Ushbu Qonun O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlikni tashkil etish, uning amal qilishi va rivojlanishning huquqiy asoslarini belgilaydi.

Qonun tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy mustaqilligini kafolatlaydi, ularning huquqlari va javobgarligini belgilab beradi, tadbirkorlarning bir-birlari bilan va boshqa korxonalar hamda tashkilotlar bilan, barcha boshqaruv idoralari bilan o‘zaro munosabatlarini O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlab qo‘yilgan mulkchilik shakllari asosida va ularga muvofiq tartibga solib turadi.

Qonun fuqarolarning tadbirkorlik qobiliyatini butun choralar bilan ishga solish, ularning ishbilarmonligini oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirishning huquqiy kafolatlarini belgilash asosida bozor munosabatlarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonlarini jadallashtirishga qaratilgandir.

Qonun mulkchilik va xo‘jalik yuritish shakllarini erkin tanlash, bu shakllarning teng huquqlilik asosida amal qilishi, o‘zaro hamkorlik va erkin raqobatlashuv ta’minlanadigan sharoitlarning yaratilishiga ko‘maklashadi.

Tadbirkorlik — mulkchilik subyektlarining mollar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish hamda foyda yoki daromad olishga qaratilgan amaldagi qonunlar doirasida tashabbuskorlik bilan faoliyat ko‘rsatishidir.

O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik:

tadbirkorning shaxsiy mol-mulki asosida;

tadbirkorning boshqa jismoniy va yuridik shaxslar, shu jumladan ajnabiy jismoniy hamda yuridik shaxslarning mol-mulklarini turli shakllarda jalb etishi asosida;

tadbirkorning davlat va jamoat tashkilotlari mol-mulklaridan foydalanish asosida;

yuqorida qayd etilgan shakllarni qo‘shib olib borish asosida amalga oshiriladi.

Tadbirkorlik faoliyati mulkdor tomonidan ham, shuningdek uning mol-mulkini idora qiluvchi subyekt tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin.

Har qanday shakldagi tadbirkorlik mulk egasining ishlab chiqarish jarayonida shaxsan bevosita ishtirok etishiga va (yoki) boshqa fuqarolarning mehnatini qo‘llash yo‘li bilan foydalanishiga asoslanishi mumkin.

Tadbirkorlik bilan bog‘liq munosabatlar, mulkchilikning shaklidan, faoliyat turidan, qaysi sohaga ixtisoslashidan qat’i nazar, ushbu Qonun bilan, O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Asosiy faoliyati tadbirkorlikdan iborat bo‘lmagan davlat tashkilotlari va o‘zini o‘zi boshqarish tashkilotlariga, jamoat va diniy tashkilotlarga hamda o‘zga tashkilotlarga nisbatan ushbu Qonun ular faoliyatining o‘z xususiyatiga ko‘ra tadbirkorlikdan iborat bo‘lgan qismiga tadbiq qilinadi.

O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlikni rivojlantirishning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:

qonun bilan ta’qiqlanmaydigan har qanday tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda tadbirkorning o‘ziga tegishli bo‘lgan mol-mulkdan foydalanish erkinligi;

tadbirkorlarning barcha turdagi ishlab chiqarish-xo‘jalik faoliyatini yuritishda, mulk shakllaridan qat’i nazar, qonun oldida teng huquqliligi;

daromad olishning manbalari va usullari qanday bo‘lishidan qat’i nazar, soliq idoralari huzurida hisob berishning asoslov (deklarativ) shakli, tadbirkorlarning daromadlarini yashirib qolganlik (pasaytirib ko‘rsatganlik) uchun O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga asosan moddiy javobgarligi.

Quyidagilar tadbirkorlik subyekti bo‘lishi mumkin:

— qonunda belgilangan tartibda muomala layoqati cheklanmagan O‘zbekiston Respublikasi har qanday fuqarosi;

— fuqarolar guruhi (sheriklar), shu jumladan davlat, kooperativ va boshqa korxonalarning mehnat jamoasi — jamoa tadbirkorlari;

— O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida ko‘zda tutilgan vakolatlar doirasida boshqa ajnabiy davlatlarning fuqarolari yoki yuridik shaxslari, shuningdek fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar;

— aralash mulk subyektlari.

Davlat hokimiyati va davlat boshqaruv idoralarining rahbar xodimlari va O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishi man etilgan shaxslarning bu faoliyat bilan shug‘ullanishiga ruxsat berilmaydi.

Tadbirkorlik shakllari quyidagilardan iborat:

— yakka tartibdagi faoliyat;

— yollanma mehnatni jalb etish asosida amalga oshiriladigan tadbirkorlik;

Bir guruh fuqarolar va yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan jamoa tadbirkorligi yoki hamkorlikdagi tadbirkorlik.

Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun tadbirkorlik subyekti tadbirkorlik tashkilotlari (shirkatlarini) tuzadi. Tadbirkorlik tashkilotlari (shirkatlarini) tuzish, ularning faoliyat ko‘rsatishi, ularni qayta tashkil etish va tugatishning umumiy huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy asoslari “O‘zbekiston Respublikasidagi korxonalar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinadi.

Har bir fuqaro (bir guruh fuqarolar) xo‘jalik yurituvchi boshqa subyektlar bilan teng asoslarda O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan shartlarga rioya qilgan holda:

korxonalar va tashkilotlarni vujudga keltirish, ta’sis etish, sotib olish va qayta tuzish yo‘li bilan tadbirkorlik faoliyatini boshlash va davom ettirish;

tadbirkor turli darajada mulkiy javobgar bo‘ladigan o‘z tadbirkorlik tashkilotini ta’sis etish;

bu faoliyatni bajarish uchun boshqa yuridik shaxslar va jismoniy shaxslarning mol-mulki hamda pul mablag‘larini ixtiyoriy asoslarda jalb etish;

mustaqil tarzda xodimlarni yollash va ishdan bo‘shatish;

tadbirkorlik orqali chegaralanmagan miqdorda, lekin soliq solinadigan shaxsiy daromad orttirish;

ijtimoiy ta’minlash va ijtimoiy sug‘urta qilish huquqiga egadir.

Tadbirkor yoki u vakil qilgan shaxslar xo‘jalik yurituvchi boshqa subyektlarning har qanday xatti-harakatlari va tadbirkorga qilayotgan da’volari hamda belgilangan tartibda beriladigan jazo choralari xususida bahslashishga haqli, O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq hech so‘zsiz qo‘llanadiganlari bundan mustasnodir.

Tadbirkor:

— amaldagi qonunlardan hamda o‘zi tuzgan bitimlardan kelib chiqadigan barcha majburiyatlarni bajarishi;

— yollanib ishlayotgan xodimlar bilan O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq mehnat shartnomalari (bitimlar) tuzishi;

— ishga jalb etilgan barcha xodimlar bilan tuzilgan bitimga muvofiq, korxonaning moliyaviy ahvolidan qat’i nazar, to‘la hisob-kitob qilishi;

— yollanib ishlayotgan xodimlarni ijtimoiy va tibbiy sug‘urta qilishi;

— qonunlarga muvofiq maxsus bilim va ko‘nikma talab qilinadigan ishga faqatgina zarur tayyorgarlikka ega, kasb-kori jihatidan yaroqli va tegishli ma’lumotga ega bo‘lgan shaxslarnigina jalb etishi shart.

Soliq va kredit majburiyatlarining, tuzilgan bitimlarning ijrosi, boshqa subyektlarning mulkiy huquqlarni buzganligi, bexatar mehnat sharoitlariga rioya etmasligi, iste’molchilarga odamlarning salomatligiga zarar yetkazadigan mahsulot yetkazib berganligi, atrof-muhitga zarar yetkazganligi, yakka hokimlikka qarshi qonunlarni buzganligi uchun tadbirkor o‘z mol-mulki doirasida amaldagi qonunlarga muvofiq javobgar bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasi qonunlarini buzganlik uchun tadbirkor mulkiy yoki qonunlarda ko‘zda tutilgan asoslarda, sud tartibida tadbirkorlik faoliyatini to‘xtatishga qadar o‘zga tarzda javobgar bo‘ladi.

Mulkiy da’volar tadbirkorlikning merosxo‘rlariga ham taalluqli bo‘ladi, lekin ular meros qilib qoldirilgan mol-mulk hajmidan oshmasligi kerak.

O‘zbekiston Respublikasi “O‘zbekiston Respublikasi mulkchilik to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni va ushbu Qonun, shuningdek O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlarida belgilangan tadbirkorning mulkchilik munosabatlari barqaror bo‘lishiga kafolat beradi. Davlat tadbirkorlar mulkiy huquqlariga kafolat beradi.

O‘zbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari mulkdorning huquqini to‘xtatadigan qonun hujjatlarini qabul etgan taqdirda, shu hujjatlar qabul etilishi natijasida mulkdorga yetkazilgan zarar sudning qaroriga binoan tegishli hokimiyat yoki boshqaruv idorasi ixtiyoridagi mablag‘ hisobidan mulkdorga to‘la hajmda to‘lanadi.

O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida belgilangan holatlarda va tartibda mulkdorning majburiyatlari yuzasidan uning mol-mulkiga jazo chorasi belgilangan taqdirdagina davlatning tadbirkorlik tashkiloti ixtiyoridagi mol-mulkni mulkdordan tortib olishiga yo‘l qo‘yiladi.