Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligini taʼminlash, xavfli ishlab chiqarish obyektlarini hisobga olish va davlat reyestrini yuritish tartibini belgilash, shuningdek “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi ustidan ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Xavfli ishlab chiqarish obyektida sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi ustidan ishlab chiqarish nazoratini tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining rahbarlari idoraviy mansub tashkilotlar tomonidan ushbu qaror bilan tasdiqlangan nizomlar talablariga soʻzsiz rioya etilishini taʼminlasinlar.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi boshqa manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.

4. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi raisi B.V. Gulyamov zimmasiga yuklansin.

1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan, mulkchilik shaklidan hamda idoraviy mansubligidan qatʼi nazar jismoniy va yuridik shaxslarning xavfli ishlab chiqarish obyektlarida sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi ustidan ishlab chiqarish nazoratini tashkil etish va amalga oshirish tartibini belgilaydi.

2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

xavfli ishlab chiqarish obyekti (keyingi oʻrinlarda — XICHO) — “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 4-moddasida belgilangan korxonalar yoki ularning sexlari, uchastkalari, maydonchalari, shuningdek, boshqa ishlab chiqarish obyektlari;

sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi ustidan ishlab chiqarish nazorati (keyingi oʻrinlarda — ishlab chiqarish nazorati) — XICHOning xavfsiz ishlashini taʼminlashga, avariya va noxush hodisalarning oldini olishga, shuningdek, ehtimol tutilgan avariya va noxush hodisalarning kengayib ketishiga yoʻl qoʻymaslikka hamda ularning oqibatlarini tugatishga shaylikni taʼminlashga qaratilgan tashkiliy-texnik tadbirlar kompleksi;

sanoat xavfsizligi talablari — qonunchilik hujjatlarida, shuningdek, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan hamda rioya etilishi sanoat xavfsizligini taʼminlaydigan shartlar, taqiqlar, cheklovlar va boshqa majburiy talablar;

avariya — XICHOdagi inshootlar va (yoki) qoʻllaniladigan texnika qurilmalarining buzilishi, nazorat qilib boʻlmaydigan portlash va (yoki) xavfli moddalar ajralib chiqishi;

noxush hodisa — XICHOda qoʻllaniladigan texnika qurilmalarning ishdan chiqishi yoki shikastlanishi, texnologiya jarayoni rejimidan chetga chiqish, sanoat xavfsizligi sohasidagi qonunchilik hujjatlarida, shuningdek, texnik jihatdan tartibga solish sohasida normativ hujjatlarda koʻrsatilgan talablarning buzilishi;

XICHOdan foydalanuvchi tashkilot — mulkchilikning tashkiliy-huquqiy shaklidan qati nazar hususiy mulk yoki boshqa ashyoviy huquqlar asosida XICHOdan foydalanadigan tashkilot.

3. XICHOdan foydalanuvchi tashkilot raxbari “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 9 va 18-moddalari hamda ushbu Nizom talablariga muvofiq ishlab chiqarish nazoratini taʼminlaydi, shuningdek, ishlab chiqarish obyektining ixtisosligini hisobga olgan holda ishlab chiqarish nazorati toʻgʻrisidagi lokal hujjat ishlab chiqilishini tashkil etadi.

Ishlab chiqarish nazorati toʻgʻrisidagi lokal hujjat Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi) va Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi huzuridagi Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi (togʻ-kon tarmogʻi, geologiya hamda konchilik, shu jumladan, qattiq foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash, portlatish ishlari, portlovchi materiallarning aylanmasi sohasidagi obyektlar boʻyicha) organlari bilan majburiy kelishilgan holda XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Xodimlari soni yigirma kishidan kam boʻlgan XICHOdan foydalanuvchi tashkilotlar XICHOdan foydalanuvchi hamda shtatida ishlab chiqarish nazorati xizmati (boʻlim, departament, byuro) mavjud boʻlgan tashkilotlar bilan ishlab chiqarish nazoratini tashkil etish boʻyicha shartnomalar tuzishi mumkin.

XICHOda avariya sodir boʻlgan taqdirda, XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari XICHO xodimlarining hayoti va sogʻligʻini himoya qilish choralari taʼminlanishi uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi.

4. XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish vakolati tashkilotning quyidagi xodimlaridan biriga yuklanadi:

XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbarining oʻrinbosarlaridan biriga — agar XICHOda band boʻlgan xodimlarning soni 150 nafardan kam boʻlsa;

maxsus tayinlangan xodimga — agar XICHOda band boʻlgan xodimlarning soni 150 nafardan 500 nafargacha boʻlsa;

ishlab chiqarish nazorati xizmati rahbariga — agar XICHOda band boʻlgan xodimlarning soni 500 nafardan 5 000 nafargacha boʻlsa;

boʻlim boshligʻiga — texnik rahbar oʻrinbosariga — agar XICHOda band boʻlgan xodimlarning soni 5 000 nafardan 10 000 nafargacha boʻlsa;

departament (boʻlim) rahbariga — korxona texnik rahbarining oʻrinbosariga — agar XICHOda band boʻlgan xodimlarning soni 10 000 nafar va undan koʻp boʻlsa.

Ishlab chiqarish nazorati xizmati xodimlari soni XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.

5. Ishlab chiqarish nazorati xizmati (boʻlimi, departamenti, byurosi) xodimlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

ishlab chiqarish obyekti ixtisosligiga muvofiq boʻlgan oliy texnik maʼlumotga ega boʻlish;

tegishli tarmoqdagi XICHOda kamida 3 yil ish stajiga ega boʻlish;

sanoat xavfsizligi boʻyicha oʻqiganligi va attestatsiyadan oʻtganligini tasdiqlovchi sertifikat yoki guvohnomaga ega boʻlish.

6. Ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish vazifasi yuklatilgan xodim (xizmat) quyidagi funksiyalarni bajaradi:

XICHOda sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishini taʼminlaydi;

tegishli xizmatlar tomonidan zarur sinov va koʻriklar, shuningdek, XICHOda qoʻllaniladigan texnika qurilmalari, binolar va inshootlar diagnostikasi oʻz vaqtida oʻtkazilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi;

XICHOda avariya va noxush hodisalarning oldini olishga, shuningdek, ehtimol tutilgan avariya va noxush hodisalarning kengayib ketishiga yoʻl qoʻymaslikka hamda ularning oqibatlarini tugatishga shaylikni taʼminlaydi;

XICHOda sanoat xavfsizligi xolatini takomillashtirishga hamda baxtsiz hodisalar, avariyalar va noxush hodisalarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqadi;

texnologik intizomga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

7. Ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan xodim (xizmat) quyidagi huquqlarga ega:

kunning istalgan vaqtida XICHOga toʻsqinliksiz kirish;

XICHOdan foydalanuvchi tashkilotda sanoat xavfsizligi holatini baholash uchun zarur boʻlgan hujjatlar bilan tanishish;

sanoat xavfsizligi deklaratsiyalarini ishlab chiqish va qayta koʻrib chiqishda ishtirok etish;

XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbariga sanoat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etgan xodimlarni ragʻbatlantirish yuzasidan takliflar kiritish.

8. Ishlab chiqarish nazorati amalga oshirilishiga masʼul boʻlgan xodim (xizmat) quyidagi majburiyatlarga ega:

a) XICHO xodimlari tomonidan sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi ustidan nazorat oʻrnatilishini taʼminlash;

b) har yili:

XICHOdan foydalanuvchi tashkilot boʻlinmalarida ishlab chiqarish nazoratini taʼminlash yuzasidan ishlarni amalga oshirish boʻyicha ish rejani;

sanoat xavfsizligi holatini tekshirish hamda ish joylarini attestatsiyadan oʻtkazish natijalari yuzasidan sanoat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish;

v) sanoat xavfsizligi holati yuzasidan kompleks va maqsadli tekshiruvlar oʻtkazish, ish joylaridagi xavfli omillarni aniqlash;

g) XICHOda avariyalar va noxush hodisalar kengayib ketishiga yoʻl qoʻymaslik hamda ularning oqibatlarini tugatish boʻyicha chora-tadbirlar rejalari ishlab chiqilishini tashkil etish;

d) XICHOda sanoat xavfsizligi ekspertizasi oʻtkazilishi boʻyicha ishlarni tashkil etish;

e) XICHOda avariyalar va noxush hodisalar, shuningdek, baxtsiz xodisalar yuzaga kelishining sabablarini tahlil qilish hamda ularni hisobga olish hujjatlari saqlanishini taʼminlash;

j) sanoat xavfsizligi sohasida xodimlarning tayyorgarligi va attestatsiyadan oʻtkazilishini tashkil etish;

z) XICHOda yangi texnologiyalar va uskunalar joriy etilishida ishtirok etish;

i) normativ-huquqiy hujjatlarda, shuningdek, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan sanoat xavfsizligi talablaridagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni XICHO xodimlariga yetkazish;

k) XICHOdan foydalanuvchi tashkilot raxbariga:

sanoat xavfsizligini taʼminlash va takomillashtirish yuzasidan tadbirlar oʻtkazish;

sanoat xavfsizligi talablari buzilishini bartaraf etish;

tegishli malakaga ega boʻlmagan, sanoat xavfsizligi boʻyicha oʻz vaqtida tayyorgarlikdan va attestatsiyadan oʻtmagan shaxslarni XICHOda ishlashdan chetlashtirish;

sanoat xavfsizligi talablarini buzgan shaxslarni javobgarlikka tortish toʻgʻrisida takliflar kiritish.

9. Ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan xodim (xizmat) quyidagilar ustidan nazoratni taʼminlaydi:

sanoat xavfsizligi sohasida faoliyat turlari boʻyicha litsenziyalar, ruxsat beruvchi hujjatlar shartlari bajarilishi;

sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi yuzasidan XICHOning qurilishi, rekonstruksiya qilinishi, kapital taʼmirlanishi, texnik jihatdan qayta jihozlanishi, konservatsiyalanishi va tugatilishi, shuningdek, XICHOda foydalaniladigan texnik qurilmalarning taʼmirlanishi;

avariyalar va noxush hodisalarning kelib chiqish sabablari va oqibatlarining bartaraf etilishi;

tegishli xizmatlar tomonidan XICHOda qoʻllaniladigan texnik qurilmalarning zarur sinov va texnik koʻrikdan oʻz vaqtida oʻtkazilishi, nazorat oʻlchov vositalarining taʼmirlanishi va qiyoslovdan oʻtkazilishi;

qoʻllaniladigan texnika qurilmalariga sanoat xavfsizligi talablariga muvofiqlik sertifikatining mavjudligi;

Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi va Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi huzuridagi Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi tarkibiy boʻlinmalari yozma koʻrsatmalarining bajarilishi.

10. XICHOdan foydalanuvchi tashkilotda sanoat xavfsizligini taʼminlashning barcha elementlari va jihatlari ishlab chiqarish nazorati xizmati tomonidan doimiy va muntazam oʻtkaziladigan tekshiruvlarning predmeti xisoblanadi.

Sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishini tekshirish faoliyat yoʻnalishlari boʻyicha tegishli boʻlimlar va xizmatlarni jalb etgan holda ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish boʻyicha ish rejasiga muvofiq davriy maqsadli va kompleks tekshiruvlar yoʻli bilan rejalashtiriladi va amalga oshiriladi.

Ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish boʻyicha ish rejasi hamda maqsadli va kompleks tekshiruvlar jadvali XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

11. Ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish va sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishini tekshirish rejasi quydagilarni oʻz ichiga oladi:

tekshirilishi zarur boʻlgan faoliyat turlari va sohalari;

malakasi va tajribasi hisobga olingan holda tekshiruv oʻtkazish uchun masʼul xodimlar roʻyxati;

tekshiruv oʻtkazish sabablari.

Bundan tashqari tekshirish rejasi, qoida tariqasida, tekshirish natijalari boʻyicha xulosalar va tavsiyalarni taqdim etish tartib-taomilini oʻz ichiga oladi.

12. XICHOdan foydalanuvchi tashkilotning tarkibiy boʻlinmalari (xizmatlari)ni tekshirish quydagilarni qamrab olishi mumkin:

XICHOning tashkiliy tuzilmasi;

maʼmuriy va ish tartib-taomillari;

moddiy va inson resurslari, uskunalar;

ish uchastkalari, operatsiyalar va ishlab chiqarish jarayonlari;

hujjatlar, hisobotlar, ishlab chiqarish nazorati bilan bogʻliq maʼlumotlarni roʻyxatga olish va saqlash tartibi.

Tekshiruvda ishtirok etayotgan shaxslar tekshirilayotgan faoliyat bilan shugʻullanishlari mumkin emas.

13. Sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishi boʻyicha tekshiruv natijalari, ishlab chiqarish nazorati xizmatining xulosasi va tavsiyalari XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbariyatiga tekshiruv natijalari boʻyicha dalolatnoma shaklida koʻrib chiqish uchun taqdim etaladi.

Tekshiruv natijalari boʻyicha dalolatnoma ishlab chiqarish nazorati xizmati tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilishi va tekshirilgan ish joylari uchun masʼul rahbarlarga yetkazilishi kerak.

Zarur hollarda tashkilot tomonidan tekshiruv natijalari yuzasidan aniqlangan sanoat xavfsizligi talablari buzilishlarini bartaraf etish boʻyicha qaror qabul qilinadi.

14. Tekshiruv natijalari boʻyicha dalolatnomada:

sanoat xavfsizligi talablari buzilishi, ularga nomuvofiqlar yoki ulardan chetga chiqishning qisqacha tavsifi;

aniq normalar va qoidalar buzilishiga havola;

sanoat xavfsizligi talablarining buzilishi, ularga nomuvofiqlilar yoki ulardan chetga chiqishlarni bartaraf etish choralari va ularni bajarish muddatlari koʻrsatiladi.

15. Tekshiruv natijalari XICHOdan foydalanuvchi tashkilot mutaxassislari va rahbariyati tomonidan koʻrib chiqiladi.

XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbariyati sanoat xavfsizligi talablari buzilishi, ularga nomuvofiqliklar yoki ulardan chetga chiqishlarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishi kerak.

Chora-tadbirlar sanoat xavfsizligi talablaridan chetga chiqishning oldini olishni taʼminlovchi boshqaruv qarorlarini qabul qilishni, sanoat xavfsizligi talablari buzilishi, ularga nomuvofiqlilar yoki ulardan chetga chiqishlarni bartaraf etish uchun masʼul shaxslarni belgilashni hamda ularni bartaraf etish muddatlarini oʻz ichiga oladi.

Chora-tadbirlar amalga oshirilgandan keyin ishlab chiqarish nazorati xizmatiga qoida buzilishlarining bartaraf etilganligi toʻgʻrisida hisobot taqdim etiladi.

16. XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbariyati ishlab chiqarish nazorati natijalarining mustaqil tahlil qilinishi hamda sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishining xolisona baholanishini taʼminlashi kerak. Bunday tahlil va baholash XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbariyati tarkibidagi shaxslar yoki foydalanuvchi tashkilot rahbariyati tomonidan jalb etilgan vakolatli mustaqil mutaxassislar (ekspertlar) tomonidan amalga oshirilishi mumkin.

17. Oʻtkazilgan tahlil:

XICHOdan foydalanuvchi tashkilotning barcha tarkibiy boʻlinmalari (hizmatlari) tomonidan sanoat xavfsizligi talablariga rioya etilishini tekshirish natijalarini;

sanoat xavfsizligining umumiy boshqaruvi samaradorligini baholashni;

ishlab chiqarish faoliyati va ishlarning tabiiy, texnogen va ijtimoiy shart-sharoitlardagi oʻzgarishlarga muvofiq ishlab chiqarish nazorati samaradorligini taʼminlash boʻyicha takliflarni oʻz ichiga oladi.

18. Ishlab chiqarish nazorati xizmati (xodimi) XICHOning sanoat xavfsizligi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni XICHOdan foydalanuvchi tashkilot tomonidan belgilangan tartibda identifikatsiyalash, toʻplash, roʻyxatdan oʻtkazish, saqlash, kiritish va roʻyxatdan chiqarishni amalga oshiradi yoki tashkil etadi.

XICHOning sanoat xavfsizligi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning yuritilishi sanoat xavfsizligi talablari bajarilishini tasdiqlash maqsadida amalga oshiriladi.

XICHOdan foydalanuvchi tashkilotda qoʻllaniladigan texnik qurilmalar, asbob-uskunalar va boshqa mahsulotlarning sanoat xavfsizligi talablariga muvofiqligi toʻgʻrisidagi axborot koʻrsatilgan maʼlumotlarning tarkibiy elementi boʻlishi kerak.

19. XICHOning sanoat xavfsizligi holati haqidagi barcha maʼlumotlar XICHOdan foydalanuvchi tashkilotda saqlanadi. Bunda ularning yaroqsiz holatga kelishi va yoʻqotilishining oldini oluvchi shart-sharoitlar taʼminlanishi kerak.

XICHOning sanoat xavfsizligi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni saqlash muddatlari XICHOdan foydalanuvchi tashkilot rahbari buyrugʻi bilan belgilanadi.

Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining hamda Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi huzuridagi Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasining tarkibiy boʻlinmalari XICHOdan foydalanuvchi tashkilotlardan XICHOda sanoat xavfsizligi holati hamda ishlab chiqarish nazorati amalga oshirilishi toʻgʻrisida roʻyxatdan oʻtkazilgan maʼlumotlarni soʻrab olishga haqlidir.

20. XICHOdan foydalanuvchi tashkilotlar yil yakunlari boʻyicha, shuningdek soʻrovga koʻra ishlab chiqarish nazorati tashkil etilishi toʻgʻrisidagi axborotni qonunchilik hujjatlariga muvofiq Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining tarkibiy boʻlinmalariga va boshqa vakolatli organlarga taqdim etadi.

21. Ishlab chiqarish nazorati tashkil etilishi toʻgʻrisidagi axborot quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

a) sanoat xavfsizligini boshqarish tizimini tashkil etish tartibi;

b) ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirish uchun masʼul boʻlgan xodimning familiyasi, uning lavozimi, maʼlumoti, mutaxassislik boʻyicha ish staji, sanoat xavfsizligi boʻyicha oxirgi attestatsiya sanasi;

v) asosiy potensial xavf manbalari, ehtimol tutilgan avariyalar oqibatlarining tavsifi bilan XICHOlar soni;

g) sanoat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar rejasini amalga oshirish hamda tekshiruv natijalari, shuningdek, qoida buzilishlarini bartaraf etish va Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi va Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi huzuridagi Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi tarkibiy boʻlinmalarining yozma koʻrsatmalarini bajarish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

d) XICHOda avariya yuz bergan taqdirda boshqa shaxslarning hayoti, sogʻligʻi va (yoki) mol-mulkiga hamda atrof muhitga zarar yetkazganlik uchun fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish shartnomasi nusxasi;

e) XICHOda qoʻllaniladigan va majburiy sertifikatlanadigan asbob-uskunalarning holati;

j) XICHOdan foydalanuvchi tashkilot xodimlarining avariya vaqtidagi harakatlarga shayligini baholash;

z) XICHOda sodir boʻlgan noxush hodisalar va avariyalarning tavsifi, ularning yuz berishi sabablari va koʻrilgan choralar tahlili;

i) XICHO rahbarlari, mutaxassislari va boshqa xodimlarini sanoat xavfsizligi boʻyicha tayyorlash va attestatsiyadan oʻtkazish rejasi.

22. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.