Yangi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) amalga kiritilishi munosabati bilan, shuningdek fuqarolik ishlari boʻyicha dalillarga oid qonun normalari sudlar tomonidan toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 71-moddasiga koʻra, fuqarolik ishi boʻyicha dalillar deganda, taraflar oʻz talablari va eʼtirozlarini asoslayotgan holatlar, shuningdek ishning toʻgʻri hal qilinishi uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa har qanday holatlar mavjudligi yoki mavjud emasligini sud qonunda belgilangan tartibda aniqlashi uchun asos boʻladigan har qanday faktik maʼlumotlar tushuniladi. Bu maʼlumotlar quyidagilardan olinishi mumkin:

Taraflar, uchinchi shaxslar va ular vakillarining tushuntirishlari ogʻzaki tarzda ham, yozma koʻrinishda ham berilishi, shuningdek FPK 209-moddasida belgilangan tartibda videokonferensaloqa tizimidan foydalanish yoʻli bilan olinishi mumkin.

3. Guvohlarni soʻroq qilish sud tomonidan FPK 229 — 231-moddalarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Guvohlarning sud tomonidan dalillarni taʼminlash yoki sud topshirigʻi tartibida, shuningdek notarius tomonidan dalillarni taʼminlash tartibida (Oʻzbekiston Respublikasining “Notariat toʻgʻrisida”gi Qonuni 70²-moddasi) olingan koʻrsatuvlari sud majlisida oʻqib eshittiriladi.

4. Sudlarga tushintirilsinki, FPK 84-moddasiga muvofiq, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan raqamli, grafik yozuv shaklida bajarilgan, shu jumladan faks, elektron yoki boshqa aloqa vositasida yoxud hujjatning haqiqiyligini aniqlash imkonini beradigan oʻzga usulda olingan hujjatlar va materiallar yozma dalillar hisoblanadi.

5. FPK 87-moddasiga koʻra, yozma dalillar sudga, qoida tariqasida, asl nusxada yoki tegishli tarzda tasdiqlangan koʻchirma nusxada taqdim etiladi. Agar hujjatning koʻchirma nusxasi taqdim etilgan boʻlsa, sud zarur hollarda, uning aslini talab qilib olishga haqli. Agar koʻrib chiqilayotgan ishga hujjatning faqat bir qismi taalluqli boʻlsa, uning tasdiqlangan koʻchirma nusxasi taqdim etilishi mumkin. Ishga hujjatning aslini qoʻshib qoʻyish imkoni boʻlmagan hollarda, sudya hujjatning koʻchirma nusxasi ustiga uning asliga mosligi toʻgʻrisida belgi qoʻyadi.

Imzosiz xatlarda keltirilgan, shuningdek kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan yoki qonun buzilgan holda olingan maʼlumotlar dalil boʻla olmaydi (FPK 71-moddasining ikkinchi qismi).

FPK 80-moddasining sakkizinchi qismiga koʻra, faqat hujjatning yoki boshqa yozma dalilning koʻchirma nusxasi bilan tasdiqlangan holatlar, basharti taraflar tomonidan taqdim etilgan hujjatning koʻchirma nusxalari oʻzaro bir xil boʻlmasa va hujjatning asl mazmunini boshqa dalillar yordamida aniqlashning iloji boʻlmasa, isbotlangan deb hisoblanmaydi.

8. FPK 239-moddasiga muvofiq, yozma va ashyoviy dalillarni sudga taqdim etish imkoniyati boʻlmaganda, ular turgan joyida koʻzdan kechirilishi va tekshirilishi lozim. Yozma va ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish natijalari sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi va unga koʻzdan kechirish paytida tuzilgan rejalar, chizmalar, suratlar, hisob-kitoblar, fotosuratlar, shuningdek ekspert xulosasi va mutaxassis maslahati ilova qilinadi.

9. Fuqarolik ishi boʻyicha isbotlash predmeti ishni toʻgʻri hal qilish uchun sud tomonidan aniqlanishi lozim boʻlgan holatlar doirasidan iborat. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, qonunda ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar doirasini aniqlash, ularni muhokamaga qoʻyish, hatto taraflar bu holatlarni keltirmagan boʻlsa ham, sudga yuklatilgan (FPK 72-moddasining ikkinchi qismi).

10. Protsessual qonun talablariga muvofiq, dalillarni taqdim etish va isbotlash majburiyati taraflarga yuklatilgan. Shu bilan birga sudlar nazarda tutishlari lozimki, qonunda dalillarni taqdim etish majburiyatini taqsimlashga oid umumiy qoidalardan tashqari, ayrim toifadagi ishlar uchun maxsus qoidalar ham belgilangan. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 111, 120, 146, 154, 174, 395-moddalariga muvofiq, muddatli mehnat shartnomasini tuzishning asosliligi, ishga qabul qilishni rad etishning qonuniyligi, xodimning ish beruvchi bilan boshqa joyga koʻchib oʻtishni rad etganligi, xodimni ishdan chetlashtirishning qonuniyligi, mehnat shartnomasi bekor qilinishining qonuniyligi, ikki yoshga toʻlmagan bola parvarishini amalga oshirayotgan xodimni boshqa ishga oʻtkazish mumkin emasligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatiladi. Shu bilan birga, xodim vakolatli davlat organlarining talabiga koʻra ishdan chetlashtirilgan hollarda esa xodimni ishdan chetlashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan tegishli davlat organining zimmasiga yuklatiladi.

Zarar yetkazishda aybi yoʻqligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etish majburiyati esa, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 985-moddasiga muvofiq javobgarga yuklatiladi.

11. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan, lekin sud tomonidan hammaga maʼlum deb topilgan holatlar FPK 75-moddasining birinchi qismiga koʻra, isbotlashni talab etmaydi. Hammaga maʼlum holat deganda, jumladan, ham taraflarga va ham ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga aniq maʼlum boʻlgan fakt tushunilishi lozim.

FPK 75-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlariga muvofiq, fuqarolik, iqtisodiy yoki maʼmuriy ish boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar aynan shu shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlari muhokamasi vaqtida yangidan isbot qilinmaydi va nizolashilishi mumkin emas.

Notarius tomonidan notarial harakat amalga oshirilgan paytda tasdiqlangan holatlar ham, agar notarial tartibda tasdiqlangan hujjatning haqiqiyligi FPK 235 va 236-moddalarida belgilangan tartibda rad etilmagan yoki notarial harakatni amalga oshirish tartibi jiddiy tarzda buzilganligi aniqlanmagan boʻlsa, isbotlashni talab etmaydi (FPK 75-moddasining beshinchi qismi).

12. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, bir taraf tomonidan boshqa taraf oʻz talab yoki eʼtirozlarini asoslayotgan faktlarning tan olinishi, faktlari tan olingan tarafni bu faktlarni isbotlash majburiyatidan ozod qiladi. Shu bilan birga, agar bunday faktlarga nisbatan sudda shubha paydo boʻlsa, ular umumiy asoslarda isbotlanishi lozim (FPK 81-moddasi).

Dalillar maqbulligi qoidasi (FPK 74-moddasi) qonun boʻyicha muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi shart boʻlgan ish holatlari boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi mumkin emasligini anglatadi (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 109-moddasida belgilangan bitimning oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik, nizo kelib chiqqanda taraflarni bitim tuzilganligi va uning shartlarini tasdiqlash maqsadida guvohlar koʻrsatuviga tayanish huquqidan mahrum qiladi).

Dalillar aloqadorligi qoidasi (FPK 73-moddasi) sud tomonidan, faqat nizo predmetiga aloqador holatlarni tasdiqlovchi dalillar koʻrishga qabul qilinishi mumkinligini anglatadi. Shunga koʻra, sudlar barcha hollarda, aynan qaysi holatlar ish boʻyicha ahamiyatga ega ekanligini va guvohlar koʻrsatuvlari, yozma, raqamli yoki ashyoviy dalillar bilan tasdiqlanishi mumkinligini aniqlab olishlari lozim.

18. Sudlarga tushuntirilsinki, ekspert xulosasidan, agar u FPK talablariga qatʼiy muvofiq holda tayinlangan va oʻtkazilgan sud ekspertizasi natijasi boʻyicha tuzilgan boʻlsa, mustaqil isbotlash vositasi turi sifatida foydalanilishi mumkin. Protsessual qonun talablariga rioya qilinmagan holda olingan har qanday boshqa xulosalar isbotlash vositasi sifatida foydalanilishi mumkin emas.

20. FPK 80-moddasining birinchi qismiga muvofiq, sud ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan barcha holatlarni sud majlisida har taraflama, toʻliq va xolis koʻrib chiqqandan soʻng, dalillarga oʻz ichki ishonchiga asoslanib baho beradi.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 80-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, hech bir dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas. Dalil, agar u ishning haqiqiy holatlariga muvofiq boʻlsa, sud tomonidan qabul qilinadi, yoki, agar ularga muvofiq boʻlmasa, rad qilinadi. Biror-bir dalilni uning ishonchsizligi sababli rad etganda, sud shu masala boʻyicha oʻz nuqtai nazarini asoslashi shart.

22. Muqaddam qabul qilingan sud hujjati bekor qilinganidan soʻng ishni qaytadan koʻrishda, agar yangi sud majlisida guvohning ishtirok etishi imkoni boʻlmasa (betobligi oqibatida, uzoq xizmat safari va boshqalar) sud ilgarigi sud majlisida soʻroq qilingan guvohning koʻrsatuvlarini, shuningdek oldingi sud majlislarida daʼvoni taʼminlash (FPK 78-moddasi) va sud topshirigʻi (FPK 103, 104-moddalari) tartibida olingan yozma dalillarni oʻqib eshittirishga va boshqa dalillar majmuida baholashga haqlidir. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, mazkur qoida taraflar va ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushuntirishlariga nisbatan qoʻllanilmaydi.

23. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2007-yil 2-oktabrdagi “Fuqarolik ishlarini koʻrishda sudlar tomonidan dalillarga oid qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 11-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.