O‘zbekiston Respublikasi “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 26-apreldagi PQ-335-sonli “O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulki qo‘mitasi faoliyatini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida” va 2008-yil 24-apreldagi PQ-843-sonli “Baholovchi tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati uchun ularning mas’uliyatini oshirish to‘g‘risida”gi qarorlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulki qo‘mitasi qaror qiladi:

1. O‘zbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standarti “Baholovchilar ishi sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qo‘yiladigan umumiy talablar” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatiga olingan vaqtdan boshlab o‘n kundan so‘ng kuchga kiradi.

Mazkur Mulkni baholash Milliy standarti (7-son MBMS) “Baholovchilar ishi sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qo‘yiladigan umumiy talablar” O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999-y., 9-son, 208-modda), O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 24-apreldagi PQ-843-sonli “Baholovchi tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati uchun ularning mas’uliyatini oshirish to‘g‘risida”gi qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2008-y., 18-son, 145-modda) muvofiq, baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalariga qo‘yiladigan umumiy talablarni belgilaydi.

1. 7-son MBMSning asosiy maqsadi — baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalarni ishlab chiqishga nisbatan yondashuv va tamoyillarini, shuningdek mazkur qoidalarni qo‘llashda ichki nazoratni tashkil qilish va tartibga solish talablarini birxillashtirishdir.

2. 7-son MBMSning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

a) baholovchi tashkilotlar ichki qoidalarini ishlab chiqishning yagona tamoyillarini belgilash;

b) ichki qoidalarni ishlab chiqishda baholovchi tashkilotlarga qo‘yiladigan majburiy talablarni belgilash;

v) baholovchilar va baholovchi tashkilotlarning boshqa xodimlari tomonidan ichki qoidalar talablariga rioya qilinishi ustidan ichki nazoratni amalga oshirish tartibini tavsiflash.

3. Barcha baholovchi tashkilotlar ichki qoidalarni ishlab chiqishi va amalda qo‘llashi majburiydir.

4. 7-son MBMS baholovchi tashkilotlarning baholash faoliyatini amalga oshirishga doir kasbiy yo‘nalishlari doirasiga kirmaydigan masalalar bo‘yicha tartibga soluvchi ichki hujjatlarining shakli, mazmuni va tayyorlashni tartibga solishni maqsad qilib olmagan.

5. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalari deyilganda baholovchi tashkilot tomonidan baholash faoliyatini amalga oshirishda samaradorlikni ta’minlash va mazkur faoliyatni O‘zbekiston Respublikasining baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari talablariga muvofiq holda yuritish maqsadida qabul qilinib, tasdiqlangan baholash ishlarini amalga oshirish va rasmiylashtirishga doir yagona talablarni belgilovchi hujjatlar tushuniladi.

6. Baholovchi tashkilot baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari talablaridan kelib chiqqan holda, baholash faoliyatini amalga oshirish, baholash hisobotlari va ekspert xulosalarini tuzishga doir o‘z yondashuvini aks ettiruvchi ichki qoidalar bo‘yicha hujjatlar to‘plamini shakllantirishi zarur.

7. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari baholovchilarga amaliyotda baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari talablarini bajarish va baholash ishlarining sifatini oshirish yuzasidan o‘z harakatlarining aniq tartibini belgilashga qaratilgan tavsiyalardan iborat bo‘lishi kerak.

8. Ichki qoidalar baholovchilarning mazkur baholovchi tashkilot doirasidagi faoliyatini tartibga soladi hamda baholovchi tashkilotning xodimlari va rahbariyati o‘rtasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklarni tartibga keltirish uchun asos bo‘la oladi.

9. Ichki qoidalarni qo‘llash natijasida baholovchi tashkilotlarga baholovchilar va ularning yordamchilari ishini qo‘shimcha ravishda nazorat qilinishini ta’minlashga va bu bilan baholovchi tashkilot ko‘rsatayotgan xizmatlar sifatini oshirishga imkon yaratiladi.

10. Baholovchi tashkilotlar ichki qoidalari baholash faoliyatini amalga oshirish tartibini ochib beradigan va baholovchi tashkilotda qo‘llanilishi majburiy bo‘lgan qoidalar, uslubiy qo‘llanmalar va boshqa hujjatlardan iborat.

11. Baholovchi tashkilotlar ichki qoidalari amaliy foyda berishi kerak, ya’ni ular:

O‘zbekiston Respublikasining baholash to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq kelishi va o‘zaro bog‘liq bo‘lishini ta’minlashi;

aniq ifoda qilinishi, to‘liq va ravshan bayon etilishi;

mazkur qoidalar masalalarini to‘liqligicha qamrab olishi, bayon etilgan tamoyil va qoidalarni mantiqan rivojlantirishi;

ulardagi barcha atamalar bir xil talqin qilinishi lozim.

12. Ichki qoidalar baholovchi tashkilotning mulkni baholash jarayonini tashkil etish va o‘tkazishga nisbatan kompleksli yondashuvining umumiy tavsifini berishi kerak.

13. Baholovchi tashkilotlar xalqaro baholash standartlariga muvofiq mulkni baholashni o‘tkazish uchun mo‘ljallangan ichki qoidalarni ishlab chiqishda xalqaro baholash standartlarida nazarda tutilgan me’yorlar va tamoyillarga amal qilishi kerak.

14. Mulkni baholashning ma’lum sohasida baholash faoliyatining standartlari, baholashni o‘tkazishga doir batafsil uslubiy qo‘llanmalar va yondashuvlar mavjud bo‘lmagan taqdirda, baholovchi tashkilotlar ichki qoidalarni ishlab chiqishda qonunchilikda belgilangan o‘ziga xos jihatlarni hisobga olgan holda xalqaro baholash standartlariga amal qiladilar.

15. Baholovchi tashkilot mustaqil ravishda ichki qoidalari ishlab chiqish ro‘yxati va tartibini belgilaydi.

16. O‘zbekiston Respublikasi Mulkni baholashning milliy standartlarida ayrim holatlar ichki qoidalar sifatida qo‘shimcha tarzda tasdiqlanishi lozimligi haqida bevosita ko‘rsatmalar berilgan taqdirda, baholovchi tashkilot mazkur ko‘rsatmaning birinchi navbatda bajarilishini ta’minlashi shart.

17. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari o‘z vazifalariga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linishi mumkin:

a) mulkni baholash bo‘yicha umumiy qoidalardan iborat qoidalar;

b) mulkni baholashni o‘tkazish tartibini belgilovchi qoidalar;

v) baholash hisobotlarini tuzish tartibini belgilovchi qoidalar;

g) ekspert xulosalarini tuzish tartibini belgilovchi qoidalar;

d) maxsus qoidalar;

e) professional xizmatlar ko‘rsatish tartibini belgilovchi qoidalar;

j) kadrlarni tayyorlash va o‘qitish qoidalari;

z) boshqa qoidalar.

18. Mulkni baholash bo‘yicha umumiy qoidalardan iborat ichki qoidalar baholovchilar o‘rtasidagi, shuningdek baholovchi tashkilot xodimlari va rahbariyati o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tartibga solish uchun mo‘ljallangan.

19. Mulkni baholash bo‘yicha umumiy qoidalardan iborat ichki qoidalar ro‘yxati quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

a) ichki qoidalarni ishlab chiqishga oid konsepsiya va yondashuvni tavsiflovchi qoidalar, shu jumladan ularning tuzilishini belgilovchi hujjat;

b) baholovchining xulq-atvori etikasini belgilovchi qoidalar;

v) baholashni sifatli o‘tkazish ustidan ichki nazoratni yuritish tartibini hamda baholovchilar mas’uliyatini tartibga keltiruvchi qoidalar;

g) boshqa qoidalar.

20. Mulkni baholashni o‘tkazish tartibini belgilovchi ichki qoidalarda mulkni baholash jarayonini o‘tkazish qoidalari ifoda qilinadi.

21. Baholovchi tashkilotlarning mulkni baholashni o‘tkazish tartibini belgilovchi ichki qoidalari ro‘yxati quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

a) baholovchi mas’uliyatini tartibga soluvchi qoidalar;

b) mulkni baholashni o‘tkazish tartibini belgilovchi qoidalar;

v) baholash uchun zarur ma’lumotlarni olish tartibini belgilovchi qoidalar;

g) uchinchi shaxslar ishidan foydalanish tartibini belgilovchi qoidalar;

d) boshqa qoidalar.

22. Baholash hisobotlari va ekspert xulosalarini tuzish tartibini belgilovchi ichki qoidalar baholovchi tashkilotning mulkni baholash natijalari bo‘yicha baholash hisobotlari hamda o‘tkazilgan ekspertiza (tekshiruv) natijalari bo‘yicha ekspert xulosalarining mazmuni va tuzilishiga doir ichki talablaridan iborat bo‘lishi lozim.

23. Mazkur qoidalar ro‘yxatiga mulkni baholash natijalari bo‘yicha baholash hisobotlari hamda o‘tkazilgan ekspertiza natijalari bo‘yicha ekspert xulosalarini tayyorlash tartiblarini belgilovchi qoidalarni kiritish mumkin.

24. Maxsus ichki qoidalar turli xil mulklar bo‘yicha baholashni o‘tkazish uslubiyoti doirasidagi qoidalarni o‘z ichiga oladi.

25. Qoidalar ro‘yxati quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin: intellektual mulk, zargarlikda va mayda zebu ziynat buyumlariga yaraydigan toshlar, qimmatbaho metallar, uchish apparatlari va boshqa mulklarni baholashning o‘ziga xos jihatlarini aks ettiruvchi qoidalar.

26. Professional xizmatlarni ko‘rsatish tartibini belgilovchi ichki qoidalar baholash faoliyatiga baravar keladigan professional xizmatlar turlarini ko‘rsatish tartibiga oid qoidalardan iborat.

27. Mazkur ichki qoidalar ro‘yxatiga quyidagilar kirishi mumkin:

a) baholash hisobotining ishonchliligini ekspertizadan o‘tkazish qoidalari;

b) baholash faoliyati sohasida axborot texnologiyalarini joriy etish va baholash jarayonini avtomatlashtirish qoidalari;

v) baholash faoliyati sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va natijalarini oshkor etish qoidalari.

28. Kadrlarni tayyorlash va o‘qitish bo‘yicha ichki qoidalar baholovchilar va mutaxassislarning ta’limi, kasbiy bilim darajasiga nisbatan talablarni belgilaydi, baholovchi tashkilot xodimlarini tayyorlash va malakasini oshirish ishlarini tartibga soladi.

29. Baholovchi tashkilot ichki qoidalari tuzilmasi quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

a) tartibga soluvchi parametrlar — O‘zbekiston Respublikasi Mulkni baholashning milliy standartlariga hamda ichki qoidalarni ishlab chiqishda foydalanilgan xalqaro baholash standartlariga tayangan holda ishlab chiqiladi;

b) umumiy qoidalar — ichki qoidalar zarurati, ulardagi asosiy atamalar va tushunchalarning ifoda etilishi, qo‘llanilish sohasi;

v) maqsad va vazifalar — qoidalarni belgilash va ular yordamida hal etilishi ta’minlanadigan ma’lum muammolar;

g) boshqa qoidalar bilan o‘zaro bog‘liqlik — boshqa qoidalarda belgilangan tegishli bandlarga tayangan holda ishlab chiqiladi;

d) asosiy tamoyillar va uslubiy qo‘llanmalarni belgilash — baholovchi tashkilot tomonidan mulkni baholashni o‘tkazish jarayoniga, qabul qilingan uslubiy qo‘llanmalar (tavsiyalar) va qoidalar bo‘yicha ko‘rib chiqiladigan muammolarni hal etishning texnik usullariga tavsif beriladi;

e) rasmiylashtirish — baholovchi qoidalarda belgilangan talablarga ko‘ra tuzishi kerak bo‘lgan hujjatlar ro‘yxati.

30. Ichki qoidalar rekvizitlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:

a) raqam (nomer) — mazkur qoidaning tartib bo‘yicha yoziladigan yoki seriyali kodi;

b) amal qilishga kiritilgan sana;

v) nomi — qoidalarda belgilangan bandlarning qisqa va aniq ifoda etilishi;

g) qoidalarni tasdiqlagan shaxsning ko‘rsatmalari va ko‘rsatma berilgan sana;

d) taalluqliligi — mazkur hujjat bilan bog‘liq bo‘lgan ilgari qabul qilingan, ommalashtirilgan yoki me’yoriy-huquqiy hujjatlarda ko‘zda tutilgan qoidalarga tayangan holda ishlab chiqiladi;

e) qo‘llanilish doirasi — mazkur qoidalar tatbiq etiladigan (yoki tatbiq etilmaydigan) obyektlar ro‘yxati.

31. Ichki qoidalarga qo‘shimcha ravishda ularda aks ettirilgan alohida qoidalarda keltirilgan tushunchalarga izoh beruvchi ilovalar (uslubiy qo‘llanmalar, tartiblar ro‘yxati, so‘rovnomalar, kompyuter dasturlari, ishchi jadvallar va h.z.) ishlab chiqilishi mumkin.

32. Ichki qoidalarga ishlab chiqiladigan ilovalar quyidagi bo‘limlardan iborat bo‘lishi mumkin:

a) ichki qoidalarni qo‘llash tartibi;

b) mulkni baholash jarayonining har bir bosqichini o‘tkazish (bajarish) texnologiyasini tavsiflash;

v) so‘rovnomalar va baholash tartiblari ro‘yxati;

g) jadvallar, sxemalar, uslubiy yondashuvlarni tasvirlovchi, misollarni raqamlar bilan ifodalovchi ishchi hujjatlar va mulkni baholashni o‘tkazish tartibi;

d) mulkni baholashda foydalaniladigan me’yoriy-huquqiy hujjatlarning tartibga keltirilgan ro‘yxati.

33. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalarini tayyorlashning namunaviy tartibi va namunaviy shakli mazkur 7-son MBMSning 1 va 2-ilovalarida keltirilgan.

34. Ichki qoidalar baholovchi tashkilot rahbarining buyrug‘i bilan tasdiqlanadi, baholovchi tashkilotning ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda esa — ta’sischilar majlisi yoki boshqa vakolatli organ tomonidan tasdiqlanadi.

35. Baholash sifatiga oid ichki nazoratni tartibga soluvchi ichki qoidalar ularda belgilangan talablarni bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish qoidalari (talablari)ni o‘z ichiga olishi kerak.

36. Ichki qoidalarda belgilangan talablarga rioya etilishi uchun javob beruvchi mansabdor shaxslarni tayinlash tartibi nazarda tutilishi mumkin.

37. Ichki qoidalarga rioya etilishi ustidan tegishli nazorat o‘rnatilishini ta’minlash uchun baholovchi va baholovchi tashkilot o‘rtasidagi mehnat munosabatlarida belgilanadigan baholovchining funksional majburiyatlariga mazkur qoidalarni qo‘llash zarurati kiritilgan bo‘lishi kerak.

38. Ichki qoidalarda baholovchi tashkilot tomonidan mulkni baholashni o‘tkazishda bajarilishi majburiy bo‘lgan qoidalar belgilanishi mumkin. Bunda O‘zbekiston Respublikasining Mulkni baholashning milliy standartlarining talablari e’tiborga olinishi lozim.

39. Ichki qoidalar talablari bajarilishini nazorat qilish baholash faoliyatini amalga oshirishning barcha bo‘g‘inlarida, baholovchidan tortib baholovchi tashkilot rahbarlarigacha tashkil etilishi lozim.

40. Baholovchi tashkilot tomonidan baholash faoliyatini amalga oshirish jarayonida nazorat ishlarini olib borish uchun baholashni o‘tkazish sifatini nazorat qilish xizmati tashkil etilishi mumkin. Baholashni o‘tkazish sifatini nazorat qilish xizmati tarkibidagi nazorat ishlarini olib boruvchi mutaxassislarni professional darajada tayyorlashga nisbatan ichki talablar baholovchi tashkilotning kadrlarni tayyorlash va o‘qitish bo‘yicha ichki qoidalarida belgilanadi.

41. Baholovchi tashkilot xodimlari zimmasiga ichki qoidalarni ovoza qilmaslik va ularni mazkur baholovchi tashkilot faoliyatidan tashqarida qo‘llamaslik majburiyati yuklatiladi, qonunchilikda ko‘zda tutilgan hollar bundan mustasno.

1. Baholovchi tashkilot ichki qoidalari tizimini yaratishda samaradorlikni ta’minlash uchun baholovchi tashkilot ichida uslubiyot bo‘yicha kengash (uslubiyot kengashi) yoki baholovchi tashkilot ixtiyoriga ko‘ra boshqa maxsus hay’at organi tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.

2. Uslubiyot kengashi baholovchi tashkilotning rahbar xodimlari va sara professional mutaxassislaridan tuziladi hamda baholovchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan Uslubiyot kengashi to‘g‘risidagi nizom asosida faoliyat yuritadi.

3. Uslubiyot kengashi ishida, agar Uslubiyot kengashi to‘g‘risidagi nizomda ko‘zda tutilgan bo‘lsa, chetdan mutaxassislar (baholovchilar jamoat birlashmalari a’zolari, ilmiy xodimlar, o‘qituvchilar, boshqa baholovchi tashkilotlarning mutaxassislari) ishtirok etishi mumkin.

4. Baholovchi tashkilotning Uslubiyot kengashi vazifalari quyidagilardan iborat:

a) ichki qoidalarni ishlab chiqish;

b) baholashning amaliy tajribasini umumlashtirish va tizimlashtirish;

v) baholovchi tashkilotning baholovchilari va boshqa mutaxassislari o‘qishini tashkil qilish;

g) baholash sohasiga oid amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlarni to‘plab borish, tartibga solish va tahlil qilish.

5. Ichki qoidalarni ishlab chiqish baholovchi tashkilotning uslubiyot xizmati mutaxassislari bilan bir qatorda baholovchi tashkilotning boshqa xizmatlari mutaxassislari tomonidan ham amalga oshirilishi hamda keyinchalik uslubiyot kengashida ko‘rib chiqilib, ma’qullanishi (yoki ma’qullanmasligi) mumkin.

6. Zarurat yuzasidan ichki qoidalarni ishlab chiqish baholovchi tashkilot rahbariyati tomonidan tasdiqlangan ish dasturiga muvofiq shartnoma asosida tashqi tashkilotlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.

7. Baholovchi tashkilot ichki qoidalarini tashkil qiluvchi qismlar sifatida baholovchilar jamoat birlashmalari hamda davlat idoralari tomonidan tasdiqlangan uslubiy qo‘llanmalar va boshqa ishlab chiqilgan hujjatlardan foydalanish mumkin.

8. Ishlab chiqilgan qoidalar (uslubiy qo‘llanmalar, yo‘riqnomalar, nizomlar) uslubiyot kengashi tomonidan ko‘rib chiqilib, qabul qilinadi va keyinchalik baholash tashkiloti rahbariyatiga tasdiqlash uchun taqdim etiladi. Qaror kengash a’zolarining ko‘pchilik ovozi bilan qabul qilinadi.

Baholovchi tashkilotning blanki yoki burchak shtampi

Firmaga oid nomlanishi, logotipi

Rahbarning tasdiqlovchi yozuvi, imzosi, sanasi

Ichki qoidalarning to‘liq nomlanishi

Tartib raqami (indeks, kod)

Hujjatni tayyorlovchi: (departament, bo‘lim, xodim)

Hujjat tayyorlangan sana

1.1. Hujjatni tuzish maqsadi va asoslari

1.2. Foydalanish zarurati

1.3. Qo‘llash sohasi

1.4. Baholash standartlari (shu jumladan, xalqaro baholash standartlari) bilan o‘zaro bog‘liqligi

1.5. Avval qabul qilingan ichki qoidalar bilan izchilligi

1.6. Amal qilish muddati

3.1. Asosiy talablar

3.2. Ko‘rsatilgan muammoni hal etish uslubiyoti

5.1. Baholovchining ish hujjatlari maketlari

5.2. Savollar va testlar

5.3. Baholash tartiblari

Hujjatni tayyorlash bo‘yicha rahbar imzosi