga o‘zgarishlar guruhlari kiritiladi:

a) yer yuzasiga yaqin ko‘rinuvchanlik qiymati VUQ bo‘yicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan o‘tib ketsa;

b) 154-bandning “e”, “i”, “k” va 155-bandning “j”, “l”, “m” kichik bandlarida ko‘rsatilgan va avval prognozda ko‘zda tutilmagan alohida hodisalar yuzaga kelsa;

v) bulutlarning quyi chegarasining balandligi qiymatlari VUQ bo‘yicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan o‘tib ketsa;

g) balandliklarda shamol tezligi 40 km/soatga o‘zgarsa;

d) balandliklarda shamol yo‘nalishi 60 km/soat va undan ortiq tezlikda 30° va undan ortiq o‘zgarsa.

Prognozga tuzatish AMD identifikatori bilan chiqariladi.

156. Sharoitlarning joyi va vaqtiga ko‘ra o‘zgarishini ta’riflash uchun zonal prognozlar va yo‘nalish bo‘yicha prognozlarda quyidagi atamalar ishlatiladi:

IZM SSSS — SS dan SS gacha o‘zgarish, muddatning birinchi yarmida, muddatning ikkinchi yarmida;

MEST — ba’zi joylarda, uchastkalar yoki hududlari aniqlangan holda: “pasttekisliklarda”, “yonbag‘irlar ustida”, “suv havzalari ustida”, “daryo vodiylari ustida”, “tog‘lar ustida”, shimoliy, janubiy, sharqiy, g‘arbiy yarmida, qismida;

XOR va VREM atamalari yuqoridagi prognozlarda qo‘llanilmaydi.

157. Aerodrom bo‘yicha ogohlantirishlar aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi va ularda yerdagi havo kemalari, jumladan to‘xtab turish joylaridagi havo kemalariga va aerodrom jihozlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan meteorologik sharoitlar to‘g‘risidagi qisqacha ma’lumot bo‘ladi.

158. Aerodrom bo‘yicha ogohlantirishlar bir yoki bir nechta quyidagi hodisalarning aslida yoki kutiladigan yuzaga kelishi tufayli chiqariladi:

a) o‘ta sovigan yog‘inlar (yaxmalak);

b) davomiyligi 2 soatdan ortiq bo‘lgan kuchli qor;

v) 15 m/s va undan ortiq (birdan kuchayishini hisobga olganda) shamol, yo‘nalishidan qat’i nazar;

g) bo‘ron, quyun;

d) havo haroratining minus 30° S gacha va undan pastroq pasayishi yoki uning + 40° S gacha va undan yuqoriroq ko‘tarilishi.

159. Avval chiqarilgan ogohlantirishda ko‘zda tutilmagan sharoitlar yoki hodisalar yuzaga kelishi kutilganda yoki ularning kuchliligi, davomiyligi o‘zgarishida yangi ogohlantirish tuziladi.

160. Ogohlantirishlar ochiq tekst bilan aeroport xizmatlariga muayyan aerodromdagi parvozlarning meteorologik ta’minoti bo‘yicha Yo‘riqnomaga (Meteoma’lumot yetkazilishi sxemasiga) muvofiq yetkaziladi.

161. Aerodrom meteorologik idorasi shamol surilishi to‘g‘risidagi ogohlantirishlarni tayyorlaydi, ularda havo kemasiga qo‘nishga yetib kelish yoki uchish trayektoriyasida, yoki UQY sathi va shu sathdan 500 m yuqori sathgacha oraliqda aylana bo‘ylab qo‘nishga yetib kelishda yoki qo‘nishdan keyingi yo‘li yoki ko‘tarilishdagi tezlashuv yo‘li paytidagi UQYdagi havo kemasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan kuzatilayotgan yoki kutilayotgan mo‘tadil yoki kuchli shamol surilishi haqida ma’lumot bo‘ladi. Mahalliy topografik sharoitlar UQY sathidan 500 m dan ortiq balandliklarda katta shamol surilishini keltirib chiqarishi ma’lum bo‘lgan hollarda 500 m balandlik eng yuqori deb hisoblanmaydi.

162. Shamol surilishi haqidagi ma’lumotlar quyidagilar yordamida olinishi mumkin:

a) havo kemasining bortidan balandlikka chiqish yoki qo‘nishga yetib kelish bosqichida kuzatishlar;

b) shamol surilishini aniqlash va o‘lchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari yordamida (mavjud bo‘lganda);

v) aerodromga yaqin machtalar va vishkalarda o‘rnatilgan qo‘shimcha shamol datchiklari yordamida.

163. Shamol surilishi sharoitlari, odatda quyidagi hodisalar bilan bog‘liq bo‘ladi:

a) momaqaldiroqlar, shamolning mayda birdan kuchayishi, frontal birdan kuchayishi;

b) frontal yuzalar;

v) kuchli yer usti shamoli, mahalliy topografik sharoitlar bilan kuchaytirilgan holda;

g) tog‘ to‘lqinlari (jumladan aerodrom hududida past balandliklardagi bo‘ron darvozalari);

d) past balandliklardagi harorat inversiyalari.

164. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida xabar berish ochiq tekst shaklida mavjud shamol surilishini aniqlash va o‘lchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari asosida tuziladi. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida ma’lumot mahalliy muntazam va maxsus ma’lumotlarga, METAR, SPECI ma’lumotlariga qo‘shimcha axborot bo‘limiga mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq kiritiladi.

165. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlar quyidagilar asosida tuziladi:

a) havo kemalari bortidan bildirishlar. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlarni tayyorlash uchun havo kemalari bortidan bildirish ishlatilganda u ogohlantirish tekstiga o‘zgartirish kiritilmay, havo kemasining turi va kuzatish vaqti ko‘rsatilgan holda kiritiladi. Masalan: Shamol surilishi haqida xabar berish 01 151240: 1240 da TU — 154 08 chap UQYga yetib kelish zonasida mo‘tadil shamol surilishi to‘g‘risida bildirdi.

Shamol surilishi to‘g‘risidagi bildirishlarda havo kemalarining komandirlari kuzatilayotgan shamol surilishining subyektiv bahosiga muvofiq “mo‘tadil”, “kuchli” yoki “juda kuchli” atamalaridan foydalanadi.

Etib kelgan va uchib ketgan havo kemasidan shamol surilishi to‘g‘risidagi bildirishlar olingan holda ikkita shamol surilishi to‘g‘risidagi ogohlantirish tuziladi.

b) qo‘shimcha shamol datchiklari yordamida olingan ikki yoki undan ortiq sathda shamol to‘g‘risidagi ma’lumotlar, yer yuzasiga yaqin va qo‘shimcha sathdagi shamol tezliklarining farqi qo‘shimcha datchik joylashuv balandligi 30 m dan 50 m gacha bo‘lganda 4 m/s dan oshsa, yoki qo‘shimcha datchik joylashuv balandligi 50 m dan 70 m gacha bo‘lganda 5 m/s dan oshsa, ogohlantirishlar chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 02 161530: shamol surilishi 1530da shamol yerga yaqin 320° 8 m/s, 60 m balandlikda 360° 20 m/s.

166. Agar meteorologik vaziyat va mahalliy sharoitlar shamol surilishining yuzaga kelishiga sabab bo‘lsa, prognozlanadigan shamol surilishi haqida ogohlantirishlar aerosinoptik materialning tahlili asosida chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 01 151230: aerodrom hududida 1330 dan mo‘tadil (kuchli) shamol surilishi kutiladi.

167. Amalda kuzatilayotgan yoki prognozlanadigan shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar keyinchalik parvozlarni bajaruvchi havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tegishli HHXK idorasiga beriladi, shuningdek havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi tayyorgarligida ishlatiladi.

168. Kuzatilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish uzatilganidan keyin 30 minut ichida shamol surilishi mavjudligini tasdiqlaydigan yangi ma’lumot kelib tushmasa, avtomatik bekor qilinadi. Kutilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish aerosinoptik material, meteorologik vaziyat va (mavjud bo‘lganda) shamol surilishi to‘g‘risidagi amaliy ma’lumotlarning tahlili asosida sinoptik qarorga ko‘ra bekor qilinadi.

169. Shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar va xabar berishlar ushbu aerodromdan tashqariga tarqatilishi mumkin emas.

170. SIGMET ma’lumoti meteorologik kuzatish idorasi vazifasini bajaradigan va tegishli parvoz ma’lumoti hududiga (FIR) xizmat ko‘rsatuvchi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi. SIGMET parvoz yo‘nalishi bo‘ylab havo kemalarining parvoz xavfsizligiga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan amaldagi va/yoki kutilayotgan ma’lum ob-havo hodisalarining qisqartmali ochiq tekst bilan qisqacha ta’rifi, shuningdek ushbu hodisalarning vaqtda va fazoda taxminiy rivojlanishini o‘z ichiga oladi.

171. SIGMET ma’lumoti havo kemalarining bortidan bildirishlar, aerosinoptik materiallarning tahlili, yer usti va radiolokatsiya kuzatishlarining ma’lumoti asosida tuziladi. SIGMET ma’lumoti ushbu hududda hodisalar endilikda kuzatilmasa yoki shu hududda yuzaga kelishi kutilmasa, bekor qilinadi.

172. SIGMET ma’lumotining amal qilish davri 4 soatdan oshmasligi lozim. SIGMET ma’lumoti xavfli hodisaning yuzaga kelishining kutiladigan vaqtidan ko‘pi bilan 4 soat va kamida 1 soat avval chiqariladi. Agar hodisa yuz bergan bo‘lsa, SIGMET hodisa yuz bergan paytidan boshlab tuziladi.

173. SIGMET ma’lumotlari quyidagilarga yuboriladi:

a) mahalliy HHXK idoralariga, keyinchalik parvozda bo‘lgan havo kemalarining bortiga uzatilishi uchun;

b) SIGMET ma’lumotini tuzgan meteorologik idoraning javobgarlik hududi ichida bo‘lgan aerodrom meteorologik idoralariga;

v) javobgarlik hududlari ma’lumotni chiqarayotgan idoraning javobgarlik hududidan 925 km masofa ichida butunlay yoki qisman joylashgan, meteorologik kuzatish idorasi vazifalari bo‘lgan aerodrom meteorologik idoralariga, keyinchalik tegishli HHXK idoralariga tarqatish uchun;

g) London JZTMga;