109-сон 15.06.2022. ШНҚ 2.05.03-22 «Кўприклар ва қувурлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси қурилиш вазирининг

буйруғи

ШНҚ 2.05.03-22 «Кўприклар ва қувурлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2022 йил 22 июлда ҳисобга олинди, ҳисоб рақами 98]

Ўзбекистон Республикасининг Шаҳарсозлик кодексига мувофиқ буюраман:

1. ШНҚ 2.05.03-22 «Кўприклар ва қувурлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Давлат архитектура ва қурилиш қўмитаси раисининг 2012 йил 23 майдаги 53-сон буйруғи билан тасдиқланган ШНҚ 2.05.03-12 «Кўприклар ва қувурлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Ушбу буйруқ Ўзбекистон Республикаси Уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ва Транспорт вазирлиги билан келишилган.

4. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Вазир Б. ЗАКИРОВ

Тошкент ш.,

2022 йил 15 июнь,

109-сон

Келишилди:

Уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазири Ш. ХИДОЯТОВ

2022 йил 24 май

Транспорт вазири И. МАХКАМОВ

2022 йил 24 май

Фавқулодда вазиятлар вазирининг ўринбосари А. КУЛДАШЕВ

2022 йил 25 май

Ўзбекистон Республикаси қурилиш вазирининг 2022 йил 15 июндаги 109-сон буйруғига
ИЛОВА

ШНҚ 2.05.03-22 «Кўприклар ва қувурлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари

Ушбу шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари (кейинги ўринларда — ШНҚ) умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари, шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари ва хўжалик автомобиль йўлларида жойлашган сунъий иншоотларнинг (кўприклар, йўл ўтказгичлар, қувурлар ва ер ости йўллари) асосий конструкцияларини лойиҳалашда қўлланилади.

1-боб. Норматив ҳужжатларга ҳаволалар

1. Ушбу ШНҚ да қуйидаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга ҳаволалар келтирилган:

ГОСТ 17.5.1.03-86 Атроф муҳит ва ерни ҳимоя қилиш. Ерни биологик рекультивация қилиш учун тасниф;

ГОСТ 9.401-2018* Коррозиядан сақланишнинг ягона системаси. Лакбўёқ қатлами. Иқлим факторлари таъсиридаги турғунликни умумий техник талаблари ва синашни тезлаштириш усуллари;

ГОСТ 1050-2013 Юқори сифатли углеродли конструктив пўлатдан махсус сирт қопламаси билан калибрланган сортли прокат. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 380-2005 Одатий сифатли углерод пўлат. Маркалари;

ГОСТ 535-2005 Сараланган ва одатий сифатли углерод пўлатли прокат. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 4543-2016 Конструкциявий қотишма пўлатдан ясалган прокат маҳсулотлари. Техник шартлар;

ГОСТ 4784-2019 Aлюминий ва деформацияланадиган алюминий қотишмалар. Маркалар;

ГОСТ 5632-2014 Юқори қотишма пўлат ва қотишмалар коррозияга чидамли, иссиқликка чидамли ва иссиқликка мустаҳкам. Даражалар ва қотишмалар;

ГОСТ 9128-2009 Aсфальтбетон йўл аэродром аралашмалари ва асфальтбетон. Техник шартлар;

ГОСТ 9238-2013 1520 (1524) mm калибрли темир йўлларнинг бинолар ва ҳаракат таркибининг ёндашув ўлчамлари;

ГОСТ 9463-2016 Ёғочли думалоқ игнабаргли турлари. Техник шартлар;

ГОСТ 9454-78* Металллар. Паст, хона ва юқори ҳароратларда зарба эгилиши учун синов усули;

ГОСТ 9467-75* Қопламали электродлар. Иссиқбардош ва конструкцияли пўлатдан ишланган ёйли қўлда пайвандланувчи металл электрод;

ГОСТ 10060-2012 Бетонлар. Совуққа бардошлилигини аниқлаш усули. Умумий талаблар;

ГОСТ 10060-2012 Бетонлар. Совуққа бардошлилигини асосий аниқлаш усули;

ГОСТ 10060-2012 Бетон. Такрорий музлаш ва эритиш пайтида совуққа чидамлилигини аниқлашнинг тезлаштирилган усуллари;

ГОСТ 10060-2012 Бетон. Совуққа чидамлилигини аниқлаш Тезлаштирилган дилатометрик усули;

ГОСТ 3090-73* Пўлат канатлар. Ўзаги ТК типдаги ва бир қаватли сим конструкцияли кўтарувчи ёпиқ канат;

ГОСТ 4028-63* Қурилиш михлари. Конструкция ва ўлчамлари;

ГОСТ 5639-82 Пўлат ва мис никел қоришмалар (сплав). Ёриқ катталигини аниқлаш ва намойиш қилиш услублари;

ГОСТ 5640-68 Пўлат. Лента ва листларни металлграфикли баҳолаш услуби;

ГОСТ 5781-82* Темир бетон конструкцияларни арматуралаш учун симли пўлат. Техник шартлар;

ГОСТ 5915-70* В аниқликдаги синфли олти бурчаклик гайкалар. Конструкция ва ўлчамлари;

ГОСТ 6713-91 Кўприк қурилиши учун кам аралашмали конструктив прокат. Техник шартлар;

ГОСТ 27772-2015 Қурилиш пўлат конструкциялари учун прокат;

O`zDSt-3025-2015 Прокат мустаҳкамловчи силлиқ ва даврий профил. Техник шартлар;

ГОСТ 6996-66* Пайвандлаш чоклари. Механик таркибини аниқлаш yсуллари;

ГОСТ 8713-79 Флюс остида пайвандлаш. Пайвандланган уланишлар;

ГОСТ 11533-75 Aвтоматик ва ярим автоматик ёйсимон пайвандлаш;

ГОСТ 5264-80 Қўлда ёйсимон пайвандлаш. Пайвандланган уланишлар;

ГОСТ 11534-75 Қўлда ёйсимон пайвандлаш. Уланишларни ўткир ва ўткир бурчакларда пайвандлаш;

ГОСТ 14771-76 Ҳимоя газида ёйсимон пайвандлаш. Пайвандланган уланишлар;

ГОСТ 23518-79 Ҳимоя газида ёйсимон пайвандлаш. Уланишларни ўткир ва ўткир бурчакларда пайвандлаш;

ГОСТ 9463-2016 Думалоқ юмшоқ ёғоч;

ГОСТ 9462-2016 Ёғочли думалоқ игнабаргли турлари. Техник шартлар;

ГОСТ 2695-83* Қаттиқ ёғоч. Техник шартлар;

ГОСТ 7348-81* Олдиндан зўриқтирилган темир бетон конструкциялар учун углеродли пўлат сим. Техник шартлар;

ГОСТ 7675-73* Пўлат канатлар. Ўзаги ТК типдаги ва бир қавати зето кўринишдаги сим конструкцияли ва яна бир қаватли понасимон кўтарувчи ёпиқ канат;

ГОСТ 7676-73* Пўлат канатлар. Ўзаги ТК типдаги ва бир қавати зето кўринишдаги сим конструкцияли ва яна икки қаватли понасимон кўтарувчи ёпиқ канат;

ГОСТ 3064-80 ТК типидаги бир ётқизилган арқон, конструкция 1х37(1+6+12+18);

ГОСТ 7798-70* Каллаги В аниқликдаги олти бурчаклик болтлар. Конструкцияси ва ўлчамлари;

ГОСТ 8283-93* Тенг токчалик чуқур эгилган пўлат профиль. Сортамент;

ГОСТ 8239-56* Прокатланган пўлат. Икки таврли тўсин. Сортамент;

ГОСТ 8283-93*Тенг токчалик чуқур эгилган пўлат профил. Сортамент;

ГОСТ 8239-56* Прокатланган пўлат. Икки таврли тўсин. Сортамент;

ГОСТ 8479-70* Легирланган пўлатли ва углеродланган конструкцияли поковалар. Умумий техник талаблар;

ГОСТ 8283-93* Тенг токчалик чуқур эгилган пўлат профиль. Сортамент;

ГОСТ 8239-56* Прокатланган пўлат. Икки таврли тўсин. Сортамент;

ГОСТ 8479-70* Легирланган пўлатли ва углеродланган конструкцияли поковалар. Умумий техник талаблар;

ГОСТ 8486-86 Игнабарг турли ёғоч материал. Техник шартлар;

ГОСТ 8509-93 Тенг токчали, иссиқ катанкали пўлат уголоклар. Сортамент;

ГОСТ 8510-86 Тенг токчали, иссиқ катанкали пўлат уголоклар. Сортамент;

ГОСТ 8639-82 Тўртбурчак металл қувурлар. Сортаментлари;

ГОСТ 10180-2012 Бетонлар. Назорат намуналарининг мустаҳкамлигини аниқлаш усуллари;

ГОСТ 10605-94 В аниқликдаги резба диаметри 45 mm дан катта бўлган олтибурчакли гайка. Техник шартлар;

ГОСТ 10704-91 Электрпайвандлик, тўғричокли металл қувурлар. Сортаменти;

ГОСТ 34028-2016 Пўлатни мустаҳкамловчи. Темир-бетон конструкциялар учун термомеканик қотиб қолган. Техник шартлар;

ГОСТ 10885-85* Иссиқ босилган икки қатламли пўлат плиталар коррозияга чидамли. Техник шартлар;

ГОСТ 10922-2012 Темирбетон конструкцияларнинг пайвандланган мустаҳкамловчи ва кўмилган маҳсулотлари, пайвандланган арматура ва кўмилган маҳсулотлари. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 10704-91 Электрпайвандлик, тўғричокли металл қувурлар. Сортаменти;

ГОСТ 34028-2016 Пўлатни мустаҳкамловчи. Темир бетон конструкциялар учун термомеканик қотиб қолган. Техник шартлар;

ГОСТ 10885-85* Иссиқ босилган икки қатламли пўлат плиталар коррозияга чидамли. Техник шартлар;

Oʻz DSt 865-98 Темирбетон конструкцияларнинг пайвандланган арматура ва деталлари. Умумий техник шартлар;

Oʻz DSt 866-98 Темирбетон конструкцияларнинг деталлари учун пайвандланган тўрлар. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 12730.5-2018* Бетонлар. Сувга чидамлилигини аниқлаш усуллари;

ГОСТ 13726-97 Алюмин ва алюмин сплавли ленталар. Техник шартлар;

ГОСТ 13840-68* 1х7 пўлат арматура канатлари. Техник шартлар;

ГОСТ 14098-2014 Йиғма темир бетон конструкцияларда қўшимча детал элементлари ва арматураларни пайвандлаб бириктириш. Турлари, конструкцияси ва ўлчамлари;

ГОСТ 14637-89 (ISO 4995-78) Одатий сифатли углерод пўлатли қалин листли прокат. Техник шартлар;

ГОСТ 16483.10-73* Ёғоч. Бўйлама толани сиқилишга мустаҳкамлик чегарасини аниқлаш услуби;

ГОСТ 2770-74 Ёғочни шимдириш учун тошкўмир ёғи;

ГОСТ 18899-73 Пўлат канатлар. Ёпиқ юк кўтарувчи канатлар. Техник талаблар;

ГОСТ 19281-2014 (ISO 4950-2-81) (ISO 4950-3-81) (ISO 4951:1979) (ISO 4995-78) (ISO 4996:1978) (ISO 5952-83) Юқори мустаҳкамланган пўлатдан прокат. Умумий техник талаблар;

ГОСТ 22356-77 Юқори қувватли болтлар ва гайкалар ва шайбалар;

ГОСТ 57837-2017 Параллел гардиш қирралари бўлган иссиқ босилган пўлат иккитаврлар;

ГОСТ 19292-73 Йиғма темир бетон конструкцияларда қўшимча деталь элементларини пайвандлаб бириктириш;

ГОСТ 20522-2012 Тупроқлар. Синов натижаларини статистик қайта ишлаш усуллари;

ГОСТ 21437-95 Рухланган, антифрикционланган мис никель қоришма (сплав). Маркалари. Техник талаблар ва синаш услублари;

ГОСТ 21631-76* Алюмин ва мис никель аралашмали листлар. Техник шартлар;

ГОСТ 21778-81 Қурилишда геометрик ўлчамларни аниқлигини таъминлаш системаси. Техник шартлар;

ГОСТ 22727-88 Лист прокатлари. Ултратовуш билан текшириш усуллари;

ГОСТ 23279-2012 Темир бетон конструкциялари ва буюмлар учун пайвандли арматура тўри. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 23961-80 Метрополитенлар. Жиҳозлар ва ҳаракатланувчи таркибнинг яқинлашиш габаритлари;

ГОСТ 24379.0-2012 Пойдевор болтлари. Умумий техник шартлар;

ГОСТ 24379.1-2012 Пойдевор болтлари. Конструкция ва ўлчамлар;

ГОСТ 25100-2011 Грунтлар. Классификацияси;

ГОСТ 26607-85 Қурилишда геометрик ўлчамларни таъминлаш системаси. Функционал рухсат;

ГОСТ 26633-2012 Оғир ва майдазаррали бетонлар. Техник шартлар;

ГОСТ 26804-2015 Барьер туридаги йўл металл тўсиқлар. Техник шартлар;

ГОСТ 27751-2014* Қурилиш конструкцияси ва асосини ишончлилиги. Ҳисоблашнинг асосий усуллари;

ГОСТ 29273-92 (ISО 581-80) Пайвандланиш. Аниқланиш;

ГОСТ 30244-94 Қурилиш материаллари. Ёқилғини синаш услублари;

ГОСТ 30247.0-94 Қурилиш конструкциялари. Ёнғинбардошликка синаш услублари. Умумий талаблар;

ГОСТ 30247.1-94 Қурилиш конструкциялари. Оловбардошликка синаш услублари. Кўтарувчи ва ажратувчи конструкциялар;

ГОСТ 31015-2002 Асфальтбетон қоришмалар ва чақиқтош-мастикали асфальтбетон. Техник шартлар;

ГОСТ 19804-9 Темирбетон свайлар. Техник шартлар;

ГОСТ 20054-2016 Босимсиз бетон қувурлар. Техник шартлар;

ГОСТ 24547-2016 Aвтомобиль ва темир йўлларнинг кўтармалари учун темир бетон сув ўтказгичларининг уланишлари. Умумий техник шартлар;

МШН 35-2004 Йўл кўприкларида керамзибетондан фойдаланиш бўйича кўрсатмалар;

МКН 28-2008 Ёғингарчиликдан пайдо бўлган сувларни максимал сарфини ҳисоблаш учун қўлланма;

ИКН 133-18 Темирбетон плита билан бирлаштирилган пўлат тўсин кўприкларни лойиҳалаш бўйича кўрсатмалар;

П-01-03 Эриган, ёғингарчилик ва аралаш сувларни максимал сарфини ҳисоблаш қўлланмаси;

КМК 2.01.11-97 Хатарли геологик жараёнлардан территория, бино ва иншоотларни муҳандисли ҳимоялаш. Лойиҳалашнинг асосий кўрсатмаси;

КМК 2.02.01-98 Бино ва иншоотлар асослари;

КМК 3.07.01-96 Гидротехник иншоотлар;

КМК 3.03.02-98 Кўтарувчи ва тўсиқли конструкциялар;

КМК 2.02.02-98 Гидротехник иншоотлар асослари;

КМК 2.03.11-97 Қурилиш конструкцияларини коррозиядан сақлаш;

КМК 2.02.03-13 Қозиқли пойдеворлар;

ШНК 2.05.02-07 Автомобиль йўллари;

СНиП 2.05.07-91 Ишлаб чиқариш транспорти;

СНиП 2.05.09-90 Трамвай ва тралейбус линиялари;

ШНК 2.05.11-19 Ички хўжалик автомобиль йўллари;

КМК 2.01.14-98 Ҳисобий ва гидрогеологик таснифлашни аниқлаш;

КМК 2.06.04-07 Гидротехник иншоотларда юклар ва таъсирлар;

СНиП 2.06.15-85 Территорияни сув тошқини ва ёнгиндан муҳандислик ҳимоялаш;

ШНК 2.07.01-03 Шаҳарсозлик. Шаҳар ва қишлоқ жойларини қуриш ва планировка қилиш;

КМК 3.01.02-00 Қурилишда техник хавфсизлик;

КМК 3.04.02-97 Қурилиш конструкциялари ва иншоотларини коррозиядан ҳимоялаш;

ШНК 3.06.07-08 Кўприклар ва қувурлар. Текшириш ва синаш қоидалари;

ШНК 2.01.20-15 Сейсмик ҳудудларда транспорт иншоотларини қуриш;

КМК 4.02.09-96 Металл конструкциялар;

КМК 4.02.10-96 Ёғоч конструкциялар;

ШНК 2.01.02-04 Бино ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги;

КМК 2.03.05-97 Пўлат конструкциялар;

СНиП 23-01-99* МСН 2.04-01-98 Қурилиш климаталогияси;

КМК 2.05.01-96 Ғилдирак изи 1520 mm бўлган темир йўллари;

КМК 2.03.01-97 Бетон ва темир бетон конструкциялар;

ШНК 1.02.09-09 Қурилиш учун муҳандис — геологик қидирув ишлари;

КМК 2.01.07-97 Юклар ва таъсирлар;

КМК 2.01.14-98 Асосий ҳисоблаш гидрологик таснифларни аниқлаш;

КМК 2.03.06-97 Алюмин конструкциялар;

КМК 2.03.07-98 Тош ва арматурали конструкциялар;

КМК 2.05.04-97 Метрополитенлар;

КМК 2.05.05-96 Темирбетон ва автомобиль йўллари туннелари;

КМК 2.01.09-97 Чўкадиган тупроқларда ва бузилган иншоотларда қуриш.

2-боб. Атамалар ва таърифлар

2. Ушбу ШНҚ да қуйидаги атама ва таърифлардан фойдаланилган:

вант — кучланишни мустаҳкамлик тўсинидан пилонга ўтказувчи вант-тўсинли кўприкнинг юк кўтарувчи элементи;

жаркўприк (виадук) — чуқур жарликлар, тоғ ён бағрлари, чуқурликлар каби тўсиқлардан ўтувчи кўприкли иншоот;

намтўсгич — конструкция юзасида уни атмосфера ва ер ости сувлари таъсиридан келиб чиқадиган коррозия ҳолатларидан ҳимоя қиладиган сунъий қатлам;

деформация — ташқи куч ва бошқа таъсирлар натижасида жисм кўриниши ва ўлчамларининг ўзгариш ҳолати;

оралиқ қурилмаларнинг (пролет) кўтарувчи қисми — кичик оралиқли энг оддий кўприкларда ёғоч, металл, темирбетон плитали тўсинлардан, шунингдек ўрта ва катта оралиқлар учун кўтарувчи қисми фермалар, рамалар ёки аркалардан иборат бўлган тўсинлар;

кўприк таянчи — кўприк қурилмасини ҳамда оралиқ қурилмаларни қўллаб турувчи ва улардан юкларни пойдеворга ўтказувчи юк кўтарувчи элементи.

пилон — конструкциянинг юк кўтарувчи элементи;

полимер — синтетик боғловчи билан бирлаштирилган композицияли материал;

йўлўтказгич — темир йўл ва автомобиль йўллари устидаги кўприкли иншоотнинг бир тури.

ростверк — қозиқли пойдеворнинг юқори қисми қозиқларини битта турғун тизимга бирлаштирувчи ва юкни қозиққа бериш учун хизмат қилувчи конструкцияси (плита кўринишида);

эстакада — жойнинг табиий юзасидан бир қанча баландликда йўлни ўтказиш учун қурилган кўприкли иншоот.

3-боб. Умумий қоидалар

3. Мазкур ШНҚ талаблари республикамизнинг барча иқлим шароитларида ҳамда сейсмик кучларнинг ҳисобий қиймати 9 баллгача бўлган ҳудудларда қуриладиган кўприклар ва қувурларни лойиҳалаш талабларини белгилайди.

Мазкур ШНҚ нормалари қуйидаги иншоотларни лойиҳалашга татбиқ этилмайди:

юқори тезликдаги (200 km/soat ва ундан юқори) йўловчилар темир йўлларидаги кўприкларни;

очиб қўйиладиган оралиқ қурилмали кўприклар механизмларини;

саноат иншоотлари ва бинолари таркибига кирадиган хизмат эстакада ва галереяларини.

Янги кўприклар ва қувурлар лойиҳаланаётганда ҳамда мавжудлари реконструкция қилинаётганда лойиҳа ҳужжатларида қуйидагилар назарда тутилиши лозим:

кўприклар ва қувурларнинг узлуксиз узоқ муддат хизмат қилиши, уларда транспорт воситалари ҳаракатларининг хавфсиз ва бир текис бўлиши ҳамда пиёдалар ҳаракати хавфсизлиги таъминланганлиги;

эҳтимоли бор тошқинларни кўприклар ва қувурлардан зарарсиз ўтказиб юборилиши;

амалдаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари ҳамда давлат стандартларига жавоб бериши;

атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг экологик мувозанатини таъминлаш ҳамда қурилиш ҳудудларига яқин ерларга эҳтимоли бўлган хавфли экологик оқибатларни олдини олиш;.

кўприкларнинг архитектура қиёфаси ифодаланишини (таянч, панжара, ўтиш қисми ва б.).

4. Янги кўприк ва қувурларни лойиҳалаш ва мавжудларини реконструкция қилиш лойиҳа ҳужжатларида асосий техник ечимларни танлаш ҳамда рақобатбардош вариантларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларини таққослаш йўли билан асосланиши керак.

5. Кўприклар ва қувурларни реконструкция қилиш лойиҳа ҳужжатларида уларнинг техник ҳолатини, конструкциясининг юк кўтариш қобилиятини, иншоотнинг реконструкция қилингандан кейинги фойдаланиш муддати ва шароитини ҳисобга олиш керак.

Йўлни юқори категорияга (тоифага) ўтказиш орқали кўприкли иншоотларни реконструкция қилишда мавжуд кўприкли иншоотларни ва уларнинг кенглигини максимал даражада сақлаб қолиш назарда тутилиши лозим.

Бу ҳолатда, кўприкли иншоот кўрикдан ўтказилади ҳамда ШНҚ 3.06.07 талаблари бўйича синовдан ўтказилади. Шу орқали техник хулоса натижалари асосида мавжуд кўприкларни қолдириш ва уларни мустаҳкамлаш ёки мутлоқ янгилаш лойиҳа ечимлари аниқланади.

Темир йўлларнинг иккинчи излари қурилаётганда мавжуд йўлдаги иншоотларнинг конструкциявий хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда лойиҳаланиши керак.

6. Кўприклар ва қувурлар мукаммал турда лойиҳаланиши лозим.

Қуйидагиларни лойиҳалашга рухсат этилмайди:

ёғоч қувурларни;

иссиқ юкларни (суюқ чўян, шлак ва б.) ташишга мўлжалланган йўллар ва темир йўллардаги ёғоч кўприкларни.

Ёғоч кўприклардан III тоифадан паст автомобиль йўлларида (ШНҚ 2.05.02 бўйича) ва маҳаллий кўчалар ва йўлларда (ШНҚ 2.07.01 ва ҚМҚ 2.05.11 бўйича) фойдаланиш мумкин.

Ёғоч кўприклар учун бетон ва темирбетон таянчлар ишлатилаётганда, келгусида уларнинг ёғоч оралиқ қурилмаларини темирбетон оралиқ қурилмалари билан алмаштиришни ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш керак.

4-боб. Кўприклар ва қувурларнинг жойлашиши

7. Кўприклар ва қувурларнинг жойини танлаш, кўприклар ва қувурларни оралиқларга бўлиш, иншоотнинг режадаги ва профилдаги жойлашиш ҳолатини белгилашда йўл (йўналиш) трассасини ўтказишнинг талабларини ёки шаҳар қурилиш — режалаштириш ечимларини, йўл (йўналишнинг) муайян бўлагининг техник-иқтисодий кўрсатгичларига таъсир этувчи дарё ўзанини, шунингдек геологик, гидрогеологик, экологик, ландшафт ва бошқа маҳаллий шароитларни эътиборга олган ҳолда бажарилиши керак.

Сув оқиб ўтадиган жойга қуриладиган сув ўтказувчи иншоотларнинг сони ва ўлчамлари гидравлик ҳисоблашлар асосида аниқланади (бунда иншоотнинг атроф-муҳитга таъсирини инобатга олиш зарур).

Битта иншоот тагидан бир нечта сув ўзанини ўтказиш асосланган бўлиши керак.

8. Рельслари балластда жойлашган темир йўл кўприклари, кичик ва ўрта узунликдаги автомобиль ва шаҳар кўприклари лойиҳаланаётган йўлнинг (кўчанинг) қабул қилинган участкаларида ҳар қандай профилда ва планда жойлаштирилиши мумкин.

Балластсиз ўтиш қисмли темир йўл кўприкларини темир йўл изининг тўғри йўналишдаги бўлакларида ҳамда горизонтал майдончаларида ёки нишаблиги 4 ‰ дан катта бўлмаган ҳолларда жойлаштириш керак. Бу турдаги кўприкларни 4 ‰ дан ортиқ нишабликда, корхоналар темир йўлларида, шунингдек режадаги эгри ҳолатда жойлаштиришлар эса фақат техник-иқтисодий томондан етарли асосланган ҳоллардагина амалга оширилиши мумкин.

Катта кўприкларда (150 mдан узун кўприклар) ҳаракатланиш қисмининг бўйлама қиялиги қуйидагилардан ошмаслиги керак:

автомобиль йўллари кўприкларида 30 ‰ дан;

шаҳар кўприкларида 40 ‰ дан;

барча ёғоч тўшамали кўприкларда 20 ‰ дан.

Тез-тез муз қатлами пайдо бўлиши мумкин бўлган ҳолларда ҳаракатланиш қисмининг бўйлама қиялигини 20 ‰ дан катта қияликда қабул қилиш тавсия этилмайди.

Тоғ ҳудудларида кўприкли иншоотлар катта қияликларда жойлашган бўлса, у ҳолда қатнов қисми тўшамаси ғадир-будур қилиб, тўсиқлар эса мустаҳкам ушлаш имкони билан қабул қилиниши керак.

9. Қувурлар конструкцияларининг (пиёдалар тоннеллари ҳам) ва кўприклар гумбазларининг устига тўшаладиган тупроқларнинг қалинлик ўлчамлари қуйидаги 1-жадвалда кўрсатилган миқдорлардан кам қийматда қабул қилинмаслиги керак.

			1-жадвал
Йўлларнинг тури	*Конструкциялар устидан кўмувчи тупроқ қатлами қалинлиги, m**
Йўлларнинг тури	темир-бетон қувурлар	металл қувурлар	кўприк гумбазлари
Темир йўллар:
умумий тармоққа ва корхоналарга кирадиган йўллар	1,0	1,2	0,7
корхоналар ичидаги йўллар	0,4	1,0	0,7
Автомобиль йўллари: умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари, шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари ва хўжалик автомобиль йўллари	0,5	0,5**	0,2
Хўжаликлар ичидаги: автомобиль йўллари ҳамда маҳаллий аҳамиятга эга бўлган йўллар	0,2***	-	-

Изоҳ:* қувур ёки гумбаз конструкциясининг устки нуқтасидан темир йўллардаги рельснинг ва (ёки) автомобиль йўлларидаги юриш қисми қатламларининг пастки нуқтасигача бўлган масофа;

** Қувур конструкциясининг энг тепасидан йўл қопламасининг устигача бўлган масофа 0,8 m дан кам бўлмаслиги керак;

*** Тупроқ кўтарманинг ҳошия сатҳигача бўлган масофа 0,5 m дан кам бўлмаслиги керак;

темир йўл станциялари чегаралари ичида жойлашган темирбетон қувурлари ва пиёдалар тоннеллари устини кўмадиган қатламлар қалинлигини 1,0 m дан кам қилиб қабул қилиш мумкин;

етарли даражада асос бўлганида, автомобиль йўллари билан кўчаларда қувурлар билан усти ёпиқ лотокларни кўмадиган қатламлар қалинлигини 0,5 m дан кам қилиб қабул этиш мумкин;

кўмиш қатлами қалинлигини камайтирган ҳолларда мазкур ШНҚ нинг 129-бандида кўрсатилгандек, вақтинчалик юкларнинг динамик таъсири эътиборга олиниши зарур.

5-боб. Кўприклар ва қувурларнинг конструкцияларига қўйиладиган асосий талаблар

10. Кўприкли иншоот ва қувурларнинг конструкцияси, архитектураси, шунингдек материаллари ва жиҳозлари эксплуатацияси даврида (таъмирлаш вақтида) ҳамда жорий сақлаш ва реконструкция қилишда (қурилиш даврида бажара олинадиган) технологик мақсадли бўлиши керак.

Янги кўприкларнинг оралиқ қурилма ва таянчларини, шунингдек қувурларнинг асосий ўлчамларини белгилаётганда қурилишдаги унификациялаш (бир шаклга келтириш) ва модуллаш принципларига риоя қилиш лозим.

Темир йўл кўприклари ва қувурларининг андозавий ва ишчи лойиҳалари ишлаб чиқилаётганда, уларни иккинчи йўлни қуришда ва тармоқ фойдаланувидаги оралиқ қурилмаларини алмаштиришда ишлатилиш мумкинлиги олдиндан ҳисобга олиниши зарур.

11. Йўлларнинг (кўчаларнинг) тўғри йўналишидаги қисмида жойлашган кўприкларнинг ўқи тик ва перпендикуляр бўлган ҳолларда уларнинг оралиқ қурилмаларининг ҳисобий ёки тўла узунликларини 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24, 33 ва 42 m этиб, агарда катта ўлчамли оралиқ бўлганида кўп марта 21 m узунлигида қабул қилинади.

Юқоридаги ўлчамлар узлукли оралиқ қурилмаларнинг бутун узунлиги:

42 m гача бўлса — темирбетондан;

33 m гача бўлса — бошқа материаллардан қабул қилиниши лозим.

Қолган барча ҳолларда ҳамда фермалардан ташкил топган оралиқ қурилмаларда юқорида келтирилган ўлчамлар уларнинг ҳисобий узунликларига тўғри келиши керак.

12. Қурилишнинг (йўллар, сув оқимлари ва бошқа объектлар) мазкур ШНҚнинг 11-бандида кўрсатилган ўлчамлардан четга чиқишига лойиҳалашда қуйидаги ҳолатларда техник-иқтисодий асослаш орқали йўл қўйилади:

кўп оралиқли темир йўл станцияларидаги мавжуд йўл ўтказгичлар яқинида кўприклар қурилганда;

ёғоч кўприкларнинг оралиқ қурилмалари 9 m кам бўлганда;

мураккаб тизимли кўприкларнинг алоҳида оралиқларида кўприклар қурилганда (узлуксиз, ромли осилган, рамка-консол, сув оқимлари ва йўллар кесишмасида бурчак остидаги йўлларда).

Иншоотлар конструкцияларида андозавий элементлар ёки стандарт қисмлари ишлатилаётганида уларнинг геометрик ўлчамларини ГОСТ 26607 га мувофиқ ҳисобга олиш зарур.

Ноандозавий элементлар ва ностандарт жиҳозлар учун тегишли асос бўлганида уларнинг ўлчамлари ўзгартирилиши мумкин.

13. Йиғма конструкция элементларининг массаси ва ўлчамлари, одатда умумий қурилишда ишлатиладиган кранлар, махсус кранлар ҳамда транспорт воситаларининг фойдаланиш имконига кўра белгиланиши керак.

14. Деформацияланувчи ускуналарнинг конструкцияси (таянч қисмларнинг, шарнирларнинг, деформацияланувчи чокларининг, тенглаштириш асбобларининг ва мавсумий тенглаштириш рельсларининг) ва уларнинг жойлашиш ҳолати учун мўлжалланган ўзаро кўчишлари (чизиқли, бурчакли) иншоот айрим қисмларининг элементлари учун етарли даражадаги эркинликни таъминлайдиган бўлиши керак.

Деформация ускуналарини жойлаштириш тўғрисидаги кўрсатмалар иншоотнинг тайёрлик даражасини ва конструкцияларини бирлаштириш вақтидаги ҳароратни мазкур ШНҚ нинг 133-банди талабига биноан ҳисобга олинганлиги лойиҳа ҳужжатларига киритилиши керак.

15. Кўприк кечувларида сув оқимларини йўналтириб туриш ва ювиб кетиш хавфидан сақлаш зарурати бўлганида, оқимни йўналтирувчи ва қирғоқларни маҳкамловчи иншоотлар қуришни режалаштириш зарур.

Оқимни йўналтирувчи иншоотни дарё ўзанининг сув миқдори умумий ҳисобий сув миқдорининг 15 фоизидан кам бўлмаган ҳолда ёки кўприк тагидаги сув оқимининг ўртача ҳисобий тезлиги 1 m/s дан катта бўлганида лойиҳа ҳужжатларида режалаштириш лозим.

Қувурлар ва кичик кўприкларнинг (25 mгача) сув кирадиган ва чиқадиган томонлари гидравлик ҳисоблашларга асосан сувнинг тезлигини камайтирувчи тўсиқлар билан лойиҳалаш лозим.

16. Қувурлар туйнуги (эни ва баландлиги) ўлчамларини қуйидаги ўлчамлардан кам бўлмаган миқдорда белгилаш керак:

қувурларни узунлиги (ёки қараш қудуқларининг орасидаги масофа) 20 m гача бўлганида — 1,0 m дан;

қувурларнинг узунлиги 20 m ва ундан катта бўлганида — 1,25 m дан.

Автомобиль йўли II тоифадан паст бўлганида, қувурлар туйнугининг энини қуйидаги ўлчамларда белгилаш лозим:

қувурларнинг узунлиги 30 m гача бўлганида — 1,0 m;

қувурларнинг узунлиги 15 m гача бўлганида — 0,75 m;

туташма йўлларда — 0,5 m.

Маҳаллий аҳамиятга эга бўлган йўллар ва кўчаларда, суғориладиган ҳудудлардаги, шаҳарча ва қишлоқ аҳоли пунктларидаги ҳамда II ва ундан паст тоифадаги йўллардаги сунъий сув оқарларга қуриладиган қувурларнинг узунлиги 15 m гача бўлганида улар туйнугининг энини 0,5 m ўлчамда белгилаш мумкин.

Бундан ташқари, тез оқар сувлар қувури учун эса нишаблик 10 ‰ ва юқори бўлганда кириш ва чиқиш қисмида тўсиқлар қўйишни белгилаш мумкин.

Ички хўжалик автомобиль йўлларида (ШНК 2.05.11 га кўра) қувурларнинг туйнугини уларнинг узунлиги 10 m ва ундан кам бўлганида 0,5 m ўлчамда қабул қилишга рухсат этилади.

Қувурлар ва кичик кўприкларнинг тешикларини уларнинг ичидан пиёдалар ва подалар ўтадиган, керак бўлганда эса ичидан паст ҳамда кичик энли қишлоқ хўжалиги машиналарининг ҳаракатланиши мақсадида катталаштириб қабул қилишга рухсат этилади.

17. Сув ўтказувчи қувурлар босимсиз режимда ишлайдиган қилиб лойиҳаланади. Умумий тармоқдаги темир йўл ва йўлларда жойлашадиган қувурларни фақат катта миқдорли сувни ўтказишга мўлжаллаган ҳолда ярим ва тўла босимли режимда ишлайдиган этиб қабул қилиш керак.

Қувур ичидаги сувнинг оқиш тезлиги ўзаннинг кирадиган жойидаги сув тезлигидан 1,2 — 1,5 баробар катта бўладиган этиб қабул қилиниши лозим.

18. Сув ўтказувчи қувурлар кириш ва чиқиш каллаклари билан биргаликда лойиҳаланиши керак. Уларнинг шакли ва ўлчамлари ҳисоблашлар орқали тупроқ кўтарманинг мустаҳкамлигини таъминлайдиган бўлиши лозим.

Металл қувурлар каллакларсиз лойиҳаланиши мумкин. Бундай шароитда қирқилмайдиган қувурнинг тупроқ кўтармадан камида 0,2 m, қирқиладиган қувурнинг кесими эса тупроқ кўтарма танасидан камида 0,5 m га чиқиб туриши керак.

19. Муз ва қор қатламлари бўлаклари оқадиган ҳолларда ҳамда сел ўтиш имкони бор жойларда қувурларни ишлатиш мумкин эмас.

Музлар йиғилиб ва яхлаб тиқилиб қолиши мумкин бўладиган жойларда (эни камида 3 m, баландлиги камида 2 m) тўғри бурчакли темирбетон қувурлар ишлатилиши мумкин.

Сел оқимлари ва муз сувларини ўтказиш учун туйнугининг эни камида 4 mдан кам бўлмаган битта оралиқли кўприклар ёки сел туширгичлар мўлжалланиши керак. Кўприк ости габарити ҳисоблаш орқали ва мазкур ШНҚ нинг 23-банди бўйича қабул қилинади.

20. Лойиҳа ҳужжатларида кўприклар ва қувурларнинг элементларини ва қисмларини ҳамда тупроқ кўтармаларини қураётганда, ифлосликлар йиғилиб қолишидан, шунингдек зарарли таъсирларидан ҳимоя этувчи чора-тадбирлар мўлжалланиши зарур.

21. Янги лойиҳаланаётган кўприкларда ёнма-ён жойлашадиган бош фермалар (тўсинлар)нинг ораларидаги масофа уларни кўришга, жорий сақлашга ва конструкциянинг айрим қисмларини бўяшга имкон берадиган этиб белгиланади. Ҳар бир йўналиш учун алоҳида қуриладиган оралиқ қурилмалар (ҳар бир темир йўл ёки ҳар бир йўналиш қатнови учун, шунингдек ёнма-ён турадиган бош ферма (тўсин)лар) орасидаги соф масофани энг камида 1,0 m этиб белгилаш керак.

22. Балластли кичик темир йўл кўприкларини капитал таъмирлашнинг лойиҳа ечимларида темир йўлни юқорига кўтариш имкони таъминланиши керак.

Олдинги таҳрирга қаранг.

5¹-боб. Кўприклар ва қувурларнинг зилзилабардошлигини таъминлаш бўйича талаблар

22¹. Кўприклар ШНҚ 2.01.20-16 га мувофиқ имкон қадар тектоник ёриқлар зоналаридан ташқарида, геологик тузилиши жиҳатидан барқарор грунтга эга бўлган ҳудудларда жойлаштирилиши керак.

22². Кўприкларнинг зилзилабардошлигини таъминлаш, сейсмик юкларни таянчларга ўтказишнинг оқилона схемаларини қўллаш, ҳисоб-китоблар бўйича юк кўтарувчи конструкцияларни кучайтириш ҳамда унинг тизимини тўғри танлаш мазкур ШНҚ ва ШНҚ 2.01.20-16 да белгиланган талабларга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

Шунингдек, кўприкларни лойиҳалашда пластик деформацияларнинг ривожланишига имкон берувчи енгил ва мустаҳкам материалларни қўллаш ҳамда қурилиш-монтаж ишлари сифатли амалга оширилиши керак.

22³. Кўприкларни лойиҳалаш ва қуришда дарё ўзанлари, терасса, қияликлардаги кўтарилмалар, тўсилмаларга эга сейсмотектоник дислокациялар майдонларда (тектоник кесимлар ва тўсиқлар) ҳамда сейсмик хавфли ҳудудларда антисейсмик қурилмалар қўллаган ҳолда жойлаштирилиши зарур.

22⁴. Катта дарёлар устидан ўтувчи кўприк кечувларнинг таянчлар пойдеворини ўрнатиш имконини берадиган, мустаҳкам ва нисбатан паст сиқилувчи грунтларда ҳамда муҳандислик геологик шароитларга эга бўлган дарёли водийларнинг тўғри ҳудудларда жойлаштирилиши керак.

22⁵. Тектоник ёриқ билан кесишган жойларда кўприк қурилиши режалаштирилганда, таянчларнинг пойдевори тоғ жинсларининг тектоник майдаланиш зонаси чегараси ташқарисидаги ёриқлар чеккаларига олиб чиқилиши, таянчларнинг фермаости майдончалари кенгайтирилиши, кўприкнинг ўқи бўйлаб алоҳида таянчларнинг силжиши пайтида конструкцияларнинг қулашига тўсқинлик қилувчи узликли оралиқ қурилмаларни занжирли боғланишларга бирлаштирилиши зарур.

22⁶. Сейсмик жиҳатдан барқарор бўлмаган қияликларда кўприкларни лойиҳалашда ҳисобий интенсивликдаги зилзилада грунтнинг устуворлигини таъминлайдиган чора-тадбирлар мажмуасини (дренлаш, сувчиқариш, тиркама деворларни ўрнатиш ва бошқалар) кўзда тутилиши лозим.

22⁷. Емирилган қоятош жинсларидан ташкил топган тик ёнли водийлар орқали ўтадиган виадукларни лойиҳалашда унинг камарида сейсмик қулашларга қарши чораларни кўриш, шунингдек нураш хавфи бор тош бўлакларини олиб ташлаш ва қияликларни бетон ёки тўрли қоплама билан мустаҳкамлашни кўзда тутиш керак.

22⁸. Кўприкларни сел хавфи мавжуд дарё водийсидан ўтказганда уларнинг таянчлари муҳандислик-геологик тадқиқотлар асосида аниқланган охирги 100 йилдаги максимал сел оқими даражасидан юқорида жойлаштирилиши керак.

22⁹. Сейсмик ҳудудларда қуйидаги турлардаги кўприклар қурилиши лозим:

тўсинли узлукли ва узлуксиз оралиқ қурилмалардан ташкил топган;

рама (ром) тизимидаги;

оралиқ қурилмалари таянчларга шарнирли тиркалган аркали;

осма ва вантли.

Шунингдек, ҳисобий сейсмиклиги 9 балл бўлган ҳудудларда лойиҳаланаётган узунлиги 18 метрдан катта бўлган тўсинли узлукли оралиқ қурилмали кўприкларнинг таянчларидан оралиқ қурилмаларни тушиб кетишининг олдини олувчи антисейсмик қурилмалар бўлиши лозим.

22¹⁰. Қоятошли заминлар мавжуд бўлган ҳудудларда аркали кўприклардан фойдаланишга йўл қўйилади, бунда гумбаз ва аркаларнинг товонлари массив таянчларга таяниши ҳамда мумкин бўлган энг паст сатҳга жойлаштирилиши керак.

22¹¹. Кўприк вариантларини таққослашда, ўта узун оралиқларни ёпишга хизмат қиладиган, зилзила пайтида узлукли оралиқ қурилмаларга нисбатан таянчлар устидан уларни ағанаб тушмасдан устуворлигини таъминлайдиган узлуксиз конструкциявий тизимни ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш керак.

22¹². Баланд эстакадаларни лойиҳалашда эгилувчан, жуфтлаштирилган, устунли темирбетон таянчлардан ва бўйламасига ҳаракатланмайдиган таянч қисмлари мавжуд таянчларга тиргакланган узлуксиз оралиқ қурилмалардан фойдаланишга йўл қўйилади.

22¹³. Мазкур ШНҚ талабларига мувофиқ лойиҳаланган барча кўприк тизимларининг оралиқ қурилмаларини жойлашиш ҳолати фойдаланишда ўзгармасдан қолиши, бунда оралиқ қурилмаларнинг силжиш ва ағдарилишга қарши устуворлиги ҳамда мустаҳкамлиги таянчлар, сейсмик таянч қисмлари ва таянч билан боғланган антисейсмик қурилмалар орқали таъминланиши зарур.

22¹⁴. Монолит ядроли контур блоклардан иборат йиғма-монолит бетонли таянчларнинг лойиҳаларида пойдеворга ва фермаости плитасига боғланган ядросини ишчи арматура билан мустаҳкамлаш кўзда тутилиши, шунингдек арматура чиқишлари ёрдамида контур блокларни ядро билан бирлаштиришни ёки йиғма элементларни ишончли боғланишини белгиловчи усуллар орқали таъминлаш керак.

22¹⁵. Кўприк иншоотларининг таянчларида саёз жойлашган пойдеворнинг тагларини ёки қозиқлар, устунлар ва қобиқларнинг пастки учларини асосан қоятош ёки катта донали тошсимон грунтларда, шағалли зич қумларда, қаттиқ ва ярим қаттиқ туркумли гилли грунтларда ўрнатиб лойиҳалаш лозим.

22¹⁶. Ҳисобий сейсмиклиги 9 балл бўлган ҳудудларда, қоятошсиз пойдеворлардаги кўприкларнинг кўндаланг ромли таянчлари умумий саёз жойлашган пойдеворга эга бўлиши ёки барча қозиқлар (устунлар, қобиқлар) каллакларини бирлаштирувчи плитага таяниши керак.

22¹⁷. Саёз жойлашган пойдеворларнинг пастки қисми горизонтал бўлиши, поғонали пойдеворлар конструкциялари фақат қоятошли асослар учун ишлатилишига йўл қўйилади.

22¹⁸. Ўрта ва катта кўприклар учун замин устида жойлашган пойдевор плитаси (ростверк) бўлган қозиқ таянчларини кесимлари 400х400 mm гача ёки диаметри 600 mm гача бўлган қия қозиқлар ёрдамида лойиҳалашга йўл қўйилади, бунда ўрта ва катта кўприкларнинг таянчлари, шунингдек ҳисоблаш йўли билан аниқланган ва статик, динамик синовлар натижаларига кўра, ростверк плитаси грунтга кўмилган ҳолда, квадрат ёки доира кесимли вертикал қозиқлар билан лойиҳаланиши керак.

22¹⁹. Сейсмик ҳудудларда тўсинли кўприк таянчлари асосан монолит, йиғма ва йиғма-монолит темирбетон, шунингдек олдиндан зўриқтирилган конструкциялардан фойдаланиб лойиҳаланиши керак.

Бунда, темирбетон элементларида ГОСТ 5781-82 ва ГОСТ 10922-2012лар бўйича узилишдан кейин нисбий узайиши 2 фоиздан ва эгилиш бурчаклари белгилангандан кам бўлмаган пўлатли арматураларни ишлатилмаслиги зарур.

22²⁰. Ҳисобий сейсмиклиги 7 ва 8 балли ҳудудларда, қўшимча антисейсмик конструктив элементлари мавжуд бўлган йиғма, йиғма-монолит ва монолит бетон таянчлар ишлатилишига йўл қўйилади.

Сейсмик юкларни қабул қилувчи кўприк ва қувурларнинг арматураланмаган бетонли юк кўтарувчи элементларини ишлатилишига йўл қўйилмайди.

22²¹. Ҳисобий сейсмиклиги 7, 8 ва 9 балл бўлган ҳудудларда оралиқ қурилмалар жойлашувининг устуворлигини сейсмик кўрсаткичлар бўйича таъминлашнинг иложи бўлмаганда, кўприк конструкцияларини ҳимоя қилиш учун антисейсмик қурилмалар ёки сейсмик изоляциялаш қурилмаларини қўллаган ҳолда лойиҳаланиши керак.

22²². Антисейсмик қурилмалар оралиқ қурилмаларнинг қулашини (йиқилишини) олдини олиш, асосий тўсинларни кейинчалик тиралиш майдончаларига қулаб тушиши оқибатида шикастланишини олдини олиш, оралиқ қурилмаларнинг таянч усти қисмларига зарбаларини камайтириш, таянч қисмлари ва деформацион чокларни нормал ишлашини таъминлаш учун таянч ва оралиқ қурилма конструкцияларига жойлаштирилиши лозим.

22²³. Сейсмик изоляциялаш қурилмалари зилзилалар пайтида иншоотга таъсир этаётган энергияни тарқатиш ва камайтириш, кўприкларга сейсмик таъсирларни сезиларли даражада камайтириш учун кўприкнинг оралиқ ёки чекка таянчлари юқори қисмидаги оралиқ қурилма ости майдони юзасига ўрнатилиши керак.

22²⁴. Сейсмик таъсирга чидамли таянч қисмлар кўприкнинг бўйлама ва кўндаланг ўқи бўйича таъсир қилувчи ҳисобий юкларни оралиқ қурилмалардан таянчларга ўтказилиши, шунингдек оралиқ қурилмаларни таянч тугунларидан тушиб кетишини ҳимоялаши зарур.

22²⁵. Сейсмик таъсирга чидамли таянч қисмлар деформацион чоклар билан ажратилган кўприкнинг қўшни участкаларини мустақил тебранишларига, шунингдек кўприк таянчлари каллакларининг тебраниш амплитудаларидаги фарқи туфайли оралиқ қурилмаларни деформацияланиши ва буралишига тўсқинлик қилмасликлари зарур.

22²⁶. Деформацион чокларнинг кенглигини аниқлашда ушбу чок билан ажратилган оралиқ қурилмаларнинг чеккаларидаги нисбий силжишларни зилзила пайтида ҳисобга олиш керак.

22²⁷. Ҳисобий сейсмикликлиги 9 балли ҳудудларда иложи борича темирбетон пойдеворли ва ёпиқ контурли жамланмалардан ташкил топган қувурлар қўлланилиши, бунда жамланмалар узунлиги 2 м дан кам бўлмаган ҳолда лойиҳаланиши зарур.

22²⁸. Ҳисобий сейсмикликлиги 9 балли ҳудудларда, ясси ёпмали индивидуал темирбетон тўртбурчакли қувурлардан фойдаланилганда қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

қувурларнинг тик деворчалари пойдевор билан бикр ҳолда бирлашган ва конструкция эса арматураланган бўлиши;

ўрнатилаётган ораёпма плиталари темирбетон тиргакли таянч деворчаларда қотирилиши;

якка пойдеворлар ораларида тиргаклар ўрнатилиши.

22²⁹. Кичкина кўприкни қувур билан алмаштиришда сув ўтказгич томонидан ҳисобий сув оқимини камайтиришга йўл қўйилмайди.

22³⁰. Сейсмик ҳудудларда кичик кўприклар ва кўтармалар остидаги қувурларни лойиҳалаш улар орқали ўтадиган сув оқимининг ҳисобий сарфини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши лозим.

22³¹. Кўприклар ва қувурларни зилзилабардошликка ҳисоблаш ҳамда сейсмик ҳудудларда лойиҳалаш ШНҚ 2.01.20-16 да келтирилган талабларга мувофиқ бажарилиши керак.

(5¹-боб Ўзбекистон Республикаси қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирининг 2024 йил 23 январдаги 17-сон буйруғига асосан киритилган. Ҳисоб рақами 233-сон, 08.02.2024 й.)

6-боб. Габарит ўлчамлар

23. Лойиҳаланаётган иншоот конструкциясининг яқинлашув габарит ўлчамлари қуйидаги ҳужжатларнинг талабларига жавоб бериши керак:

темир йўлларда — ГОСТ 9238 га;

метрополитен йўлларида — ГОСТ 23961 га;

умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари, шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари ва хўжалик автомобиль йўлларида — мазкур ШНҚ нинг 2-иловасига.

Агарда йўл тармоғини келажакдаги режасида ёки йўл техник топшириғида, уни юқори техник тоифага ўтказиш белгиланган бўлса, лойиҳаланаётган иншоотлар конструкцияларининг габаритлари ва уларнинг юк кўтариш қобилиятлари ҳам юқори тоифадаги йўллар учун мўлжалланган иншоотларга қўйиладиган талабларга жавоб берадиган тоифада қабул этилиши керак.

24. Пиёдалар кўприклари ва ер ости йўлларининг энини пиёдалар ҳаракатининг келажакдаги энг кўп бўладиган вақтидаги ҳисобий миқдорини эътиборга олган ҳолда аниқлаш керак ва уни кўприклар учун камида 2,25 m, ер ости йўллари учун эса камида 3,0 m ўлчамда қабул қилиш зарур.

Пиёдалар ер ости йўлларининг соф баландлиги камида 2,30 m бўлиши керак.

Пиёдалар кўприклари ва ер ости йўлларининг 1 m энининг 1 соатдаги ўртача ҳисобий ўтказиш қобилиятини 2000 та, зиналари учун 1500 та одам деб қабул қилиш керак.

Аҳоли пунктларидан ташқарида қуриладиган пиёдалар кўприклари ва тоннелларининг энини 1,5 m этиб қабул қилишга рухсат этилади.

Дала йўлларини ва подаларни (ёввойи ҳайвонлар ҳаракатлари) ўтказишга мўлжалланган иншоотларнинг габаритларини махсус талаблар йўқ бўлган ҳолларда қуйидагича қабул қилиш керак:

дала йўллари учун: баландлиги камида 4,5 m, эни 6,0 m (аммо бу йўлда ҳаракатланиш мумкин бўлган қишлоқ хўжалиги машиналарининг максимал энидан 1,0 m га катталаштирилган қийматдан кам бўлмаслиги керак);

подани ўтказиш учун: баландлиги камида 3,0 m, эни 2+l/6 формуласи бўйича белгиланган ўлчамда (бу ерда λ — пода тўдаси узунлиги, аммо 4,0 m дан кам ва 8,0 m дан кўп бўлмаслиги керак).

Кўприк тагидан ёки тупроқ кўтармаси тагидаги қувур ичидан ўтказиладиган дала йўли ёки пода ўтказадиган йўл — унинг бутун эни бўйлаб кучайтирилган бўлиши керак. Бундай кучайтирилган жой иншоотнинг иккита томонига эни 10,0 m дан кам бўлмаган масофада бажарилиши керак. Талаб қилинадиган ҳолларда иншоот олдида йўналтирувчи тўсиқлар ҳам ўрнатилган бўлиши керак.

25. Кўприкнинг айрим элементларининг сувлар сатҳидан қанча баландликда жойлашиш кераклиги қуйидаги 2-жадвалдаги кўрсатилган миқдорлардан кам бўлмаслиги керак.

				2-жадвал
Кўприкнинг қисми ёки элементи	Қисмлар ёки элементларнинг юқори жойлашиш масофаси, m, да
	(тўлқин ва сув кўтарилишларини ҳисобга олган ҳолда) сув тошқинларининг максимал миқдори бўлган ҳолдаги сув сатҳидан юқорида			энг юқори муз оқимининг сатҳидан
	кўприклар учун ҳисобий қийматлар		энг катталарининг
	умумий тармоқдаги темир йўлларда	темир йўлларни бошқа турларида ва барча автомобиль йўлларида	энг катталарининг
Оралиқ қурилманинг пастки нуқтаси:
а) тиралган сувнинг чуқурлиги 1 m ва ундан кам	0,50	0,50	0,25	-
б) юқоридаги шароитда лекин 1 m дан катта	0,75	0,50	0,25	0,75
в) дарёда музлар тиқилиб қолиш ҳоли бўлганида	1,00	0,75	0,75	1,00
д) сел оқими бўлганида	-	1,00	1,00
Таянчлар ўрнатиладиган майдонча усти	0,25	0,25	-	0,50
Арка ва гумбаз тавонларининг пасти	0,25	-	-	0,25
Ёғоч кўприклар конструкциялари чиқиб турадиган элементларининг ва бўйлама қистирмаларининг пасти	0,25	0,25	-	0,75

Изоҳлар:

кичкина кўприкларнинг оралиқ пастки қисмининг сув устидан камида қанча масофада жойлашиш кераклиги шамол таъсиридан тўлқин кўтарилиш баландлигини эътиборга олмасдан ҳам белгилаш мумкин;

сувлар сатҳининг баланд кўтарилишига сабабчи бўладиган ҳодисалар (паст томондаги дарёлардаги, кўллар ва сув омборларидаги сувларнинг кўтарилишидан, музлар ва бошқа нарсалар тиқилиб сувга тўсиқ бўлиши оқибатидан, музлаган ўзаннинг устини тошқин сувлар босиб кетишидан ва б.) юз берадиган ҳолларда ушбу жадвалда кўрсатилган кўтарилиш масофасини ана шу сатхдан бошлаб ўлчаш керак. Унинг сатхдан ошиб кетиш эҳтимоллиги мазкур ШНҚ нинг 3-жадвалига асосан белгиланади.

таянчлар жойлашадиган майдонча юзасининг кўтарилиш баландлиги сув қисмининг кўприк таянчига урилишидан ўзгарадиган сатҳини ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.

Сув омборларининг кема сузмайдиган ҳамда ёғочлар оқтирилмайдиган жойларидаги кўприкларининг оралиқ қурилмалари тагининг сув омборининг юқори статик сатҳидан баландлиги ҳисобий 0,75 m шамол тўлқини баландлигини 0,25 m га оширгандаги қийматидан кам бўлмаслиги керак.

26. Ҳисобий тошқин ўтганида ва максимал сув миқдори бўлганида ҳамда босимсиз режимда ишлайдиган қувурнинг хоҳлаган кесимидаги сув сатҳи билан унинг энг баланд жойи ички юзасининг орасидаги соф масофа баландлиги 3,0 m гача бўлган думалоқ ва гумбазли қувурларда баландлигининг 1/4 қисмидан, 3,0 m дан катталарида 0,75 m дан кам бўлмасликлари, шунингдек баландлиги 3,0 m гача бўлган тўғри бурчакли кесимли қувурлар учун баландлигининг 1/6 қисмидан, 3,0 m дан катталарида эса 0,5 m дан кам бўлмасликлари керак.

Суғориладиган ҳудудлардаги автомобиль йўлларидаги сунъий сув оқар қувурларида кўрсатилган кўтарилишлар қуйидагича:

баландлиги 1,0 m гача бўлган қувурлар учун 0,1 m дан кам бўлмаган;

баландлиги 1,0 дан 3,0 m гача бўлган қувурлар учун баландлигининг 1/10 қисмидан кам бўлмаган;

мазкур ШНҚ нинг 16-бандида назарда тутилган кўрсатгичларни ҳисобга олган ҳолда қабул қилинади.

7-боб. Кўприклар ва қувурларни сув оқимининг таъсирига ҳисоблашнинг умумий кўрсатмалари

27. Кўприклар ва қувурларнинг сув тегадиган тупроқ кўтармаларини сув оқимининг таъсирига ҳисоблашни ҳисобий тошқинларни ўлчайдиган график ва гидрографга кўра бажариш керак.

Бундан ташқари, умумий тармоқдаги темир йўллардаги кўприклар ва қувурлар ва сув ушлаб турадиган тупроқ кўтармалар шартли равишда энг катта деб номланадиган сув ўлчовчи графиклар ҳамда гидрографларга кўра ҳисобланиши керак.

Бу ҳолда энг катта ва ҳисобий тошқинларнинг ошиш эҳтимоллигини мавжуд тошқинларнинг максимал миқдорининг ошиш эҳтимолликлари билан қуйидаги 3-жадвалда кўрсатилган қийматлар билан баробар қилиб олиниши керак.

				3-жадвал
Темир йўллар				Автомобиль йўллари, шаҳар кўчалари ва йўллари
Иншоотлар	Йўл тоифаси	Сув тошқинларининг максимал миқдорлари сарфидан ошиб кетиш эҳтимоллиги, % да		Иншоотлар	Йўллар тоифаси	Сув тошқинларининг максимал миқдорлари сарфидан ошиб кетиш эҳтимоллиги, % да
		ҳисобийники	энг катталариники
Кўприклар ва қувурлар	I ва II (умумий тармоқнинг)	1	0,33	Катта ва ўртача кўприклар	I — III, I-в, I-к, II-к, шаҳар кўчалари ва йўллари	1***
Айнан ўзи	III ва IV (умумий тармоқнинг)	2	1*	Айнан ўзи	IV, V, I-с, II-с, II-в, III-в, IV-в, III-к, IV-к	2***
Айнан ўзи	IV ва V (кириб келиш йўллари)	2**	-	Кичик кўприклар ва қувурлар	I	1****
Айнан ўзи	Саноат корхоналарининг ички йўллари	2	-	Айнан ўзи	II, III, I-в, I-к, II-к, шаҳар кўчалари ва йўллари	2****
				Айнан ўзи	IV, V, II-в, III-в, IV-в, III-к, IV-к	3****
Изоҳлар: * III тоифали темир йўллар учун тупроқ кўтарманинг, ўзгарувчан ўзанли дарёларни тўсиб турувчи дамбанинг ва сув босиб кетмайдиган оқимни йўналтирувчи иншоотларнинг қошини ҳисоблашда энг катта тошқин бўлганда максимал сув сарфининг ошиш эҳтимоллигини 0,33 фоиз деб қабул қилиш керак; корхонанинг технологик сабабларига кўра ҳаракатга танаффус рухсат этилмайдиган бўлса, ошиш эҳтимоллигини 1 фоиз деб қабул қилиш лозим; * автомобиль йўллари тармоғи кам ривож топган ҳудудларда ўта муҳим халқ хўжалиги аҳамиятига эга иншоотлар учун техник-иқтисодий асосланганда ошиш эҳтимоллигини 1 фоиз ўрнига 0,33, шунингдек 2 фоиз ўрнига эса 1 фоиз деб қабул қилиш мумкин; **** автомобиль йўллари тармоғи яхши ривож топган ҳудудларда техник-иқтисодий асосланган ҳолларда кичик автомобиль йўлларидаги кичик кўприклари ва қувурлари учун ошиш эҳтимоллигини 1 фоиз ўрнига 2 фоиз ҳамда 2 фоиз ўрнига 3 фоиз, шунингдек II ва III тоифали йўллардаги қувурлар учун 10 фоиз деб қабул қилиш мумкин; қурилиш бўладиган ҳудуддаги автомобиль йўллари тармоғининг ривожи ва қуриладиган иншоотнинг халқ хўжалиги учун зарурлик тоифаси ишлаб чиқиладиган техник топшириқда белгиланган бўлади; маҳаллий ҳудудларда бўлмаган йўллар таснифи ШНҚ 2.05.02 бўйича, маҳаллий ҳудудларда бўлган йўл ва кўчаларда ШНҚ 2.07.01 бўйича ва қишлоқ хўжалиги йўлларида ШНК 2.05.11 бўйича қабул қилинади.

Капитал турда бўлмаган сув омборларнинг яқинига жойлашадиган сув ўтказувчи иншоотларни лойиҳалаётганда плотиналарнинг бузилиб кетиши мумкинлигини ҳисобга олиш керак. Бундай плотиналарни кучайтириш ёки иншоот туйнугини катталаштириш масаласини, мумкин бўладиган ечимларнинг техник-иқтисодий кўрсатгичларини биргаликда таққослаган ҳолда ечиш керак.

28. Ҳисоблашларда ошиш эҳтимоллигининг берилган қиймати иншоот ишига энг ноқулай шароит туғдиришга сабабчи бўладиган тошқин турларининг максимал сув сарфи миқдори қабул қилиниши керак.

Сув ўлчовчи графиклар ва гидрографларни қуриш ҚМҚ 2.01.14 талабларига асосан бажарилиши керак. Ҳисобий сув сарфини аниқлаш учун қор, муз ва ёмғир сувларини энг катта сарфлари миқдорини, тоғли ҳудудларда эса сувнинг аралаш энг катта сарфи миқдорини ҳам билиш керак. Ҳисобланган сувнинг максимал сарфи миқдорларини солиштирилиши орқали ҳисобий сув сарфини энг катта қиймати аниқланади. Қор, муз ва ёмғир сувларини энг катта сарфлари миқдорини ҳисоблаш П-01-03, МКН 28 га асосан бажарилади.

29. Кичик кўприклар ва қувурлар туйнукларининг ўлчамларини сув оқимларининг ўртача тезлигига кўра аниқлаш мумкин (бунда мазкур ШНҚ нинг 25, 26 ва 36-бандларида келтирилган талабларга риоя этиш керак).

Шунингдек, иншоотнинг олдига йиғиладиган сувнинг миқдорини инобатга олган ҳолда белгилаш мумкин.

Агар туйнук ўлчами жала сувларига асосан белгиланган бўлса, иншоотдаги сув миқдорининг сингиш оқибатини ҳисобга олингандаги камайиши 3 баробардан ошмайдиган қилиб, шунингдек йил давридаги ўртача оқимлар учун музлаш ҳамда туйнук ўлчамини камайтирувчи бошқа ҳодисалар йўқ бўлса 2 баробар этиб қабул этиш мумкин бўлади.

Бундай ҳолларда йиғилиб келадиган ҳисобий сув оқимларининг турларидан қатъий назар сув сингиш шароитидаги уларнинг ишлаш шароитига кўра қувурлар учун мазкур ШНҚ нинг 16 ёки 26-бандларидаги кўрсатмалар, кичик кўприклар учун эса конструкцияларининг жойлашиш ҳолатига бўлган мазкур ШНҚ нинг 25-бандидаги талаблар бажарилиши шарт.

30. Катта ва ўрта кўприкларнинг соф туйнугининг ўлчамларини сув йиғилиб келиши, оқимни йўналтирувчи иншоотлар, таянчлар ҳамда конуслар олдидаги умумий ва жойлардаги ювилишларини ҳисобга олиб аниқлаш керак.

Кўприк соф туйнугининг ўлчами ўзаннинг ўзгармас эни ўлчамидан кам бўлмаслиги керак. Шаҳар кўприклари туйнугининг ўлчамлари дарё қирғоқларини тўғрилашлар ва ободонлаштириб текислашлар талабларига жавоб берадиган этиб белгиланади.

31. Кўприк тагидаги умумий ювилишни ҳисоблаш мазкур ШНҚ нинг 27-бандида кўрсатилган сув тошқини пайтларидаги кўприк кечуви олдида ўзан қисмидаги йиғиндиларнинг баланс тенгламасини ечиш асосида бажарилиши керак.

Агар ҳисобий (энг катта) миқдордагидан кам миқдордаги сув тошқинларининг ўтиши ўзаннинг кўприк тагидаги қисмида қайта тикланмайдиган ўзгаришларга сабабчи бўлса оқимни 2 баробардан кўпроқ сиқиштирган шароитда мумкин бўладиган умумий ювилишни бир нечта тошқинлар аҳволларини жойда кузатгандаги ҳисобий (энг катта) тошқиннинг ўтиш шароитига кўра бажариш керак.

Дастлабки ҳисоблашлар учун сув оқарнинг шароити тўғрисидаги керакли маълумотлар бўлмаганда умумий ювилишни сув оқимининг тезлигига кўра аниқлаш мумкин.

Бунда ҳисоблаб аниқланган умумий ювилишнинг максимал чуқурлигини 15 фоизга ошириш керак.

32. Энг катта ювилишлар чегарасини қураётганда умумий ювилишдан ташқари таянчлар олдида маҳаллий ювилишларни, оқимни йўналтириб турадиган иншоотнинг ва кўприк кечуви элементларининг таъсирини ҳисобга олиш зарур.

Кўприкларни сейсмик кучлар таъсирига ҳисоблашларини ўзаннинг таянч олдидаги маҳаллий ювилишларини ҳисобга олмасдан бажариш керак.

33. Кўприк тагидаги умумий ювилиш коэффициентининг қийматини техник-иқтисодий ҳисоблашлар билан асослаш керак. (Бунда, ўзан грунтларининг турларини, кўприк таянчининг пойдеворлари конструкциясини ва уларнинг жойлашиш чуқурликларини, кўприкни оралиқларга ажратилишини, тиргакнинг ўлчамини, ўзаннинг мумкин бўладиган кенгайишларини, ҳисобга олиш зарур, ювилиш коэффициентининг қийматини 2 дан кам бўлмаган қилиб қабул қилиш керак).

34. Кўприк туйнугининг ўзан қисмидаги грунтларни қирқиб олишни фақат текисликдаги дарёларда бажариш мумкин.

Қирқиб олинадиган жойнинг шакли ва ўлчамлари саёз жойларнинг сув билан тўлиш тезлигига боғлик ҳолда унинг сурилиб кетмаслигига қараб ҳамда юқори баландликдаги сувнинг сатҳидаги кўприк кечуви таъсиридан сув оқимининг сиқилиш даражасига кўра аниқланиши керак. Ўзандаги кичкина шаклдаги ҳар ҳил ғадир-будир чуқурчаларни кесиш кўприк тагидаги ҳақиқий кесим юзасини ҳисоблашда эътиборга олинмайди.

35. Кўприк тагидаги грунтларни қирқиш натижасида кенгайган жойларни қулай ҳолатда кўприкдаги кесимига кириб келишларини таъминлаш мақсадида, ўзаннинг кенгайтирилмаган қисмлари билан силлиқ этиб бирлаштириш керак. Қирқиб олинадиган жойнинг (кечувнинг бўйлама ўқидан юқори ва пастки томонларидаги) узунлиги унинг кўприк тагидаги энидан 4 — 6 баробар катта бўлиши керак.

Кўприк атрофида оқимни йўналтирувчи иншоотнинг қирқим шакли ўзгармаслигига эътибор бериш керак. Дарё ўзанидаги грунтни кесишни лойиҳалаётганда аллювиал ва боғланмас грунтларни ўша жойлардан тўлиқ олиб ташлашни белгилаш лозим.

36. Катта ва ўртача кўприкларга бирлаштирувчи йўл пойи чегарасининг сув тошқинлари пайтида ундан юқори жойлашиш масофасини мазкур ШНҚ нинг 27-бандига кўра (сувларнинг тиралиб кўтарилиш мумкинлиги ва тўлқинларнинг қияликка келиб урилишларини ҳисобга олган ҳолда) тупроқ кўтармалар, сувларни ажратувчи ва тўсиқ бўлиб турадиган плотиналар ҳамда ўзгарувчан ўзанли дарёлардаги оқимларни йўналтирувчи иншоотлари учун камида 0,5 m, йўналтирувчи ва кўтарма бермалари учун камида 0,25 m бўлиши керак.

Кичик кўприклар ва қувурларга бирлаштирувчи йўл пойи чегарасини мазкур ШНҚ нинг 27-бандига кўра тошқин пайтлардаги сув сатҳларидан баландлиги (сув тиралиши ва шимилишларини ҳам ҳисобга олган ҳолда) камида 0,5 m, босимли ва ярим босимли режимда ишлайдиган қувурлар учун 1,0 m дан кам бўлмаслиги керак.

Булардан ташқари кўрсатилган иншоотларга автомобиль йўлларида тупроқ кўтармаларининг қошлари ШНҚ 2.05.02 кўрсатмасига асосан йўл конструкцияси товонининг грунт ва юза сувлар сатҳи талаб қилинган даражада юқори жойлашиш шартларига риоя этиш керак.

Кўприк кечувларидаги сув тиралишлари суюқликларнинг ҳаракат тенгламасига кўра ёки ушбу ҳодисанинг лойиҳаланувчи ва мавжуд кечувларда етарли даражада ҳисобга олувчи шартларига кўра ҳисобланади.

8-боб. Кўприклар ва қувурларнинг заминлари ва юкламаларини кўтарадиган конструкцияларини кучлар таъсирига ҳисоблаш бўйича умумий кўрсатмалар

37. Кўприкли иншоотлар ва қувурлар уларнинг бутун фойдаланиш давридаги ишлашига бўлган ҳақиқий шароитларини ҳисобга олган ҳолда лойиҳаланиши зарур (юклар ва таъсирлар, грунтлар, материалларнинг ўзгарувчанлиги ҳамда конструкциянинг геометрик характеристикалари ва б.).

Кўприклар ва қувурларнинг асослари ва юк кўтарадиган конструкцияларини доимий таъсир этувчи юклар ва мазкур ШНҚ нинг 16-бобида кўрсатилган вақтинчалик таъсир этувчи юкларнинг ноқулай вазият туғдирувчи бирикмаларига ҳисоблаш зарур. Ҳисоблашларни ГОСТ 27751 нинг талабларида кўрсатилган чегаравий ҳолатларга кўра бажариш керак.

38. Мазкур ШНҚ да келтирилган автомобиль ва темир йўлларнинг (транспорт воситаларининг) қўзғалувчи (ҳаракатланувчи) таркибидан тушадиган вақтинчилик юкламаларнинг қийматларига ҳисоблашларда ўзларига тегишли динамик коэффициентлари киритилади.

Иншоотга иккита ёки ундан кўпроқ вақтинчалик юклар таъсирини биргаликда ҳисобга олган ҳолларда, у юкларнинг ҳисобий қийматларини бир баробар ёки ундан кам бўлган қўшма коэффициентига кўпайтириб қабул қилинади.

39. Ҳисобий схемалар ва ҳисоблашнинг асослари кўприклар ва қувурлар конструкцияларини қуриш ва фойдаланиш давридаги ҳақиқий ишлаш шароитини ифодалашлари керак. Кўприкли иншоотларни лойиҳалашда экстремал табиий ва техноген таъсирлари эҳтимоли туфайли битта ёки бир қанча элементларни кетма-кет ишдан чиқишини олдини олувчи конструктив чизмалар мўлжалланиши зарур.

Кўприклар оралиқ қурилмаларининг конструкцияларини фазовий тизим деб ҳисоблаш керак (уларни шартли равишда текис тизимларга ажратган ҳолларда амалий лойиҳалашда ишлаб чиқилган ва элементларнинг ўзаро ва асос билан биргаликда ишлашларини ҳисобга олувчи тахминий услубларда бажарилади).

Кўприклар ва қувурлар конструкцияларининг ҳисобий схемаларини ва ҳисоблаш услубларини танлаш саноқли усуллар ва Шахсий электрон ҳисоблаш машинасидан фойдаланган ҳолда бажариладиган бўлиши лозим.

40. Иншоотларни қуриш ва фойдаланиш даврларидаги ҳолатларига ҳисоблаётганда конструкция элементларидаги кучланишларнинг (деформацияларнинг) қийматлари, уларни тайёрлаш, ташиш ва йиғиш шароитларидаги аниқланадиган кучланишларнинг (деформацияларнинг) қийматлари кўприк ва қувурларнинг тегишли конструкцияларини лойиҳалаш нормаларида кўрсатилган ҳисобий қаршилик (чегаравий деформациялар) қийматларидан ошмаслиги керак.

41. Ҳисобий минимал ҳарорат деб ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01*) талабларига кўра ташқаридаги энг совуқ беш кунликдаги ҳавонинг ҳароратини қабул қилиш керак, шунингдек у ҳолдаги таъминланганлик:

0,92 — бетон ва темирбетон конструкциялар учун;

0,98 — пўлат конструкциялар ва пўлат темирбетон конструкцияларнинг пўлатдан қилинган қисмлари учун деб қабул қилинади.

42. Конструкциянинг ағдарилиб кетмасликка чидамлилигини қуйидаги формулага кўра ҳисоблаш керак:

(1)

бу ерда M_u — конструкциянинг чеккадаги таянч нуқтаси орқали ўтадиган мумкин бўлган айланиш (ағдарилиш) ўқига нисбатан ағдарувчи кучларнинг моменти;

M_z— ўша ўққа нисбатан ушлаб турувчи кучлар моменти;

m — ишлаш шароити коэффициенти, унинг қийматларини қуйидагиларга баробар деб қабул қилинади:

Алоҳида таянчларга таяниб турган конструкцияларини текшираётганда:

қурилаётган даврда — 0,95;

доимий фойдаланилаётган даврда — 1,0;

Бетон конструкциялар ва пойдеворларнинг қисмларини текшираётганда:

қоя тошли асосларда — 0,9 га;

қоя тош бўлмаган жойларда — 0,8 га;

γ_n — тайинланишига кўра ишончлилик коэффициенти доимий фойдаланиш даврига ҳисоблашларда 1,1, қуриш босқичи даврига ҳисоблашларда эса 1,0 коэффициенти деб қабул қилинади.

Ағдарувчи кучларни бирдан катта қийматдаги юкка нисбатан ишончлилик коэффициенти билан қабул қилиш керак.

Ушлаб турувчи кучларни доимий юклар учун γ_ƒ£ 1 қийматда қабул қилиш лозим.

Темир йўлда бўш кетаётган таркибдан, метрополитен ва трамвайдан тушадиган вақтинчалик тик йўналишдаги ҳаракатланувчи юкламалар учун γ_ƒ=1 коэффициенти қабул қилинади.

Тегишли шароитларда мазкур ШНҚ нинг 645-бандининг кўрсатмасига биноан тупроқ таркибидаги сув таъсири оқибатида конструкция оғирлигининг камайишини ҳисобга олиш зарур.

43. Конструкциянинг силжишга (сирпанишга) қарши чидамлилиги қуйидаги формула билан ҳисобланиши керак:

(2)

бу ерда, Q_r — силжитувчи куч, у барча силжитувчи кучларнинг мумкин бўлган силжишининг йўналиши проекцияларнинг йиғиндиси;

Q_z — ушлаб турувчи куч, у барча ушлаб турувчи кучларнинг мумкин бўлган сурилишнинг йўналиши проекцияларининг йиғиндиси;

m — ишлаш шароити коэффициенти 0,9 га баробар деб қабул қилинади;

γ_n— мазкур ШНҚ нинг 42-бандига қаранг.

Сурувчи кучларнинг юкка кўра ишончлилик коэффициенти қийматини бирдан катта қилиб, шунингдек ушлаб турувчи кучларни юкка кўра ишончлилик коэффициент қиймати эса мазкур ШНҚ нинг 42-бандида кўрсатилгандек қабул қилинади.

Изоҳлар: грунт таъсирида бўладиган ётиқ йўналишидаги ушлаб турувчи куч сифатида қиймати грунтнинг фаол босимидан ошмайдиган кучга қабул этиш мумкин.

Асосдаги ишқаланиш кучи мазкур ШНҚ нинг 653-бандида кўрсатилган ишқаланиш коэффициентларига кўра аниқланади. Бу ерда терилган бетон бўйлаб ишқаланиш коэффициентини 0,55 га тенг деб қабул қилиш керак.

9-боб. Конструкцияларнинг кўчишлари, деформациялари, бўйлама профили

44. Кўприклар учун оралиқ қурилмаларнинг ҳаракатланувчи вақтинчалик юклар таъсиридан ҳосил бўладиган эластик эгилишларини чеклаш йўли билан унинг устидан транспорт воситаларининг равон ҳаракатларини ва ўтиш қисми бўйлама қирқимининг унга мос шаклини таъминлаш керак.

45. Оралиқ қурилмаларининг вақтинчалик юкнинг таъсиридан (γ_ƒ =1 ва динамик коэффициент 1+µ=1 ни) ҳисоблаб топилгандаги вертикал эгилишлари (m да) қуйидаги қийматлардан ошмасликлари керак:

темир йўл кўприклари учун ушбу формула билан топилган

аммо

дан кўп эмас;

автомобиль йўллари, шаҳар кўприклари (хўжалик ичидаги ва саноат корхоналари йўлларидаги кўприклар учун ҳам) ва пиёдалар кўприклари учун

дан бу ерда l — оралиқнинг ҳисобий узунлиги (m).

Тўсин туркумидаги оралиқ қурилмали кўприклар учун (пиёдалар кўприкларидан ташқари) эгилишлари қуйидаги кўрсатилган миқдорлардан кўпайтириб қабул қилиш мумкин:

битта оралиқли ва узлуксиз оралиқ қурилмалар учун — 20 фоизга (темир йўл кўприкларининг оралиқ таянчларга таяниб турган қурилмаларнинг чеккадаги оралиқдагилари бундан мустасно);

ёғочлилар учун — 50 фоизгача;

Пўлат ва пўлат темирбетон оралиқ қурилмаларининг вақтинчалик юклардан ҳосил бўлган вертикал эластик кўчишлари ҳисобий оралиқнинг 1/600 дан ошмаслиги зарур.

46. Кўприклар оралиқ қурилмаларининг рельс йўлига ўтиш қисмининг қопламасига зарур бўладиган шаклни лойиҳалаш жараёнида:

оралиқ қурилманинг қурилиш баландлиги, балласт қатлами ва ўтиш қисмининг текисловчи қатлами қалинликларининг ўзгаришлари ҳамда кўприк брусларининг ишчи баландликлари ҳисобларига яратиш керак.

Тўсин туркумидаги темир йўл кўприкларининг ҳамда пўлат, темирбетон ва ёғочдан қилинадиган автомобиль ва шаҳар кўприкларининг оралиқ қурилмаларининг қурилиш баландлигини силлиқ эгри этиб белгилаш керак. Бу эгриликнинг кўтарилиш ўқи миқдори доимий таъсир кўрсатувчи юклардан бўладиган деформацияни ҳисобга олгандан кейинги вақтинчалик вертикал юкдан (γ_ƒ =1 ва 1+µ=1) ҳосил бўладиган эластик эгилиши миқдорининг 40 фоизига баробар бўлиши керак.

Пиёдалар кўприкларининг оралиқ қурилмаларига доимий таъсир этувчи юклардан бўладиган деформацияни бартараф қилувчи қурилиш баландлигини белгилаш лозим. Бу ҳолда юкка кўра ишончлилик коэффициенти бирга тенг деб қабул қилинади.

Изоҳ: доимий ва ҳаракатланувчи вақтинчалик вертикал юклардан бўладиган эгилиш 1/1600 дан ошмайдиган оралиқ қурилмаларда (кўндаланг темир йўл кўприкларда 1,5 сm дан кўп бўлмаган) ва тўсинли ёғоч кўприкларда қурилиш баландлигини мўлжалламаслик мумкин.

47. Автомобиль ва шаҳар кўприкларининг темирбетон оралиқ қурилмалари қопламаларининг профилига бериладиган шакл ва қурилиш баландлигини шундай белгилаш керакки, бунда бетоннинг оқиши ва чўкишидан (лекин доимий юклар таъсир этган вақт икки йилдан ошмаган бўлиши керак) ҳосил бўлган деформациядан кейинги ҳаракат йўлакларининг бўйлама ўқи профили ҳамда оралиқ қурилмаларнинг ўзаро ва йўл билан бирлашган жойларидаги синиш бурчаги миқдори қуйидагилардан:

кўприкда ҳаракатланувчи вақтинчалик вертикал юк бўлмаган ҳолларда мазкур ШНҚ нинг 4-жадвалидаги келтирилган қийматлардан ошмаслиги керак;

кўприкда ҳаракатланувчи вақтинчилик вертикал юкларни ҳаракат йўлаклари ўқлари бўйлаб жойланганда:

АК юкларда:

К =11 бўлганда 24‰; К=14 бўлганда 22 ‰;

НК ва НГ юкларида:

НК-80 ва НГ-60 бўлганда 13 ‰;

НК-100 ва НГ-60 бўлганда 11 ‰.

Лойиҳа ҳужжатларида қатнов қисми қопламасини қуриб бўлган вақтдаги (ўтиш қисмининг профили шаклини текисловчи қатлам қалинлигини ўзгартириш ҳисобига яхшилаш мўлжали билан) бетоннинг оқиши ва чўкишидан юз берган деформациялардан кейинги ўтиш жойининг бўйлама профили кўрсатилган бўлиши керак.

Изоҳлар: узоқ муддатларда бўладиган деформациялар сезилмагунга қадар ҳамда кўприкда ҳаракатланувчи вақтинчалик тик йўналишдаги юклар йўқ бўлганида бўйлама профилнинг синиш бурчаги мазкур ШНҚ нинг 4-жадвалидаги қийматлардан катта бўлиши мумкин.

Вантли ва осма оралиқ қурилмаларга эшилган пўлат арқонларни ишлатилган ҳолларда қурилиш кўтарилишини ва ўтиш жойи профилининг шаклини белгилаётганда, арқонларнинг оғишидан деформация мумкин бўлишлигини ҳисобга олиш зарур.

	4-жадвал
Ёлғиз енгил автомобиллар ҳаракатининг йўлнинг кўприкка келиб бирлашадиган қисмидаги ҳисобий тезликлари (ШНҚ 2.05.02, ҚМҚ 2.05.11ларнинг талабларига кўра), km/соат	Синиш бурчаги % да
150 — 100	8
80	9
70	11
60	13
40	17

Изоҳлар:агар оралиқ қурилмаларнинг бўйлама йўналишда ўзаро бирлашадиган ёки йўл билан уланадиган жойларининг орасидаги масофолар 50 m дан катта бўлса, синиш бурчагининг чеклаш қийматлари 1,2 баробарга кўпайтирилиши мумкин.

Ўтиш қисмининг плиталари орқали боғланган, шунингдек ҳарорат чоклари бўлмаган оралиқ қурилмалари профилининг синиш бурчагини бирлаштирувчи плитанинг таъсирини ҳисобга олмасдан аниқлаш керак.

48. Ташқи статик ноаниқ тизимдаги оралиқ қурилмаларни лойиҳалаётганда, ҳисоблашларда таянч юқори қисмининг мумкин бўлган чўкиш ва силжишларини ҳисобга олиш керак. Таянч юқори қисмининг бўйлама ва кўндаланг силжишларини конструкцияларни ҳамда фермадаги плиталарнинг (таянч каллакларининг, ригелларнинг) ўлчамларини белгилаётганда ҳисобга олиш керак.

49. Қўшни таянчларнинг ҳар хил миқдордаги чўкишлари оқибатидаги бўйлама профилдаги қўшимча юз берадиган синиш бурчагининг қийматлари:

автомобиль ва шаҳар кўприклари учун 2 ‰ дан;

темир йўл кўприклари учун 1 ‰ дан ошмаслиги керак.

Узлукли тўсин туркумидаги оралиқ қурилмали темир йўл кўприкларининг таянчлари тепаси юзасининг умумий ювилишни ҳисобга олган ҳолдаги бўйлама ва кўндаланг кучларининг чегаравий қийматлари,

cm, қийматдан ошмаслиги керак (бу ерда l_o таянчга бирлашиб турадиган оралиқлар кичкинасининг узунлиги. Узунлик 25 m дан кам бўлмаслиги керак).

50. Темир йўл кўприкларининг узлукли металл ва пўлат темирбетон оралиқ қурилмаларининг кўндаланг ётиқ тебранишларининг ҳисобий даврийлиги (секундда) 0,01l ва 1,5 секунддан ошмаслиги керак (l-оралиқ қиймат, m).

Шаҳар ва пиёдалар кўприклари оралиқ қурилмаларидаги тебранишларининг ҳисобий даврийлиги (юкланмаган ҳолатдаги) иккита паст шаклга кўра (узлукли тўсиқ туркумларида битта паст шаклга кўра) тик текислик йўналишида 0,45 дан 0,60 s гача, ётиқ текислик йўналишида 0,9 дан 1,2 s гача этиб белгиланади. Пиёдалар кўприкларининг оралиқ қурилмаларини бу ҳолда 0,49 кPа (50 kgk/m²) қийматдаги юк ҳосил қиладиган пиёдалар билан юклаш мумкинлигини ҳисобга олиш керак.

Оралиқ қурилмаларни ўрнатиш ёки бўйлама силжитиш услубида жойлаётганда, уларнинг тик ва ётиқ текисликларининг учларида ҳосил бўладиган кўндаланг тебранишларнинг даврийлиги 3,0 s дан, буровчи тебранишларни даврийлиги 2,0 s дан ошмасликлари керак. Бу кўрсатмаларни тегишли ҳисоблашлар ёки йиғилаётган консолнинг фазовий бикрлигини ва устиворлигини баҳолаш бўйича махсус аэродинамик текширишлар ўтказилганида ўзгартириш мумкин. Бу ҳолда мазкур ШНҚ нинг 26-бандида кўрсатилган конструкцияни шамол таъсирига ҳисоблаш талабларини бажариш шарт.

Осма ва вантли кўприкларни ҳамда оралиқ қурилмаси баландлигининг унинг узунлигига нисбати 1/40 дан кам бўлган эгилувчан тўсинли катта узунликдаги кўприкларни аэродинамик устиворликка ва фазовий бурилишга текшириш керак.

Қурилган кўприкларнинг динамик кўрсаткичларидан катта фарқ қилувчи конструкциялар учун аналитик ҳисоблашлардан ташқари моделларда уларнинг устидан тегишли текширишлар ўтказиш керак.

51. Қувурларнинг устидаги тупроқ кўтарманинг баландлиги 12 m дан катта бўлганида, грунт оғирлигидан кутиладиган чўкишни ҳисобга олиб уларнинг қурилиш баландлиги белгиланади. Қувурларнинг чўкишини ҳисоблаётганда пойдеворларининг чўкишини ҳисоблашдаги услубдан фойдаланиш мумкин.

Баландлиги 12 m ва ундан кам бўлган тупроқ кўтармаларнинг тагидаги қувурларни қурилиш баландлиги:

1/80h — қумли, шағалли ва тош аралашган грунтли заминдаги пойдеворлари бўлганида;

1/50h — лой, супесь ва қумлоқ грунтли заминдаги пойдеворли бўлганида;

1/40h — қумли-шағалли, қумли майда тошли аралашмалардан қилинган грунтли тўшамаларда ётқизилганда қурилиш кўтарилиши (лотокка нисбатан) миқдорини сақлаган ҳолда жойлаштириш керак (бу ерда h — тупроқ кўтарма баландлиги).

Қувурнинг кириш каллагининг (ёки кирадиган томондаги звеносининг) лотогини жойлашиш баландлиги, унинг ўртадаги звеносининг чўкиш бўлганга қадар ва чўкиш тўхтагандан кейинги жойлашиш баландлигидан юқори қилиб белгилаш керак.

Сув ўтказувчи қувурнинг пойдеворлари ва бўйлама ўқи йўналишидаги звеноларининг қия томонлари, тупроқ кўтармалари ҳамда асосларининг мустаҳкамлиги таъминланиши керак.

Изоҳ. қувурлар қоятошли грунтларда ва қозиқоёқли пойдеворларда қурилганда, унга қурилиш кўтарилиши татбиқ этилмайди.

10-боб. Темир йўл кўприкларидаги устқурилма изларининг тузилиши

52. Темирбетон оралиқ қурилмалардаги темир йўлни чақиқтош балластларда ётқизиш керак. Металл оралиқ қурилмаларининг кўприк полотноси балластсиз темирбетон плиталарга ёки балластларга ўрнатилиши лозим.

Кўприкларда (Р50 турдагидан ва кўприк қўшилган жойдаги рельслардан енгил бўлмаган) оғир турдаги рельсларни ётқизиш керак. Катта кўприкларда ҳамда очилиб ёпиладиган оралиқли кўприкларда ва ушбу иншоотларга келиб уланадаган жойларга иккита томонига энг камида 200 m гача масофага Р65 туридан енгил бўлмаган рельслар ётқизилиши лозим.

Умумий узунлиги 66 m ва ундан кам бўлган оралиқ қурилмаларида узлуксиз темир йўлларни полотноси балластли ва балластсиз кўприкларда ўрнатилиши мумкин.

Умумий узунлиги 66 m дан катта бўлган оралиқ қурилмаларида узлуксиз темир йўлларни полотноси балластсиз кўприкларда асосланган ҳолларда ўрнатилиши мумкин.

53. Кўприк полотносининг конструкцияси қуйидагиларни таъминлаши керак:

ҳаракатланувчи таркиб ғилдираги рельслардан чиқиб кетган ҳолда, унинг хавфсиз юриб туриш имкониятини;

механизация воситаларидан фойдаланган ҳолда йўлни жорий таъмирлаш ва сақлаш имконини.

54. Балластли кўприкларнинг таянчлари ва оралиқ қурилмалари балласт жойлашадиган призмасининг андозавий кўндаланг кесим профилини таъминлаши керак.

55. Кўприк полотносини (ҳимояловчи ускуналарни, тенглаштирувчи асбобларни ёки мавсумий тенглаштирувчи рельсларни ҳам ҳисобга олган ҳолда) амалдаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига асосан лойиҳалаш керак.

56. Темирбетон плитадаги балластсиз кўприк конструкциясининг эни 3,20 m дан кам бўлмаслиги керак.

57. Кўприк брусларининг (кўндаланг ёғоч тўсинчаларнинг) кўндаланг кесим ўлчамлари 20х24 сm ва узунлиги 3,25 m бўлиб, ГОСТ 8486 талабларига мос келиши керак.

58. Тўла узунлиги 25 m дан катта, шунингдек жойлашган баландлиги 3 m дан кам бўлмаган барча кўприклар ва йўл ўтказгичларда икки томонлама юрса бўладиган пиёдалар йўлаклари бўлиши керак.

Шу билан бирга, баландлиги 1,10 m дан кам бўлмаган, габаритларнинг сиртида жойлашадиган қўл тутгич панжаралари ҳам бўлиши зарур.

Иккита ва кўп йўлли кўприкларда ва йўлларининг ораларида ҳам қўл тутгич панжарасиз пиёдалар йўлаклари бўлиши керак. Пиёдалар йўлакларнинг қопламаларини темир бетон плитадан лойиҳалаш керак.

59. Кўприкка уланадиган жойдаги йўлларни лойиҳалаётганда, у ерлардан кўприкка йўлнинг силжиб кетмаслигини таъминлаш керак.

Шаҳар ҳудудларида ҳамда ишлаб чиқариш зоналарида кўприклар, йўл ўтказгичлар ва эстакадаларга олиб борувчи йўллар овоз сўндирувчи конструкцияли чоксиз ва овоз ютувчи экранли қилиб лойиҳаланади.

60. Таянчлари устунли пиёдалар кўприклари ва йўл ўтказгичлари тагидан ўтадиган, умумий тармоқдаги темир йўл ва иншоот таянчи чеккасидан темир йўл ўқининг орасидаги масофа 3,0 m дан кам бўлганида, йўл ўтказгич ёки пиёдалар кўпригининг ён қирраларидан икки томонига камида 10 m чиқиб турадиган контрбурчаксимон ускуналар ётқизиш керак.

Саноат корхоналарининг темир йўлларидаги йўл ўтказгичларнинг йўллари радиуси 500 m ва ундан кам эгриликда жойлашганда ғилдирак изи энининг ўзгаришига тўсиқ бўлувчи махсус ускуналар мўлжалланиши керак.

11-боб. Автойўл ва шаҳар кўприкларининг полотноси

61. Кўприк полотносининг конструкцияси ва параметрлари берилган йўл ёки кўча учун ШНҚ 2.05.02, ШНҚ 2.07.01 ва ШНК 2.05.11 ларда белгиланган талабларга жавоб бериши ва пиёдалар ҳамда транспорт воситалари ўтишида қулайлик ҳамда хавфсизликни таъминлаши керак.

Кўприк полотноси конструкцияси механизмлар ёрдамида қоплама қуриш ҳамда жорий сақлаш ишлари учун қулай шароитни (механизация билан ҳаракат полотносини ва пиёдалар йўлакларини ифлосликлар, қор ва ҳ. к.дан тозалашни) таъминлаши керак.

62. Иншоотда трамвай ҳаракати бўлган ҳолларда трамвай йўлларини ажралмас тасма бўйича жойлаштириш керак.

Электр тармоқлари ва ёритгичларнинг таянчларини (пиёдалар йўлакларининг эни 2,25 m ва ундан кам бўлганида) қўл тутгич панжара қаторида жойлаштириш лозим.

Трамвай излари каллаклари автомобиль ўтадиган жойлардан ажратилмаган бўлса, рельсларнинг тепа қисми йўл ўтиш қисмининг тепа сатҳида жойлаштирилиши керак.

Пиёдалар ва шаҳар кўприкларида доимий электр ёритгичлари мўлжалланиши зарур. Бошқа кўприкларда бу турдаги ёритгичларга зарурият ШНК 2.05.02 ва СНиП 2.05.07 ларда келтирилган талабларга биноан автомобиль йўлларининг хизматига кўра белгиланади.

63. Ўтиш қисми темирбетон плитадаги қатнов қисмининг қопламаси қоплама, ҳимояловчи қатлам, тўсгич ва текисловчи қатламларни қамрайдиган кўп қатламли қилиб қабул қилиниши мумкин.

Қопламанинг барча қатламлари ўзаро бирикувчан, шунингдек юқори қатлам қопламаси эса ғадир-будирликка эга бўлиши керак.

64. Темирбетон кўприклар қатнов қисмининг қопламаси қуйидагича бажарилиши мумкин:

кўп қатламли тарзда(текислаш қатлами (керак бўлганда), намтўсгич қатлами, ҳимоя қатлами, асфальтбетон қоплами);

қопламани материаллари етарли иссиқликка чидамли намтўсгич қатлами устига ётқизиш йўли билан;

икки ёки бир қатламли (асфальтбетон қоплама ва сувга чидамлилиги юқори бўлган бетондан (ҚМҚ 2.03.11 га кўра сув ўтказмаслик маркаси W8 бўлган) текисловчи қатлам ёки фақат намтўсгич ва қоплама функциясини бажарувчи бетондан текисловчи қатлам йўли билан.

Қатнов қисми қопламасини йўл тоифасига қараб Б, В ва Г — типдаги II маркадан кам бўлмаган ҳамда ГОСТ 9128 бўйича 70 mm дан кам бўлмаган икки қаватли майда донали асфальтбетон қоришмасидан ёки қалинлиги 80 mm дан кам бўлмаган арматураланган цементбетондан қабул қилиш лозим.

Қоплама сув-цемент муносабати 0,42 дан кўп бўлмаган сиқилишга бўлган мустаҳкамлиги ГОСТ 26633 бўйича В30 дан кам бўлмаган, намўтказмаслик маркаси ГОСТ 12730.5 бўйича W6 дан кам бўлмаган ва ГОСТ 10060 бўйича совуқбардошлилик маркаси F200 — 300 бўлган майда донали бетондан қурилади.

Намтўсгичнинг ҳимоя қатламининг сув-цемент муносабати 0,42 дан кўп бўлмаган, қалинлиги 40 mm дан кам бўлмаган сиқилишга бўлган мустаҳкамлиги эса ГОСТ 26633 бўйича В30 дан кам бўлмаган, шунингдек намўтказмаслик маркаси ГОСТ 12730.5 бўйича W6 кам бўлмаган маркада ҳамда ГОСТ 10060 бўйича совуқбардошлилиги эса F200 — 300 бўлган майда донали бетондан қурилади.

65. Ҳимоя қатлами ГОСТ 23279 бўйича юпқа пайвандланган тўр билан арматураланади. Бунда, арматура тўрини намтўсгич қатлами устига ётқизиш мумкин эмас.

Кўп қатламли қоплама қурилмасининг текисловчи қатламини 30 mm дан кам бўлмаган цемент-қумли қоришмадан ёки асфальт-бетондан қуриш керак.

66. Ҳимояловчи қатламни қуришда ГОСТ 31938 бўйича композит полимерли арматурадан фойдаланиш мумкин.

Пиёдалар ҳаракати бўлмаган турли даражадаги транспорт ечимларида, шунингдек аҳоли пунктларидан ташқарида жойлашган узунлиги 50 m гача бўлган кўприк иншоотларида, пиёдалар йўлаклари ва хизмат кўрсатиш учун ўтиш жойлари белгиланмайди. Бундай ҳолда, хавфсизлик чизиғи кенглигини камайтиришга йўл қўйилмайди.

Қопламанинг кўп қатламли конструкциясида текислаш қатлами камида 30 mm қалинликдаги цемент-қум аралашмасидан Б15 дан паст бўлмаган ҳолда амалга оширилиши керак.

67. Ўтиш қисмининг темирбетон плитасида олдиндан зўриқтирилган арматура ишлатилмаганда ва текисловчи қатламнинг юқори толасидаги чўзувчи кучланиш ГОСТ 10180 га кўра аниқланган, бетоннинг эгилгандаги чўзилишга бўлган ҳисобий қаршилигидан ошмаган ҳолда оралиқ қурилмаларга намтўсгич қатлам вазифасини бажарувчи махсус ва намликни кам ўтказувчи бетондан қилинган битта ёки иккита қатламли текисловчи ўтиш полотносининг қопламасини ишлатишга йўл қўйилади.

68. I — V тоифадаги йўллардаги оралиқ қурилмаларининг ўтиш полотносининг вақтинчалик қопламаси сифатида қалинлиги 30 — 50 mm бўлган қум цемент аралашмасидан қилинган текисловчи қатламга йиғма темирбетон плиталар ишлатиш мумкин. Бу ҳолда асосий оғирликни кўтариб турадиган ўтиш қисми плитаси конструкциясининг сув тегиши мумкин бўладиган чеккаларидаги юзаларини намликдан асраш чораларини кўриш керак.

69. Намтўсгич ва илашувчи-ҳимоя қатламлар учун қурилиш ҳудудларида кўрсатилган температуралар оралиғида ишлаш қобилиятига, керакли мустаҳкамликка, асосга ёпишқоқликка ва иссиққа чидамлиликка эга бўлган мастикали, рулонли ва полимер намтўсгич материаллар ишлатилади.

Намтўсгич материаллар сув, ишқорли, тузли қоришмалар ва микроорганизмлар таъсирига бардош беришга эга бўлишлари керак.

70. Металл плитали ўтиш қисми полотносининг қоплама конструкцияларида қоплама билан металл юзаларининг ишончли жипслашишини ва металл юзаларининг зангламаслигини таъминловчи ишларни амалга ошириш мўлжалланган бўлиши лозим.

Бунда пўлат оралиқ қурилмалари металл плитали ўтиш полотносининг қоплама конструкцияси қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

пўлат оралиқ қурилмаларида пайвандланган ортотроп плитали тўшама — намтўсгич, ҳимоя қатлами ва асфальтбетон қопламани;

пўлат оралиқ қурилмаларида ўта мустаҳкам болтларда маҳкамланган ортотроп плитали тўшама — қуйма асфальтбетондан текисловчи қатлам, ҳимоя қатлами ва асфальтбетон қопламани.

71. Хавфсизлик (ҳимояловчи) ва ажратувчи йўлакларини ҳар хил кўринишдаги материаллардан қилинган қоплама билан ёки ишқаланишга чидамли материаллардан қилинган чизиқли белгилар билан ажратиб қўйиш керак.

72. Кўприкли иншоотларда ҳар иккала томонларида пиёдалар ёки хизмат йўлаклари кўзда тутилиши (вазиятлар, шароитга қараб) ва уларнинг ташқи томонлари 1,10 m баландликдаги қўл тутгич панжаралар билан тўсилган бўлишлари зарур.

Оралиқ қурилмалари иккита бўлакка ажратилиб қурилганида, пиёдалар ва хизмат йўлаклари (йўлнинг бўйлама ўқига нисбатан) ҳар битта оралиқ қурилманинг фақат ташқари томонларида кўзда тутилади.

Пиёдалар йўлаклари пиёдалар ҳаракати жадаллигига ва вазиятлар шароитига қараб кўприк иншоотининг бир ёки икки томонида жойлашиши мумкин. Пиёдалар йўлаклари бир томонда бўлганида, зарур ҳолатда кўприк иншоотининг кўтармаси консолини тагида жойлашган пиёдалар тоннеллари ёки пиёдалар ўтиш йўлаклари орқали бир томондан иккинчи томонга ўтадиган хавфсиз йўлак олдиндан белгиланиши шарт. Шаҳар эстакадаларида, йўл ўтказгичларда ва юк ташиладиган йўллардаги кўприкларда пиёдалар ҳаракати улардан ажратилган ҳолда жойлашганида ва яна пиёдалар сони суткасига 200 та одам ёки ундан кам бўлган автомобиль йўлларидаги кўприк иншоотларида фақат хизмат йўлакчалари кўзда тутилади.

Аҳоли пунктларидан ташқари жойларда кўприк узунлиги 50 m гача бўлганида пиёдалар ҳаракати йўқ ҳолларда хизмат йўлакчаларини қурмаслик тавсия этилади.

Хизмат йўлакларининг эни 0,75 m этиб белгиланади.

Пиёдалар йўлакларининг эни улар ҳаракатининг келажакдаги «энг тиғиз» соатлардаги ҳисобий зичлигига боғлиқ ҳолдаги ҳисоблаш билан белгиланади. 0,75 m эндаги пиёдалар йўлагининг ўтказиш имкониятининг ҳисобий қийматини 1500 та одам/соат деб қабул қилиш керак. Кўп қаторли пиёдалар йўлакларининг энини ҳар битта йўлакнинг ҳар битта қатори энини 0,75 m дан қилиб белгилаш керак. Битта қаторли пиёдалар йўлакларининг энини камида 1,0 m қилиб белгилаш лозим. Шаҳарларда, шаҳарчаларда ва қишлоқ аҳоли пунктларида жойлашган кўприкларда, пиёдалар йўлаклари энини камида 1,50 m этиб қабул қилиш керак.

Конструктив шароитга боғлиқ сабабларга кўра пиёдалар йўлаклари энини 0,75 m га касрсиз бўлинмайдиган миқдорда тайинлаш тегишли техник-иқтисодий асосларга кўра амалга оширилади.

Пиёдалар йўлаги ва ишчилар йўлакчаларида қоида бўйича цементбетон (шаҳар кўприкларида шағалли асфалтбетон) 40 mm дан кам бўлмаган тарзда кўзда тутилиши керак. Шаҳар ҳудуди бўлмаган, овул ва қишлоқлар ҳудудларида кўприк юриш қисми силлиқ бўлган пиёдалар йўлаги блокларида қоплама қўллаш кўзда тутилмайди.

73. Катта тезликдаги йўлларда ва магистрал кўчаларда пиёдалар йўлаклари бир чеккага ажратилган трамвай йўли ҳамда ўтиш қисмининг транспорт воситалари ўтадиган томонидан қуйидаги турлардаги тўсувчи қурилмалар билан ажратилган бўлиши керак:

шаҳарлардаги ва I — III тоифали автомобиль йўлларидаги кўприк иншоотларида баландлиги 0,75 m темирбетон парапетлар билан ёки металл тўсиқлар билан;

I — V тоифадаги автомобиль йўлларидаги, шаҳарча ва қишлоқ аҳоли пунктларидаги кўприк иншоотларида юқоридаги кўрсатилган турларда фақат баландлиги 0,6 m тўсиқлар билан;

ёғоч кўприкларда баландлиги 0,25 m ғилдиракни қайтарувчи бруслар билан.

Тўсувчи мосламаларининг баландлиги тўсиқнинг ушлаб туриш қобилияти даражасига, йўлнинг тоифасига, ҳаракатланиш бўлакларининг сонига, пиёдалар йўлаклари ва хизмат кўрсатиш ўтиш жойларининг мавжудлиги ва кенглигидан фойдаланишнинг белгиланган қоидаларига, шунингдек йўл белгилари, светофорлар, йўл тўсиқлари ва йўналтирувчи қурилмаларга мувофиқ белгиланади.

Тўсувчи қурилманинг баландлиги деб қопламанинг устки юзасидан тўсиқнинг тепа қиррасигача бўлган масофани қабул қилиш керак.

Саноат корхоналари йўлларидаги кўприк иншоотлари тўсиқларининг баландлиги ҳисобий автомобиль ғилдираги диаметрининг камида 1/2 миқдорида, лекин 0,75 m дан кам бўлмаган қилиб белгиланиши керак.

Кўприкли иншоотларда пиёдалар ва хизмат йўлаклари йўқ бўлган ҳолларда тўсиқлар оралиқ қурилма плитасининг чеккасидан 0,5 m масофада жойлаштирилиши керак ва бундай ҳолларда барча шароитларда қурилиши зарур бўлган перилалар билан бирлаштирилиб қўйилиши мумкин. Белгиланган талабдан четга чиқиш транспорт иншоотининг қўллаб-қувватловчи тузилмаларининг тегишли муҳандислик ҳисоб-китоблари билан асосланиши керак.

Ажратувчи йўлакда тўсиқ жойлаштириш қуйидаги ҳолларда амалга оширилади, агарда:

йўлнинг келиб бирлашадиган жойларидаги ажратувчи йўлакда тўсиқ ўрнатилган бўлса;

ажратувчи йўлакда кўприкнинг элементлари, электр тармоғининг ва ёритгичларнинг таянчлари ва ҳ.к. жойлашган бўлса;

ажратиш йўлагининг конструкцияси унга транспорт воситасининг чиқишига ҳисобланмаган бўлса.

Кўприк иншоотларига йўл бирлашадиган жойларда ҳар иккала томонига иншоотнинг бошидан ва охиридан камида 18 m гача масофага узунасига тўсиқ жойлаштириш керак ва дастлабки 6 m да кўприк иншоотидаги тўсиқ билан битта тўғри чизиқда бўлиши лозим. Кўприк иншоотидаги тўсиқнинг йўл чеккасидаги тўсиққа нисбатан режада бурилиши 1:20 дан ошмаган тангенсда бўлиши керак.

74. Деформация чокининг конструкцияси транспорт воситалари ҳаракатининг ровонлигини бузмаслиги зарур ва кўприкнинг таянч майдончаларига ҳамда пастда жойлашган қисмларига чиқиндилар ва сувларнинг тушмаслигини таъминлаши керак.

Сув ўтказмайдиган чоклар қўлланилган ҳолларда қуйидагилар бўлиши керак:

чок конструкциясини устида туриб кўриш ва таъмирлаш имкони;

50 ‰ дан кам бўлмаган қияликдаги лотоклар ёрдамида кирган сувни оқизиб юборишни;

лотокларни кўришга ва чиқиндиларни тозалашга қулай бўлишини таъминланганлиги.

Қовурғали металл плиталар билан қопланган чокларнинг конструкцияси гидроизоляция плиталаридан ясалган сув қочириш лотокларига эга бўлиши керак.

Барча ҳолларда, цементбетон қопламаларни деформациявий чокларининг устида узиш керак. Асфалтбетон қопламаларни I — V тоифали йўлларда чокларнинг кўчиши 5 mm гача бўлганда ҳамда паст тоифали йўлларда 10 mm гача бўлган ҳолларда узлуксиз яхлит бутун қилиб қуриш мумкин.

Деформация чокларининг конструкциялари оралиқ қурилмаларга ишончли қилиб анкерланган бўлиши керак. Деформация чоклари конструкцияларини йўл қатнов полотносига анкерлаш ман этилади.

Беркитувчи элементларни, силжувчи листлар ёки плиталарни пружиналар ёрдамида ёки беркитувчи элементларнинг зич жойланишини таъминлайдиган бирорта бошқа услублар билан пастидаги элементига сиқиб туришлари керак.

1,5 сm гача бўлган балкаларнинг ҳарорат ҳаракати билан чок учун тавсия этилган вариант чақиқтош-мастикали ҳисобланади. 1,5 cm дан ортиқ ҳаракатланаётганда махсус резина-металл деформацияловчи бирикмалардан фойдаланилади.

12-боб. Кўприкларни йўллар билан бирлаштириш

75. Тупроқ полотноси катта темир йўл кўприкларининг олдида, унинг қирғоқ таянчларининг орқа қиррасидан 10 m масофагача ҳар иккала томонидан ҳам 0,5 m гача кенгайтирилиши керак. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида эса, қўл тутгич панжараларининг орасидаги масофага ҳар томонига 0,5 m қўшгандаги қийматидан кам бўлмаслиги керак. Полотнони кенгайтирилган энидан нормал ҳолига узунлигини 15 — 25 m масофада равон ўтказиш керак.

76. Тупроқ кўтармани темир йўл кўприкларининг қирғоқ таянчлари бирлашадиган жойларида балласт призма грунтларининг ўпирилиб кетмасликдан ушлаб туриш тадбирларини белгилаш керак.

77. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг тўпроқ кўтармалари билан уланадиган жойига ўтиш плитасини ётқизишни темирбетондан режалаштириш керак.

Плитанинг узунлиги унинг ёстиқчасининг тагидаги грунтнинг кутиладиган даражадаги чўкишига боғлиқ ҳолда қабул қилиниб 8 m дан ошмайдиган этиб тайинлаш керак.

Ўтиш плиталарини ўрнатишнинг асосий мақсади кўприк оралиғига силлиқ киришни таъминлаш ва деворларга, устунларга ва таянчларнинг қозиқларига горизонтал босимни камайтиришдир.

Ўтиш плиталари иншоотнинг бутун кенглигига қурилади. Пиёдалар йўлаги кенглиги чегараларида узунлиги қисқарган плиталар ўрнатилади.

Қирғоқ таянчлари бевосита тупроқ кўтармага таяниб турадиган (диван туридаги) кўприкларда ўтиш плитасининг узунлигини, унинг таянч майдончаларида ҳар хил даражадаги чўкишлар мумкин бўлганида ўтадиган жойнинг қабул қилинган профилини сақлаш зарурлигига асосланган ҳолда белгиланиши керак ва 2 m дан кам бўлмаган этиб қабул қилинади.

Плитанинг грунтга таянадиган жойининг шағал-қумли ёстиғи барча пастки юзаси билан намликни ушлаб турмайдиган грунтга ёки тупроқ кўтарманинг музлаш чуқурлигидан пастда жойлашган грунтга таяниши керак. Тупроқ кўтарманинг замини нозик лой грунтлар бўлганида, уларнинг мумкин бўладиган чўкишлари тупроқ кўтарма баландлигининг 0,5 — 0,7 фоиз миқдорларида деб ҳисоблаган ҳолда ётқизиш керак.

Ўтиш плиталари ва ётиқ таянчлар сиртлари суркама намтўсгич қатламли бўлиши керак.

78. Кўприклар конструкциясини йўлнинг келиб бирлашадиган жойидаги тупроқ кўтарма билан улаганда, қуйидаги шартларни бажариш керак:

тупроқ кўтармалар ва конуслар чўккандан кейин қирғоқ таянчнинг ёки эркин консолнинг (автомобиль йўллари кўприкларида) тупроқ кўтармага бирлашиб турган қисми конусга, тупроқ кўтарма баландлиги 6 m гача бўлганида камида 0,75 m, 6 m дан катта бўлганида эса камида 1,0 m (полотнонинг қоши сатҳида конуснинг учидан уланадиган конструкция чекка қиррасигача бўлган масофа) кириб туриши керак;

конструкциянинг қия юзаси ферма таги майдончасидан (шкаф деворча текислигида) ёки шкаф деворчани тўсиб турадиган ён деворчанинг тепасидан темир йўл кўприкларида камида 0,50 m, автомобиль ва шаҳар кўприкларида камида 0,40 m пастдан ўтиши керак. Қўшилиб кетмайдиган қирғоқ таянчларда конуснинг пасти уларнинг олди томондаги қиррасидан оралиқ томонга чиқиб кетмаслиги керак. Кўприкларнинг кўмиладиган қирғоқ таянчларида конуснинг қия юзаси билан таянчнинг олдинги қиррасининг кесишадиган нуқтаси ҳисобий сув тошқинининг сатҳидан (сувнинг тиралишидан кўтарилиш ва тўлқин урилиши эътиборга олинмаган) баландда ва камида 0,50 m тепада жойлашган бўлиши керак;

кўприкларнинг кўмилмайдиган қирғоқ таянчлари конуси юзасининг қиялиги тупроқ кўтарманинг қошидан, юқоридан пастга қараб дастлабки 6 m баландликда 1:1,25 дан, кейинги 6 m да 1:1,5 дан тик бўлмаслиги керак. Баландлиги 12 m дан катта бўлган тупроқ кўтарманинг конуслари юзасининг қиялигини уларнинг устиворлигининг ҳисобига кўра (заминини текшириш билан) аниқлаш бир мунча ётиқ қисмигача камида 1:1,75 қияликда белгилаш керак;

кўмиладиган қирғоқ таянчлари, ромли ва қозиқ-эстакадали кўприклар қирғоқ таянчлари ҳамда сув тошишининг ҳисобий баландлигидаги чўкиш даражасида барча кўприклар учун конуслар юзаларининг қиялиги 1:1,5 дан тик бўлмаслиги керак. Кўтарма баландлиги 12 m дан катта бўлганда уларнинг устиворлигининг ҳисобига кўра (заминини текшириш билан) аниқлаш керак.

Кўтармалар ва конуслар тугалланиш қисми асослари билан биргаликда айлана цилиндрсимон ёки сиртини силжиши орқали (нишаблик таъминлашнинг геологик шартлари билан) мустаҳкамликка текширилиши керак.

Кўчки бор қияликларда таянчлар жойлашганда кўчки ҳолатини бартараф қилувчи конструктив-технологик тадбирлар қўлланиши керак.

Сейсмик ҳудудлар учун конуслар юзасининг қиялигини ШНК 2.01.20 га биноан тайинлаш керак.

79. Устунларга, қўллаб-қувватловчи корпуснинг деворларига горизонтал босимни камайтириш ёки йўқ қилиш учун ШНК 2.03.14 ва ГОСТ 31938 га мувофиқ композит полимер арматурадан фойдаланган ҳолда кўтармани тўлдиришнинг одатий тупроғини қатламли мустаҳкамланган тупроқ билан алмаштиришга рухсат берилади.

80. Кўприк олдида конусни ва кўприк таянчининг орқа томонидаги тупроқ кўтармани устки томонида унинг баландлигига 2,0 m қўшган қийматдаги узунликкача, пастки томонида эса (табиий ҳолатда ётган грунтнинг юзаси сатҳида) камида 2,0 m узунликкача, қумлоқ ёки ўтказгичлик коэффициенти (зичлагандан кейин) камида 2,0 m/sut бўлган, намлик ушламайдиган бирорта бошқа грунт билан тўлдириш керак.

Дренланган бостирмани зичлаш коэффициенти 0,98 дан кам бўлмаган миқдорда зичлаш зарур. Оғир шароитларда тегишли тартибда техник-иқтисодий ҳисоблар билан асосланганида, сув ўтказувчанлик коэффициенти 2,0 m/sut дан кам бўлмаган қумларни, конструктив ва технологик тадбирлар (маҳкамловчи ва арматураловчи геосинтетик материаллар ва тўрларни ёки геотўрлар) ёрдамида қирғоқ таянчлар, конуслар ва уларнинг орқасидаги тупроқ кўтармаларнинг талаб даражасидаги ишончлилигини ва узоқ муддатга хизмат қилишини таъминлаганда ишлатиш мумкин.

81. Кўприклар ва йўл ўтказгичлар конусларининг қия юзалари пастидан тепасигача маҳкамланган бўлиши зарур.

Кўприклар ва қувурларга йўлнинг бирлашадиган қисмларидаги тупроқ кўтармаси қиялари юзасини ва товонини ҳамда оқимни йўналтирувчи иншоотларнинг қия юзасини маҳкамлашнинг турлари уларнинг қиялигига, сув тошган пайтлардаги максимал сув миқдорига мос келадиган тезликлардаги сувнинг оқимлари ва тўлқинларнинг таъсирларига кўра белгиланиши керак. Умумий тармоқдаги темир йўллардаги кўприклар учун у тезликнинг энг катта қиймати, қолган кўприклар учун эса ҳисобий қиймати қабул қилинади.

Маҳкамланган юзалар тепасининг баландлик нуқталари юқорида кўрсатилган сув тиралиб кўтарилиши ва тўлқинларнинг урилишларини ҳам ҳисобга олгандаги сув сатҳидан қуйидаги миқдорларда юқори бўлиши керак:

катта ва ўртача кўприклар олдида — камида 0,50 m;

кичик кўприклар ва қувурлар олдида — камида 0,25 m.

13-боб. Сувларни четлатиш

82. Ҳаракат полотноси ва конструкциясининг сув тегиши мумкин бўладиган бошқа юзаларини (унинг ичида пиёдалар йўлаклари тагидаги блокларни ҳам) 20 ‰ дан катта бўлмаган, темир йўл кўприкларининг балласт коритосида 30 ‰ дан кам бўлмаган кўндаланг қияликларда лойиҳалаш керак.

Автомобиль йўлларидаги ва шаҳарлардаги кўприкларнинг ҳаракат полотносининг бўйлама қиялигини камида 5 ‰ этиб қабул қилиш керак. Бўйлама йўналишдаги қиялик 10 ‰ дан катта, иккита йўналишдаги қияликларнинг геометрик йиғиндиси 20 ‰ дан кам бўлмаган ҳолда, кўндаланг йўналишдаги қиялик миқдорини камайтириш рухсат этилади. Темир йўл кўприкларида асбест балласт бўлганида устида йиғиладиган сувларни оқизиб юбориш мўлжалланган бўлиши керак.

83. Йўлак (тротуар) блокларнинг конструкциялари ўзгариши сабабли қатнов қисмини плитали оралиқ қурилмалардан қуришда вертикал сув кетказиш қувурчалари қўлланилмайди.

84. Балкали оралиқ қурилмаларни қўллашда диаметри 60 mm бўлган сув кетказиш қувурчаларини ўрнатишга рухсат этилади. Бунинг учун дренаж тизимини қуриш зарур. Қатнов қисмининг кўндаланг нишабидан ташқари йўлакларнинг ғилдирак қайтаргич деворларидан 70 сm узунликда найчаларнинг ўқига қадар кўндаланг нишаб ишлаб чиқилади, бунда кўприкнинг бутун узунлиги бўйича 150 — 200 mm кенгликда дренаж канали кўприк иншоотнинг мажбурий бўйлама нишаблиги билан қурилади.

Сув кетказиш қувурчаларини қўллаш тўғрисидаги қарор йўлакларнинг кенглиги ва балкалар ўқлари орасидаги масофага қараб қувурчалар ўқининг геометрик ҳолати билан белгиланади.

Қувурларнинг ўқлари фақат тўғри бурчак кесимли балкаларнинг плиталари доирасида жойлашиши лозим.

Сув кетказиш қурилмаларидаги сув остки конструкцияларга, шунингдек темир йўллар, автомобиль йўлларининг қатнов қисмига тушмаслиги керак.

Темирбетон ва бетон конструкцияларнинг (четки балкаларнинг консол плиталари, йўлак блоклари, таянч «оголовкалари» ва ш.к.) остки юзалари вақти-вақти билан намланишининг олдини олиш учун ҳимоя «выступ»лари ва «слезник»ларни қуриш керак.

Йўл тўшамасидан гидроизоляция сатҳига ўтган сувни йиғиш ва кетказиш учун йўл тўшамаси конструкциясида зарур бўлса дренаж тизимини қуриш лозим. Дренаж тизими ва етарли даражадаги нишаблик бўлганда сув кетказиш қувурчаларини ўрнатмаса ҳам бўлади.

85. Дренаж новлари катта ёғингарчиликларда асфальтбетон ичида ёки ҳимоя қатламида жойлаштирилади. Йўлаклар ёки қатнов қисми тўсиқлари олдида жойлаштирилган дренаж тизими кўндаланг қирқимли эни 150÷200 mm бўлган дренаж новларини ўз ичига олади.

Сув кетказиш қувурчаларининг ички диаметри камида 150 mm бўлиши керак ва уларни 1 m² майдонга қувурчанинг қирқими камида 5 сm² бўлиши ҳисобидан темир йўл кўприкларининг балласт «корыто»ларида ўрнатиш лозим.

Автойўл ва шаҳар кўприкларининг қатнов тўшамасидаги сув кетказиш қувурчалари орасидаги масофа 5 %гача бўйлама нишабликда «пролет» бўйлаб кўпи билан 6 m ва 5 дан 10 % гача нишабликда — 12 m ни ташкил қилиши керак. Кескинроқ нишабликларда қувурчалар орасидаги масофа кўпайиши мумкин. Узунлиги 9,0 дан ортиқ битта «пролет»даги қувурчалар сони учтадан кам бўлмаслиги керак.

Сув кетказиш қувурчалари конструкцияларни бетонлаштириш вақтида ўрнатилиши керак. Гидроизоляция қувур «воронка»сига киритилиши ва сув қабул қилувчи стакан билан маҳкамланиши керак. Қувурчаларнинг конструкцияси уларни тез ва осон ажратиш ва тозалашга имкон бериши керак.

Ёпиқ қирқимлар ичида (қатнов тўшамаси элементлари остида ва сув йиғилиши мумкин бўлган бошқа жойларда, шунингдек атмосфера намлигининг конденсацияси натижасида йиғиладиган сув) паст жойларда диаметри камида 60 mm сув кетказиш қувурчалари ўрнатилиши кўзда тутилиши керак.

Йўлак блоклари остидаги бўшлиқдан сув, одатда, сув кетказиш қувурчаларини қўлламаган ҳолда кетиши кўзда тутилиши лозим.

86. Бориш йўллари томонидан юза сувлар оқиб келганда грунтларнинг табиий хусусиятларини сақлаб қолиш учун «устой» асосида сувни йўл пойидан ташқарига чиқариб юбориш учун кўприк бориш йўллари билан туташгунга қадар сув қабул қилувчи қудуқларни ўрнатиш кўзда тутилиши керак.

Оралиқ қурилмаларидан кўтарма конусига сувни кетказиш жойларида кўприк бўйлаб конусда сув кетказиш новлари ўрнатилиши керак. “Устойлар”дан сувни кетказиш учун ишонарли амалдаги дренаж тизимини қуриш кўзда тутилиши керак.

Ёндашувлар томондан ер усти сувлари кириб келган тақдирда, таянчлар тагида тупроқнинг табиий хусусиятларини сақлаб қолиш учун уни сув олиш қудуқларини ўрнатган ҳолда кўприкни ёндашувларга улашдан олдин пастки қаватдан ташқарига йўналтириш мосламаларини таъминлаш керак.

14-боб. Фойдаланишдаги жиҳозлар

87. Оралиқ қурилманинг барча қисмлари, таянчлар ва қувурларнинг кўриниб турадиган сиртлари, уларнинг аҳволини текширишга ҳамда керакли тадбирларни бажаришга қулай бўлиши керак. Бунинг учун юрадиган жойлар, нарвонлар, туйнуклар, (баландлиги камида 1,10 m бўлган) қўл тутгич тўсиқлар, кўприк ости қурилмаларини вақтинчалик осишда фойдаланадиган конструкцияга маҳкамланган қисмлар, қараб кўришга зарур махсус мосламалар тайёрланади. Тўсин туркумидаги оралиқ қурилмали, қўзғалувчан таянч қисмли кўприкларда таянчлар ҳолатини ўзгаришига, уларни алмаштиришга ва таъмирлашга боғлиқ ишларни бажариш учун керакли шароит бўлиши зарур.

88. Кўприкли иншооотлар ва қувурларнинг ҳар бир чеккаларида темир йўл иншоотлари олдидаги тупроқ кўтарма баландлиги 2,0 m дан катта, автомобиль йўллари иншоотлари олдида 4,0 m дан катта бўлганида иншоотнинг ўша томонларига конуснинг қия сиртлари устига эни 0,75 m бўлган тушиб-чиқадиган доимий жойлашган нарвон ўрнатилиши лозим.

89. Зарур шароитларда (масалан, тажрибада текшириш мақсадида кўприклар ва қувурлар қурилса, чўкишларга таъсирчан ташқи статик туркумлар кўприкларда ишлатилса, пўлат конструкцияларда олдиндан кучланиш ҳолатлари яратилганда ва ҳ. к.) умумий деформацияларни, уларнинг айрим элементларининг кучланиш ҳолатларини назорат қилиб туришга керак бўладиган махсус маркалар ёки бошқа бир мосламаларни ўрнатиш масалалари лойиҳа ҳужжатларида кўзда тутилган бўлиши керак.

90. Тоннел туридаги темир йўл кўприкларида ва йўл ўтказгичларда уларнинг узунликлари 50 m дан катта бўлганида икки томонидан ҳар 50 m масофада шахмат тартибида йўл ўтиш сатҳида одамлар ҳимояси учун майдончалар лойиҳаланиши керак. Кўприк ёки йўл ўтказгичнинг узунлиги 100 m гача бўлса, бу ёпиқ жойли майдончани ўтиш жойининг ҳар томонига биттадан ўрнатишга рухсат этилади.

Поезд тезлиги 120 km/soat дан катта қилиб чекланган йўлларда ва энг совуқ беш кунликнинг таъминланиши 0,98 ташқаридаги ҳавонинг ўртача ҳарорати минус 40⁰С бўлган ҳудудлардаги кўприкларда барча ҳимоя майдончаларининг орасидаги масофа 25 m дан кўп бўлмаслиги керак.

91. Кўприк иншоотлари ва қувурларни қуриш ва реконструкция қилишда ШНК 2.01.02, ГОСТ 30244, ГОСТ 30247.0 ва ГОСТ 30247.1 бўйича структуранинг зарур бўлган ёнғинга бардош бериш даражасини таъминлаш чораларини кўриш керак.

Кўприк ости бўшлиғининг функционал ишлатилиши (кўприк горизонтал проекцияси ва коридори чегарасида ёнғин қутқарув техникаси) кўприкни лойиҳалашда аниқланиши керак.

Кўприк ости бўшлиғига жойлаштириладиган бино, иншоот ва хоналар, шунингдек кўтарилувчи кўприкларда механизмларни жойлаштириш ва жиҳозлаш амалдаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига асосланиб бажарилади.

92. Кўприк иншоотларининг барча металл конструкциялари, агар йўллар доимий токли электр тармоқлардан 5 m дан, ўзгарувчан токли электр тармоқлардан 10 m дан кам масофаларда жойлашган бўлса, ерга сим билан уланган бўлишлари зарур. Электр тармоқни ушлаб турадиган темирбетон ва бетон конструкциялар ҳам ерга сим билан бирлаштирилган бўлиши керак.

93. Электрлаштирилган темир йўлларининг устига йўл ўтказгичлар ва пиёдалар кўприклари лойиҳаланганда электр тармоғининг устига тўсиқ бўладиган ва ҳимоя қилувчи, баландлиги 2,0 m келадиган тик шитлар (тўрлар) лойиҳаланиши керак. Кўприкнинг ҳар икки томонидан узунлиги 1,5 m дан кам бўлмаган горизонтал шитлардан (тўрлар) фойдаланишга рухсат этилади.

94. Суюқ чўян ва иссиқ шлаклар қуйилган чўмичлар ташийдиган йўлдаги темир йўл кўприкларида ва йўл ўтказгичларда қўл тутгич панжаралар ўрнига баландликлари чўмичларнинг усти томонидан 20 сm юқори турадиган махсус ҳимояловчи тўсиқлар ўрнатилиши керак. Бу ҳолда ҳар бир томонидан 50 m масофада шахмат тартибида жойлашадиган ҳимоя қилувчи бошпана-майдончалар мўлжалланиши керак.

95. Барча кўприкларда нефть ва нефть маҳсулотларини ташишга мўлжалланган қувурларни ва юқори кучланишли ток ўтказувчи йўналишлар (кучланиш 1000 В дан катта бўлган)ни ётқизишга рухсат этилмайди. Булардан ташқари, темир йўл кўприкларида газ ва чиқинди суюқликларини ташийдиган ҳамда сув ўтказувчи қувурларни ётқизиш мумкин эмас. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида махсус техник-иқтисодий томондан асосланган ҳолларда иссиқ сувлар тармоғини, сув билан таъминлаш йўлларини, босим остида ишлайдиган чиқинди суюқликларни оқизувчи пўлат қувурларни ва ишчи босими 0,6 МPа (6 kgk/сm²) дан катта бўлмаган газ ўтказгичларни ётқизиш мумкин.

Барча шароитларда кўприкнинг бутунлигини сақлашга, қувур ўтказгичлар ва кабелларнинг тешилган ва шикастланган ҳолларида, кўприк устидан ҳаракатнинг хавфсиз ва тўхтовсиз ўтишини таъминлашга қаратилган тадбирлар мўлжалланган бўлиши зарур. Бунинг учун катта ва ўртача кўприкларда, электр ўтказадиган ва бошқа коммуникация йўлларидаги темир йўл кўприкларида, албатта ушбу йўлларда кўприкнинг икки томонидан беркитиш ва ўчиришни таъминлайдиган ускуналар бўлиши керак.

Изоҳ. асосланган ҳолларда шаҳар кўприкларида ва аҳоли пунктларидаги автомобиль йўллари кўприкларида, юқори электр йўналишининг кабелини кўприкни жорий сақлашга боғлиқ ишларида хавфсизликни таъминлаган шароитда ётқизишга рухсат қилинади.

Ёғ тўлдирилган кабел йўналишларини ва юқори кучланишдаги ҳавода тортилган кабелларни кўприкдан ўтказишга рухсат этилмайди.

96. Кўприкларда ушбу йўлда мўлжалланган алоқа симларини ўтказишга тегишли мосламалар ва бошқа шу иншоот учун рухсат этилган коммуникацияларни темир йўлларда (шунингдек поездлари электр кучи билан юрмайдиган йўналишларда ҳам), троллейбус ва трамвай юрадиган шаҳарларда эса ток тармоғини осиб қўйишга мўлжалланган қурилмалар бўлиши керак.

Қувурлар ва кабелларни ётқизиш учун кўприкни жорий сақлаш ва таъмирлаш ишларини бажарилишига тўсқинлик қилмайдиган махсус конструктив элементлар (чиқарилган консоллар, кўндаланг диафрагмалар, ташқи осгичлар ва ҳ.к.) мўлжалланиши керак. Пиёдалар йўлаклари плиталарининг тагида ва ажратувчи йўлакларда коммуникацияларни жойлаштириш, улардан фойдаланиш даврларида коммуникация ва кўприк конструкцияларини шикастланишдан ҳимояловчи шароит бўлганида рухсат этилади. Пиёдалар плиталарининг тагидаги блокларнинг ўралган бўшликларида коммуникациялар жойлаган ҳолларда, у ерларда намтўсгич қурилмаси ва сув оқизувчи тешиклар бўлиши керак.

97. Очиладиган оралиқ қурилмали темир йўл ва автомобиль йўллари кўприкларида ва ўтиш қисмлари ҳар хил ҳаракатларга мўлжалланган кўприкларда (рельссиз ва рельсли транспорт воситалари навбат билан ҳаракатланадиган) уларга икки томонидан кирадиган жойлари камида 50 m масофада жойлашган огоҳлантирувчи белгилар билан тўсилган бўлиши керак.

Очиладиган оралиқли темир йўл кўприклари ва иккита йўлли участкадаги битта йўлли кўприклар ҳимояловчи (ушловчи) учи берк йўл ёки йўлларни тўсувчи жойлар билан ҳимояланган бўлишлари зарур.

98. Қўриқланувчи кўприкларда, қоровуллик қилиш учун хона ва керакли жиҳозлар бўлиши керак. Катта темир йўл кўприклари ва узунлиги 200 m дан ошган автомобиль ва шаҳар кўприкларининг ёнларида майдони 16 — 25 m², уларга хизмат қилишга мўлжалланган хона ва ундан ташқари асосланган ҳолларда компрессор учун хона бўлиши шарт. Катта темир йўл кўприкларида жорий ва ўрта таъмир ишларини механизациялаш учун сиқилган ҳаво ва сув етказиб берадиган, бутун узунасига электр токи билан таъминловчи, токларни ажратиб берувчи шахобчалар билан биргаликда керакли асбоб-ускуналар кўзда тутилиши керак.

15-боб. Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш

99. Кўприкли иншоотлар ва қувурларни лойиҳалаётганда қуйидагилар бўйича (йўналишлар) атроф-муҳитни муҳофазалаш (АММ) чора-тадбирлари ишлаб чиқилиши шарт:

атмосфера ҳавосини муҳофазалаш;

ер усти ва ости сувларини муҳофазалаш;

ерни муҳофазалаш ва ундан унумли фойдаланиш;

ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини муҳофазалаш;

меъморий ёдгорликлар, табиат ва тарихий-археологик объектларни муҳофазалаш.

100. Кўприклар ва қувурлар қурилиш (реконструкция) жойини ва уларнинг конструктив ечимларини танлашда қуйидаги шароитларни ҳисобга олиш керак:

сув оқарларни (ариқ, сой, канал ва ҳ.к.) ювилиши, лойқаланиши ва ботқоқланишини ҳамда ўсимлик қатламини бузилишини;

ўзандаги ва ер ости сувлари оқишининг гидрогеологик режимини бузилиши ва флора ва фаунага минимал таъсирини;

ўзанда бўладиган жараёнларни (сувлар йиғилиб атрофдаги жойларга таъсирини, кўприк тагидан сув оқиб ўтиши шароитининг ўзгаришлари, сув оқими йўналишининг ўзгариши ва унинг қирғоқ деформацияланишига таъсири).

101. Сув оқарларни кесадиган жойдаги сув ўтказувчи иншоотнинг сонини ва ўлчамларини белгилашни атрофдаги табиий муҳитга кўрсатадиган таъсирини ҳисобга олган ҳолда бажариш керак.

102. Кўприклар ва қувурларни лойиҳалаётганда ҳар хил оқиндиларнинг йиғилиб қолишига йўл қўймайдиган қурилмалар ва тадбирлар кўрсатилиши керак.

103. Сув оқарларда кўприклар ва қувурларни лойиҳалашда тошқин сувлар ўтадиган бўлганида, атрофдаги жойларга хавфли экологик таъсирларни йўқотиш учун мазкур ШНҚ нинг 18 ва 25-бандларига риоя этиш керак.

104. Кўприкнинг қабул қилинган кўрсаткичларидан бўладиган салбий экологик оқибатларни олдини олиш учун мазкур ШНҚ нинг 27 ва 36-бандларини ҳисобга олган ҳолда муайян жойнинг табиий шароитларини тўла равишда эътиборга олиш керак.

105. Кўприклар ва йўл ўтказгичларни лойиҳалаётганда мазкур ШНҚ нинг 82 ва 98-бандларининг талабларини ҳисобга олган ҳолда ўтиш қисмининг устидан сувни четлатиш борасида муайян тадбирлар мўлжалланиши зарур. Сувларни қатнов қисмдан кўприкни четига чиқариш учун қияликни таъминлаб бериш керак. Кўприклар ва йўл ўтказгичларнинг конуслари атрофида сувларни қабул қилувчи махсус ускуналар, тозаловчи иншоотлар ёки ифлос сувларни оқизадиган тармоқлар ёрдамида сувларни кетказиш ишлари ташкил этилиши керак.

Йўналтирувчи иншоотлар сув оқарлар режимини минимал (асосланган) ўзгаришларни таъминлаб бериши керак.

106. Янги кўприкли иншоотларни лойиҳалаш ва мавжудларини реконструкция қилишда атроф-муҳитга бўлган таъсирни олдиндан баҳолаш керак.

107. Қурилиш майдонларини жойлаштириш ва кўприк ўтиш жойи, йўл ўтказгичлар, эстакадалар, шунингдек қувурларни қуриш ишларини бажаришда ГОСТ 17.5.1.03 га биноан қимматли табиат ерларини сақлаш ҳисобга олиниши керак.

16-боб. Юкламалар ва таъсирлар

1-§. Юкламаларнинг биргаликдалиги

108. Кўприк ва қувурлар конструкциялари қуйидаги 5-жадвалга кўра қабул қилинган юкламалар ва таъсирлар билан биргаликда ҳисобланиши керак.

		5-жадвал
Юкламалар (таъсирлар)нинг рақами	Юкламалар ва таъсирлар	Ушбу юклама билан (таъсир билан) биргаликда олинмайдиган юкламанинг (таъсирнинг) рақами
А. Доимийлари
1.	Конструкциянинг ўз оғирлиги	-
2.	Олдиндан кучлантиришнинг таъсири (жумладан, зўриқишларни маъқул ҳолатга ўзгартириш)	-
3.	Кўтарма оғирлигидан грунтнинг босими	-
4.	Гидростатик босим	-
5.	Бетоннинг (кичрайиши) ўтиришидан ва оқишидан бўладиган таъсир	-
6.	Грунт чўкишининг таъсири	-
Б. Вақтинчаликлари Ҳаракатланаётган таркибдан ва пиёдалардан бўладигани
7.	Вертикал юкламалар	16, 17
8.	Ҳаракатланаётган таркиб таъсиридаги грунт босими	16, 17
9.	Марказдан қочувчи кучдан бўладиган горизонтал ҳолатдаги кўндаланг юклама	10, 16, 17
10.	Ҳаракатланаётган таркибнинг горизонтал ҳолатдаги кўндаланг зарбалари	9, 11, 12, 16 — 18
11.	Тормозланиш ёки тортиш кучидан бўладиган горизонтал ҳолатдаги бўйлама юклама	10, 13, 14, 16, 17
Бошқалари
12.	Шамолдан бўладиган юклама	10, 14, 18
13.	Муздан бўладиган юклама	11, 14, 16, 18
14.	Кемаларнинг тўлқинидан бўладиган юклама	11 — 13, 15 — 18
15.	Иқлим ҳароратларининг таъсирлари	14, 18
16.	Грунтларнинг совуқдан шишишини таъсири	7 — 11, 13, 14, 18
17.	Қурилиш юкламалари	7 — 11, 14, 18
18.	Сейсмик юкламалар	10, 12 — 17

Изоҳлар: зарур ҳолатларда ҳисоблашда бошқалари таъсир турига кирувчи таянч қисмлардаги ишқаланиш ва қаршиликларни инобатга олиш керак.

Чидамлиликка ҳисоблашларни доимий юкламалар ва таъсирлар билан № 7-9 рақамлардаги вақтинчалик юкламаларнинг биргаликдаги таъсирига ўтказилади. Бу ҳолда пиёдалар йўлакларидаги вертикал йўналишдаги йўловчилардан тушадиган юклама ҳамда ҳаракатланувчи таркибдан тушадиган вертикал юклама билан биргаликда ҳисобга олинмаслиги керак.

II-гуруҳ чегаравий ҳолатларга ҳисоблашларни фақат № 1 — 9, 15 ва 17 рақамли юкламалар ва таъсирларнинг биргаликдаги миқдорларига ўтказиш керак. Ушбу ҳолда темирбетон конструкцияларнинг ёрилишга бардошлилигини ҳисоблашларда № 11 рақамли юкни ҳам, таянчларнинг тепа қисмини горизонтал кўчишга ҳисоблашда № 10, 12 ва 13 рақамли юкларни ҳам эътиборга олиш керак.

109. Ҳисобий юкламаларнинг бир вақтнинг ўзида пайдо бўлиш эҳтимолининг камайишини ҳисобга олувчи биргаликдаги коэффициенти hнинг қийматини барча ҳисоблашларда қуйидаги миқдорларни олиш лозим:

№ 1 — 6 рақамли доимий юкламаларга, № 17 рақамли юкка ва темир йўлдаги юксиз ҳаракатланувчи таркибнинг оғирлиги учун — 1,0;

вақтинчалик юкламаларнинг фақат биттасининг таъсирини ҳисобга олганда ёки биттаси бошқасига яқиндан боғлиқ бўлган № 7 — 9-рақамли юкламалар гуруҳи юкламаларсиз таъсир этганида — 1,0;

иккита ёки ундан кўпроқ вақтинчалик юкламалар таъсирини ҳисобга олганда (№ 7 — 9-рақамли юкламалар гуруҳини шартли равишда битта юклама деб санаганда) — вақтинчалик юкламаларнинг биттаси учун — 0,8, қолганлари учун — 0,7 га баробар деб қабул этиш керак.

Изоҳлар:

1. № 12 рақамли юкламада № 7 рақамли юклама билан биргаликда дейиладиган барча ҳолларда, юкламани ҳосил этувчи ҳаракатланувчи таркибнинг турига кўра η коэффициентини қуйидагича қабул этиш керак:

ёнидан таъсир этувчи шамолдан ҳимоя қилинмаган метрополитен поездлари билан ва ҳаракатланувчи темир йўл таркиби билан юкланганида — 0,5 ва ўша ҳолда галереялар билан ҳимоя қилинганида — 1,0;

автотранспорт воситалари ва трамвай вагони билан юкланганида — 0,25;

автомобиль ва шаҳар кўприклари учун орасида № 7 — рақамли юкламаси бўлмаган бир нечта вақтинчалик юкламалар таъсир этганида № 12 — рақамли юкка η = 0,5;

2. Юкламаларни биргаликда таъсир этади деб олинган барча ҳолларда № 7 — 9 рақамли юкламаларига бир хил миқдорда, № 11 юкка № 7 рақамли юкникидан катта бўлмаган миқдорда қабул қилинади.

3. № 18 — рақамли юкламани № 7 — рақамли юклама билан биргаликда ҳисобга олганда, № 18 — рақамли юкламага η коэффициентни 0,8 га, қолган вақтинчалик юкламаларга, темир йўл кўприклари учун (фақат битта йўлдан) 0,7, шаҳар ва автомобиль йўллари кўприги учун — 0,3 миқдорда қабул қилинади.

4. Вақтинчалик юкламалар ва таъсирларнинг биргаликда бўлишининг ҳар хил ҳолатлари учун η коэффициентининг қийматлари мазкур ШНҚ нинг 13-иловасида келтирилган.

110. Конструкцияларни барча гуруҳ чегаравий ҳолатларида ҳисоблашларда юкламалар ва таъсирларнинг қийматларини норматив юкламалар ва таъсирларнинг ҳар биттасининг ўзларига тўғри келадиган, (мазкур ШНҚ нинг 117 ва 137-бандларидаги юкламаларга кўра) ишончлилик коэффициенти γ_ƒ билан ва (мазкур ШНҚ нинг 129-бандига мувофиқ) 1+µ ёки 1+2/3µ динамик коэффициентлар билан биргаликда қуйидаги 6-жадвалда кўрсатилганларга асосан қабул қилинади.

			6-жадвал
Чегаравий ҳолатлар гуруҳи	Ҳисоблаш тури	Киритиладиган коэффициент
Чегаравий ҳолатлар гуруҳи	Ҳисоблаш тури	Ҳаракатланувчи тик йўналишдаги юклардан ташқари барча юкламалар ва таъсирларга	Ҳаракатланувчи тик йўналишдаги (вертикал) юклама*
I	а) мазкур жадвалнинг «б» — «г» бандларида кўрсатилган ҳисоблашлардан ташқари барча ҳисоблашларда	g_f	g_f; 1 + m
	б) чидамлиликка ҳисоблашда	g_f = 1	g_f = 1; 1 + 2/3 m
	в) ҳолатнинг устиворлигига ҳисоблаганда	g_f	g_f***
	г) сейсмик юкламаларни биргаликда олгандаги ҳисоблашларда	g_f**	g_f
II	темирбетондаги ёрилишларнинг пайдо бўлишлари ва кенгайишларини ҳисоблашларни ҳам ичига қамраб олувчи барча ҳисоблашларда	g_f = 1	g_f = 1

Изоҳлар:

* вертикал юклар алоҳида кўрсатилиб ўтилмаган бўлса бошқа ҳолларда (мазкур ШНҚ нинг 130-бандига кўра юклама кўтарувчи кранлардан тушадиган юклардан ташқари) динамик коэффициент 1+µ ни бирга тенг деб қабул қилинади;

** Сейсмик юкламаларни қиймати бирга тенг бўлган юкламага нисбатан ишончлилик коэффициенти билан қабул қилиш керак;

*** Юк ортилмаган темир йўл таркиби ва метрополитенлар учун γ_ƒ=1;

2-§. Доимий юкламалар ва таъсирлар

111. Ўз оғирлигидан бўладиган (конструкция) меъёрий вертикал юкламаларнинг қисмлари ва элементларининг ҳажмларини лойиҳалашда алоқа ва электр симлари таянчлари, доимий кўришга керакли мосламалар, қувур ўтказгичлар ва бошқа оғирликлари ҳам ҳисобга олиниши керак.

Тўсин туркумидаги оралиқ қурилмаларнинг ўз оғирликларидан бўладиган юкламаларни узунлигига тўғри келадиган ўртача миқдори билан улар оғирлигининг фарқи 10 фоизгача бўлганида, у юкламани бутун узунлигига тенг тарқалган деб қабул қилиш мумкин.

Бир темир йўл йўналишининг кўприк полотноси оғирлигидан тушадиган юкламани қуйидаги миқдорларга тенг деб қабул қилиш керак:

ёғоч кўндаланг тўсинчалар бўлганида ва пиёдалар йўлаклари йўқ ҳолда — 6,9 кН/m (0,70 тк/m);

металл консолли иккита йўлакчали ва темирбетон плита кўндаланг тўсинчали йўлга тушадиган юкламани — 12,7 кН/m(1,30 тк/m);

пиёдалар йўлакларисиз ва темирбетон балластсиз плита бўлган йўлларда — 16,7 кН/м(1,70 тк/m);

иккита пиёдалар йўлаклари бўлган йўлларда — 22,6 кН/m (2,30 тк/m).

Пайвандлаш чокларининг, гайкали ва иккита шайбали юқори мустаҳкамликдаги болтлар чиқиб турадиган қисмларининг оғирликлари металлнинг умумий оғирлигига нисбати қуйидаги 7-жадвалга мувофиқ қабул қилиниши лозим.

		7-жадвал
Металл конструкция	Пайвандлаш чоклари, %	Юқори мустаҳкамликдаги болтларнинг чиқиб турадиган қисмлари, иккита шайба гайкалар, %
Болтли пайвандланган	1,0	4,0
Пайвандланган	2,0	-

112. Конструкцияларда олдинги кучланишнинг меъёрий таъсири (шу жумладан, кучни тартибга солиш) кўриб чиқилаётган иш босқичига мос келадиган йўқотишнинг меъёрий қийматларини ҳисобга олган ҳолда таъминланган (назорат қилинадиган) кучга мувофиқ белгиланади.

Темирбетон ва пўлат темирбетон конструкцияларда, кучлантириш ва зўриқишларни тартибга солиш ишларини бажариш технологияси билан боғлиқ йўқотишлардан ташқари, бетоннинг торайиши ва емирилишидан бўладиган йўқотишларни ҳам ҳисобга олиш керак.

113. Кўприкларнинг таянчлари ва қувурларнинг бўғинларига тупроқ кўтарма оғирлигидан тушадиган грунтнинг меъёрий босимини қуйидаги формулалар ёрдамида аниқлаш керак, кПа (тк/m²):

а) вертикал босими

кўприкларнинг таянчлари учун

(3)

қувурлар бўғинлари учун

(4)

б) горизонтал (ён томондан) босими

(5)

бу ерда h, h_x— кўприкларнинг қирғоқ таянчлари учун мазкур ШНҚ нинг 4-иловасига, қувурлар бўғинлари учун мазкур ШНҚ нинг 5-иловасига мувофиқ аниқланадиган кўмиш баландлиги, m да;

γ_n — грунтнинг меъёрий солиштирма оғирлиги кН/м³ (тк/м³)да;

C_v — қувурлар бўғинлари учун мазкур ШНҚ нинг 5-иловасига мувофиқ аниқланадиган вертикал босим коэффициенти;

τ_n — кўприкларнинг қирғоқ таянчларини кўмувчи грунтларнинг ён томондан меъёрий босимининг коэффициенти, у қуйидаги формула билан аниқланади:

(6)

бу ерда φ_n — грунтнинг меъёрий ички ишқаланиш бурчаги, град; γ_nва φ_n ларнинг қийматларини ҳамда иншоотни кўмишга мўлжалланган грунтлар намуналарини лаборатория текширишлари асосида қабул қилинади.

Техник лойиҳалашларда грунтнинг меъёрий босимини аниқлашда, кўмиш грунтининг солиштирма оғирлигини γ_n =17,7 кН/m³ (1,80 tk/m³), меъёрий ички ишқаланиш бурчаги φ_n ни қирғоқ таянчлари учун, қумлоқ (намликни сингдириб қуритадиган) грунтлар билан кўмилганда 35⁰деб, тупроқ кўтарма остидаги қувур бўғинлари учун 30⁰деб, қувурлар каллаклари учун 25^oдеб қабул қилиш керак.

Кўприклар таянчига грунтнинг ўз оғирлигидан бўладиган меъёрий горизонтал (ён томонидан бўладиган) тенг таъсир этувчи босимни аниқлаш услуби мазкур ШНҚ нинг 4-иловасида келтирилган.

114. Меъёрий гидростатик босимни (сув салмоғи таъсирини) юқоридаги 7-жадвал кўрсатмаларига биноан аниқлаш керак.

115. Бетоннинг чўкиши ва оғиши таъсирини нисбий деформациялар турида қабул қилиниши ва конструкциялардаги зўриқишлар ва кўчишларни аниқлашда ҳисобга олиниши керак. Бетон оғиши фақат доимий юклар таъсиридан аниқланади.

Ишнинг кўриб чиқилаётган босқичи учун стандарт чўкиш ва ўрмаланиш деформацияларининг қийматлари мазкур ШНҚ нинг 145-банди ва 10 ва 12-иловалари кўрсатмаларига мувофиқ бетоннинг чекловчи нисбий қисқариш деформациялари e_n ва бетоннинг ўзига хос силжиш деформациялари c_n қийматлари билан аниқланиши керак.

116. Ташқи статик ноаниқ туркумдаги оралиқ қурилма қўлланилганида кўприк таянчининг заминидаги грунтнинг чўкишидан бўладиган меъёрий таъсир ҳисобга олиниши керак ва пойдеворлар чўкишларини ҳисоблаш натижаларига кўра қабул қилинади.

117. Мазкур ШНҚ нинг 111 — 116-бандларида кўрсатилган доимий юкламалар ва таъсирлар учун юкламаларга кўра ишончлилик коэффициенти қуйидаги 8-жадвалга мувофиқ қабул қилиниши керак. Ҳар хил юкланган тармоқлар учун γ_ƒ мазкур ШНҚ нинг 42 ва 43-бандларига кўра қабул қилинадиган, ҳолатнинг устиворлигига ҳисоблашдан бошқа барча ҳолларда γ_ƒ нинг қийматини бир хил олиш керак.

	8-жадвал
Юкламалар ва таъсирлар	Юкламаларга кўра ишончлилик коэффициенти γ_ƒ
Ушбу жадвалдаги пастда кўрсатилганлардан ташқари барча юкламалар ва таъсирлар	1,1 (0,9)
Метрополитен ва трамвай йўллари, темир йўл тагидаги ҳаракат балластда ўтадиган кўприк тўшаманинг оғирлиги	1,3 (0,9)
Бетон ва темирбетон тахталардаги трамвай йўли тагидаги балластли кўприк тўшамасининг оғирлиги	1,2 (0,9)
Автомобиль йўллари ва шаҳарлар кўприкларининг текисловчи, намтўсгич ва ҳимояловчи қатламларининг оғирлиги	1,3 (0,9)
Автомобиль йўллари кўприклари пиёдалар йўлаклари ва юриш полотноси қопламаларининг оғирлиги	1,5 (0,9)
Шаҳар кўприкларидаги юқорида кўрсатилган жойлар қопламаларининг оғирлиги	2,0 (0,9)
Кўприклардаги ёғоч конструкцияларнинг оғирлиги	1,2 (0,9)
Тупроқ кўтарма оғирлигидан бўладиган грунтнинг горизонтал йўналишдаги:
кўприклар таянчларига бўладиган босими;	1,4 (0,7)
қувурлар бўғинларига бўладиган босими.	1,3 (0,8)
Бетоннинг оқиши ва ўтиришдан бўладиган таъсири	1,1 (0,9)
Грунтларнинг чўкишининг таъсири	1,5 (0,5)

Изоҳлар: ички хўжаликлар ичидаги автомобиль йўлларидаги кўприклар учун γ_ƒ нинг қийматларини умумий фойдаланишдаги йўллардаги кўприклардагидек қилиб олиш керак.

Юкламаларнинг ноқулай биргаликдалигидан, уларнинг конструкция элементларига умумий таъсири кўпайиб кетадиган бўлганида γ_ƒ нинг кўрсатилган қавс ичидаги қиймати қабул қилинади.

3-§. Ҳаракатланаётган таркиб ва пиёдалардан тушадиган вақтинчалик юкламалар

118. Ҳаракатланаётган темир йўл таркибидан меъёрий вақтинчалик вертикал юкламани (СК) (темир йўлдаги транспорт воситаларининг келажак ривожини ҳисобга олган ҳолда) оғирликлари 24,5К кН (2,50К тс) бўлган бир нуқтага тўпланган алоҳида юклар гуруҳидан ва интенсивлиги 9,81К кН/м (1К тс/м) бўлган тенг тарқалган юкламадан олинган энг кўп (максимал) эквивалент юкламалар v, кН/м (тс/м) турида қабул қилиш керак.

К кўрсаткич белгиланган юклама синфи қуйидагига тенг бўлади:

капитал иншоотлар учун — 14;

ёғоч кўприклар учун — 10.

Меъёрий v юкламани интенсивлигининг жадвали ва ушбу юклама билан юклаш таъсир чизиқларини қоидаси мазкур ШНҚ нинг 6-иловасида келтирилган. Бунда қуйидаги белгилашлар қабул қилинган:

λ — таъсир чизиғи юкланган қисмининг узунлиги (m да);

a=a/𝜆 — таъсир чизиғи чўққисининг нисбатан ҳолати;

a — таъсир чизиғи чўққисидан чекасигача кам масофада бўлган томонининг проекцияси, m.

Йўлнинг 1 m га тушадиган юкламани v нинг қийматига тенг деб қабул қилиш керак. Бунда α = a/λ = 0,5, лекин у 19,62К кН/м (2К тс/м) дан ошмаслиги керак.

Бўш ҳаракатланувчи таркибдан вақтинчалик вертикал юк йўлнинг 13,7 кн/м (1,40 ц/м) га тенг бўлиши керак.

Махсус ҳаракатланаётган оғир темир йўл таркиби юриши мўлжалланган саноат корхоналарининг темир йўл йўналишидаги кўприклар ва қувурларни ҳисоблаш учун меъёрий юкламанинг мавжуд оғирлигини эътиборга олиб қабул қилиш керак.

Қуйида кўрсатилган ҳолларда, СК юкламани ҳисоблашларга темир йўлларда фақат перспектив локомотивлар ва вагонлар мавжудлигини ҳамда оғир транспортёрлар йўқлигини ҳисобга олувчи < 1 коэффициент билан киритиш керак.

ε СК юкламани қуйидаги ҳисоблашларда:

чидамлиликка;

темирбетон конструкцияларни сейсмик юкламалар бўйича ёриқнинг очилиши ҳамда барча йўллар юкланганда оралиқ қурилмаларнинг эгилишларини ва таянчларнинг кўчишларини аниқлаётганда, иккинчи ва учинчи йўлларни юклаганда ҳамда ҳисоблашнинг барча турларини бажарганда қабул қилиш керак.

ε коэффициентининг қийматини қуйидаги 9-жадвалдан аниқлаш лозим.

9-жадвал

Юклаш узунлиги λ, m

Коэффициент ε

5 ва ундан кам

10 дан 25 гача

50 ва ундан кўп

1,00

0,85

1,00

Изоҳ: агар ҳисоблашларда ε коэффициентдан ташқари динамик коэффициент (1+µ ёки 1+2/3µ) эътиборга олинса, улар кўпайтмасининг қиймати 1,0 дан кам олинмаслиги керак.

λ нинг орадаги қийматлари учун ε ни интерполяция қилиш билан аниқлаш керак.

119. Шаҳарлар, посёлкалар ва қишлоқ аҳоли пунктлари кўчаларидаги ва йўлларидаги ҳамда (умумий фойдаланишдаги, хўжаликлар ичидаги ва бошқа қишлоқ хўжалик корхоналарининг, ташкилотларининг) автомобиль йўлларидаги ҳаракатланаётган таркибдан бўладиган қуйидаги меъёрий вақтинчалик вертикал юкламалар (перспективаларни ҳисобга олган ҳолда) қабул қилинади:

а) автотранспорт воситаларидан — АК (автомобиль ғилдираклари) йўлаклари туридаги (1-расм) ҳар бир ўқига тенг 9,81К кН (1К tk) қийматдаги, юк тушадиган иккита ўқли аравадан ва ν — интенсивлиги иккита изига 0,98К кН/m (0,10К tk/m) тўғри келади. С — ғилдиракнинг йўл қопламасида сирғалиш узунлиги (mда).

АК юклама билан трамвай йўллари ҳам юкланади, агар улар учун мўлжалланмаган тўшамада бўлса.

V тоифали йўллар ва II-с, III-с тоифали хўжалик йўлларда жойлашган ёғоч кўприклар учун 8 деб олинувчи К барча кўприкларда 14 га баробар деб қабул қилиниши керак.

Қайта қуриладиган иншоотлар учун юк синфи A11 дан кам бўлмаган ҳолда лойиҳаланиш топшириғи билан қабул қилинади.

Худди шу синф алоҳида шаҳар тузилмалари учун оғир автомашиналарнинг аҳоли пунктлари кўчалари орқали ўтишини тақиқлаш орқали ҳам қабул қилиниши мумкин;

б) ғилдиракли ва ўрмаловчи (занжирли) якка оғир юкламалардан:

А14 юкламасига лойиҳаланадиган кўприклар ва қувурлар учун — умумий оғирлиги 981 кН (100 тк) бўлган (тўртта ўқли битта машинадан) ғилдиракли юклама НК-100 тушади;

А11 юкига лойиҳаланадиган кўприклар ва қувурлар учун умумий оғирлиги 785 кН (80 тк) бўлган (тўртта ўқли битта машинадан) НК-80 юклама тушади;

А8 юкига лойиҳаланадиган кўприклар ва қувурлар учун умумий оғирлиги 588 кН (60 тк) бўлган ўрмаловчи юклама (битта машинадан) НГ-60 тушади;

А8 юкига лойиҳаланадиган кўприк қатнов қисми элементларини 108 кН (11 тк) га тенг бўлган битта ўқли босимга (1 расм, б), А 11 юки учун эса — 137 кН (14 тк) тенг босимга текшириш керак;

в) метрополитеннинг ҳаракатланаётган таркибининг ҳар қайси йўлига — ҳар бир вагонга умумий оғирлиги 588 кН (60 тк) юклама ортилган тўртта ўқли (1 расм, г), вагонлардан ташкил топган ҳисобий узунликдаги поезд таркиби шаклида қабул қилинади. Таъсир чизиғининг бир хил белгили иккита ёки учта қисмини тўла юклаганда, у қисмларни ажратиб турувчи бошқа белгили қисмларини ҳар бирининг оғирлиги 294 кН (30 тк) бўлган бўш вагонлар билан юклаш керак;

г) йўлдаги трамвайдан тушадиган юк (трамвай йўлларининг ўзича ажратилган ёки алоҳида полотнода жойлашганида), ҳар биттасининг умумий оғирлиги 294 кН (30 тк) юкланган, 147 кН (15 tk) юкланмаган тўртта ўқли вагондан (1 расм, д) иборат поезд турида;

битта поездга вагонлар сони тўрттадан кўп бўлмаган, ёнма-ён жойлашган поездларнинг чеккаларидаги ўқларини орасидаги масофа камида 8,5 m бўлиши керак деган чеклашларга риоя қилган ҳолда поезддаги вагонларнинг сони ва поездлар орасидаги масофалар энг ноқулай юкка тўғри келиши керак.

Кўрсатилган юкламалар билан юкланганда, ҳисобланаётган элементларда энг катта зўриқишларни, конструкциянинг нормада кўрсатилган жойларида максимал силжишларни (деформацияларни) ҳосил этадиган бўлишлари керак.

Бу ерда барча ҳолларда АК юки учун қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

ҳар хил белгили, учта ёки ундан кўп бўлган бўлакли таъсир чизиқлар бор бўлганида, кўрилаётган белги учун зўриқишнинг (силжишнинг) энг катта қийматини берадиган бўлаги арава билан, шу белгидаги зўриқишни (силжишни) ҳосил қиладиган барча бўлаклар (узунасига зарурий узилишлар билан) юкланиши керак;

кўприкда жойлашадиган юк йўлаги сони белгиланган ҳаракат йўлаги сонидан ошмаслиги керак;

қўшма йўлакли юкланиш ўқларининг орасидаги масофа 3,0 m дан кам бўлмаслиги керак;

ҳар қайси томонга кўп йўлакли ҳаракат бўлганида ва кўприкда ажратувчи тасма бўлмаганида, ҳар битта йўналишдаги юкламанинг чапдаги (ички) чекка йўлагининг ўқи ҳаракатлар йўналишини ажратиб турадиган чизиққа ёки кўприкнинг ўқ чизиғига 1,5 m дан яқин масофада жойлашмаслиги керак.

Кўприк конструкцияларини мустаҳкамликка ва устиворликка ҳисоблашларда АК юкламаси таъсирининг иккита ҳолати кўрилиши керак:

биринчиси — ўтиш қисмида (бунга хавфсизлик йўлаклари кирмайди) ҳаракат йўлаклари сонидан ошмайдиган юклама йўлаклари сонини ноқулай ҳолатда жойлаш кўзда тутилади;

иккинчиси — пиёдалар йўлаги юкланмаган ҳолда, ўтиш полотносининг барча кенглиги бўйлаб (хавфсизлик йўлаклари билан бирга) иккита йўлакли юклаш (битта йўлакли кўприкларда-битта йўлакли юклаш) кўзда тутилиши керак.

Биринчи ҳолатда АК юкламасининг чеккадаги қаторининг ўқи ўтиш қисми чеккасидан, иккинчи ҳолатда ўтиш полотноси тўсиғидан (бордюрдан) 1,5 m дан кам бўлмаган масофада жойлашган бўлиши керак.

Конструкцияни чидамлиликка ва иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатига кўра ҳисоблашларда АК нинг фақат биринчи ҳолатдаги жойлашгандаги таъсири кўрилиши керак.

Кўрилаётган кесимда, бир нечта куч омилларининг биргаликдаги таъсирини аниқлаётганда, АК юкламасини ҳар битта омил учун энг ноқулай ҳолатга жойлаштириш мумкин.

Метрополитен йўли тагидаги (бошқа ҳаракат билан бирлаштирилмаган) кўприкларни биринчи гуруҳ чегаравий ҳолларига ҳисоблашларда, унинг битта йўлини динамик таъсир кўрсатмайдиган, аммо узунлиги ҳисобий поездникидан катта (икки баробаргача) поезд билан юклашга текширилиб кўрилиши керак.

Бу ҳолда, иккита йўлли кўприкларда иккинчи йўл ҳисобий узунликдаги поезд билан юкланиши керак.

Оғир якка жойланадиган юкламалар НК-100, НК-80 ва НГ-60 ни, ҳаракат йўналиши бўйлаб ўтиш қисмининг хоҳлаган участкасида (хавфсизлик йўлаги бунга кирмайди) жойлаштириш керак; улар учун эквивалент юкламалар мазкур ШНҚ нинг 7-иловасида келтирилган.

НК юкламанинг ўқи ўтиш қисмининг чеккасига 1,75 m дан кам бўлмаган ҳолда жойлаштирилиши керак. Бундан ташқари иккиланган 12 m масофада жойлашган (биринчи юкнинг охирги ўқи ва иккинчи юкнинг олдинги ўқи) НК юкламаси таъсирига 0,75 га тенг бўлган пасайтириш коэффициентини инобатга олиб текшириш керак.

Изоҳлар: Агар кўприкда эни 3 m ва ундан катта бўлган, тўсилмаган ажратиш йўлаги кўзда тутилган бўлса, кўприкни вақтинчалик вертикал юкламалар билан юклаётганда, келажакда ажратувчи йўлакни ҳам ҳаракат ўтказишга фойдаланиш мумкин бўлишлигини ҳисобга олиш керак.

Чидамлиликка ва ёрилмасликка ҳисобланаётганда НК-100, НК-80 ва НГ-60 юкламалар ҳисобга олинмайди ҳамда улар пиёдалар йўлакларидаги вақтинчалик юкламалар ва сейсмик кучлар билан биргаликда ҳисобланмайди. Иккинчи чегаравий ҳолат ҳисоблашларида НК юкламаси 0,8 коэффициенти билан олинади.

Трамвай йўлларини автотранспорт воситаларидан (119, а, б.) тушадиган юклама билан юклаганда АК юкламаси йўлаклари ўқларини трамвай йўллари ўқлари билан устма-уст бўладиган этиб жойлаш керак.

Ўтиш қисмидаги қопламанинг қалинлиги чегарасида босимнинг тарқалишини 45ли бурчак остида қабул этиш лозим.

а)

б)

в)

г)

д)

1-расм. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларини ҳисоблаш учун, ҳаракатланаётган таркибдан тушаётган юкламалар (таъсирлар) нинг схемалари.

Бунда:

а — интенсивлиги бўлган, тенг тарқалган юк йўлаги ва ўқига Р босимли якка жойлашган арава шаклдаги АК автомобиль юкламаси;

б — А11 ва А8 юкламасига лойиҳаланадиган кўприкларнинг ўтиш қисмини текшириш учун керакли битта ўққа тушаётган юклама;

в — оғир НК-100, НК-80, НГ-60 юкламалари;

г — метрополитен поездлари;

д — трамвай поездлари.

120. Муҳим катталикдаги юкламалар кўтарадиган автомобиллар юрадиган саноат корхоналари йўлларидаги ҳаракатланаётган таркибдан тушадиган ва уларга умумий фойдаланишдаги автотранспорт воситаларининг оғирлик ва габарит параметрларини чеклашлари тааллуқли бўлмайдиган меъёрий вертикал юкламанинг кўрсаткичлари (параметрлари) қуйидаги 10-жадвалда келтирилган иккита ўқли АБ автомобиллар колоннаси турида қабул қилиш керак.

	10-жадвал
Кўрсаткичлар	Юкламалар
Кўрсаткичлар	АБ-51	АБ-74	АБ-151
Юкламали автомобилнинг ўқига тушадиган юклама, кН (тк):
орқадаги	333 (34,0)	490 (50,0)	990 (101,0)
олдинги	167 (17,0)	235 (24,0)	490 (50,0)
Автомобиль ўқлари орасидаги масофа (база), m	3,5	4,2	4,5
Энининг габарити (орқа ўқ ғилдиракларига кўра), m	3,5	3,8	5,4
Ғилдирак излар эни, m ғилдиракларнинг:
орқадаги	2,4	2,5	3,75
олдинги	2,8	2,8	4,1
Ўтиш қисми билан орқа ғилдираклари тегиб турадиган майдонча энининг ўлчамлари, m да:
узунасига	0,40	0,45	0,80
энига	1,10	1,30	1,65
Ғилдираклар диаметри, m	1,5	1,8	2,5

Лойиҳалашда қуйидаги ҳолатларни инобатга олиш керак:

а) ҳар битта қатордаги автомобилларнинг орқа ва олдинги ўқлари орасидаги масофани (АБ-51 ва АБ-74 юкламалари учун 20 m дан, АБ-151 юкламаси учун эса 26 m дан кам бўлмаслиги керак);

б) кўприкка автомобиллар сони учтадан кўп бўлмаган битта колонна (қатор) билан юкланишини (ёнма-ён жойлашган автомобилларнинг орқа ва олдинги ўқлари орасидаги масофа АБ-51 ва АБ-74 юкламалари учун 8 m дан, АБ-151 юкламаси учун 10 m дан кам бўлмасликлари керак. Бошқа тасмаларда жойлашадиган автомобиллар сони биттадан кўп бўлмаслиги лозим. Колонна бўлиб ва якка турадиган автомобиллар қуйидаги 11-жадвалда кўрсатилган масофаларга риоя қилган ҳолда, кўприк эни бўйлаб энг ноқулай ҳолатда жойлаштирилади).

	11-жадвал
Кўприкнинг эни бўйлаб масофалар	Энг кам ўлчами, m да юкламалар учун
Кўприкнинг эни бўйлаб масофалар	АБ-51	АБ-74	АБ-151
Тўсиқдан автомобилнинг орқа ғилдираги чеккасигача:
ҳаракатдагилариники	1,0	1.2	1,6
жойида турганлариники	Деярли тегиб туради
Ёнма-ён турган автомобилларнинг орқа ғилдиракларининг чекка қирралари орасидаги:
ҳаракатдагилариники	1,9	2,0	2,5
жойида турганлариники	0,5	0,7	1,0

АБ юкламанинг якка турган автомобилдан ва жойида турган ҳамда ҳаракатланувчи ушбу автомобиллардан (автомобиллар орасидаги минимал масофалар белгиланган ҳолда) учбурчак шаклдаги таъсир чизиқлари учун эквивалент юкламалар мазкур ШНҚ нинг 8-иловасида келтирилган.

Изоҳ: ҳисобий эни 2,5 дан катта, орқадаги тиркамасининг босими 196 кН (20 тк) дан кам бўлган саноат корхоналари йўлларидаги кўприклар ва қувурларни А-14 ва НК-100 юкламаларига лойиҳалаш керак.

121. Бир нечта йўл ёки ҳаракат йўлакларидан вақтинчалик юкламани қабул қиладиган кўприк элементлари ёки айрим конструкциялари учун, барча ҳисоблашларда битта йўлдан ёки ҳаракатланувчи таркибдан (ушбу юклама энг ноқулай натижаларга олиб келадиган) тушадиган юкламани S1 = 1,0 коэффициенти билан қабул қилиш керак.

Қолган йўл (тасма)лардаги юкламаларни S1 коэффициентининг қийматини қуйидагича қабул қилиш лозим:

ε СК юкламани (бир вақтнинг ўзида учтадан кўп бўлмаган йўл юкланади) юкланадиган жой узунлиги 15 m ва ундан кам бўлганида 1,0 га тенг қилиб, 25 m ва ундан кўп бўлганида 0,7 га тенг қилиб, узунликлар оралиқларидаги қийматлар учун интерполяция қилиб;

АК юкламалари 0,6 қилиб аравачага ва тенг тарқалган юкламаларга;

АБ юкламаси учун 0,7 га тенг этиб;

метрополитен ва трамвай поездлари учун 1,0 га тенг этиб.

122. Автомобиль ҳаракатлари тасмаларини (пиёдалар йўлаклари билан биргаликда) ва рельсли йўлларни (темир йўлларининг, метрополитен ёки трамвайларнинг) бир ва иккита юклаганда, кам таъсир кўрсатадиган вақтинчалик вертикал юкламани (горизонтал юкламани ҳам) қуйидаги формулалар билан аниқланадиган S2 коэффициентини ҳисоблашларга киритиш керак:

темир йўл йўлларини автомобиль ҳаракати тасмалари билан бир вақтда юкланганда

s_2=1-0,010λ, аммо 0,75 дан кам эмас; (7)

метрополитен ёки трамвай йўлларини автомобиль ҳаракати тасмалари билан бир вақтда юкланганда

s_2=1-0,002λ, аммо 0,75 дан кам эмас; (8)

бу ерда, λ — оралиқ қурилманинг кам миқдордаги таъсир этувчи юклама билан юкланиш узунлиги, m, да.

123. Кўприклар қирғоқ таянчларига (оралиқ таянчларига ҳам агар улар конус ичида бўлса) ҳаракатланаётган таркибдан бўладиган норматив горизонтал (ён томонга) босимини юкламанинг грунтда рельс тавонида ёки йўл қопламаси устидан вертикалга arctg 1/2 бурчак остида тарқалишини ҳисобга олган ҳолда қабул қилинади ва мазкур ШНҚ нинг 9-иловасига асосан аниқланади

Изоҳ: ўпирилиш призмаси устида жойлашган ҳаракатланаётган таркибдан қирғоқ таянчига бўладиган грунтнинг горизонтал (ён томонга) босими сейсмик таъсир билан биргаликда ҳисобга олинмайди.

124. Қувурларнинг бўғинларига (секциялар), уларнинг ташқи юзасининг тегишли проекцияларига, ҳаракатланаётган таркибдан бўладиган грунтнинг норматив босими кПа (тк/m²), унинг грунтдаги тарқалишини ҳисобга олиб, қуйидаги формулалар билан аниқланади:

а) вертикал босими

темир йўлларнинг ҳаракатланаётган таркибидан

p_v=v/(2,7+h), (9)

автомобиль ва шаҳар йўлларидан (ҳисоблаш ўтказилмайдиган АК юкламасидан ташқари бошқа юкламалардан) ва АБ автомобиллари юрадиган саноат корхоналари йўлларидаги транспорт воситаларидан

p_v=Ψ/(a_0+h), (10)

б) горизонтал босими

p_h=p_v τ_n, (11)

бу ерда, мазкур ШНҚ нинг 6-иловасининг 1-жадвалидан олинадиган, юклаш узунлиги 𝜆=d+h ва таъсир чизиғи чўққисининг ҳолати a=0,5 бўлгандаги темир йўлларнинг ҳаракатланаётган таркибидан бўладиган вақтинчалик вертикал юкламанинг интенсивлиги, лекин 19,6К кН/м (2К тк/m) дан кўп бўлмаган қиймат;

d — бўғиннинг ташқи контури диаметри (эни), m;

h — рельс товонидан ёки йўл қопламаси устидан вертикал босимни аниқлаётганда бўғин устигача бўлган ёки горизонтал (ён томонга) босимни аниқлаётганда кўрилаётган ўртача масофа, m;

τn — (6) формулага биноан аниқланадиган коэффициент;

ψ — 12-жадвалдан олинадиган чизиқли юклама, кН/m (тк/м)да;

a0 — 12-жадвалдан олинадиган тарқалиш участкасининг узунлиги, m да.

	12-жадвал
Кўрсаткич	Юкламалар учун
	НК-100	НК-80	АБ-51		АБ-74		АБ-151
	*кўмадиган тупроқ балаидлиги, m да**
	1 ва ундан кўп	1,5 ва ундан кўп	1,3 ва ундан кўп	1,3 дан кам	1,9 ва ундан кўп	1,9 дан кам	3 ва ундан кўп	3 дан кам
𝛹	233 (24)	186 (19)	186 (19)	42 (4,3)	186 (19)	66 (6,7)	186 (19)	93 (9,5)
a₀	3	3	3	-0,3	3	-0,15	3	0

* НК-100 ва НК-80 юки таъсир этганда кўмадиган тупроқ баландлиги

h 1 m дан кам ёки НГ-60 юки таъсир этганида эса h 1,5 m дан кам бўлганида, қувурнинг кўрилаётган қисмидаги босим миқдорини, унинг грунтда вертикалга arctg 1/2 бурчаги остида тарқалишини ҳисобга олган ҳолда аниқлаш керак.

125. Бўйлама ўқи эгри бўлган кўприклар учун марказдан қочувчи кучлардан бўладиган норматив горизонтал кўндаланг юкламаларни ҳар битта йўлдан ёки ҳаракат тасмасидан тенг тарқаган интенсив vh юк ёки якка кучни Fh турида қабул қилиш керак.

vh ва қийматларини қуйидагича қабул қилиш зарур:

а) умумий тармоқдаги темир йўл кўприкларида ҳаракатланаётган таркибдан бўладиган:

С14 юкламасига лойиҳаланганда:

v_h=180/r v, аммо 0,15 v дан кўп эмас;

С10 юкламасига лойиҳаланганда

v_h=60/r v, аммо 0,15 v дан кўп эмас,

бу ерда, r — эгрилик радиуси, m, да;

v — мазкур ШНҚ нинг 118-бандига биноан қабул қилинадиган ҳаракатланаётган таркибдан бўладиган оғирлик кН/m (тк/m);

б) корхоналарнинг темир йўллари кўприкларидаги ҳаракатланаётган таркибидан қуйидаги формулага кўра:

v_h=0.008 v_t/r v, (12)

бу ерда vt — берилган радиусдаги эгриликда поезд ҳаракати учун белгиланган энг катта тезлик, km/soat;

в) метрополитен ва трамвай поездларидан, қуйидаги формулага кўра:

v_h=u (v_t^2)/r, (13)

бу ерда

u — метрополитен поездлари учун 0,241 кН (soat/km²) [0,0246 тк (soat/km²)], трамвай поездлари учун 0,143 кН (soat/km²) [ 0,0146 тк (soat/km²)] га тенг бўлган миқдор.

г) барча кўприклар учун АК юкидан эгрилик радиуси:

250 m ва ундан кам бўлганида

v_h=P/λ K, (14)

формуласи билан, 250 m дан катта ва 600 m гача бўлганида қуйидагича

v_h=M/r_λ K, (15)

лекин барча ҳолатларда h қийматлари 12,7/r KкН/m (1,3/r K тк/m) дан кам ва 0,49К кН/m (0,050К тк/m) дан кўп бўлмасликлари шарт,

бу ерда, 4,4 кН (0,45тк) га баробар куч;

M — 1079 кН.м (110 тк/m) га баробар момент;

радиуси 600 m бўлганда юкламаларига оғирлик марказдан қочувчи кучлар кўприкларини ҳисоблашларда эътиборга олинмайди. Барча ҳолатлар учун vh қийматлари 1,3/r K(кН/m) дан кам ва 0,5К (кН/m) дан кўп бўлмасликлари шарт

д) саноат корхоналари йўлларидаги эгрилик радиуси 400 m ва ундан кам бўлганда (ундан катта радиусдаги эгриликда, ҳисоблашларда марказдан қочувчи кучдан бўладиган юк эътиборга олинмайди) АБ юкламасидан қуйидаги формулага кўра

F_h=20G/r, (16)

бу ерда, G — 10-жадвалдан олинадиган битта автомобиль оғирлиги (олдинги ва орқадаги ўқларга тушадиган юк йиғиндиси).

Кўп қаторли (кўп тасмали) ҳаракат бўлганида v_h ва F_h ларнинг қийматларини мазкур ШНКнинг 121-бандида кўрсатилган s1 коэффициенти билан ҳисобга олиш керак. Бу ҳолда АК автомобиль юки билан юкланадиган барча ҳаракат йўлакларидан битта йўлак (қатор) дан ташқари бўладиган vh ни S1=0,6 коэффициенти билан олинади.

vh ва Fh юкламаларининг қўйилиш баландлигини (рельснинг тепа қисмидан ёки ўтиш қисми қопламасининг устки юзасидан) қуйидаги миқдорларда қабул этиш керак, m, да:

2,2-темир йўлларнинг ҳаракатланувчи таркиби учун;

2,0-метрополитен ва трамвай учун;

1,5-АК юкламали транспорт воситалари учун;

2,2; 2,5 ва 3,1-АБ-51, АБ-74 ва АБ-151 юкламалари учун.

Изоҳ. НК-100, НК-80 ва НГ-60 юкламаларига оғирлик марказдан қочувчи кучлар кўприкларни ҳисоблашларда эътиборга олинмайди.

126. Кўприкларда ҳаракатланаётган таркиб зарбасидан бўладиган норматив горизонтал кўндаланг юкламани, йўллар ёки ҳаракат йўлаги сонларидан қатъий назар қуйидагича қабул қилиш керак:

а) рельсли йўллардаги ҳаракатланаётган таркибдан, унинг устки қисми тепасининг сатҳига қўйилган тенг тарқалган юк турида ва уларнинг қийматлари:

темир йўл поездлари учун-0,59К кН/m (0,06К тк/m);

метрополитен поездлари учун — 1,96 кН/m (0,2 тк/m);

трамвай поездлари учун — 1,47 кН/m (0,15 тк/m);

тенг этиб қабул қилинади, бунда К-СК юкламанинг класси;

б) АК автомобиль юкламасидан — тенг тарқалган юклама турида, 0,39К кН/m (0,04К тк/m) га баробар ёки бир нуқтага йўналтирилган 5,9К кН/m (0,6К тк/m) га тенг куч турида ўтиш қисми қопламасининг устки юзаси сатҳига қўйилган қисми, бунда К — АК юклама синфи;

в) АБ юкламасидан қиймати 0,2G га тенг, ўтиш қисми қопламасининг устки юзаси сатҳига ёки унинг тўсиғига қўйилган жамланган куч таъсири турида, бу ерда мазкур ШНҚ нинг 7-иловаси 10-жадвалидан аниқланадиган битта автомобиль оғирлиги (олдига ва орқа ўқларга тушадиган юкламалар йиғиндиси).

Ўтиш қисми тўсиқлари элементларини ва уларнинг маҳкамланишларини ҳисоблашда горизонтал юкларни қуйидагича қабул қилиш лозим:

автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида:

бикрлиги катта туташ темирбетон парапет тўсиқлар учун — ўтиш сатҳидан тўсиқ баландлигининг 2/3 қисмидаги масофада 1 m узунликка 11,8К кН (1,2К тк) га баробар кўндаланг юк турида;

бордюрлар учун-0,5 m узунликка тарқалган ва унинг тепаси сатҳига қўйилган 5,9К кН (0,6К тк) қийматли кўндаланг юклама турида;

металл панжарали, бикрлиги нисбатан камроқ тўсиқларнинг консол устунлари учун — (уларнинг орасидаги масофа 2,5 дан 3,0 m гача бўлганида) йўналтирувчи тахтачалар сатҳида бир вақтда таъсир этадиган жамланган куч турида ва қуйидаги қийматларда:

ҳаракатда кўндаланг йўналишда — 4,41К кН (0,45К тк) га;

ҳаракат йўналишида — 2,45К кН (0,25К тк) га,

бу ерда m К-АК юкламаси синфи.

Металл панжарали тўсиқлар учун узлуксиз йўналтирувчи тахтачалар бўлганида кўприк йўналишида таъсир этувчи юкламани қатор жойлашган тўртта устунга тарқатиб, қабул қилиш мумкин.

ГОСТ 26804 га асосан тайёрланган металл панжаралар туридаги тўсиқлар элементларини горизонтал юкламалар таъсирига ҳисобланмайди.

Панжарали тўсиқларнинг болтларини торттириб қўйган тугунларининг маҳкамловчи қисмлари қуйидаги ҳолатларга текширилиши керак:

қирқилишга жавоб берадиган маҳкамловчи тўртта болтларининг горизонтал зўриқишига;

иккита ёнма-ён жойлашган болтларнинг узилишига тўғри келадиган зўриқишдан ҳосил бўладиган тескари томондаги қовурғага нисбатан моментга.

НК-100, НК-80 ва НГ-60 юкламаларининг зарбасидан бўладиган кўндаланг юкламалар ҳисобга олинмайди.

Саноат корхоналарининг йўлларидаги кўприкларда (АБ юкламасидан) тўсиқнинг (парапет ёки бордюр) устки қисмидаги, ўлчамлари — баландлиги ва узунлиги йўналишларида қуйидаги қийматлардаги юзага тенг тарқалган босим турида:

АБ-51 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20х45

АБ-74 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25х50

АБ-151 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30х60

Изоҳ. Саноат корхоналарининг темир йўлларидаги кўприклар учун ҳаракатланаётган таркиб зарбасидан бўладиган норматив горизонтал кўндаланг юкламани, ҳаракатнинг максимал тезлиги 40 km/soat гача деб чекланганда, 0,3К кН/m (0,03К тк/m) га, ҳаракат тезлиги 80 km/soat ва ундан катта бўлганида — умумий тармоқдаги темир йўллар учун мўлжалланган миқдордагига тенг этиб қабул қилинади («а» бандчани кўринг).

127. Ҳаракатланаётган таркибнинг тўхташидан ёки тортиш кучидан бўладиган норматив горизонтал бўйлама йўналишдаги юкламани қуйидагиларга тенг деб қабул қилинади:

а) кўприкларнинг таянчлари ва оралиқ қурилмаларининг элементларини ҳисоблаётганда ҳаракатланаётган юкламанинг норматив оғирлигининг фоиз миқдорида:

СК темир йўл юкидан, метрополитен ва трамвайлардан — 10;

АК юкламасининг тенг тарқалган шаклдаги қисмидан (аравача оғирлиги юклар таркибида ҳисобга олинмайди) 50, аммо 7,8К кН (0,8К тк) дан кам эмас ва 24,5К кН (2,5К тк)дан кўп эмас;

АБ-51 ва АБ-74 юкламаларидан (битта автомобиль оғирлигига)-45 дан ( m бўлганида) 60 гача (λ ≥ 60 m бўлганида);

АБ-151 юкламасидан (битта автомобиль оғирлигига 30 дан (λ ≤25 m бўлганида) 40 гача (λ≥ 60 m бўлганида); λ нинг оралиқлардаги қийматлари юқоридаги рақамлар асосида ҳисоблаб топилади;

б) I-III, I-в, II-к, II-в, II-к, III-в, III-к, IV-в, IV-к тоифали автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг деформациявий (кўндаланг) чокларини ҳисоблашда 6,86К кН (0,7К тк);

IV ва V тоифали ҳамда хўжалик ичидаги йўлларда 4,9К кН (0,5К тк);

АБ юкламасига мўлжалланган саноат корхоналари йўлларидаги ҳисобий автомобиль оғирлигининг 50 фоизи.

«а» ҳолдаги ҳисоблашларда горизонтал бўйлама юкламанинг қўйилиш баландлигини мазкур ШНҚ нинг 125-бандига мувофиқ олиш керак.

Деформациявий чокни ҳисоблашда горизонтал бўйлама юкламани утиш сатҳига қўйиш ва бири иккинчисидан, АК юкламаси учун 1,9 га тенг масофада, АБ юкламаси учун мазкур ШНҚ нинг 10-жадвалида кўрсатилгандек, ортки ғилдиракларининг излари энига баробар масофада жойлашган, ўзаро тенг бўлган иккита кучлар турида қабул қилмоқ керак.

Пастда кўрсатилган ҳолларда, бўйлама юкламани қуйидагича қабул қилмоқ керак:

темир йўл йўналишлари иккита бўлганида биттасидан, иккита ва ундан кўп бўлганида иккитасидан;

кўприкдаги автомобиль ҳаракати тасмалари сони ҳар қанча бўлганида фақат битта йўналишдаги йўлаклардан, агарда келажакда ҳаракатни бутун энига бир томонлама юрадиган қилиш мўлжалланганда, у ҳолда ҳаракат йўлакларининг барчасидан.

Барча ҳолларда мазкур ШНҚ нинг 121-банди талабларига биноан S1 коэффициентини ҳисобга олмоқ керак. Транспорт таркибидан ҳосил бўлувчи қирғоқ таянчларининг грунт бузилиш призмасида жойлашган бўйлама юклама ҳисобга олинмайди.

Тўсинли оралиқ қурилма кўприкларда бўйлама юкламани, қуйидаги сатҳларда қўйиш мумкин:

қирғоқ таянчларни ҳисоблашда — ўтиш қисмининг устки сатҳида;

оралиқ таянчларни ҳисоблашда — юкламани кўчиришдан бўладиган момент таъсирини ҳисобга олмасликни рухсат этган ҳолда, таянчларнинг маркази сатҳида.

Қўзғалмас таянчга бериладиган, тўхтатишдан ёки тортиш кучидан бўладиган бўйлама кучни, оралиқ қурилмага таъсир этувчи бўйлама кучнинг тўла қийматидан 100 фоиз миқдорида қабул қилинади. Таянчга, кичик оралиқли томонида узлукли туркумдаги оралиқ қурилма ишлатилиб, унинг тагига қўзғалмас таянч қўйилган ҳолдан ташқари, юқорида кўрсатилгандек шароитда шу таянч ўрнатилган қўшни оралиқ қурилманинг қўзғалувчан таянчида юз берадиган бўйлама кучни ҳисобга олмаслик керак.

Кичик оралиқли томонига қўзғалмас, катта оралиқли томонига эса қўзғалувчан таянч ўрнатилганида ва оралиқ қурилмалари узлукли бўлса, таянчга бериладиган кучни иккала томонидаги таянчлари орқали бериладиган бўйлама кучлар йиғиндисига тенг этиб қабул этиш керак, лекин у қиймат, катта узунликдаги оралиқ томонига қўзғалмас таянч қўйган ҳолда юз берадиган куч миқдоридан кўп бўлмаслиги керак.

Узлуксиз ва ҳароратга узлуксиз оралиқ қурилмаларининг қўзғалмас таянчларидан таянчга бериладиган кучни ҳисоблаш билан асосланган ҳолларда, оралиқ қурилманинг бутун узунасидан бўладиган бўйлама кучнинг тўла қийматидан ишқаланиш коэффициенти минимал қиймати, қўзғалувчан таянчлардаги ишқаланиш кучини олиб ташлагандаги миқдорини қабул қилиш мумкин, аммо бу қиймат тўла бўйлама кучни таянчлар орасида уларнинг бикрликларига пропорционал тақсимлагандаги битта таянчига тўғри келадиган қийматдан кам бўлмаслиги керак.

Темир йўл кўприкларида таянчлари алоҳида устунлардан ташкил топган темирбетон, пўлат таянчлардаги ҳаракат тўхташидан ёки тортиш кучидан бўладиган бўйлама горизонтал юкламани аниқлашда вақтинчалик қўзғалувчан вертикал юкламанинг интенсивлигини 9,81К кН (К тк/м)га баробар деб қабул этиш мумкин.

Изоҳ: темир йўл кўприкларида бўйлама юкламаларни ўзига қабул қиладиган қурилмаларни лойиҳалаётганда, тортиш кучининг тўла қийматини юк оғирлигининг қуйидаги фоиз миқдорини ташкил этадиган тарқалган юк турида:

юкланадиган жой узунлиги 40 m ва ундан кам бўлганида — 25;

худди ўзи 100 m ва ундан кўп бўлганида — 10;

оралиқ қийматларда — интерполяция бидан аниқланади.

128. Пиёдалар кўприклари ва йўлаклари учун норматив вақтинчалик юкламани қуйидагича қабул қилмоқ керак:

1) вертикал тенг тарқалган юклама турида:

а) пиёдалар кўприкларида 3,92 кПа (0,4 тк/m²);

б) кўприкларнинг пиёдалар йўлакларида (бошқа таъсир қилаётган юкламалар билан биргаликда ҳисобга олган ҳолда) ушбу формулага биноан

ð = 3,92 — 0,0196λ, êÏà

(ð = 0,4 — 2λ, òê/ì^2) (17)

аммо 1,96 кПа (0,2 тк/m²) дан кам эмас,

бу ерда, юкланадиган жойнинг (иккита ва ундан кўп юкланадиган участкалар бўлганида, уларнинг узунликларининг йиғиндиси), mда;

2) бошқа юкламалар йўқ ҳолда ҳисобга олинадиган тенг тарқалган юкламани:

а) вертикал ҳолда — йўл балластда жойлашадиган темир йўл ва метрополитен кўприкларининг фақат пиёдалар йўлаклари элементларини ҳисоблашда 9,81 кПа (1тк/m²), бошқа кўприклар пиёдалар йўлаклари элементларини ҳисоблашда — 3,92 кПа (0,4 тк/m²) миқдорида;

б) вертикал ва горизонтал ҳолда — шаҳар кўприкларининг қўл тутгич панжараларини ҳисоблашда 0,98 кН/m (0,1 тк/m) миқдорида;

3) бошқа юкламалар йўғида ҳисобга олинадиган нуқтага қўйилган босимни:

а) вертикал ҳолда — шаҳар кўприклари пиёдалари йўлаги элементларини ҳисоблашда 9,8 кН (1тк) автомобиль ғилдирагидан тарқалиш майдончаси 0,015 m² (0,15х 0,10 m), бошқа кўприкларда 3,4 кН (0,35 тк) миқдорларида;

б) вертикал ёки горизонтал ҳолда — кўприкларнинг қўл тутгич панжараларини ҳисоблашда, 1,27 кН (0,13 тк) миқдорида қабул қилиш керак.

Хўжалик йўллардаги кўприкларнинг пиёдалар йўлаклари ҳамда барча тоифадаги автомобиль йўллари кўприкларидаги хизмат вақтида фойдаланиладиган йўлакларнинг элементларини ҳисоблашда тенг тарқалган юклама 1,96 кПа (0,2 тк /m²)га тенг деб қабул қилинади.

Кўприкларнинг асосий конструкцияларини ҳисоблаётганда мўлжалланган юклама юқоридаги пиёдалар йўлагида эътиборга олинмайди.

Пиёдалар йўлагининг элементларини ҳисобланаётганда кўприк конструкциясини кундалик ва даврий кўрикларда фойдаланиладиган мослама ва асбоблардан тушадиган юкламаларни ҳам ҳисобга олиш керак.

129. Автомобиль ва шаҳар йўлларининг ва темир йўлнинг қўзғалувчан таркибидан бўладиган юкламаларга динамик коэффициент (1+µ)ни қуйидагиларга тенг деб қабул этилади:

1) вертикал юкламалар СК, ε СК ва АК (ягона юкламали босимни ҳам киритган ҳолда) ҳамда метрополитен ва трамвай поездларидан бўладиган юкламаларга:

а) пўлат ва пўлат темирбетон оралиқ қурилмаларнинг ҳамда пўлат таянч элементлари учун:

темир йўл кўприклари ва барча туркумдаги метрополитен ва трамвай йўлларига алоҳида ўрнатилиб қуриладиган кўприкларда (узлуксиз оралиқ қурилмалари бош фермаларининг асосий элементлари бундан мустасно) ўтиш қисмининг туридан қатъий назар (балластда ёки кўндаланг тўсинчаларда) аммо 1,15 дан кам эмас;

1+µ=1+18/(30+λ), (18)

узлуксиз оралиқ қурилмали темир йўл кўприкларининг ҳамда автомобиль ва темир йўл, метрополитен поездларининг юргизгандаги юкламаларига бирлаштирилган барча туркумдаги кўприклар бош фермаларининг асосий элементларига

1+µ=1+14/(30+λ), (19)

аммо темир йўл кўприклари учун 1,15 дан, бирлашган (темир йўл ва автомобиль) кўприклар учун 1,10 дан кам бўлмасликлари керак;

осма ва вантли кўприкларнинг бош фермалари (тўсинлари) ва пилонларидан бошқа барча туркумдаги автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари элементлари учун

1+µ=1+15/(37,5+λ), (20)

осма ва вантли кўприкларнинг бош ферма ва пилонлари элементлари учун

1+µ=1+50/(70+λ), (21)

б) темирбетон оралиқ қурилмалар, ромли конструкциялар (шулар қаторида арка усти панжарали қурилмалар ҳам) ҳамда темирбетон панжарали, юпқа деворли ва устунли таянчлар учун:

темир йўл ва рельс тагида турадиган кўприкларда

1+µ=1+10/(20+λ), (22)

аммо 1,15 дан кам эмас;

бирлаштирилган кўприклар учун ҳам формулага кўра, аммо 1,10 дан кам эмас;

шаҳар ва автомобиль йўллари кўприкларида

1+µ=1+(45-λ)/135, (23)

аммо 1,0 дан кам эмас;

в) темирбетон қувур ҳалқалари ва ер тагидаги пиёдалар йўллари учун:

темир йўллари ва метрополитен йўлларида кўмилган балластнинг умумий қалинлиги (рельснинг товонидан ўлчаганда):

0,40 m ва ундан камида формулага биноан;

1,00 m ва кўп бўлганида 1+µ=1,00;

оралиғдаги қийматларда шулар негизида ҳисоблаб топилади;

автомобиль йўлларида 1+µ=1,00;

г) туташган арка усти қурилмали темирбетон ва бетон аркалар учун, бетон таянчлар ва барча пойдеворлар учун

1+µ=1,00;

д) панжарали арка усти конструкцияли аркали темирбетон оралиқ қурилмаларнинг арка ва сводлари учун:

темир йўл кўприкларида

1+µ=1+12/(100+λ) (1+0,4l/ƒ), (24)

бу ерда, арканинг кўтарилиш ўқи;

арканинг оралиқ узунлиги;

автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида

1+µ =1+(70-λ)/250, (25)

аммо 1,00 дан кам эмас.

е) автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари ўтиш қисми сатҳида жойлашган деформация (кўндаланг) чоклари ва уларнинг тортувчи тирагич (мумкин бўладиган вертикал ва горизонтал кучларга) элементлари учун 1+µ=2,00.

2) вақтинчалик вертикал АБ юкламасига:

а) пўлат ва пўлат-темир-бетон оралиқ қурилмалар ҳамда пўлат таянчлари элементлари учун

1+µ=1+(81-λ)/115, (26)

аммо 1,00 дан кам эмас;

б) темирбетон тўсинли оралиқ қурилмаларда, юпқа деворли ва тик таянчлар ҳамда қувур звенолари учун, йўл қопламаси тагида тупроқ бўлмаганда

1+µ=1+(81-λ)/135, (27)

аммо 1,00 дан кам эмас;

в) бетон таянчлар ва қувур ҳалқалари, грунт заминлар ва барча пойдеворлар учун, кўмиш қалинлиги (бунга йўл қопламаси қалинлиги ҳам киради) темирбетон қувур ҳалқалари учун 1,0 m дан кам бўлмаганда, юқоридаги «б» бандида кўрсатилган бошқа элементлар учун 0,5 m дан кам бўлганида 1+µ=1,00;

кўмиш қалинлиги (йўл қопламаси қалинлиги ҳам кирганда) «в» бандида «кўрсатилган қийматлардан кам бўлганида «б» бандида кўрсатилган динамик коэффициент қийматлари, «б» ва «в» бандлардаги қабул қилинган қийматлар асосида ҳисоблаб топилади;

АБ юкламанинг автомобиллар қатори (колонна) учун мазкур ШНҚ нинг 120-бандининг «б» бандидаги ҳолга ҳисоблашларда

1+µ=1,00;

3) автомобиль ва шаҳар кўприкларининг оралиқ қурилмалари, юпқа деворли ва устун таянчли учун якка жойланадиган транспорт бирликлари учун:

НК-100, НК-80 юкламасига:

1+µ=1,30 λ ≤1,0 m бўлганида;

1+µ=1,10 λ ≤5,0 m бўлганида;

λ нинг орадаги қийматлари, берилган қийматлар асосида ҳисоблаб (интерполяция) топилади;

НГ-60 юкламасига:

1+µ=1,10;

4) пиёдалар кўприклари ва пиёдалар йўлаклари учун вертикал қўзғалувчан юкламаларга 1+µ=1,00;

5) таянчларга, автомобиль ва темир йўл транспорт воситаларидан грунтларга бўладиган босимга ва вақтинчалик горизонтал юкламаларга 1+µ=1,00;

6) кўприкларни чидамлиликка ҳисоблашда (мазкур ШНҚ нинг 6-жадвалига қаранг) (28) — (37) формулалар билан олинган чеклашларни ҳам киритгандаги) динамик қўшимча 1+µ ни 2/3 га кўпайтириш керак.

Формулалардаги λ нинг қийматини (оралиқ узунлиги ёки юкланадиган участкалар узунлиги) қуйидагича қабул қилинади:

а) бош ферманинг (узлукли балка, арка, рама) асосий элементлари ҳамда бўйлама ва кўндаланг тўсинлар учун бош ферманинг ишида уларнинг иштирокини кўрсатувчи оралиқнинг узунлигига ёки таъсир чизиғини юклаш узунлиги оралиқ узунлигидан катта бўлганида ўша юклаш узунлигига тенг этиб;

б) узлуксиз туркумдаги бош фермаларнинг асосий элементлари учун таъсир чизиғининг юкланадиган участкаларининг узунликлари йиғиндисига (уларни ажратувчи участкалар билан бирга) тенг этиб;

в) маҳаллий юкламага ҳисоблашда (таъсир чизиғининг маҳаллий юклама таъсирини ҳисобга оладиган қисмини юклаганда):

бўйлама тўсинлари уларнинг оралиқ узунлигига тенг қилиб;

кўндаланг тўсин панелга уланадиган бўйлама тўсинларнинг умумий узунлигига тенг этиб;

фақат маҳаллий юкламаларга ишлайдиган устунлар ва бошқа элементлар — бирлашувчи бўйлама қовурғаларининг узунликларининг йиғиндисига баробар қилиниб;

балласт тоғораси плитасини (йўлга кўндаланг) шартли равишда нолга баробар қилиб;

темир йўлнинг металл тўсинларга ётқизиладиган темирбетон плиталарини, уларни йўлга кўндаланг йўналишда ҳисоблаганда — плитанинг энига баробар қилиб;

йўлнинг бўйлама йўналишида ҳисоблаганда бўйлама тўсин панели узунлигига баробар қилиб;

металл тўсинларга ётқизилган автомобиль ўтадиган темирбетон тахталарни, уларни кўприк кўндалангига ҳисоблаганда таяниб турадиган тўсинлар орасидаги масофага баробар этиб қабул қилинади.

г) бир вақтнинг ўзида асосий ва маҳаллий юкламаларни ҳисобга оладиган таъсир чизиғини юклаганда бу юкламаларнинг ҳар биттаси учун алоҳида;

д) барча турдаги таянч элементлари учун юкланадиган участкаларнинг (уларни ажратиб турадиган участкалари билан биргаликда) узунликлари йиғиндиси сифатида аниқланувчи, таянч реакциясининг таъсир чизиғининг юкланиш узунлигига баробар қилиниб;

е) қувурлар ва ер ости пиёдалар йўлларининг ҳалқалари (бўғинлари) учун бўғинлар энига баробар қилиниб.

Изоҳ: саноат корхоналарининг темир йўлларидаги кўприк устидаги ҳаракатнинг белгиланган максимал тезлиги чекланган (vt<80 км/соат) ҳолларда динамик коэффициентнинг тегишли ҳисобий қийматини vt/80 га кўпайтириб коэффициентни бирмунча камайтиришга рухсат қилинади, аммо 1,10 дан кам бўлмаслиги керак.

130. Юкламага кўра ишончлилик коэффициенти γƒ ни мазкур ШНҚ нинг 118 — 128-бандларида келтирилган вақтинчалик юкламалар ва таъсирлар учун қуйидагиларга баробар деб қабул қилиш керак:

а) ε СК ва СК темир йўл юкламалар учун қуйидаги 13-жадвалга биноан;

				13-жадвал
Таъсир тури	Юкламага кўра ишончлилик коэффициенти γ_ƒ
Таъсир тури	*Юклаш узунлиги λ га боғлиқ ҳолда кўприклар конструкциясини ҳисоблашда, m**			қувурлар ҳалқаларини ҳисоблашда
	0	50	150 ва ундан кўп
Вертикал	1,30	1,15	1,10	1,30
Горизонтал	1,20	1,10	1,10	1,20
Ўпирилиш призмаси устида турган қўзғалувчан таркибдан бўладиган грунт босими	1,20 юклаш узунлиги қандоқ бўлганидан қатъий назар			-

* Бу ерда λ юкламасиз таркиб билан (γƒ =1 да) юкланган участканинг узунлигини олиб ташлагандан кейинги таъсир чизиғининг юклаш узунлиги;

λ нинг орадаги қийматлари интерполяция қилиб берилганлардан фойдаланиб топилади.

б) АК автотранспорт воситаларидан бўладиган юк учун мазкур ШНҚ нинг 14-жадвалига биноан;

в) ғилдиракли (НК-100, НК-80) ва ўрмаловчи занжирли (НГ-60) юкламалари ва уларнинг таъсирларига 1,0;

г) метрополитен ва трамвай ҳаракатланаётган таркибидан бўладиган юкламаларга қуйидаги формулага биноан:

γƒ=1,3(1-λ/〖10^3), (28)

аммо 1,10 дан кам эмас, бу ерда λ юклаш узунлиги, mда, юқоридаги 13-жадвалдан олинади;

д) тақсимланган юкламалар учун қуйидаги ҳисобларда:

пиёдалар кўприклари ва пиёдалар йўлаклари элементларини ҳисоблашларда (ички хўжалик йўлларидаги кўприклардаги пиёдалар йўлаклари ва хизмат йўлакларидан бошқа) ҳамда шаҳар кўприкларидаги қўл тутгич панжаралари учун — 1,40;

пиёдалар йўлаклари барча бошқа юкламалар билан бирга ҳисобга олинганда — 1,20;

хўжалик йўллари кўприкларининг пиёдалар йўлаклари ва барча тоифадаги йўллардаги кўприкларнинг хизмат йўлаклари учун — 1,10;

е) ўтиш қисмининг тўсиғига қўйиладиган тарқалган ва нуқтага тўпланган горизонтал юкламаларга ҳамда пиёдалар йўлаклари ва қўл тутгич панжараларига битта нуқтада тўпланган босимига — 1,00;

ж) ташиладиган тупроқ жинсларининг солиштирма оғирлигига b боғлиқ ҳолда қуриладиган йўлларнинг АБ автомобиль юкламаларига ва уларнинг таъсирларига қуйидагича:

γvb ≤ 17,7 кН /m3 (1,8 тк /m³) бўлганида 1,1;

γvb = 39,2 кН /m3 (4,0 тк /m³) бўлганида 1,4 оралиқ миқдорларда интерполяциядан аниқланади.

		14-жадвал
Юк тури	Қўлланиш ҳоллари	Юкламага кўра ишончлилик коэффициенти, γ_ƒ
АК учун арава	Кўприклар ўтиш қисмининг элементларини ҳисоблашларда	1,50
	Кўприкларнинг барча бошқа элементларини ҳисоблашларда	1,50 l¹⁾ = 0 да 1,20 l ³ 30 m да
	Сейсмик таъсирга ҳисоблашларда оғирликни аниқлашда
АК учун тенг тарқалган	Кўприк конструкциялари ва қувурлар бўғинларини вертикал ва горизонтал таъсирларга ҳисоблашларда	1,20
НК учун якка жойлашган ўқ	А11 (А8) юкламасига лойиҳаланаётган кўприкларнинг ўтиш қисми элементларини текширишда	1,10 (1,20)

Бу ерда таъсир чизиғининг бир хил ишорали участкасининг узунлигининг орадаги қийматлари учун γƒ ни берилган қийматлардан фойдаланиб интерполяция қилиб топиш керак.

γf=1.5-(1.5-1.2)/30•λ, (29)

4-§. Бошқа вақтинчалик юкламалар ва таъсирлар

131. Шамолдан бўладиган юкламанинг норматив миқдорини ўртача ва узилиб уриб турадиган Wp ташкил этувчиларининг норматив қийматларининг йиғиндиси турида аниқлаш керак

Wn = Wm + Wp, (30)

z баландликдаги сувнинг ёки ернинг юзасида шамолдан бўладиган юкламанинг ўртача ташкил этувчиси Wm нинг норматив қиймати ушбу формула билан аниқланади

Wm = Wo kCw, (31)

бу ерда, W0 Ўзбекистон Республикасининг иншоот қуриладиган ҳудудига боғлиқ ҳолда ҚМҚ 2.01.07дан олинадиган шамол босимининг норматив қиймати;

k атрофи очиқ жойда (А тури) z масофадаги баландликдаги шамол босимининг ўзгаришини ҳисобга олувчи коэффициент.

У ҳам ҚМҚ 2.01.07дан олинади;

Cw кўприк конструкцияларининг, темир йўл ва метрополитен ҳаракатланувчи таркибларининг юзалари қаршилигининг аэродинамик коэффициенти 11-иловасида келтирилган.

Баландликдаги шамолдан бўладиган юкламанинг узилиб уриб турадиган ташкил этувчисининг норматив қийматини Wp ни ҚМҚ 2.01.07-97 да келтирилган кўрсатмаларга кўра аниқлаш керак.

Wp = Wm LV, (32)

бу ерда, динамик коэффициент;

L — баландликдаги шамол босимининг узилиб уриш коэффициенти;

V — иншоотнинг ҳисобий юзасига узилиб уришини фазовий тузатиш коэффициенти.

Шамолдан бўладиган юкламанинг узилиб уриб турадиган (пульсацион) ташкил этувчисини кўприк конструкцияларига мувофиқ аниқлашда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

а) L ва v коэффициентлари кўпайтмасини қуйидагича олинади:

0,55-0,15-/100, (2.30) (33)

аммо 0,30 дан кам бўлмаган ҳолда қабул қилиш керак,

бу ерда, λ — оралиқ узунлиги ёки таянч баландлиги, m, да;

б) узлукли тўсинли конструкциялар учун динамик коэффициентни, кўрилаётган конструкция горизонтал текисликда битта эркинлик даражасига эга (хусусий тебранишнинг паст зичлиги билан ƒ1, Гц) динамик туркум деб мўлжаллаб топиш керак ва унинг қийматини ҚМҚ 2.01.07 мазкур ШНҚ нинг 563-бандида келтирилган графикдан ўша ерда кўрсатилган параметри ва темирбетон ва пўлат темирбетон конструкциялар учун δ=0,3, пўлат конструкциялар учун δ=0,15 бўлган сўнишнинг логарифмик декрементига боғлиқ ҳолда аниқланади.

Агар тўсинли оралиқ қурилма узлуксиз бўлса ва узлукли тўсинли оралиқ қурилмада f𝑖 > fl бўлса бўладиган шароитда динамик коэффициент 1,2 га тенг деб қабул қилинади. Бу ерда, ƒl, Гцни ҳар хил шамол районларида хусусий шаклдаги тебранишлардан ҳосил бўладиган инерция кучларини ҳисобга олмаслик рухсат этиладиган ҚМҚ 2.01.07да келтирилган хусусий тебраниш зичлигининг чегаравий қиймати ҳисобга олиниши керак.

Автомобиль йўлларидаги ва шаҳардаги кўприклар конструкцияларини ҳисоблашда ушбу кўприкларда жойлашган трамвай ва рельссиз транспорт воситаларига шамолнинг таъсири ҳисобга олинмайди.

Оралиқ қурилмаларнинг типик конструкцияларини уларни V шамол минтақасида (оралиқ қурилманинг пастигача бўлган ҳисобий баландлиги: ҳаракат пастдан ўтганида — 20 m, устки қисмидан ўтганида 15 m) ишлатса бўладиган қилиб лойиҳаланиши керак ва уларни VI ва VII шамол минтақаларида ишлатганда кучайтириш имкони бўлишини таъминлаши лозим.

Оралиқ қурилма ва таянчларнинг хусусий ҳолдаги (андозавий эмас) конструкциясини лойиҳалаётганда горизонтал кўндаланг йўналишдаги шамолдан бўладиган тўла юкламанинг норматив интенсивлигини конструкцияни вақтинчалик вертикал юклама билан юклаганда камида 0,59 кПа (60 kgk/m²), ушбу юклама билан юкланмаган ҳолда 0,98 кПа (100 kgk/m²) миқдорида қабул қилиш лозим.

Кўприкнинг айрим конструкцияларига ҳамда темир йўл кўпригида (метро кўпригида) турган поезд таъсир этадиган горизонтал кўндаланг юкламани кўприк конструкцияси ва ҳаракатланаётган таркибнинг шамол тегадиган ишчи юзасига бўладиган интенсивлигининг кўпайтмасига тенг этиб қабул қилинади.

Кўприк конструкцияси ва ҳаракатланаётган таркибнинг шамол таъсир этадиган ишчи юзасини қуйидагиларга тенг деб қабул қилиш керак:

панжарасимон оралиқ қурилмаларнинг бош фермалари ва панжарасимон таянчлар учун шамол тегадиган томондан ферманинг барча элементларининг шамол йўналишига перпендикуляр текисликка проекцияси майдонига (бу ерда ушбу майдонни, учбурчакли ёки расносли панжарали пўлат фермалар учун унинг контури билан чегараланган майдоннинг 20 фоиз миқдорида қабул қилиш мумкин);

панжарасимон оралиқ қурилмаларнинг ўтиш қисми учун унинг тўсинлар катагининг ён томони юзасининг бош ферма белбоғи билан тўсилмаган қисмига туташ тўсинли оралиқ қурилмаларига;

ёғоч кўприкларнинг прогонлари (тўсинлари) учун бош тўсин ёки қутининг ва прогоннинг шамол тегадиган ён томонларига;

туташ таянчлар учун таянч танасининг грунт ёки сув сатҳидан тепадаги қисмининг шамол йўналишига перпендикуляр текисликка проекциясининг майдонига;

темир йўлнинг ҳаракатланаётган таркиби (жумладан метрополитен поездлари учун ҳам) учун баландлиги 3,0 m бўлган босим маркази рельс бошидан 2,0 m баландликда жойлашадиган туташ йўлак майдонига.

Шамолдан бўладиган юкнинг оралиқ қурилманинг узунлиги бўйлаб тарқалишини бир хил деб қабул қилиш мумкин.

Қуриш ва монтаж қилиш босқичи учун ҳисобга олинадиган шамолдан бўладиган юкнинг норматив интенсивлигини, ушбу райондаги унинг ўртача ташкил этувчисининг мўлжалланган даврдаги мумкин бўладиган қийматига асосланиб аниқлаш керак. Ишларнинг айрим босқичларини бажариш муддати ва вақтини тегишли чеклашни ҳисобга олган махсус асослашлар бўлганида қилинадиган ишнинг моҳиятига (характерига) қараб, шамолдан бўладиган юкламанинг ўртача ташкил этувчисининг норматив қиймати, кучланишни текшириш учун (аммо устиворлигини эмас) бир мунча камайтирилиши мумкин (0,226 кPа (23 kgk/m² дан кам бўлмаслиги керак). Типик конструкцияларни қуриш ва монтаж қилиш босқичида текшириш учун шамолдан бўладиган юкламанинг норматив интенсивлигининг қийматини III шамол минтақасига тўғри келадиган нормага кўра қабул қилиш керак.

Бўйлама йўналишдаги шамолдан бўладиган горизонтал юкламанинг норматив қийматини, панжарали оралиқ қурилма учун шу юкламанинг ўша қурилмага бўладиган кўндаланг тўла норматив қийматининг 60 фоиз, туташ тўсинли оралиқ қурилма учун эса шу қурилмага бўладиган ўша юкламанинг кўндаланг тўла норматив қийматининг 20 фоиз миқдорида қабул қилиш керак.

Бўйлама йўналишдаги шамолдан кўприклар таянчининг грунт сатҳи ёки сувни энг паст сатҳидан тепадаги қисмига бўладиган горизонтал юкламанинг норматив қийматини кўндаланг йўналишдаги худди ўша ҳолдаги шамолдан бўладиган юк қийматига баробар этиб қабул қилмоқ керак. Кўприк устида турган транспорт воситасига бўйлама йўналишдаги шамол таъсири ҳисобга олинмайди.

Оралиқ қурилма фермаларининг орасидаги кўндаланг ва бўйлама боғловчи элементларидаги шамол таъсиридан бўладиган зўриқиш бевосита фазовий ҳисоблашлар билан аниқланади.

Панжарали оралиқ қурилмаларда иккита туркумдаги бўйлама боғловчилар ўрнатилган ҳолларда, шамолнинг фермага бўладиган кўндаланг йўналишдаги босимини боғлагичлар туркумларининг ҳар биттасига алоҳида тақсимлаш мумкин. Шамолнинг ўтиш қисмига ва ҳаракатланаётган таркибга босимнинг барчасини ўтиш қисми жойлашган текисликдаги боғлагичларга бериш керак.

Бўйлама йўналишдаги шамолдан оралиқ қурилмага таъсир этадиган кучни таянчларга берилишини инобатга олиб, уни тўсин туркумидаги оралиқ қурилмали кўприклар учун таянчларнинг маркази сатҳида, рамли кўприклар учун ригел ўқи сатҳида таъсир кўрсатади деб ҳисоблаш керак. Бу кучларнинг, таянчлар орасида тарқалишини тўхташдан бўладиган горизонтал кучнинг таъсирини мазкур ШНҚ нинг 127-бандига биноан қандай ҳисобланган бўлса, ўша тартибда аниқлаш керак.

Вантли ва осма кўприкларни аэродинамик мустаҳкамликка, устиворликка ва шамол оқимига перпендикуляр йўналишдаги тебраниш резонансига текшириб кўриш керак.

Аэродинамик мустаҳкамликка ва устиворликка текширишда, иншоот билан ҳаво оқимларининг ўзаро таъсири оқибатида флаттерни (бикирлик тўсинида хавфли эгилма — бурама тебранишнинг ҳосил бўлиши) вужудга келтирадиган шамолнинг критик тезлиги аниқланиши керак. Моделни аэродинамик синаш йўли ёки ҳисоблаш билан аниқланган флаттернинг пайдо бўлишига жавоб берадиган критик тезлик кўприк жойланадиган райондаги мумкин бўладиган шамолнинг максимал тезлигидан камида 1,5 баробар катта бўлиши керак.

132. Кўприкларнинг таянчига муз босимидан бўладиган норматив юклама аниқланадиган куч турида қабул қилинади.

VI ва VII классдаги сув йўлларига қуриладиган автомобиль йўллари кўприкларининг битта қаторли темирбетон қозиқ оёқли таянчлари учун кўприкнинг бўйлама ўқи йўналишидаги ушбу юкламанинг таъсири 50 фоиз миқдорида қабул қилинади.

133. Барча туркумдаги кўприкларда кўчишларни ҳисоблашларда ва ташқи статик ноаниқ туркумларда зўриқишларни аниқлашда ҳамда пўлат темирбетон оралиқ қурилмалар элементларини ҳисоблашда иқлимий ҳарорат таъсирининг норматив миқдорини ҳисобга олиш керак. Элементлар ёки улар қисмларининг кесими бўйича ўртача норматив ҳароратини қуйидагиларга тенг деб қабул қилиш лозим:

бетон ва темирбетон элементлар учун йилнинг совуқ вақтларидаги, металл конструкциялар учун йилнинг хоҳлаган пайтидаги ташқи ҳавонинг норматив ҳароратига;

йилнинг илиқ пайтида бетон ва темирбетон элементлар учун

Мураккаб кўндаланг кесимли элементларнинг ҳароратини алоҳида элементларнинг (деворчаларининг, полкаларининг ва ҳоказо) ўлчанган ўртача ҳарорати каби аниқланади. Йилнинг иссиқ пайтлардаги ҳароратининг t_n,T ва совуқ пайтлардаги t_n,X норматив қийматларини қуйидагига тенг деб қабул қилинади:

андозавий лойиҳаларни ҳамда мамлакат ҳудудида такроран қўлланиладиган лойиҳаларни ишлаб тайёрлашда конструкциялар учун:

t_n,T=t_VII+T, (34)

бу ерда, t_VII — ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01) нинг изо йўналиши картасидан қабул қилинадиган, энг иссиқ суткадаги ҳавонинг ҳароратини аниқлаш учун доимий катталик;

T — ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01)нинг изойўналиши картасидан қабул қилинадиган, энг иссиқ суткадаги ҳавонинг ҳароратини аниқлаш учун доимий катталик.

Норматив ҳарорат t_n,Х мазкур ШНҚ нинг 41-банди кўрсатмасига биноан қурилиш бўладиган райондаги ҳавонинг ҳисобий минимал ҳароратига тенг қилиб қабул этилади.

Қуёш нури радиациясининг элемент ҳароратига таъсирини 15 сm қалинликдаги қуёш билан ёритилган қатламнинг (ўтиш полотноси қопламаси билан бирга) 10⁰С га қўшимча иситишини ҳисобга олиш лозим.

Агарда конструкциянинг чарчаш ҳароратлари лойиҳада изоҳланмаган бўлса, қуйидагига тенг деб қабул қилинади °С:

t_3,T = t_n,T-15°C; t_3,X= t_n,X + 15°C, (35)

Чарчаш пайтидаги конструкция ҳароратини

t₃=0,4t₁+0,6t₂t₂, (36)

бу ерда, t₁ — T₀ га тенг бўлган чарчаш олди давридаги ҳавонинг ўртача ҳарорати;

t₂ — 0,25T₀ га тенг бўлган чарчаш олди давридаги ҳавонинг ўртача ҳарорати;

T₀ — давр, soat да, у сон жиҳатдан конструкция элементининг берилган қалинлигига тенг, сm;

элементнинг (йўл қопламасини ҳам ҳисобга олингандаги) кўндаланг кесим юзасининг икки баробарга кўпайтирилган қийматини ушбу элементнинг ташқи ҳаво билан чегараланган периметрига бўлиш йўли билан аниқлаш керак.

Пўлат темирбетон оралиқ қурилмаларни ҳисоблашда ҳаво ҳарорати ва қуёш радиациясининг ўзгаришидан бўладиган элемент кесимидаги ҳароратининг тенг тарқалмаслигининг таъсирини ҳисобга олиш лозим.

Кўчишларни ҳисоблашда, пўлат ва пўлат темирбетон конструкциялар учун чизиқли кенгайиш коэффициентини 1,2·10^-5 ва темирбетон конструкциялар учун эса 1,0×10^-5га тенг деб қабул қилинади.

134. Қўзғалувчан таянчлардаги ишқаланишдан бўладиган норматив қаршиликни горизонтал бўйлама реактив куч S_f турида қабул қилинади ва қуйидаги формкла билан аниқланади:

S_ƒ=µ_nF_v, (37)

бу ерда, µ_n—таянчлар силжишидаги ишқаланиш коэффициентининг норматив қиймати. У мумкин бўладиган экстремал қийматларнинг ўртача миқдорига тенг деб ҳисобланади:

, (38)

F_v — юкламаларга кўра ишончлилик коэффициенти γ_ƒ=1 даги кўрилаётган юклама таъсирининг вертикал ташкил этувчиси.

Мумкин бўладиган максимал ва минимал ишқаланиш коэффициентларининг қийматларини тегишли равишда қуйидагиларга тенглаштирилади:

ғалтаксимон, чиғириқсимон ёки секторли таянчларда — 0,040 ва 0,010;

чайқалувчан устунларда ёки кўприкларда — 0,020 ва 0 (шартли равишда);

тангенциал ва ясси металл таянчларда — 0,40 ва 0,10;

зангламайдиган пўлатдан қилинган ялтиратилган тунука билан фторпластдан биргаликда тайёрланган қистирмалардан иборат қўзғалувчан таянчларда қуйидаги 16-жадвалдагиларга тенг равишда ёки текширув сертификати асосида қабул қилиш керак.

	16-жадвал
Таянчларда фторпластга ўртача босим, МPа	ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01) га кўра, 0,92 таъминланганликдаги ва совуқ беш кунликдаги ҳароратда ишқаланиш коэффициенти
Таянчларда фторпластга ўртача босим, МPа	минус 10 °С ва юқори		минус 40 °С
(kgk/cm²)да	µ_max	µ_min	µ_max	µ_min
9,81(100)	0,085	0,030	0,096	0,036
19,6(200)	0,050	0,015	0,060	0,024
29,4(300)	0,035	0,010	0,048	0,016

Изоҳ: манфий ҳарорат ва ўртача босимнинг оралиқдаги қийматларида ишқаланиш коэффициентини интерполяция қилиб аниқланади.

Фторопласт қистирмалари билан бирга сайқалланган зангламайдиган пўлат плиталар (ёки сайқалланган қаттиқ хром юзаси билан) бўлган ҳаракатланувчи шиша подшипник қисмлари учун стандарт доимий юк ва таъсирлардан таянч қисмига ўртача босим камида 10 МРа бўлиши керак.

Тўсин туркумидаги оралиқ қурилмаларнинг қўзғалувчан таянчларидаги ишқаланиш кучидан бўладиган ҳисобий зўриқишнинг ҳисобларини турига ва характерига боғлиқ ҳолда қуйидаги ўлчамларда:

кўрилаётган юкламаларнинг биргаликдаги ҳолларида ишқаланиш кучи ҳисобланаётган элемент конструкциясига умумий таъсирни оширадиган бўлса, S_ƒ,max=μ_maxF_v га баробар деб, кўрилаётган юкламаларнинг биргаликдаги ҳолларида ишқаланиш кучи ҳисобланаётган элемент конструкциясига умумий таъсирни камайтирадиган бўлса, S_ƒ,min = μ_min F_v га баробар деб қабул қилиш керак. S_maxва S_min зўриқишларга ва юкламаларга кўра коэффициентлар γ f киритилмайди.

Оралиқ қурилмаларнинг кўндаланг йўналишида жойлаштириладиган ғалтаксимон ва секторли ёки чиғириқсимон қўзғалувчан таянчлар сони иккитадан ортиқ бўлганида уларда ҳосил бўладиган ишқаланиш кучининг оралиқ қурилмага таъсирини 1,1 га тенг бўлган ишлаш шароити коэффициенти билан аниқлаш керак.

Кўприкларнинг таянчлари (пойдеворни ҳам киритиб) ва оралиқ қурилмалари доимий юкламалар таъсирида ҳарорат деформациясидан бўладиган ҳисобий ишқаланиш кучига текширилиши керак. Таянчлар ва уларни маҳкамловчи элементлар ҳамда уларга бирлаштириладиган оралиқ қурилма ва таянчларнинг қисмлари доимий ва вақтинчалик юклардан бўладиган (динамикани эътиборга олмасдан) ҳисобий ишқаланиш кучларига текширилиши зарур. Таянчда оралиқ қурилмаларнинг икки қатор қўзғалувчан таянчи жойланганида ҳамда узлуксиз ва ҳароратий узлуксиз оралиқ қурилмаларнинг қўзғалмас таянчлари оралиқдаги таянчга ўрнатилганида, бўйлама кучни таянчлардаги бўладиган максимал ва минимал ишқаланиш коэффициентли ишқаланиш кучлар фарқидан кўп бўлмаган миқдорда қабул қилинади.

Қўзғалувчан таянчлардаги максимал ва минимал ишқаланиш коэффициентлари узлуксиз ва ҳароратий узлуксиз оралиқ қурилмалардаги битта ишорали бўйлама кучни (μ_max,z ва μ_min,z ларга тегишли равишда) қабул қилувчи таянчлар гуруҳи учун қуйидаги формулага кўра аниқлаш рухсат қилинади:

бу ерда, μ_max,z, μ_min,z— ўрнатиладиган таянч турлари учун ишқаланиш коэффициентларининг максимал ва минимал қийматлари;

z — гуруҳдаги таянчлар сони. (47) формуланинг ўнг томонидаги қисми µ_max,z — ни аниқлаётганда «мусбат» ишора билан, µ_min,z — ни аниқлаётганда «манфий» ишора билан ҳисобланади.

Резинали таянчлардаги, уларнинг силжишга қаршилигидан бўладиган реактив бўйлама кучи S_h нинг, кН (тк)даги қиймати ушбу формула билан аниқланади:

, (39)

бу ерда, δ — таянчлардаги кўчиш, cm, да;

a — резина қатламларининг умумий қалинлиги, cm, да;

A — резина таянчининг ёки тўсиннинг битта учининг тагида қаторасига бир нечтаси жойлашганида улар барчасининг майдони, m² (cm²);

G — бўйлама кучнинг ҳисобий қийматини аниқлашдаги миқдори, атроф-муҳитдаги ҳавонинг норматив ҳароратига боғлиқ бўладиган силжиш модули ва қўлланиладиган резина маркалари учун қуйидаги 17-жадвалдан олинади.

				17-жадвал
Резина маркаси	Атрофдаги ҳавонинг норматив ҳарорати қуйидагича бўлганида, °С да резинанинг силжиш модули, МПа (kgk / cm²да),
Резина маркаси	+20	-20	-30	-40
НО-69-1	0,88 (9,0)	0,96 (9,8)	1,12 (11,4)	1,43 (14,6)
ИРП-1347	0,55 (5,6)	0,58 (5,9)	0,59 (6,0)	0,63 (6,4)
РСМ-3Л	0,90	1,20	1,4	1,4

Изоҳ: силжиш модулининг оралиқ қийматлари интерполяция бўйича топилади.

Эгилувчан таянчларга ўрнатилган қўзғалувчан таянчлардаги ишқаланишдан бўладиган максимал қаршилик кучлари таъсири ўзининг эластик деформацияси оқибатида енгилмайдиган бўлган ҳолларда, таянчда қўзғалувчан таянчлар ўрнига қўзғалмайдиганлари ўрнатилади. Кўприкнинг бўйлама ўқи йўналишида оралиқ қурилмаларнинг тўсин ёки плиталарининг таянч тугунлари тагида фақат битта резина таянчини жойлаш, кўприкнинг кўндаланг ўқи йўналишида битта маркадаги резинадан тайёрланган бир нечта бир хил таянчлар жойлаш керак.

135. Қурилиш монтаж ишларидаги ҳамда элементларни тайёрлаш ва жойига ташиб олиб боришдаги конструкцияга таъсир қиладиган қурилиш юкларини (хусусий оғирлиги, кўприк тагига жойланадиган қурилмаларнинг, кранларнинг, ишлаётган одамларнинг, асбобларнинг, майда жиҳозларнинг оғирликлари, бир томонлама распор ва ҳ. к.) лойиҳа ҳужжатларида берилганларга кўра КМК 3.01.02 талаблари ва ишни бажаришга белгиланган шароитларни ҳисобга олиб қабул қилинади. Крандан бўладиган юкламани аниқлаётганда кўтарилаётган юкламанинг ва қўзғалувчан стрелкасининг оғирлиги вазни 196кН (20тк) гача бўлганида 1,20 (0,85) га ва ундан кўп бўлганида эса 1,10 (0,95) га тенг динамик коэффициент билан қабул қилиш керак. Бу ҳолда, агарда кранда юкламанинг бўлмаслиги ҳисобланаётган конструкциянинг ишига ноқулай таъсир кўрсатадиган бўлса, кран ҳисоблашларда кўтариладиган юкламасиз ҳисобга олинади. Темирбетон конструкция элементларини ташиб боришда бўладиган зўриқиш таъсирига ҳисоблашда элементнинг ўз оғирлигидан бўладиган юкни динамик коэффициентлари билан биргаликда олиш керак. Уларнинг қиймати автомобиль транспорти билан ташилганда 1,6 га, темир йўл билан ташилганда эса 1,3 га тенг бўлиши керак. Ташиб боришдаги динамик коэффициентлар кичик қийматларда қабул қилиниши мумкин (агарда улар тажриба асосида тасдиқланган бўлса, аммо автотранспорт орқали 1,3 дан кам эмас ва темир йўл транспорти орқали 1,15 дан кам бўлмаслиги керак).

136. Сейсмик юкламалар ШНК 2.01.20га мувофиқ қабул қилинади.

137. Мазкур ШНҚнинг 131 — 137-бандларида келтирилган бошқа вақтинчалик юкламалар ва таъсирларга, юкламаларга кўра ишончлилик коэффициентлари γ_ƒ ни қуйидаги 18-жадвалга биноан қабул қилиш керак. Таянчлар танасини, уларни мувозанатли ҳолда осиб қўйиш услубида оралиқ қурилмаларни йиғаётганда ишлатган ҳолларда мустаҳкамликка текширганда ва шу ҳолларда оралиқ қурилмани таянчга маҳкамловчи анкерлар (тортиб қистиргичлар)ни мустаҳкамликка текшираётганда, оралиқ қурилманинг йиғилаётган консол қисмларининг (учларининг), таянчларда ҳар хил ишорали эгувчи ҳолатлар ҳосил этадиган ўз оғирликларига, йиғиладиган қисмлар (блоклар)ни тайёрлаш ва монтаж қилишнинг муайян шароитини ҳисобга оладиган, юкламага кўра ишончлилик коэффициентларини киритиш керак. Оралиқ қурилманинг темирбетон блокларини завод технологиясида тайёрлаганда ва таянч танаси ҳамда маҳкамловчи анкерларни мустаҳкамликка текшираётганда ўз оғирлиги учун юкламага кўра ишончлилик коэффициентини қуйидаги формулаларга биноан аниқлашга рухсат этилади:

битта консоли учун

(40)

иккинчи консоли учун

(41)

бу ерда, z — ҳар қайси томондан ўрнатиладиган блоклар сони.

	18-жадвал
Бошқа вақтинчалик юкламалар ва таъсирлар	Юкламага кўра ишончлилик коэффициенти γ_ƒ
Шамолдан бўладиган юкламалар ва таъсирлар:
кўприкдан фойдаланишда	1,4
кўприкни қуриш ва монтаж қилишда	1,0
Муз зарбасидан бўладиган юклама	1,2
Иқлим ҳарорати деформацияси ва таъсири	1,2
Грунтнинг совуқдан шишганидан таъсири	1,3
Қўзғалувчан таянчларда ишқаланишга қаршилик кучининг таъсири	135-бандига асосан
Қурилиш юкламалари:
ёрдамчи ускуналарнинг ўз оғирлиги;	1,1 (0,9)
йиғиб қўйиладиган қурилиш материалларининг оғирлиги ва ёрдамчи иншоотлардаги сунъий равишда тўғрилашларнинг таъсири;	1,3 (0,8)
ишлайдиган одамларнинг, асбобларнинг, майда ва жиҳозларнинг оғирлиги;
кранларнинг, қозиқ оёқни қоқадиган ускуналарнинг ва транспорт воситаларининг оғирликлари;	1,3 (0,7)
гидравлик домкратлардан ва қимирлатишда ва кўтаришда электрик лебедкалардаги бўладиган кучлар.	1,1 (1,0)
Оралиқ қурилма ва бошқа юкламаларни силжитгандаги ишқаланиш кучлари:
салазка ва фторпластда силжитганда	1,3 (1,0)
ғалтакда силжитганда	1,1 (1,0)
аравачада силжитганда	1,2 (1,0)

Изоҳ:Юкламаларнинг ноқулай биргаликдаги таъсиридан конструкция элементларида уларнинг умумий таъсирининг миқдори кўпаядиган бўлганда γ_ƒ нинг қавс ичидаги қийматлари олинади.

Ёпиқ турдаги пиёдалар кўприги учун қор юкига ɣf қиймати КМК2.01.07га мувофиқ олинади.

17-боб. Бетон ва темирбетон конструкцияларни ҳисоблашдаги асосий талаблар

138. Кўприклар ва қувурларнинг бетон ва темирбетон конструкцияларини лойиҳалашда ГОСТ 27751да кўзда тутилган иккита гуруҳ чегаравий ҳолатларининг юз беришидан талаб этиладиган ишончлилигини таъминлаш тўғрисидаги кўрсатмаларига риоя этиш зарур.

Бунинг учун тегишли материалларни белгилашлар ва кўзда тутилган конструктив талабларни бажариш билан бирга ушбу ШНҚ да кўрсатилган ҳисоблашларни ўтказиш керак.

Конструкцияни бутунлай ва унинг алоҳида элементларини ҳисоблашларда мазкур ШНҚ нинг 35 — 41-бандларида келтирилган ишларнинг мумкин бўладиган ҳар хил босқичларида юкламалар ва таъсирларнинг энг ноқулай биргаликда бўлиш ҳолларини ҳисобга олиш зарур.

Мазкур ШНҚ нинг 37-бандида кўрсатилган умумий талаблар ва кўрилаётган ҳисобий схемалар қабул этилган конструктив технологик ечимларга муносиб бўлиши ҳамда иншоотни тайёрлаш, қурадиган жойга ташиб бориш ва қуриш шароитларига, уларни доимий ва вақтинчалик юкламалар билан юклаш хусусиятларига, конструкцияда зўриқишларни тартибга солиш ва олдиндан зўриқтириш тартибига лойиқ келадиган бўлиши зарур.

139. Кўприклар ва қувурлар конструкциясининг элементларини биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатига тушишга йўл қўймаслик учун ушбу қисм кўрсатмаларига мувофиқ мустаҳкамликка, устиворликка (шакллари ва ҳолатлари) ва чидамлиликка ҳисобланиши зарур. Бу ҳолда, чидамлиликка ҳисоблашларда иншоотни нормал эксплуатация қилиш босқичида ҳосил бўлиши мумкин бўладиган юкламалар ва таъсирлар инобатга олиниши керак.

Иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолати бўлмаслиги учун қуйидаги 19-жадвалда кўрсатилган ҳисоблашлар ўтказилади.

		19-жадвал
Ҳисоблаш	Ишчи арматура	Конструкциянинг ишлаш босқичлари
Бўйлама ёриқлар пайдо бўлишига	Зўриқтирилмаган Зўриқтирилган	Фойдаланишда барча босқичларда (нормал фойдаланишда, иншоотни қуриш, олдиндан зўриқтириш, сақлаш ва ташиб бориш)
Элемент бўйлама ўқига нормал ва қия ёриқлар пайдо бўлишига	Зўриқтирилган	Барча босқичларида
Элемент бўйлама ўқига нормал ва қия ёриқлар очилишига	Зўриқтирилмаган ва зўриқтирилган (2а ёрилишга пишиқлик талаб даражасига биноан лойиҳаланадиган, зўриқтирилган арматурали элементлардан ташқари)	Барча босқичларда
Элементнинг бўйлама ўқига нормал ёриқларнинг ёпилишига (қисилишга)	Зўриқтирилган	Фойдаланишда
Уринма кучланишларни чеклашга	Зўриқтирилмаган ва зўриқтирилган	Барча босқичларда
Хизматига кўра барча турдаги кўприклардаги оралиқ қурилмаларни деформацияга (эгилишга), автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларидаги ўтиш профилининг синиш бурчагига	Зўриқтирилмаган ва зўриқтирилган	Фойдаланишда

140. Ёрилишга ва мустаҳкамликка ҳисоблашларда конструктив ва бошқа талаблар (сув четлатиш ва конструкцияларни гидроизоляцилаш) билан биргаликда темирбетон кўприклар ва қувурларнинг занглашга пишиқлигини таъминлаши зарур ҳамда куч омиллари ва ноқулай ташқи муҳитнинг биргаликдаги таъсиридан бузилишлар бўлишига тўсқинлик қилиши керак.

Темирбетон конструкцияларнинг элементлари бажарадиган хизматига, ишлаш шароитига ва қўлланиладиган арматурасига боғлиқ ҳолда ёриқ ҳосил бўлишининг ҳар хил эҳтимоллигини ва уларнинг очилиш энининг чегаравий ҳисобий қийматларини кўзда тутувчи ёрилишга пишиқлик бўйича тегишли даражалар талабини қаноатлантириши зарур.

141. Статик ноаниқ конструкциялар элементларининг кесимларидаги юкламалар ва таъсирлардан юз берадиган зўриқишларни, биринчи ва иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатлар бўйича ҳисоблашларда бетоннинг ва арматуранинг ноэластик деформацияларини ва ёриқлар мавжудлигини ҳисобга олиб аниқлаш керак.

Бетоннинг ноэластик хоссаларини ҳисобга оладиган ҳисоблаш усуллари ишлаб чиқилмаган конструкцияларда ҳамда бетоннинг ноэластик хоссалари ҳисобга олинган ҳисоблашнинг оралиқ босқичлари учун элементлар кесимларидаги зўриқишларни уларнинг чизиқли эластиклигини фараз қилиб аниқлаш мумкин.

142. Конструкцияни тайёрлаш ёки монтаж қилиш жараёнида унинг ҳисобий схемаси ёки кесимнинг геометрик тавсифи ўзгарадиган бўлганида, конструкциядаги зўриқишларни, кучланишларни ва деформацияларни аввалги ўтган барча босқичлар учун йиғиб аниқлаш керак. Бунда зўриқтириладиган арматурадаги кучланишни релаксацияси туфайли вақт ўтиши билан бетоннинг ўтириши ва оқишидан бўладиган зўриқишнинг ўзгаришини ҳисобга олиш керак.

143. Зўриқтирилмаган арматурали конструкциялардаги бетон ва арматурадаги кучланишларни, бетоннинг чўзилаётган қисмининг ишлашини ҳисобга олмасдан эластик материалларни ҳисоблаш қоидалари бўйича аниқлаш керак.

144. Олдиндан зўриқтирилган конструкциялардаги элементнинг бўйлама ўқига нисбатан нормал кесимларида бетон ва арматурадаги кучланишлар кесимни туташ деб қараб эластиклик материалларни ҳисоблаш қоидалари бўйича аниқланиши керак. Очиқ каналларда жойлашадиган зўриқтириладиган арматуранинг қуйма бетони асосий конструкция бетони билан бирикмайдиган бўлганида каналда жойлашган зўриқтириладиган арматурани конструкция бетони билан бирикмаган деб инобатга олиш керак.

Олдиндан зўриқтирилган конструкциялар элементларидаги (булар ичида аралаш арматураланганлар ҳам бор) ёриқларнинг очилиш энини аниқлашда, арматурадаги кучланишни бетоннинг чўзиладиган қисмининг ишини инобатга олмасдан аниқлаш лозим. Бетон чўзиладиган қисмининг зўриқишининг тўласига арматурага бериш рухсат этилади. Келтирилган кесим тавсифини барча ҳолатларда мазкур ШНҚ нинг 183-бандига биноан кесимдаги мавжуд бўлган таранглаштирилган ва оддий арматураларни инобатга олган ҳолда аниқлаш зарур.

Агар конструкция элементлари ҳар хил синфлардаги бетонлардан ташкил топган бўлса, у ҳолда кесимининг умумий майдонини уларга тегишли бўлган эластик модулларини ҳисобга олиб аниқлаш керак. Арматураси бетоннинг ўзига тираб тортиладиган конструкцияларда ва унинг қисилиш босқичида очиқ ва ёпиқ каналларнинг майдонлари бетоннинг ишчи майдонига киритилмайди.

Бу турдаги конструкцияларни фойдаланиш давридаги босқичга ҳисоблашда, бетоннинг ишчи майдони таркибига ёпиқ каналларни тўлдирувчи қоришмалар кесими майдонини киритиш рухсат этилади. Очиқ каналларда қуйилган бетонни мазкур ШНҚ нинг 240-бандига мувофиқ бўладиган махсус технологик тадбирлар мазкур ШНҚнинг 306-банди талабларига биноан бажариладиган ҳолда ва қуйилган бетон ичига зўриқтирилмаган арматура жойлаштирилган ҳолда ҳисобга олиш мумкин. Бу ҳолда, қуйилган бетондаги ёриқнинг очилиш эни 3в даражали ёрилишга мустаҳкамлик талабига биноан лойиҳаланадиган элементлар учун қабул қилинадиган ўлчамлардан ошмаслиги керак.

145. Ҳар хил таркиблардан бириктириладиган (узунасига ва баландлигига) конструкцияларда мустаҳкамликка ва ёрилишга текширишларни, бириктириладиган жойларга тўғри келадиган ёки бириктириладиган жойлар зонасини кесиб ўтадиган кесимларда ўтказмоқ керак. Бириктирилган (бирлаштирилган) жойлар, қуйилган бетонда ва уланадиган элементлар (блоклар) учларида шикастланишлар бўлмайдиган даражада қилиб, ҳисобий зўриқишлар берилишини таъминлаши зарур. Уланган жойдаги елимлар, уларнинг тўла беркитилишига ва сиқувчи кучларнинг бир хил миқдорда тарқатилиб берилишига мўлжалланган бўлади.

146. Темир йўл кўприклари оралиқ қурилмаларининг кўндаланг кесими тавр шаклидаги тўсинларининг деворчаларини, кўприкда йўлнинг кўндаланг йўналишида мумкин бўладиган, камида 10 сm гача бўладиган силжишини инобатга олган ҳолда ҳисоблаш зарур. Кўприклар оралиқ қурилмалари тўсинларининг деворчаларини ёриқ ҳосил бўлишига ҳисоблашни, уларнинг эгилиши (ўз текислигидан) ва буралишини ҳисобга олиб бажариш тавсия этилади.

147. Арматурани олдиндан зўриқтириш, тортиш ускуналари орқали тортиладиган арматура учига бериладиган бошланғич (назоратланадиган) зўриқиш мазкур ШНҚ нинг 221-бандини ҳисобга олиб назоратланувчи зўриқишдан, кўрилаётган вақтгача юз берган барча кучланишларни чиқазиб ташлагандаги нормал ҳолатига тушган зўриқишлар қийматларини тавсифлайди. Бу ҳолда, назоратланувчи зўриқишга муносиб келадиган арматурадаги зўриқиш, мазкур ШНҚ нинг 34-жадвалида ва 216-бандида кўрсатилган кўрсаткичларга мувофиқ бўладиган ишлаш шароити коэффициентини инобатга олган бўлиши ва ҳисобий қаршиликлардан ошмаслиги крак. Лойиҳа ҳужжатларида зўриқтириладиган арматура элементлари учун назоратланувчи зўриқишлар ва уларга муносиб мазкур ШНҚ нинг 12-илованинг 1-жадвалидаги 4 ҳолатни инобатга олгандаги арматуранинг узайиш (чўзилиш) қийматлари кўрсатилган бўлиши зарур. Умумий ҳолда арматуранинг узайиш қиймати Δ_p, қуйидаги формула билан аниқланади:

(42)

бу ерда, σp — азоратланувчи зўриқишга жавоб берадиган ва мазкур ШНҚ нинг 151-банди талабига мувофиқ белгиланадиган кучланишлар;

E_p — таранглаштириладиган (зўриқтирилган) арматуранинг эластиклик модули;

l — арматура элементининг ҳисобий узунлиги (тортиш анкеридан арматура элементининг узунаси бўйлаб кўчиши нолга тенг нуқтасигача бўлган масофа).

Қолган белгилашлар мазкур ШНҚ нинг 12-иловасининг 1 ва 2-жадвалларида келтирилган.

Ҳисобланган чўзилишнинг қийматини таранглаштирилган арматура тортилишининг унинг эластиклик модулини ҳақиқий қийматини ҳисобга олгандаги ишлашини назорат қилиш орқали ва ўлчанган ишқаланиш коэффициенти ҳамда тортувчи ускунанинг конструктив хусусиятини инобатга олиб аниқлаштириш мумкин бўлади. Таранглаштирувчи ускуна кучи билан юз берадиган ҳисобий таъсирни аниқлашда юкламага кўра ишончлилик коэффициентини g_f қуйидагига тенг деб қабул қилиш лозим:

а) арматура билан бетон ишқаланганда:

узунасига бутун элементлар учун — 1,0;

узунасига бўлаклардан таркиб топган элементлар учун — мазкур ШНҚ нинг 221-бандига кўра;

б) арматура билан бетон жипслашмаган ҳолда

148. Олдидан таранглаштирилган элементларни ҳисоблашда таранглашадиган арматурадан жамланган кучларнинг бетонга бериладиган жойини қуйидагича қабул этиш керак:

ташқи (чеккасида жойлашадиган) ва ичкаридаги (стерженли-каркасли) анкерли конструкцияларда анкер тираладиган ёки маҳкамланадиган жойга;

анкерлари бўлмайдиган арматурали конструкцияларда (арматура билан бетон бевосита жипслашиши оқибатида анкерланадиган сиқувчи куч бериладиган) кучланиш бериладиган зона узунлигининг 2/3 қисмича масофада.

Таранглашадиган нотекис сиртли стерженли арматурадан бўладиган кучнинг бетонга берилиш зонасининг узунлигини қуйидагича қабул этиш керак:

куч силлиқ берилганида — 20 d (d — стержен диаметри);

стерженни кесиш оқибатида бирданига берилганида (стержен диаметри 18 mm дан катта бўлмаган ҳолда рухсат этилади) — 25d.

Ташқи ҳавонинг энг совуқ беш кунлигининг ўртача ҳарорати минус 40 °С совуқ бўлган ҳудудларда фойдаланишга мўлжалланган конструкция элементлари учун кучнинг бетонга берилиш зонаси узунлигини 5d га ошириш керак.

Кучнинг К-7 классдаги таранглаштириладиган арматура арқонларидан бетонга берилиш зонасининг узунлигини, анкерлар бўлмаган ҳолда, қуйидаги 20-жадвалда кўрсатилган ўлчамларда қабул этиш керак.

Ташқи ҳавонинг энг совуқ беш кунлигининг ўртача ҳарорати минус 40 °С совуқ бўлган ҳудудларда фойдаланиш учун мўлжалланган конструкция элементлари учун К-7 синфдаги арматура арқонлари (арқон шаклидаги арматуралар) бўлганида зона узунлигини қуйидаги 20-жадвалда кўрсатилган қийматлардан қуйидаги миқдорлардан катта қилиб қабул этиш керак:

арқон диаметри 9 mm бўлганида — 27 сm;

арқон диаметри 12 mm бўлганида — 30 сm;

арқон диаметри 15 mm бўлганида — 38 сm.

Кучнинг К-7 синфдаги таранглаштириладиган арматура арқонларидан бетонга берилиш зонасининг узунлигини 1,4 коэффициент билан олинади.

149. Бетонга жамланган кучларнинг узатиш зонасини, жумладан зўриқтириладиган арматура элементларидан ҳам арматуралаш, ушбу зонанинг кучланиш-деформацияланиш ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда эластиклик назарияси услуби ёки маҳаллий кучланишга ҳисоблашнинг бошқа асосланган услублари билан аниқлаб бажарилиши зарур.

	20-жадвал
К-7 синфдаги арқон арматуранинг диаметри, mm	Сиқилишдаги мустаҳкамлик синфига жавоб берадиган бетоннинг берилиш мустаҳкамликлари қуйидагича бўлганидаги кучнинг бетонга берлиш зонасининг узунлиги l_rp, cm да
К-7 синфдаги арқон арматуранинг диаметри, mm	В22,5	В25	В27,5	В30	В35	В40	В45	В50 ва ундан катта
9 12 15	88 98 125	85 95 110	83 93 105	80 90 100	75 87 95	70 85 90	65 75 85	60 70 80

Изоҳ. Сиқиш кучи бетонга бирданига берилганида (арқонларни кесиш орқали), кучнинг берилиш зонасининг бошланишини элемент учидан 0,25 l_rp га тенг бўлган масофада деб қабул этиш керак.

150. Бетоннинг ўтириши ва оқиши таъсирини қуйидагиларни аниқлашда инобатга олиш керак:

олдиндан зўриқтиришда арматурадаги кучланишлар йўқолишини;

олдиндан зўриқтирилган конструкцияларда бетон қисилишининг камайишини;

сунъий равишда тартиблаштириладиган конструкцияларда зўриқишнинг ўзгаришини;

доимий юкламалар ва таъсирлардан конструкциянинг кўчишларини (деформацияларини);

статик ноаниқ конструкциялардаги кучларни;

йиғма-қуйма конструкциялардаги кучларни.

Вақтинчалик юклардан бўладиган конструкциянинг деформациясини бетоннинг чўкиши ва оқишини инобатга олмасдан аниқлаш мумкин.

Иккита ўқли ва учта ўқли — сиқилувчан элементларни ҳисоблашда бетоннинг ўтириши, оқиши оқибатида зўриқтириладиган арматурада бўладиган кучланиш йўқолишини ва бетон қисилишининг камайишини, куч таъсирининг ҳар бир йўналишида алоҳида аниқлаш рухсат этилади;

151. Олдиндан зўриқтириладиган конструкция элементларидаги кучланишларни, қуйидагиларни чиқариб ташлагандан кейинги назоратланувчи зўриқиш бўйича аниқлаш керак:

бетонни сиқиш босқичида — биринчи йўқолишларни;

фойдаланиш босқичида — биринчи ва иккинчи йўқолишларни.

Биринчи йўқолишларга қуйидагиларни киритиш керак:

арматураларини тиргакка тираб тортадиган конструкцияларда — анкерларнинг деформацияланиши оқибатидаги, эгувчи мосламаларга арматуранинг ишқаланиши оқибатидаги, арматурадаги кучланиши релаксациясидан (тўла қийматининг 50 фоиз миқдорида), ҳароратлар фарқидан, тез юз берадиган бетон оқишидан ҳамда шакл деформациясидан (арматурани қолипда тортганда) бўладиган йўқолишлар;

арматурани бетонга тираб тортадиган конструкцияларда — анкерлар деформацияси оқибатида, арматурани ёпиқ ва очиқ каналлар деворларига ишқаланишидан ва арматурадаги кучланиш релаксациясидан (тўла қийматининг 50 фоиз миқдорида) йўқолишлар.

Иккинчи йўқолишларга қуйидагиларни киритиш керак:

арматураларини тиргакка тираб тортадиган конструкцияларда — бетоннинг ўтириши ва оқишидан, арматурадаги кучланиши релаксациясидан (тўла қийматининг 50 фоиз миқдорида) йўқолишлар;

арматурани бетонга тираб тортадиган конструкцияларда бетоннинг ўтириши ва оқиши оқибатида, арматурадаги кучланиш релаксациясидан (тўла қийматининг 50 фоиз миқдорида), спирал ёки ҳалқасимон арматуранинг бетонга ўраладиган бурамлари тагидаги эзилишдан ва узунасига бўлаклардан иборат конструкцияларда блоклар орасидаги уловчи чокларнинг деформациясидан тушадиган йўқолишлар.

Санаб ўтилган йўқолишларнинг айримларини қийматларини мазкур ШНҚ нинг 152-бандини инобатга олиб мазкур ШНҚ нинг 12-иловасига биноан аниқлаш керак. Арматурадаги кучланиш релаксациясидан (тўла қийматининг 50 фоиз миқдорида) бўладиган иккинчи йўқолишларни бир хил миқдорда юз беради ва бетоннинг сиқилишидан кейинги бир ой мобайнида тўла тугалланади деб қабул этиш мумкин.

Биринчи ва иккинчи йўқолишлар қийматининг йиғиндиси 98 МPа (1000 kgk /cm²) дан кам бўлмаган деб қабул қилиниши керак.

152. Бетоннинг ўтириши ва оқишидан ҳамда зўриқтирилган арматурадаги кучланишнинг йўқолишини аниқлашда қуйидаги кўрсатмаларга риоя қилиш зарур:

бетоннинг ўтириши ва оқишидан йўқолишининг вақт давомида ўзгариши Δσ_p (t) ни куйидаги формула билан аниқлаш мумкин:

(43)

бу ерда, Δσ_p (t → ∞) мазкур ШНҚ нинг 13 ёки 15-иловаларига биноан аниқланадиган бетоннинг ўтириши ва оқишидан ҳосил бўладиган арматурадаги йўқолишларнинг охирги (чегаравий) қийматлари;

t — оқишдан бўладиган йўқолишни аниқлашда бетоннинг сиқиладиган кунидан ва ўтиришидан бўладиган йўқолишни аниқлашда бетонлаш тугаган кунидан ҳисобланадиган вақт, суткада;

e= 2,718 — натурал логарифм асоси;

атроф муҳит ҳавосининг намлиги 40 фоиздан паст бўладиган шароитларда фойдаланишга мўлжалланган конструкциялар учун бетоннинг ўтириши ва оқишидан юз берадиган йўқолишларни 25 фоизга кўпайтириш керак (ДҚН 2.04-01-98 (СНиП 23-01-99*) га биноан, IVA иқлим минтақасида фойдаланишга мўлжалланган ва қуёш радиациясидан ҳимояланмаган конструкциялар бундан мустасно, улар учун кўрсатилган йўқолишлар 50 фоиз га кўпайтирилади);

бетоннинг ўтириши ва оқишидан бўладиган зўриқишнинг катта тақсимланиши ва йўқолишларни аниқлаш учун, бетоннинг ўтириш ва оқиш деформацияларининг чегаравий нисбий қийматларини, арматура таъсирини, бетоннинг узатиш мустаҳкамлиги ва ёшини, юкламанинг босқичма-босқич қўйилиши ва унинг ҳар битта босқичда таъсир этиш муддатини, деформациянинг вақт мобайнида ривожланиш тезлигини, кўндаланг кесимларнинг келтирилган ўлчамларини, муҳитнинг нисбий намлиги ва бошқа омилларни инобатга олувчи аниқ услублардан фойдаланишга рухсат этилади. Бу услублар ўрнатилган тартибда (технологик регламентларда) асосланган бўлиши зарур (бу ерда бетоннинг ўтиришдаги норматив ε_пва оқишдаги норматив с_п деформацияларини мазкур ШНҚнинг 163-банди бўйича олиш керак).

153. Темирбетон панжарали фермаларнинг сиқиладиган элементларининг ҳисобий узунлиги l₀ ни пўлат панжарали фермаларнинг сиқиладиган элементларини аниқлашга тегишли бўлган кўрсатмаларга биноан қабул қилиш керак. Устунлари ригел билан яхлит қилиб бирлаштирилган ромларнинг алоҳида турган устунларининг ҳисобий узунлигини, ригелнинг бикрлиги B₁=E_bI₁ ни, устунларнинг бикрлиги B₂=E_bI₂ га нисбатига боғлиқ ҳолда қуйидаги 21-жадвалдан қабул қилиш мумкин. Қозиқ оёқларнинг (қувуркесимли қозиқоёқларнинг, устун қозиқоёқларнинг) ҳисобий узунлигини, шулар жумласидан эстакада туридаги таянчлар элементларидагини ҳам ҳисобий узунлигини, грунтнинг деформацияланишини, пойдеворнинг ва таянчнинг тепа қисмининг кўчишга қаршилигини инобатга олган ҳолда қабул қилиш керак. Таянч элементларини ёки қисимларини ҳисоблашда, қурилиш-механикасининг сиқилган стерженларнинг ҳисобий (эркин) узунлигини аниқлашга тааллуқли услубларидан фойдаланиб ҳисоблаётганда, кўрилаётган элементлар учларининг, грунтнинг деформацияланиши ва қўзғалувчан таянчиқлардан ишқаланиш кучларининг мавжудлиги оқибатидаги эластик равишда қистирилганлигини (эластик кўникувчанлик ҳолати) инобатга олиш керак. Бундай ҳисоблашлар қилинмаган ҳолларда, ғалтакли ва сектор типидаги ҳамда фторпласт қатламларидаги қўзғалувчан таянчлар қўлланилганида, таянч тепасининг ўзаро боғлиқлигини инобатга олмаслик керак.

Сиқилган темирбетон элементларда бўйлама арматуранинг кўндаланг кесими минимал майдонининг бетоннинг ҳисобий кесими тўла майдонига % миқдори, қуйидагилардан кам бўлмасликлари керак:

букилувчанлиги

бўлган элементларда — 0,20 дан;

букилувчанлиги

бўлган элементларда — 0,60 дан;

			21-жадвал
Ригел узунлиги L нинг устун баландлиги H га нисбати	Бикрликлар нисбати лар қуйидагича бўлганидаги устуннинг ҳисобий узунлиги
Ригел узунлиги L нинг устун баландлиги H га нисбати	0,5	1	5
0,2	1,1
1	1,3	1,15
3	1,5	1,4	1,1

Изоҳ. L/H ва

нисбатларнинг оралиқ қийматларида l₀ ни интерполяция қилиб аниқлаш рухсат этилади.

букилувчанликнинг оралиқ қийматларида интерполяция бўйича; бу ерда, l₀ — элементнинг ҳисобий узунлиги;

элемент кўндаланг кесимининг инерция радиуси; I_b — бетон кесимининг инерция моменти; A_b — бетон кесимининг майдони.

Минимал арматуралаш миқдорлари талаблари бажарилмаса, у ҳолда, конструкция элементларини бетонлар сифатида ҳисоблаш керак. Сиқилган темирбетон элементларининг хоҳлаган йўналишдаги букилувчанлиги, иншоотни фойдаланиш босқичидаги қиймати — 120 дан, монтажлаш босқичидагиси эса 150 дан ошмаслиги керак. Қисман (қия) арматураланган элементларнинг букилувчанлиги

тўрлар билан арматураланганда — 55 дан, бурама арматуралар билан арматураланганда — 35 дан ошмаслиги зарур.

Бу ерда i_of— бетон қисми (металл бурама ёки тўрнинг якуний стерженлари ўқлари билан чегараланган) кесимининг инерция моменти.

154. Тўғри бурчакли темирбетон қувурлар тўдаларини ёпиқ контурли ромга ўхшатиб ҳисоблаш ва қўшимча қилиб, улар деворларини қаттиқ қистирилган устунлар схемасида текшириш керак. Юмалоқ темирбетон қувурларнинг тўдаларини, мазкур ШНҚнинг 13-иловасига биноан аниқланадиган эгувчи оментларга (бўйлама ва кўндаланг кучларни инобатга олмасдан) ҳисоблаш рухсат этилади.

18-боб. Бетон ва темирбетон конструкциялар учун материаллар. Бетон. Умумий тавсифлар

155. Кўприклар ва қувурлар конструкцияларида ГОСТ 26633га мувофиқ келадиган ўртача зичлиги 2200 дан 2500¹⁾ kg/m³гача бўлган конструкцион оғир бетонларни қўллаш кўзда тутилиши керак. Бошқа белгилардаги ва зичликдаги бетонни қўллаш ўрнатилган тартибда тажриба ўтказиладиган конструкцияларда амалга оширилиши мумкин. Конструкциялар бетони сиқилишга мустаҳкамлиги, лойиҳавий синфи, узатувчи ва чиқаришдаги мустаҳкамлиги билан тавсифланади. Бетоннинг сиқилишдаги мустаҳкамлик синфи «В» — 150х150х150 mm кубларнинг белгиланган муддатларда текширгандаги ва таъминланганлиги 0,95 бўлган сиқилиш мустаҳкамлигининг кафолатланган қиймати билан аниқланади.

Бетоннинг лойиҳавий «В» синфи — бу конструкция бетонининг лойиҳада белгиланган мустаҳкамлигидир. Бетоннинг узатиш мустаҳкамлиги R_bpдеб тайёрлаш ва монтаж қилиш жараёнида унга зўриқишни бериш пайтидаги бетоннинг (синфига муносиб келадиган) мустаҳкамлигига айтилади.

Изоҳ: Ушбу бобдаги баён этилган нормалар ва талаблар кўрсатилган зичликдаги, келгусидаги «оғир бетон» номи билан (зичлигини кўрсатмасдан) юритиладиган бетонларга тегишли.

156. Кўприклар ва қувурлар конструкциялари учун сиқилишга мустаҳкамлиги В20, В22,5, В25, В27,5, В30, В35, В40, В45, В50, В55 ва В60 (шунингдек, мустаҳкамлигини оширувчи қўшимчалар билан олинадиган) синфлардаги оғир бетонлар ишлатилиши керак. В22.5 ва В27.5 синфлардаги бетон цементни тежаш имконини берадиган ва конструкциянинг бошқа техник-иқтисодий кўрсаткичларини камайтирмайдиган ҳолларда кўзда тутилиши керак. Конструкция турига, уларни арматуралаш ва ишлаш шароитига боғлиқ ҳолда қўлланиладиган бетон қуйидаги 22-жадвалда келтирилган талабларга мувофиқ бўлиши лозим.

	22-жадвал
Конструкция тури, арматуралаш ва ишлаш шароити	Бетоннинг сиқилишга мустаҳкамлиги бўйича синфи
1. Бетондан қилинган	В20
2. Зўриқтирилмаган арматурали темирбетондан қилинганда куйидаги ҳолатларда жойлашганида¹⁾:
а) сув сатҳи ўзгарувчан зонада	В25
б) иншоотнинг ер тагидаги қисмларида	В22,5
в) иншоотнинг ер тагидаги қисимларида ҳамда йиғма-қуйма таянчларнинг ички бўшликларида	В20
3. Олдиндан зўриқтирилган темирбетондан қилинган:
а) анкерсиз:
қуйидаги синфлардаги стерженли арматураларда:
А600 (А-IV), Ат600 (Ат-IV),	В25
А800 (А-V), Ат800 (Ат-V),	В30
А1000 (Ат-VI)	В35
симли арматураларда:
Вр синфлардаги якка симлардан	В35
К-7 синфдаги якка арматура арқонлардан	В35
б) анкерлар билан:
симли арматура бўлганида:
В синфдаги (ташқи ва ички анкерли)	В25
К-7 синфдаги якка арматура арқонлардан	В25
К-7 синфдаги ўрам арқонлардан	В35
пўлат арқонлардан (бураб эшилган, иккита ва ёпиқ)	В35

Очиқ каналларда жойлашган зўриқтириладиган арматураларни қўйиш учун сиқилишга мустаҳкамлик синфи В35 дан кам бўлмаган бетон кўзда тутилиши керак.

Олдиндан таранглаштирилган конструкциялардаги арматура каналларини юқори босим остида тўлдиришга 28 кундаги мустаҳкамлиги 29,4 МPа (300 kgk /сm²) дан кам бўлмаган қоришма ишлатилиши керак. Йиғма конструкцияларнинг бирлашадиган жойларини монолитлашга ўша элементларнинг сиқилишга бўлган мустаҳкамлигидан кам бўлмаган синфдаги бетон қўлланилиши керак. Мустаҳкамлиги синфи В60 дан баланд бетонни (шунингдек, мустаҳкамлигини оширувчи қўшимчалар билан олинадиган) махсус техник шартлар билан ишлатиш мумкин.

157. Бетон ва қоришманинг музлашга пишиқлик маркаси F ни қурилиш зонасининг иқлим шароитига, конструкциянинг жойлашиши ва турига боғлиқ ҳолда қуйидаги 23-жадвалга мувофиқ қабул қилинади.

158. Сув омборлари ва гидростанция тўғонларига яқин жойлашган кўприклар учун сиртини қопловчи блокларнинг ва таянчлар таналари бетонининг совуққа пишиқлик маркалари, дарё гидротехник иншоотларининг бетонига ушбу ҳолларда қўйиладиган талабларга ва муайян фойдаланиш шароитларининг таҳлилига асосланиб, ҳар бир ҳолат учун алоҳида белгиланиши зарур.

159. Электрик ва кимёвий емирилишга учрамайдиган сув тагидаги ва ер устидаги иншоотларда, ҚМҚ 2.03.11га мувофиқ сув шимдирмаслик маркаси W4 бўлган бетон қўлланиши керак.

Конструкциянинг қолган элементлари ва қисмлари, шу жумладан темирбетон кўприклар ва қувурларнинг бетонлаб уланадиган жойлари, юриш полотносининг ҳимоя қилувчи қатлами ҳам сув шимдирмаслик маркаси W6 дан кам бўлмаган бетондан лойиҳаланиши зарур.

Энг совуқ беш кунликдаги ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати (минус 40 °С) бўлган ҳудудлардаги темирбетон таянчлардаги, сувнинг ўзгарувчан сатҳидаги зонасида таянчни қопловчи блокларда, намтўсгич қатлам вазифасини бажарувчи чириш полотносининг битта ва иккита қатламли барча ҳоллардаги текисловчи қатламида, сув шимдирмаслик маркаси W8 дан кам бўлмаган бетон қўлланилиши зарур.

160. Агрессив муҳитда фойдаланишга белгиланган конструкция элементларида ҚМҚ 2.03.11 ва ГОСТ 10060.0 талабларига мувофиқ бўладиган, шундай таъсирларга чидамли (пишиқликка эга) бўлган бетон ва ҳимояловчи қопламалар қабул қилиниши зарур.

						23-жадвал
ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01)га биноан энг совуқ ойнинг ўртача ойлик ҳарорати билан тавсифланувчи иқлим шароити °С да	Конструкция ва улар қисимларининг жойлашиши
	*Сув юзасидан тепада, ер тагида ва сув босмайдиган зоналар устида**		Сув сатҳи ўзгариб турадиган зонада, *
	Конструкция тури
	Темир бетондан ва юпқадеворли бетондан (қалинлиги 0,5 дан кичик)	Катта ўлчамли бетон	Темир бетондан ва юпқа ўлчамли бетондан	Катта ўлчамли бетондан		Сиртини қопловчи блоклари
		Катта ўлчамли бетон	Темир бетондан ва юпқа ўлчамли бетондан	Таянч танасини териш (ташқи зона бетони)	Сиртини қопловчи блокларни тўлдирувчи термалар (ички зона бетони)	Сиртини қопловчи блоклари
Юмшоқ:
минус 10 ва юқори	F200	F100	F200	F100	F100	-
Совуқ:
минус 10 дан минус 20 (ҳам киради) гача	F200	F100	F300	F200	F100	F300
Жуда ҳам совуқ:
минус 20 дан паст	F300	F200	F300****	F300	F200	F400⁵⁾
Музлашга қарши тузлардан фойдаланиш	F300

* Таянчларда ер устидаги сув билан бостириб юборилмайдиган зоналарга, грунт устидан 1 m тепада жойлашган қисимларини киритмоқ керак. Таянчнинг пастда жойлашган ва грунт музлаш чуқурлигининг ярмигача бўлган участкаларнинг бетони учун сув сатҳи ўзгарадиган зонадаги конструкциялар учун кўрсатилган талаблар кўзда тутилмоғи керак.

** Сув сатҳининг ўзгарувчан зонасининг устки чегараси деб муз қатламининг энг пастки юзасидан 0,5 m га пастда бўлган сатҳни қабул этиш керак.

*** Конструкция учун совуқбардошлиқ бўйича бетон маркаси сув кўпайиш даврида жадвалда келтирилган марка асосида 100 циклга кўтарилади

**** Ўта совуқ иқлим шароитли ҳудудлардаги доимий сув оқадиган жойларда жойлашган темир йўл ва аралаш ҳаракатли кўприкларда бетон маркаси совуққа чидамлилик бўйича F400 дан кам бўлмаслиги керак.

Изоҳлар: Конструкцияларнинг сув тагидаги (энг пастдаги муз қатламининг пастки юзасидан 0,5 m гача чуқурда), ер тагидаги (яхлаш чуқурлигининг ярмисидан пастдаги), қисмларнинг бетонига совуққа пишиқлик талаблари нормаланмайди. Кўмиладиган қирғоқ таянчларига, конструкциянинг ер тагидаги қисмларига конус грунтининг яхлаш чуқурлигининг ярмисидан пастда жойлашган қирғоқ таянч қисмлари киради.

2. Сув ўтказувчи қувурлари барча элементларининг, конуслар ва дарё ўзанларини маҳкамловчи, йўналтирувчи ва қирғоқларни маҳкамловчи иншоотларнинг, ҳамда кўприк полотноси барча элементларининг, бунинг ичида автомобиль йўллари кўприкларининг ўтиш қисми плитасининг ҳам, нам тўсгич қатлам вазифасини бажарувчи юриш полотносининг текисловчи қатламининг, темир йўл кўприкларининг балластсиз оралиқ қурилмаларининг кўприк полотноси плитасининг бетони, совуққа пишиқлик талабига кўра, сув сатҳи ўзгарувчан зонада жойлашган бетонга қўйиладиган талабларга жавоб берадиган бўлиши зарур.

3. Бураб киритиладиган қозиқоёқларнинг сувсатҳи ўзгарувчан зонасидаги участкаларининг совуққа пишиқлик талабларини белгилаётганда, ушбу зонанинг энг пастки сатҳи деб шу ўзан пастки юзасидан 0,5 m чуқурдаги нуқта қабул қилинади.

Зўриқтирилган конструкцияларда арматурали каналларни тўлдириш учун сув-цемент қоришмаси (махсус регламент орқали қўшимчалар билан), лойиҳаларда кўрсатилувчи қуйидаги физик-механик хоссаларга эга бўлиши керак:

тайёрлангандан кейин оқувчанлик 45 s дан кўп эмас, 1 соатдан кейин тайёрлангандан сўнг оқувчанлик 85 s дан кўп эмас;

ўтириши ҳажмдан 2 фоиздан кўп эмас;

мустаҳкамлик:

7 суткада камида 20 МPа (203,87 kgk /cm²);

28 суткада камида 30 МPа (305,81 kgk /сm²);

19-боб. Ҳисобий қаршиликлар

161. Бетоннинг асосий норматив мустаҳкамлик тавсифлари бўлиб 0,95 таъминланиш билан аниқланувчи, унинг ўқли сиқилишга қаршилиги (призматик мустаҳкамлик) — R_bn ва ўқли чўзилишга — R_btn,қаршилиги ҳисобланади.

Бетоннинг асосий ҳисобий мустаҳкамлик тавсифлари бўлган ўқли сиқилишга қаршилиги — R_bва ўқли чўзилишга — R_bt, қаршилиги, унинг норматив қаршиликларини материалнинг (бетон) ишончлилик коэффициентига бўлиб γ_m ва ўрнатилган ишлаш шароити коэффициентига m_n кўпайтириб аниқланади.

Кўприклар ва қувурлар конструкцияларини биринчи ва иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашда ҳар хил синфлардаги бетоннинг ҳисобий қаршилиги қуйидаги 24-жадвалга мувофиқ қабул қилиниши зарур.

Материалнинг (бетон) ишончлилик коэффициентига γ_m биринчи чегаравий ҳолатлар 1,3га тенг ўқли сиқилиш учун ва ўқли чўзилиш учун 1,5 га тенг қилиб олинади.

Иккинчи чегаравий ҳолатлар учун ишончлилик коэффициентига γ_m 1,0 тенг қилиб олинади.

Иш шароити коэффициенти тайинлашига қараб қуйидагиларга тенг қилиб олинади:

0,9 — биринчи чегаравий ҳолатлар учун;

1,0 — иккинчи чегаравий ҳолатлар учун.

Мазкур ШНҚ нинг 161-бандидаги ва қуйидаги 24-жадвалдаги келтирилган бетоннинг ҳисобий қаршиликларини, тегишли ҳолларда Мазкур ШНҚ нинг 25-жадвалига биноан ишлаш шароити коэффициенти билан биргаликда қабул қилиш керак.

24-жадвал

Қаршилик тури

Шартли белгилар

Қуйидаги сиқилишга мустаҳкамлиги бўйича синфлардаги бетоннинг ҳисобий қаршилиги, Мпа(kgk / cm²)да

В20

В22,5

В25

В27,5

В30

В35

В40

В45

В50

В55

В60

Биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашларда

Ўқ бўйлаб сиқишга (призматик мустаҳкамлик)

R_b

10,5

(105)

11,75

(120)

13,0

(135)

14,3

(145)

15,5

(160)

17,5

(180)

20,0

(205)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

Ўқ бўйлаб чўзишга

R_bt

0,85

(8,5)

0,90

(9,0)

0,95

(10,0)

1,05

(10,5)

1,10

(11,0)

1,15

(12,0)

1,25

(13,0)

1,30

(13,5)

1,40

(14,0)

1,45

(14,5)

1,50

(15,5)

Иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашларда

Ўқ бўйлаб сиқишга (призматик мустаҳкамлик)

R_b,ser

15,0

(155)

16,8

(170)

18,5

(190)

20,5

(210)

22,0

(225)

25,5

(260)

29,0

(295)

32,0

(325)

36,0

(365)

39,5

(405)

43,0

(440)

Ўқ бўйлаб чўзишга

R_bt,ser

1,40

(14,5)

1,50

(15,5)

1,60

(16,5)

1,70

(17,5)

1,80

(18,5)

1,95

(20,0)

2,10

(21,5)

2,20

(22,5)

2,30

(23,5)

2,40

(24,5)

2,50

(25,5)

Эгилишда конструкцияларда бўйлама ёриқлар бўлмаслигини ҳисоблашлар учун

R_b,sh

1,95

(20,0)

2,30

(23,5)

2,50

(25,5)

2,75

(28,0)

2,90

(29,5)

3,25

(33,0)

3,60

(37,0)

3,80

(39,0)

4,15

(42,5)

4,45

(45,5)

4,75

(48,5)

Ўқ бўйлаб сиқишга (призматик мустаҳкамлик):

олдиндан зўриқтиришда ва монтаж қилишда

R_{b, mc}₁

13,7

(140)

15,2

(155)

16,7

(170)

19,6

(200)

23,0

(235)

26,0

(265)

29,9

(305)

32,8

(335)

36,2

(370)

фойдаланиш босқичида

R_{b, mc}₂

8,8

(90)

10,3

(105)

11,8

(120)

13,2

(135)

14,6

(150)

16,7

(170)

19,6

(200)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

Изоҳ. R_b,ser ва R_bt,ser қийматлари тегишли равишда бетоннинг норматив қаршиликлари R_bnва R_btn ларга тенг.

Конструкцияни биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашларда бетоннинг бевосита қирқишга ҳисобий қаршиликлари R_b,cutқуйидагича қабул этиш керак:

қуйма арматураланган бетонда жойлашган кесим учун арматура иши инобатга олинмаганда — R_b,cut= 0,1 R_b

ушбу кесим учун арматура иши қирқишга ҳисобга олинганда — мазкур ШНҚ нинг 213-банди кўрсатмасига биноан;

йиғма элементлар бетони билан қуйма бетонлар бирикадиган жойларда мазкур ШНҚ нинг 306-бандига риоя қилинганида — R_b,cut= 0.05 R_b;

бетон конструкциялар учун сиқишга ҳисобий қаршиликлар R_b ва R_{b, mc}₂ ларни юқоридаги 24-жадвалдаги кўрсатилган қийматлардан 10 фоизга кам этиб бевосита қирқиш учун R_b,cut= 0.05 R_b деб қабул қилиш керак.

Таянчлар юмалоқ қобиғининг ички бўшлиғидаги (ядросидаги) В20 синфдаги қуйма бетоннинг ҳисобий қаршилигини 25 фоизга ошириб ҳисоблашга рухсат этилади.

			25-жадвал
Ишлаш шароити коэффициентини киритишга сабабчи бўладиган омиллар	Ишлаш шароити коэффициенти	Ишлаш шароити коэффициенти киритиладиган бетоннинг ҳисобий қаршилиги	Ишлаш шароити коэффициенти қиймати
1. Кўп маротаба такрорланувчи юклама	m_b1	R_b	Мазкур ШНҚ нинг 162-бандига биноан
2. Кўндаланг кесим майдони 0,3 m² ва ундан кам бўлган сиқилувчи элементларни вертикал (тик) ҳолатда бетонлаш	m_b4	R_b	0,85
3. Бетонни кўндаланг қисишдаги икки ўқли кучланиш ҳолатини таъсири	m_b6	R_b, R_b,sh	Мазкур ШНҚ нинг 163-бандига биноан
4. Ташқи ҳавонинг энг совуқ беш кунликдаги ўр-тача ҳарорати (минус 40°С) бўлган ҳудудларда, бетонда сувга тўйиниш бўлмаган ҳолда конструкциянинг ишлаши	m_b7	R_b	0,9
5. Ташқи ҳавонинг энг совуқ беш кунликдаги ўртача ҳарорати (минус 40°С) ва ундан юқори бўлган ҳудудларда фойдаланиладиган конструкциялардаги сувга тўйинган бетоннинг галма-галдан яхлаши ва эриши	m_b8	R_b	0,9
6. ДҚН 2.04-01-98 (СНиП 23-01-99*)га биноан IVA иқлим минтақасида қуёш радиациясидан ҳимояланмаган конструкцияларининг ишлаши	m_b9	R_b, R_b,sh	0,85
7.Бир нечтадан таркиб топган конструкцияларда қуйидаги ҳоллар бўлганида:			Мазкур ШНҚ нинг 164-бандига, 28-жадвалга, 165-бандига, 166-бандига биноан
ўзаро бетонланадиган бирикмаларда	m_b10	R_b
елимлаб бириктирилганда	m_b10	R_b
терилгандаги чоклар арматураланмаган қоришмаларда	m_b10	R_b
8. Элементларни фойдаланиш босқичида иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашда
а) қия эгрилиги ва қия номарказий сиқишга	m_b13	R_{b, mc}₂	1,1
б) буралишга	m_b14	R_b,sh	1,15
в) конструкция бетони билан қуйма бетон бирикадиган текислик бўйлаб ажралишга	m_b15	R_b,sh	0,5

162. Чидамлиликка ҳисобланиши керак бўлган элементларга кўп маротаба такрорланувчи юкламалар таъсир этганида чидамлиликка ҳисоблашдаги бетоннинг сиқилишдаги ҳисобий қаршилигини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

R_b,f= m_b₁ R_b= 0,6β_bε_b R_b, (44)

бу ерда, m_b₁ — ишлаш шароити коэффициенти;

R_b— биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашларда бетоннинг ўқ бўйлаб сиқилишга ҳисобий қаршилиги (мазкур ШНҚ нинг 24-жадвалига қаранг);

β_b— бетоннинг вақт ўтиши билан мустаҳкамлигининг ортишини инобатга олувчи, мазкур ШНҚ нинг 26-жадвалидан олинадиган коэффициент;

ε_b — такрорланувчи кучланиш циклининг ассиметриясига ρb =

боғлиқ ва мазкур ШНҚ нинг 27-жадвалидан олинадиган коэффициент.

							26-жадвал
Сиқилишга мустаҳкамлиги бўйича бетон синфи	В27,5 ва ундан кичик	В30	В35	В40	В45	В50	В55	В60
β_b	1,34	1,31	1,28	1,26	1,24	1,22	1,21	1,20

					27-жадвал
Такрорланувчи кучланиш цикли коэффициенти ρ_b	0,1 ва кам	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6 ва ундан кўп
ε_b	1,00	1,05	1,10	1,15	1,20	1,24

Изоҳ. ρ_b нинг оралиқдаги қийматларида ε_b коэффициент интерполяция қилиб топилади.

163. Олдиндан зўриқтирилган конструкцияларни кўндалангига σ_by кучланиш билан қисишдаги ҳисоблашларда, бетоннинг бўйлама сиқишга, эгилишдаги ажралишга R_b,sh ва бевосита кесилишга R_b,cut ҳисобий қаршиликларига қуйидагиларга тенг бўлган ишлаш шароити коэффициентларини киритиш керак:

а) R_b учун:

0,1Rb ≤σ_by≤0,2 Rb бўлганида; mb6 = 1,1;

σ_by0,6 Rb га тенг кучланишда — mb6 = 1,2;

булар, ҳисоблашларда инобатга олинадиган энг катта қийматни кўрсатади.

б) R_b,sh ва R_b,cut лар учун:

σ_by≤ 0,98 МПа (10 kgk / cm²) бўлганида,

(45)

σ_by= 2,94 МПа (30 kgk / cm²) бўлганида,

(46)

σ_byнинг оралиқдаги қийматларида бетоннинг ишлаш шароити коэффициентлари интерполяция қилиб топилади.

164. Узунасига бўлаклардан таркиб топадиган конструкцияларни ҳисоблашда конструкция бетони ва уловчи чокни тўлдирувчи материал мустаҳкамликлари ораларидаги фарқни, чок ишининг ҳар хил босқичида, инобатга олувчи ишлаш шароити коэффициенти m_b10 нинг қийматини, чок (оралиқ) нинг қалинлиги b га ва чокдаги бетон (қоришма)) мустаҳкамлиги R_b,j нинг, конструкция блоки бетонининг мустаҳкамлиги R_b,con га нисбатига боғлиқ ҳолда қуйидаги 28-жадвалдан қабул қилиш керак.

Блок қисмининг қалинлиги 120 mm дан кам бўлганида ва блок танасида зўриқтириладиган арматурани ўтказиш учун тешик мавжуд бўлса, 20 дан 40 mm гача қалинликдаги чокдаги уланадиган жойлар учун m_b10 қийматини, 70 mm қалинликдаги чок учун қабул қилгандек, 70 mm қалинликдаги чок учун ҳам 200 mm қалинликдаги чок учун қабул қилгандек олиш керак.

	28-жадвал
Чокнинг қалинлиги, mm да	нисбати қуйидагича бўлганидаги ишлаш шароити коэффициенти m_b10
Чокнинг қалинлиги, mm да	0,2 ва ундан кам	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
20 дан 40 гача	0,70	0,76	0,82	0,88	0,94	1,0	1,0	1,0	1,0
70	0,50	0,58	0,65	0,72	0,80	0,85	0,90	0,95	1,0
200 ва ундан кўп	0.20	0,30	0.40	0,50	0,60	0,70	0,80	0,90	1,0

165. Узунасига бўлаклардан тузилган чоклари елимланиб бирлаштириладиган конструкцияларни, елим тўла қотмаган шароитдан монтаж қилиш пайтидаги юкламалари кўтариш қобилияти бўладиган этиб лойиҳалаш керак. Узунасига бўлаклардан елимлаб тузиладиган конструкцияларни ҳисоблашларда, блоклар бетоннинг ҳисобий қаршилигига киритиладиган ва елим қотганга қадар конструкция мустаҳкамлиги камайишини инобатга олувчи ишлаш шароити коэффициентини, блоклар учларидаги бетоннинг сирт юзасининг турига боғлиқ ҳолда қабул қилиш ва юза нотекис бўлганида 0,90 га, силлиқ бўлганида 0,85 га тенг деб олиш керак.

Оралиқлари кесимнинг катта ўлчамидан кичик бўлган елимланган чоклар учун ҳамда ёнидан бирлаштириладиган диафрагмалар уланадиган жойлар учун m_b10 қийматини 0,05 га камайтириш керак. Елимлаб уланган жойлардаги елими тўла қотган ҳолат учун m_b10= 1 деб қабул қилинади.

166. Арматураланмаган қоришмаларда терилган бетон блокларни ҳисоблашда мазкур ШНҚ нинг 161-бандига мувофиқ бетон конструкциялар учун қабул қилинадиган бетоннинг ҳисобий қаршилигига қуйидагиларга тенг бўлган ишлаш шароити коэффициенти m_b10 ни киритиш керак:

блок бетонининг синфи В20 ва В22,5 бўлганида — 0,85;

блок бетонининг синфи В25 ва В35 бўлганида — 0,75;

блок бетонининг синфи В40 ва юқори бўлганида — 0,70.

Ушбу ҳолда, чокларнинг қалинлиги 1,5 сm дан катта бўлмаслиги керак ва чокларнинг 28 кунлик мустаҳкамлиги 19,6 МPа (200 kgk/сm²)дан кам бўлмаслиги керак.

167. Олдиндан таранглаштирилган конструкцияларни тайёрлашда бетонни қисиш, унинг лойиҳадаги синфи учун шарт қилиб қўйилган мустаҳкамлигидан кам бўлмаган ҳолда рухсат этилади. Бетоннинг узатиш мустаҳкамлигини белгилаш учун ҳисобий қаршилигини мазкур ШНҚ нинг 24-жадвалидан бетоннинг яқин синфларига тегишли қийматларини интерполяция қилиб аниқлаш керак.

Зўриқтириладиган арматурадан зўриқишнинг тўла миқдорини бетонга бериш вақтидаги ва монтаж қилишдаги, унинг мустаҳкамлигини В25 синфига мувофиқ келадиган мустаҳкамликдан кам бўлмайдиган қилиб белгилаш керак.

20-боб. Деформацияланиш хусусиятларининг тавсифлари

168. Бетоннинг асосий деформацияланиш хусусиятларига қуйидаги норматив қийматлар киради:

бетоннинг чегаравий деформациялари:

ўқли сиқилишда e_bo;

эгилишдаги сиқилишида e_bu;

ўқли чўзилишда e_bto ва чўзилишдаги e_btu;

сиқилиш ва чўзилишдаги эдастиклик модули Е_b;

деформации модули Е;

бетоннинг силжиш модули G_b;

кўндаланг деформацияланиш коэффициенти n;

бетоннинг чегаравий оқиш деформацияси с_n;

бетоннинг чегаравий ўтириш нисбий деформацияси e_sn.

Бетон конструкцияси табиий шароитда қотганида, бетоннинг сиқишдаги ва чўзишдаги эластик модуллари тўғрисида тажрибадан олинган маълумотлар бўлмаган ҳолда уларнинг қийматлари қуйидаги 29-жадвалдан олиниши лозим.

29-жадвал

Сиқишга мустаҳкамликка кўра бетон синфи

В20

В22,5

В25

В27,5

В30

В35

В40

В45

В50

В55

В60

E_b× 10³, МPа (kgk/ cm²)

27,0

(275)

28,5

(290)

30,0

(306)

31,5

(321)

32,5

(332)

34,5

(352)

36,0

(367)

37,5

(382)

39,0

(398)

39,5

(403)

40,0

(408)

Юқоридаги жадвалда келтирилган эластик модулларининг қийматлари E_b ни қуйидаги кўрсатилган ҳолларда ва миқдорларда камайтириш керак:

иссиқлик намлик билан ишланган ва яхлаб ҳам эрийдиган шароитда ишлайдиган бетонлар учун 10 %;

ДҚН 2.04 (СНиП 23-01-99) талабларига мувофиқ IVA иқлимий минтақада қуёш радиациясидан ҳимоя қилинмаган конструкцияли бетон учун 15 %.

Бетон блоклардан терилган ҳолларда қуйидаги синфлардаги бетонлар учун эластиклик модулларининг Е_b қийматларини қуйидагича қабул этиш, керак:

В20‑В35 бўлганда — 0,5E_b деб;

В40 ва ундан катта бўлганида — 0,6 E_b деб.

Йиғма-қуйма турда қилинадиган таянч бетоннинг, бутунасига келтирилган умумий эластиклик модули, териладиган блоклар ва кесим ядросидаги бетонларнинг эластик модуллари қийматларидан уларнинг ҳар биттасининг кесими майдонларининг таянч кесимининг умумий майдонига нисбатан қанча миқдорини ташкил этишига асосланиб, ўртачаси аниқланади.

Бетоннинг чегаравий ўтириш нисбий деформацияси e_sn ва оқиш деформациясини с_n мазкур ШНҚ нинг 12-иловасининг 3-жадвалидан қабул қилса бўлади.

Бетоннинг силжиш модули G_b ни E_b га тенг деб, кўндаланг деформацияланиш коэффициентини (Пуассон коэффициентини) — ν = 0,2 деб қабул қилиш керак.

Бўлаклардан йиғиладиган конструкцияларнинг уланадиган жойларидаги фойдаланиладиган елимларнинг эластиклик модулининг минимал қиймати 1500 МPа (150 000 kgk/сm²) дан кам, кўндаланг деформацияланиш коэффициенти ν ни 0,25 дан кўп бўлмаслиги зарур.

Чекловчи ўзига хос силжиш ва сиқилиш штаммлари стандарт қийматларни мазкур ШНҚ нинг 12-иловасининг 4-жадвалидан олинган тузатиш омилларига кўпайтириш йўли билан аниқланади.

21-боб. Арматура

1-§. Пўлат буюмлар

169. Кўприк иншоотлари ва қувурларини темирбетон конструкцияларга қўйилган талаблар асосида ҳисоблашда арматура тури ва унинг нормаллаштирилган ва назорат қилинувчи кўрсаткичлари ўрнатилган бўлиши керак. Арматуранинг асосий мустаҳкамлик кўрсаткичларига арматуранинг чўзилишга мустаҳкамлик синфи киради.

Бундан ташқари, ҳар бир арматура синфига (оқувчанлик чегаралари таснифларидан ташқари) ўзининг узилишга мустаҳкамлиги ва узилишдан кейинги нисбий текис чўзилиш қийматлари мос келади. Бу таснифларнинг қийматини арматуранинг амалдаги давлат стандартлари ёки техник шартлари орқали олинади ва сертификациялаш синовлари билан текширилади.

Арматуранинг турини конструкциянинг тайинланишига, конструктив ечимга, юклама ва ташқи муҳит таъсири характерига қараб белгиланади. Арматурага қўшимча сифат кўрсаткичларига мос келувчи стандартлар орқали аниқланувчи қуйидаги талаблар қўйилади:

пайвандлаш боғланишларини мустаҳкамлигини унинг пайванд ва боғловчи турига қараб синаш орқали баҳоланадиган пайвандланиши;

синишга қадар эгилишга (стерженлар) ёки букилишга (арқонлар) синаш орқали баҳоланадиган пластиклиги;

маълум бир вақт ичида кучланиш таъсири сарфининг қийматини синаш орқали баҳоланадиган релаксацияга мустаҳкамлиги;

юклаш цикли сонига қараб чидамлилик чегарасининг синаш орқали баҳоланадиган чарчашга мустаҳкамлиги;

паст манфий температура таъсирида (минус 40 ⁰С) намуналарни ҳамда пайвандли боғланишларни мустаҳкамликка ва зарб ёпишқоқлигига синаш орқали баҳоланадиган совуққа чидамлилиги;

бузилишга қадар маълум бир вақт ичида агрессив муҳитда кучланганлик ҳолатида бўлган арматурани синаш орқали баҳоланадиган коррозияга чидамлилиги.

Темирбетон кўприклар ва қувурларнинг арматуралари учун ҳисоблаш билан белгиланадиган пўлатнинг маркасини конструкция элементларининг ишлаш шароитига ва қурилиш бўладиган жойнинг энг совуқ беш кунлигидаги ташқи ҳавонинг ҳароратига боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚ нинг 41, 226 ва 269-бандларини инобатга олган ҳолда, қуйидаги 30-жадвалдан орқали қабул қилиш керак. Бу ерда “мусбат” ишораси кўрсатилган маркадаги пўлатни ушбу шароитда қўлланиш мумкинлигини кўрсатади.

Ҳар хил синфдаги чўзиладиган ишчи арматуралар ишлатилганда мустаҳкамликка ҳисоблашларда қуйидагиларга риоя этиш керак:

зўриқтирилмайдиган арматуралар учун уларнинг энг кам мустаҳкамликдаги арматура пўлатига тегишли ҳисобий қаршилигини қабул қилиш керак;

зўриқтириладиган арматуралар учун фақат битта маркадаги арматурани инобатга олиш керак.

А300 (А-II) синфли Ст5пс маркали арматурани, кўприкларнинг оралиқ қурилмалари (шу жумладан хомутлар учун ҳам) ва таянчларида унинг стерженларининг диаметрлари қуйидагилардан катта бўлмаган ҳолда ишлатиш рухсат этилади:

чидамлиликка ҳисобланмайдиган арматурали элементлари учун 20 mm:

чидамлиликка ҳисобланадиган арматурали элементлари учун 18 mm.

Диаметри 22 mm ва ундан каттароқ кўрсатилган пўлат арматураларни фақат музлаш қатламининг яримидан пастда жойлашган пойдевор ва таянч қисмларида ишлатиш мумкин.

Термик мустаҳкамланган иккиламчи ва ёпиқ пўлат арматураларни, юқори мустаҳкамли арматура симларни, К-7 синфли арматура канатлари ва спиралсимон йўғирилган пўлат канатларни пайвандлаб бириктириш мумкин эмас.

Бетон конструкцияси танасида бўлган зўриқтирилган стерженли арматураларин ҳар қандай детал ёки арматураларга эритиб улаш мумкин эмас.

Янги ҳамда импорт арматураларидан ишчи арматура (ҳисобий) сифатида фойдаланиш белгиланган тартибда олиб борилади.

								30-жадвал
Пўлат арматура тури	Пўлат арматура синфи	Арматура пўлати сифатини белгиловчи ҳужжат	Оқувчанлик чегараси σ_т,шартли оқувчанлик чегараси σ_0,2, мустаҳкамлик чегараси σ_в, бўйича чекланишлар, МPа	Пўлат маркаси	Диаметр, mm	Чидамликка ҳисобланмайдиган арматурали элементлар		Чидамликка ҳисобланадиган арматурали элементлар
						энг совуқ беш кунликдаги ташқи ҳаво ҳарорати °С , қуйидагича бўлган районларда ишлатилганда
						–30 ва юқори	–30 дан –40 гача	–30 ва юқори	–30 дан –40 гача
Иссиқ қуйилган силлиқ стерженли	А240 (А-I)	ГОСТ 5781 –82* ГОСТ 380 -05	235 < σ_т < 310 380 < σ_в< 500	Ст3сп	6 — 10	+	+	+	+
				Ст3сп	12 — 40	+	+	+	+
				Ст3пс	6 — 10	+	+	+	+¹⁾
				Ст3пс	12 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				Ст3пс	18 — 40	+	+¹⁾	+¹⁾	–
				Ст3кп	6 — 10	+	–	–	–
Сирти нотекис иссиқ қуйилган стерженли	А300 (А-II)	ГОСТ 5781 –82* ГОСТ 380 -05	295 < σ_т< 370 500 < σ_в< 570	Ст5сп	10 — 40	+	+	+	+
				Ст5пс	10 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				Ст5пс2	18 — 40	+	-	+¹⁾	-
	Аc300 (Ас-II)			10ГТ	10 — 32	+	+	+	+
	А400 (А-III)		300 < σ_т< 470 600 < σ_в< 700	25Г2С	6 — 40	+	+	+	+¹⁾
	А400 (А-III)		300 < σ_т< 470 600 < σ_в< 700	35ГС	6 — 40	+	+²⁾	-	^-
	А600 (А-IV)		Ҳақиқий қийматлар σ_т, σ_0,2, σ_в нормаллаштирил ган қийматдан 100 дан кўп ошиши мумкин эмас	20ХГ2Ц	10 — 22	+	+	+	+
	А-800 (А-V)			23Х2Г2Т	10 — 32	+	+	+	+

Сирти нотекис термик мустаҳкамланган стерженли	Ат600⁴⁾ (Ат-IV)	ГОСТ 10884 -94		28С	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
				10ГС2	10 — 18	+⁵⁾	+³⁾	-	-
				25С2Р	10 — 18	+³⁾	+³⁾	-	-
	Ат800⁴⁾ (Ат-V)			25С2Р	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
	Ат1000⁴⁾ (Ат-VI)			25С2Р	10 — 16	+³⁾	+³⁾	-	-
Юқори мустаҳкамликдаги сирти силлиқ сим	В1500- B1000 (В-II)	ГОСТ 7348 -81*	Ҳақиқий қийматлар σ_0,2и σ_в σ_в нормаллаштирил ган қийматдан 300 дан кўп ошиши мумкин эмас	-	3 — 8	+	+	+	+
Сирти нотекис юқори мустаҳкамликдаги сим	Вр1500- Bр1100 (Вр-II)	ГОСТ 7348 -81*		-	3 — 8	+	+	+	+
Арматура арқонлар	К7-1500- K7-1410 (К-7)	ГОСТ 13840 -68*		-	9 — 15	+	+	+	+
Пўлат арқонлар	Бурамали	-	-	-	ГОСТ бўйича сим диаметрлари 3 mm ва катта	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾⁾
	қўшалоқ эшилган	ГОСТ 3067 -88*			ГОСТ бўйича сим диаметрлари 3 mm ва катта	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾
	Ёпиқ	ГОСТ 3090 -73* ГОСТ 7675 -73* ГОСТ 7676 -73*			ГОСТ бўйича	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾

¹⁾ Тўқилган каркас ва тўрларда ишлатишга рухсат этилади.

²⁾ Динамик коэффициент 1,1 дан катта бўлган ҳолда фақат тўқилган каркаслар ва тўрларда қўллашга рухсат этилади.

³⁾Фақат ўлчов узунлигининг бутун стержени шаклида.

⁴⁾Фақат С (пайвандланадиган) ва К (занглагандаги чақнаб ёрилишга чидамли) маркалардаги термик мустаҳкамланган пўлат арматуралар қўллашга рухсат қилинади.

⁵⁾Фақат аралаш ҳар хил ҳаракатлар ўтказиладиган кўприкларнинг оралиқ қурилмаларида ишлатишга рухсат қилинади.

170. Монтаж (кўтарилувчи) қилишдаги керакли илмоқ учун Ст3сп маркадаги А240 (A-I) синфдаги пўлат арматура ишлатишни кўзда тутиш керак.

Лойиҳада, конструкцияни ташқи ҳавонинг ўртача суткалик ҳарорати 40°С дан паст бўлмаган ҳолда монтаж қилиш назарда тутилганида, монтаж қилиш илмоқлари учун Ст3сп маркадаги А240 (A-I) синфдаги пўлат арматурани ишлатиш рухсат этилади.

171. Барча шароитларда конструктив арматуралар сифати мазкур ШНҚ нинг 30-жадвалида кўрсатилган А240 (A-I) ва А300 (А-II) синфлардаги пўлат арматураларни ҳамда Вр синфдаги ташқи юзаси нотекис арматура симларни ишлатиш мумкин.

172. Деформация чоклари ва бошқа ҳисобланадиган элементларнинг бирлаштиришга қўйиладиган буюмлари учун прокат пўлатларни ва бошқа жиҳозларни мазкур ШНҚ нинг 27-бобидаги талаблар бўйича қўллаш керак.

ГОСТ 19282 ва ГОСТ 19292 (17ГС ва 17Г1С маркалардан ташқари)ларда кўрсатилган пўлатлар маркалардан қилинган прокатларни ҳам, шунингдек қўшимча иссиқлик билан ишланмаган ва тақдим этишни олтинчи даражасидан паст бўлмаганда ҳам қўллаш мумкин.

Қурилиш бўладиган ҳудудда энг совуқ беш кунликдаги ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати минус 30°С дан паст эмас ва динамик коэффициенти 1,1 дан кўп бўлмаганида ГОСТ 535-05 бўйича Ст3пс маркадаги 4 — 24 mm қалинликдаги пўлат прокатни қўллаш мумкин.

Кучлар таъсирига ҳисобланмайдиган бирлаштиришга қўйиладиган жиҳозлар учун ГОСТ 535-05 да кўзда тутилган қалинлиги 4-30 mm бўлган Ст3кп маркадаги пўлат прокатлардан фойдаланиш рухсат этилади.

2-§. Арматуранинг ҳисобий тавсифлари

173. Арматуранинг асосий мустаҳкамлик тавсифлари мавжуд пўлат арматуралар стандартларидан аниқланади.

Стерженли арматуралар учун чўзилишда (сиқилишда) норматив қаршилик R_s,n сифатида қолдиқ чўзилишнинг 0,2 фоизига тўғри келувчи физик ёки шартли оқувчанлик чегарасига тенг кучланиш олинади.

Текис симли арматура синфи В ГОСТ 7348-818 бўйича ва арматура арқонлари К-7 ГОСТ 13840-68 бўйича шартли оқувчанлик чегарасининг 0,95 га тенг кучланиши олинади.

Нотекис профилли Вр ГОСТ 7348-81 бўйича шартли оқувчанлик чегарасининг 0,9 га тенг кучланиши олинади.

Қайд этилган тавсифлар пўлат арматураларнинг амалдаги давлат стандартлари орқали аниқланади.

Aрматура қаршилигининг ҳисобий қийматлари арматура қаршилигининг меъёрий қийматларини мустаҳкамлаш учун ишончлилик коэффициентига бўлиш йўли билан аниқланади. Ишончлилик коэффициентининг қийматлари мустаҳкамлаш синфига ва кўриб чиқилган чегара ҳолатига қараб олиниши керак.

Aрматуранинг меъёрий қийматлари камида 0,95 хавфсизлик билан кафолатланади, деформация хусусиятларининг меъёрий қийматлари уларнинг ўртача қийматларига тенг равишда олинади.

Чўзилишда (сиқилишда) новда арматуранинг асосий мустаҳкамлик хусусияти 0,2 фоизга тенг қолдиқ чўзилишга мос келадиган шартли физик оқим кучи млм қийматига тенг қаршиликнинг стандарт қиймати ҳисобланади.

ГОСТ 7348 бўйича В синфидаги силлиқ симни мустаҳкамлаш ва ГОСТ 13840 бўйича К7 арматура арқонлари учун стандарт қаршилик қиймати сифатида шартли оқиш кучининг 0,95 га мос келадиган кучланишлари олинади.

Ушбу хусусиятлар пўлатларни мустаҳкамлаш учун амалдаги давлат стандартларга мувофиқ белгиланади.

Кучланишдаги арматуранинг ҳисобий мустаҳкамлик хусусиятлари (ҳисобий қаршиликлари) стандарт қийматларни материал учун тегишли ишончлилик коэффициентига бўлиш (мустаҳкамлаш тури ва синфига, чегара ҳолатлар гуруҳига қараб белгиланади) ва мазкур ШНҚ нинг 31-жадвали (12-иловаси)га мувофиқ олинган мақсадли иш шароитлари коэффициентига кўпайтириш орқали аниқланади.

Биринчи гуруҳнинг чегаравий ҳолатлари учун материал бўйича ишончлилик коэффициенти қуйидаги 31-жадвалда келтирилган.

Белгиланган мақсадлар учун меҳнат шароитлари коэффициентлари қуйидагича тенг қабул қилинади:

темир йўл кўприклари учун — 0,90;

автомобиль кўприклар учун — 0,95.

Иккинчи гуруҳнинг чегаравий ҳолатлари учун материал учун ишончлилик коэффициентлари ва иш шароитлари коэффициентлари 1,0 га тенг деб қабул қилинади.

Арматуранинг эластиклик модули Е ҳисобий қийматини унинг норматив қийматига тенглаб олиш зарур.

Арматуранинг умумлашган механик хусусиятининг тавсифи сифатида кучланиш ва нисбий деформация орасидаги боғланишни, унинг қисқа вақт ичида бир маротабалик юкланишдаги (стандарт синовга мувофиқ) ўрнатилган тартибдаги норматив қийматларини олиш мумкин.

Кўприк ва қувурларнинг темирбетон конструкцияларида ишлатишга рухсат этиладиган пўлат арматураларнинг чўзилишга ҳисобий ва норматив қаршиликларини қуйидаги 31-жадвалга биноан қабул қилиш керак.

			31-жадвал
Пўлат арматура синфи	Диаметри, mm	Чўзилишга норматив қаршиликлари R_sn ва R_pn МPа (kgk /сm²)	I-гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблагандаги чўзилишга ҳисобий қаршиликлар МPа (kgk /сm²), қуйидаги кўприклар ва қувурлар учун
Пўлат арматура синфи	Диаметри, mm		темир йўллардаги	автомобиль йўли ва шаҳарлардаги
		Зўриқтирилмайдиган (Таранглаштирилмайдиган) арматура
1. Стерженли:
а) сирти силлиқ А240 (А-I)	6 — 40	235 (2400)	200 (2050)	210 (2150)
б)сирти нотекис (даврий профилда):
А300 (А-II), Аc300 (Ac-II) А400 (А-III)	10 — 40 6 ва 8 10 — 40	295 (3000) 390 (4000) 390 (4000)	250 (2550) 320 (3250) 330 (3350)	265 (2700) 340 (3450) 350 (3550)
		Зўриқтирилган ( Таранглаштирилган) арматура
2. Стерженли: а) иссиқ қуйилган
А600¹⁾ (А-IV) А800 (А-V)	10 — 32 10 — 32	590 (6000) 785 (8000)	435 (4500) 565 (5750)		465 (4750) 600 (6100)
б)термик мустаҳкамланган:
Ат600(Ат-IV) Ат800 (Ат-V) Ат1000 (Ат-VI)	10 — 28 10 — 14 16 — 28 10 — 14 16	590 (6000) 785 (8000) 785 (8000) 980 (10 000) 980 (10 000)	- - - - -		465 (4750) 645 (6600) 600 (6100) 775 (7900) 745 (7600)
3. Юқори мустаҳкамликдаги сим: а) сирти силлиқ В-II
В1500 В1400 В1400 В1300 В1200	3 4 5 6 7	1490 (15 200) 1410 (14 400) 1335 (13 600) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1120 (11 400) 1060 (10 800) 1000 (10 200) 940 (9600) 885 (9000)		1180 (12 050) 1120 (11 400) 1055 (10 750) 995 (10 150) 930 (9500)
б) сирти нотекис Вр-II (даврий профилда):
В1500 В1400 В1400 В1200	3 4 5 6	1460 (14 900) 1375 (14 000) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1100 (11 200) 1030 (10 500) 940 (9600) 885 (9000)		1155 (11 800) 1090 (11 100) 995 (10 150) 930 (9500)
4. Арқон арматура
К-7-1500 К-7-1500 К-7-1400	9 12 15	1375 (14 000) 1335 (13 600) 1295 (13 200)	1030 (10 500) 1000 (10 200) 970 (9900)		1090 (11 100) 1055 (10 750) 1025 (10 450)
5. Спирал (бурама) ёки қўшалоқ ўралган ва ёпиқ пўлат арқонлар	Тегишли стандартлар бўйича	0,75 R_rpn (бу ерда R_rpn арқоннинг бутунига узилишга норматив қаршилиги)	0,54 R_rpn		0,57 R_rpn

Аралаш арматуралашда А600 (А-IV) синфидаги стерженли иссиқ қуйилган арматурани зўриқтирилмайдиган арматура сифатида қўллашга рухсат этилади.

Изоҳ. ГОСТ 7348 га мувофиқ 3 — 8 mm ли арқон мустаҳкамлик синфи:

силлиқ учун 1500 дан 1100 гача;

даврий профилли учун 1500 дан 1000 гача.

ГОСТ 13840 га мувофиқ 9 — 15 mmли арматурали К-7 канатларнинг мустаҳкамлик синфи 1500 дан 1400 гача бўлади.

174. А240 (A-I), А300 (A-II), Ас300 (Ас-II) ва А400 (А-III) синфлардаги зўриқтирилмайдиган пўлат арматураларнинг сиқилишга ҳисобий қаршиликлари R_scни, ушбу арматуранинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги R_s га баробар деб қабул қилиш керак. Элемент кесимининг сиқилган қисмида жойлашган ва бетон билан жипслашган, зўриқтириладиган арматурадаги конструкцияларни биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблашларда фойдаланадиган энг катта ҳисобий сиқувчи кучланиш — R_pс, 500 MPа (5100 kgk /сm²) бўлиши керак.

3-§. Арматуранинг ишлаш шароити коэффициентлари

175. Ҳисоблашларда бевосита кўринмайдиган юклама характери, муҳит таъсири, технологик факторлар ва ишлаш шароитларини, арматуранинг мустаҳкамлик ва деформацион тавсифларини ҳисоблашда бевосита унинг ишлаш шароити коэффициентлари орқали инобатга олиниши керак.

Арматурани чидамлиликка ҳисоблашда (темир йўл ва метрополитен учун алоҳида ажратиб қуриладиган кўприкларда), пўлат арматуранинг зўриқтирилмайдигани учун R_sf ва зўриқтириладигани учун R_pf бўлган чўзилишдаги ҳисобий қаршиликларини куйидаги формулалар билан аниқлаш керак:

R_sf = m_as1 R_s=ε_psβ_pwR_s, (47)

R_rpn = m_as1 R_s=ε_ppβ_pwR_p, (48)

бу ерда, m_as1, m_{ap1 —}кўп марта такрорланувчи юкламанинг таъсирини ҳисобга олувчи арматуранинг ишлаш шароити коэффициентлари;

R_s, R_p — пўлат арматуранинг юқоридаги 31-жадвалдан олинадиган чўзилишга ҳисобий қаршиликлари;

ε_ps, ε_pp — қуйидаги 32-жадвалда келтирилган, арматурадаги кучланиш ўзгаришининг цикл ассиметрияси

га боғлиқ коэффициентлар;

β_pw — қуйидаги 32-жадвалда келтирилган, арматура элементларининг ишлаш шароитига, уларга пайвандлаб бириктирилган бошқа элементлар ёки пайвандлаб уланган жойлар мавжудлигини ҳисобга олувчи коэффициент.

	32-жадвал
Қўлланиладиган пўлат арматуранинг синфи (турлари ёки хусусиятлари)	ρ даги ε_ps ва ε_pp коэффициентларнинг қийматлари
	-1	-0,5	-0,2	-0,1	0	0,1	0,2	0,3	0,35
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
	ε_rs коэффициенти
А240 (А-I)	0,48	0,61	0,72	0,77	0,81	0,85	0,89	0,97	1
A300 (А-II)	0,40	0,50	0,60	0,63	0,67	0,70	0,74	0,81	0,83
Aс300 (Ас-II)	-	-	0,67	0,71	0,75	0,78	0,82	0,86	0,88
A400 (А-III)	0,32	0,40	0,48	0,51	0,54	0,57	0,59	0,65	0,67
	ε_rpкоэффициенти
A600 (А-IV) (уланмаган ёки механик тозаланиб, контактли пайвандлаб уланган)	-	-	-	-	-	-	-	-	-
В ёки ундан қилинган ўрамли	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Вр ёки ундан қилинган ўрамли	-	-	-	-	-	-	-	-	-
К-7	-	-	-	-	-	-	-	-	-

	32-жадвал якуни
Қўлланиладиган пўлат арматуранинг синфи (турлари ёки хусусиятлари)	ρ даги ε_ps ва ε_pp коэффициентларнинг қийматлари
	0,4	0,5	0,6	0,7	0,75	0,8	0,85	0,9	1
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
	ε_psкоэффициенти
А240 (А-I)	1	1	1	1	1	1	1	1	1
А300 (А-II)	0,87	0,94	1	1	1	1	1	1	1
Ас300 (Ас-II)	0,90	0,92	0,94	1	1	1	1	1	1
А400 (А-III)	0,70	0,75	0,81	0,90	0,95	1	1	1	1
	ε_pp коэффициенти
А600 (А-IV) (уланмаган ёки механик тозаланиб, кон-тактли пай-вандлаб уланган)	0,38	0,49	0,70	0,78	0,85	0,91	0,94	0,96	1
В ёки ундан қилинган ўрамли	-	-	-	-	0,85	0,97	1	1	1
Вр ёки ундан қилинган ўрамли	-	-	-	-	0,78	0,82	0,87	0,91	1
К-7	-	-	-	-	0,78	0,84	0,95	1	1

Изоҳлар: Бурама ёки қўшалоқ эшилган ва ёпиқ пўлат арқонлар учун ρ≥85 бўлганида ε_pp коэффициентини бирга тенг деб қабул қилиш рухсат этилади.

ρ<85<бўлганда осма, вантли ва олдиндан зўриқтирилган пўлат оралиқ қурилмаларнинг арқонларини чидамлиликка ҳисоблашга тегишли мазкур ШНҚ нинг 380-бандига мувофиқ белгилаш керак.

ρ нинг оралиқлардаги қийматлари учун ε_ps ва ε_pp коэффициентларини интерполяция қилиб аниқлаш керак.

					33-жадвал
Пайвандланган бирикма тури	Цикл ассиметрияси коэффициенти цикла r	Қуйидаги синфлардаги пўлат арматуралар бўлганида диаметри 32 mm ва ундан кичик стерженлар учун β_pw коэффициенти
Пайвандланган бирикма тури	Цикл ассиметрияси коэффициенти цикла r	А240 (A-I)	А300 (A-II), Ас300 (Ac-II)	А400 (A-III)	А600 (A-IV)
Контактли пайвандланган (тозаламасдан)	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,85 1 1 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - 0,75 0,75 0,80 0,90
Узайтирилган қатламлар подкладка қўйилиб ванна усилида пайвандланган	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,80 0,90 0,90 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - - - - -
Ўзаро кесишадиган нуқтада контактлаб пайвандлаш ва бошқа стерженларни ёнига пайвандлаш, жуфт аралаш ёпишмаларда пайвандлаш	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,60 0,65 0,65 0,70 0,75 0,85	- - - - - -

Изоҳлар: 1. Чўзилаётган арматура стержени диаметри 32 mm дан катта бўлганида β_ρw қийматларини 5 % га камайтириш керак.

2. r< 0 бўлганида, β_ρw қийматини r< 0 бўлгандаги қийматдагидек қабул қилиш керак.

3. Стерженлардаги пайвандлаб уланган жойлари контакт усулида бажарилиб, кейин бўйламасига тозаланган А600 (A-IV)синфдаги чўзилаётган пўлат арматуралар учун β_pw=1 деб қабул этиш керак.

4. ρ нинг оралиқлардаги қийматларида β_ρw ни интерполяция қилиб аниқлаш керак.

176. Қия кесимлардаги чўзилган кўндаланг арматурани (хомутлар ва букилган стерженларни) кўндаланг куч таъсирига ҳисоблашда пўлат арматуранинг юқоридаги 31-жадвалда кўрсатилган чўзилишга ҳисобий қаршиликларига қуйидаги ишлаш шароити коэффициентлари киритилади:

стержен арматуралар учун — m_a₄ =0,8;

юқори мустаҳкамликдаги симдан қилинган арматура, К-7 синфдаги арматура арқонлар ва бурамали, қўшалоқ ва ёпилган пўлат арқонлар учун m_a₄ =0,7 қийматдаги.

А400 (А-III) синфига пўлат арматурадан қилинадиган пайвандланган каркаслардаги хомутларнинг диаметри бўйлама стерженларнинг диаметрининг 1/3 дан кам бўлганида кўндаланг кучга ҳисоблашдаги хомутлардаги инобатга олинадиган кучланишлар қуйидаги қийматлардан ошмаслиги керак, Мпа (kgk /сm²):

хомутлар диаметри 6 m ва 8 mm бўлганида 245 (2500) дан;

хомутлар диаметри 10 mm ва ундан катта бўлганида 255 (2600) дан.

177. Бўйламасига механик тозаламасдан конструкцияли пайвандлаш билан бажариладиган уланган жойларни ва силжитилган жуфт қатламлар қўйиб уланган жойларни қўллаганда, А600 (A-IV) ва А800 (A-V) синфлардаги пўлат арматуралар учун юқоридаги 31-жадвалда кўрсатилган чўзилишга ҳисобий қаршиликларга арматуранинг m_a5=0,9 бўлган ишлаш шароити коэффициенти киритилади. А240 (A-I), А300 (А-II), Ас300 (Ас-II) ва А400 (А-III) синфлардаги пўлат арматуралар учун контакт пайвандлаш билан узайтирилган халта тагликлар, силжитилган жуфт ёпишмалар қўйиб, ванна усулида бажарилган уланган жойлар бўлганида, чўзилишга ҳисобий қаршиликларни, уланган жойлари йўқ бўлган пўлат арматураларникидек бажариш керак.

Эгиладиган конструкциялардаги чўзилган арматурани мустаҳкамликка ҳисоблашда, эгилувчи элементнинг чўзилаётган қиррасидан кесимнинг чўзилган зонаси баландлигининг 1/5 қисмидан катта масофада жойлашган арматура элементлари учун (алоҳида стерженлар, ўрамлар, арқонлар) пўлат арматуранинг юқоридаги 31-жадвалдаги чўзилишга ҳисобий қаршиликларга арматуранинг ишлаш шароити коэффициентини қуйидаги қийматда киритмоқ керак:

(49)

бу ерда, h-x — кесимнинг чўзилган зонаси (қисмининг) баландлиги;

кесимнинг чўзилган қисмининг чеккадаги қиррасидан чўзилган арматура элементи ўқигача бўлган масофа.

178. Конструкцияни олдиндан зўриқтириш ва уни монтаж қилиш босқичларидаги ҳисоблашларда пўлат арматуранинг ҳисобий қаршиликларини қуйидаги қийматларга тенг бўлган ишлаш шароити коэффициенти билан қабул қилиш керак:

стерженли пўлат арматура ва юқори мустаҳкамликдаги симлардан қилинган арматура элементлари учун — 1,10;

К-7 синфдаги арматура арқонлар ва бурамали ва қўшалоқ ўрилган ва ёпиқ пўлат арқонлар учун — 1,05.

179. Бурама ёки қўшалоқ эшилган пўлат арқонларни диаметри D, 24d дан кичик бўлган (d — арқон диаметри) яримайлана ҳисоблашларда арқонларнинг чўзилишга ҳисобий қаршиликларига, D/d нисбат 8 дан 24 гача бўлганда қуйидаги формула билан аниқлашга рухсат этиладиган арқонларнинг ишлаш шароити коэффициенти m_a10 киритилиши зарур:

; (50)

Диаметри D, 8d дан кичик бўлган блок атрофида букилганда, арқонларнинг ишлаш шароити коэффициентини тажрибада текширишлар натижасига биноан белгилаш керак.

180. Диаметри 5 mm, юқори мустаҳкамликдаги рухланган В-II синфдаги силлиқ симни мустаҳкамликка ҳисоблашларда симнинг юқоридаги 31-жадвалдан олинадиган чўзилишга ҳисобий қаршиликларига қуйидагиларга тенг бўлган арматуранинг ишлаш шароити коэффициенти m_a₁₁ни киритиш керак:

ўртача тажовузкор муҳит шароитига жавоб берадиган қилиб С гуруҳи бўйича симни руҳлаганда — 0,94;

жиддий тажовузкор муҳит шароитига жавоб берадиган этиб Ж гуруҳи бўйича симни руҳлаганда — 0,88.

4-§. Пўлат буюмлар учун ҳисобий тавсифлар

181. Темирбетон кўприклар ва қувурларнинг алоҳида конструктив қисмидан иборат бўладиган пўлат буюмлар (таянчлар, деформация чоклари ва шарнирлар элементлари, тираш ускуналари ва ҳ. к.) учун юпқа листли ва фасонли прокатлардан тайёрланиб қўйиладиган пўлат буюмлар учун ҳисобий қаршиликларни кўприкларнинг пўлат конструкциялари элементларидагидек қабул этиш керак.

Бетоннинг ичида анкерланадиган стерженли арматуралар учун ҳисобий қаршиликларни арматураларга тегишли кўрсатмаларга биноан қабул этиш керак.

5-§. Арматуранинг деформатив хусусиятларининг тавсифлари ва эластик модулларининг нисбати

182. Арматуранинг асосий деформацион тавсифлари қуйидагилардан иборат:

кучланишнинг норматив қийматларига эришилганда арматуранинг нисбий чўзилиш деформацияси;

арматуранинг эластиклик модули;

физик чегаравий оқувчанликка эга бўлган арматура учун нисбий чўзилиш деформациясининг норматив қийматини унинг норматив қаршилиги ва эластиклик модули қиймати учун тўғри келган эластиклик деформацияси орқали аниқланади.

Шартли оқиш чегарасига эга бўлган арматура учун арматура чўзилишининг норматив нисбий деформацияси шартли оқиш чегараси кучланишидаги 0,2 фоизга тенг бўлган унинг қолдиқ чўзилиши ва эластиклик нисбий чўзилишларининг йиғиндисига тенг қилиб олинади.

Арматуранинг норматив эластиклик модули чўзилишда ва сиқилишда бир хил қилиб олинади ва унинг тури ва синфига қараб ўрнатилади. Арматура эластиклик модулининг қийматларини қуйидаги 34-жадвалдан олиш керак. Зарур бўлган ҳолларда эластиклик модулининг қиймати назорат синови натижалари орқали белгиланади.

		34-жадвал
Пўлат арматура синфи (тури)	Арматуранинг эластиклик модули, МПа (kgk /сm²)да,
Пўлат арматура синфи (тури)	*E_s* зўриқтирилмайдиган	**E_pзўриқтирилган**
А240 (А-I), А300 (А-II), Ас300 (Ас-II)	2,06×10⁵(2,1×10⁶)	-
А400 (А-III)	1,96×10⁵(2,0×10⁶)	-
A600 (А-IV), Aт600 (Ат-IV), A800 (А-V)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
Aт1000 (Ат-V), Aт1000 (Ат-VI)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
B, BpI синфлардаги параллел симлар	-	1,96×10⁵(2,0×10⁶)
В-II ва Bp-II синфлардаги параллел симлардан қилинган ўрамлар.	-	1,77×10⁵(1,8×10⁶)
арқон арматуралар синфи К-7		1,77×10⁵(1,8×10⁶)
К-7 арқон арматуралардан қилинган ўрамлар	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
Пўлат арқонлар:	-
Бурама ва қўшалоқ эшилган	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
ёпиқ	-	1,57×10⁵(1,6×10⁶)

183. Зўриқтирилмаган арматурали кўприкларни чидамлилик ва ёрилишга пишиқликка ҳисоблашлардан ташқари, кўприклар элементларини эластик жисмлар ҳисоби формулаларига биноан бажариладиган қолган барча ҳисоблашларда, арматуралар учун юқоридаги 34-жадвалда ва бетонлар учун мазкур ШНҚ нинг 29-жадвалида келтирилган эластиклик модулларининг қийматларига биноан аниқланадиган модуллар нисбатлари

дан фойдаланиш керак.

Зўриқтирилмаган арматурали кўприк элементларини чидамлиликка ва ёрилишга пишиқликка ҳисоблашларда кучланишларни, келтирилган кесимнинг геометрик тавсифларини аниқлашда арматура кесими майдони, бетоннинг титрашда оқишини инобатга олувчи эластиклик модуллар нисбатлари коэффициенти n' билан ҳисобга олинади. n' ни, бетоннинг синфларига кўра қуйидагича қабул қилиш керак:

В20..........................…22,5

В22,5 ва В25..................20

В27,5..............................17

В30 ва В35.....................15

В40 ва ундан юқори......10

22-боб. Кўприклар ва қувурларни биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳамда мустаҳкамликка ҳисоблаш. Умумий қоидалар

1-§. Элемент бўйлама ўқига нормал кесимларни мустаҳкамликка ҳисоблаш

184. Кўприклар ва қувурларнинг бетон ва темирбетон элементларини ҳисоблашни чегаравий қийматлари билан таққослаган ҳолда бажариш керак.

Конструкцияларда эгиладиган, марказий ва номарказий чўзиладиган бетон элементларини қўллаш мумкин эмас.

185. Статик ноаниқ конструкциялардаги ҳисобий зўриқишлари, бетоннинг ўтириши ва оқишини сунъий равишда тартиблаштириш, ёриқ ҳосил бўлиши ва олдиндан зўриқтиришлар оқибатида зўриқишнинг катта тақсимланишларини ҳисобга олиш зарур. Ушбу саналган юкламалар ва таъсирларнинг норматив қийматларидан топилган зўриқишларнинг умумий қийматига 1,1 (ёки 0,9) га тенг бўлган ишончлилик коэффициентлари киритилади.

186. Конструкция элементларидаги зўриқишларнинг чегаравий қийматларини элемент бўйлама ўқига нормал ва қия кесимларида аниқлаш керак.

187. Бетон ва темирбетон элементларни сиқувчи бўйлама куч N таъсирига ҳисоблашда мустаҳкамликка ва устиворликка ҳисоблашлардаги олинган қийматларнинг кам миқдордагисини зўриқишнинг ҳисобий қиймати тариқасида қабул қилиш керак. Мустаҳкамликка ҳисоблашда тасодифий эксцентриситет e_c,cn =

l_oни инобатга олиш керак (l_o — элементнинг геометрик узунлиги ёки унинг маҳкамланган нуқталарининг орасидаги қисми мазкур ШНҚ нинг 153-банди бўйича).

Статик аниқ конструкцияларнинг элементларида эксцентриситет e_c (келтирилган кесимнинг оғирлик марказига нисбатан) конструкцияни статик ҳисоблашдан аниқланадиган эксцентриситет билан тасодифий эксцентриситет e_c_,cnларининг йиғиндиси сифатида топилади.

Статик ноаниқ конструкция элементлари учун бўйлама кучнинг келтирилган кесим оғирлик марказига нисбатининг эксцентриситет e_c қиймати, статик ҳисоблашда олинган эксцентриситетга баробар, аммо e_c_,cn — дан кам бўлмаган ҳолда қабул қилинади.

188. Тўғри бурчакли, тавр ва қўштавр шаклидаги, қутисимон кесимли, сиқилган, номарказий сиқилган бетон ва темирбетон элементларни мустаҳкамликка ва устиворликка ҳисоблаш, e_c=

эксцентриситет қийматига боғлиқ ҳолда қуйидаги 35-жадвалга мувофиқ бажарилади.

	35-жадвал
Ҳисоблаш тури	Конструкциялар
	Бетон		Темирбетон
	Куйидагича эксцентриситетларда, ҳисоблашларни бажаришда риоя қилиниши зарур бўлган бандларнинг қатор тартибдаги рақамлари
	e_c≤r	e_c>r	e_c≤r	e_c>r
Мустаҳкамликка	3.68 3.54	3.68 3.54	3.69,б -	3.70 3.54
Устиворликка	3.66 3.55	- -	3.69,а 3.55	- -

Изоҳ. r — ядро масофаси.

Бошланғич ҳисобий эксцентриситети e_c>r бўлган сиқилган элементларни номарказий сиқилишга ҳисоблаш керак.

Эгилишнинг номарказий сиқилган элементнинг ҳисобий зўриқишининг кўпайишига таъсирини деформацияланмаслик схемасига ҳисоблашда эксцентриситет e_c ни мазкур ШНҚ нинг 189-бандига биноан аниқланадиган η коэффициентига кўпайтириш йўли билан ҳисобга олиш керак.

Устиворликка ҳисоблашда, e_c≤r бўйлама эгилиш коэффициенти (φ) ни мазкур ШНҚ нинг 190-бандига мувофиқ қабул қилиш керак.

189. Мустаҳкамликка эгилишдаги кўчишининг (эгилишликка) таъсирини ҳисобга олувчи коэффициент η қуйидаги формула билан аниқланади:

(51)

бу ерда, N_cr қуйидаги формулалар билан аниқланадиган шартли критик куч:

бетон элементлар учун

N_cr

(52)

темирбетон элементлар учун

N_cr

(53)

бу ерда, l_b — бетондаги ёриқларни ҳисобга олмасдан аниқланадиган бетон кесими майдонининг инерция моменти;

I_s — ўриқтирилмайдиган ва зўриқтириладиган арматуралар кесимлари майдонларининг инерция моментлари;

Инерция моментлари келтирилган кесимларнинг оғирлик маркази орқали ўтадиган ўқларига нисбатан аниқланади. (52) ва (53) формулалардаги φ_l ва φ_p лар билан эгилишликка, тегишли юкламанинг узоқ муддатли таъсир кўрсатишининг, арматурани олдиндан зўриқтиришнинг ва эксцентриситетнинг нисбий қийматининг таъсирлари ҳисобга олинади. φ_lкоэффициентининг қийматини қуйидагига тенг деб қабул этиш керак:

бу ерда, M_l доимий юкламалардан бўладиган момент; M — доимий ва вақтинчалик юкламалардан бўладиган норматив куч N ни, N кучининг жойлашган нуқтасидан энг кўп чўзилган стерженгача (бетон элементлар учун кесимнинг энг кўп чўзилган қиррасигача) ёки энг кам сиқилган стержен ёки қиррагача (тўлиқ сиқилган кесим бўлганида) бўлган масофага кўпайтириб топилган қийматга тенг момент. δ коэффициентининг қийматини e_c/h га баробар деб қабул қилиш керак, лекин у, қуйидаги формула билан аниқланадиган миқдордан кам бўлмаслиги керак:

, (54)

бу ерда, R_b — бетоннинг ҳисобий қаршилиги, МPа да;

l_o — элементнинг ҳисобий узунлиги, m, да.

Тўла юкламадан ва доимий юкламадан ҳосил бўладиган моментлар (эксцентриситетлар) ҳар хил ва бир-биридан фарқ қиладиган ишорали бўлганларида тўла юклама эксцентриситетининг қиймати e_c≥0,1h да φ_l=1,0; e_c< 0,1h да эса φ_l=1,05 деб қабул қилиниши керак.

Арматурани олдиндан зўриқтиришнинг элемент бикрлигига таъсирини ҳисобга олувчи φ_pкоэффициентининг қийматини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

(55)

бу ерда, σ_bp бўйлама арматуранинг оғирлик маркази сатҳидаги мазкур ШНҚ нинг 8-иловасига биноан барча йўқолишларни ҳисобга олгандаги, олдиндан зўриқтиришдан бўладиган бетондаги кучланиш. Ҳалқасимон ва юмалоқ кесимлар учун h=D бўлади. (15) формуладаги ҳисобий қаршилик R_b, бетоннинг ишлаш шароити коэффициентларини ҳисобга олмасдан қабул қилинади (e_c/h қиймати эса 1,5 дан ошмаслиги керак).

Сиқилган темирбетон элементлар, қуйидаги шартни таъминлай оладиган шароитдаги тавсифларга эга бўлиши зарур.

, (56)

Элементларни, номарказий қўйилган юклама таъсиридан эгилиш текислигига перпендикуляр йўналишда номарказий сиқилишга ҳисоблашда тасодифий эксцентриситет қийматини инобатга олиш керак.

Сурилмайдиган таянчга ёки мажбуран деформацияланишдан бир хил кўчадиган (масалан, ҳарорат таъсиридан узайишларда) таянчларга эга бўлган темирбетон элементлар учун η коэффициенти қийматларини қуйидагича қабул этиш керак:

элемент узунлигининг ўртадаги учдан бир қисмидаги кесимлари учун (10) формула билан;

элемент узунлигининг чеккадаги учдан бир қисмидаги кесимлар учун таянчдаги кесимлар учун бирга тенг бўлган қиймат билан ўртадаги учдан бир қисм учун ҳисоблаган қийматларнинг оралиғида интерполяция қилиш йўли билан.

190. Сиқилган (e_c=0) ва эксцентриситет

номарказий сиқиладиган элементларни ҳисоблашларда бўйлама эгилиш коэффициентини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

, (57)

бу ерда, φ_m — вақтинчалик юклама таъсирини ҳисобга олувчи бўйлама эгилиш коэффициенти;

φ_l — доимий юкламалар таъсирини ҳисобга олувчи бўйлама эгилиш коэффициенти;

N_l — доимий юкламаларда бўладиган, зўриқтириладиган, бетон билан жипслашмаган арматурадаги зўриқишни ҳам ҳисобга олгандаги ҳисобий бўйлама зўриқиш;

N_m — вақтинчалик юкламадан бўладиган ҳисобий бўйлама зўриқиш;

N= N_l+N_m тўла ҳисобий бўйлама зўриқиш.

Мазкур ШНҚ нинг 187-бандига биноан тасодифий эксцентриситетлар қийматларини ҳисоблашларда инобатга олинган φ_m ва φ_l коэффициентларининг қийматини темирбетон элементлар учун қуйидаги 36-жадвалдан, бетон элементлар учун эса қуйидаги 37-жадвалдан олиш керак.

							36-жадвал
Элемент букилувчанлигининг тавсифлари			Бўйлама эгилиш коэффициентлари
Элемент букилувчанлигининг тавсифлари			*Нисбий эксцентриситетлар e_c/r* куйидагича бўлгандаги**				j_l
l₀ / b	l₀ / d	l₀ / i	0	0,25	0,50	1,00	j_l
4	3,5	14	1 1	0,90 0,90	0,81 0,81	0,69 0,69	1
10	3,6	35	1 1	0,86 0,86	0,77 0,77	0,65 0,65	0,84
12	10,4	40	0,95 0,95	0,83 0,83	0,74 0,74	0,62 0,62	0,79
14	12,1	48,5	0,90 0,85	0,79 0,74	0,70 0,65	0,58 0,53	0,70
16	13,8	55	0,86 0,78	0,75 0,67	0,66 0,58	0,55 0,47	0,65
18	15,6	62,5	0,82 0,75	0,71 0,64	0,62 0,55	0,51 0,44	0,56
20	17,3	70	0,78 0,70	0,67 0,59	0,57 0,47	0,48 0,40	0,47
22	19,1	75	0,72 0,64	0,60 0,52	0,52 0,44	0,43 0,35	0,41
24	20,8	83	0,67 0,59	0,55 0,47	0,47 0,39	0,38 0,30	0,32
26	22,5	90	0,62 0,53	0,51 0,42	0,44 0,35	0,35 0,26	0,25
28	24,3	97	0,58 0,50	0,49 0,41	0,43 0,35	0,34 0,26	0,20
30	26	105	0,53 0,46	0,45 0,38	0,39 0,32	0,32 0,25	0,16
32	27,7	110	0,48 0,42	0,41 0,35	0,36 0,30	0,31 0,25	0,14
34	29	120	0,43 0,39	0,36 0,32	0,31 0,27	0,25 0,21	0,10
38	33	130	0,38 0,33	0,32 0,28	0,28 0,24	0,24 0,20	0,08
40	34,6	140	0,35 0,32	0,29 0,26	0,25 0,22	0,21 0,18	0,07
43	37,5	150	0,33 0,30	0,28 0,25	0,24 0,21	0,21 0,18	0,06

Изоҳ. Каср чизиғи устида зўриқтирилмаган арматурали темирбетон элементлар ва ушбу ишлаш босқичида зўриқтирилган арматура билан бетон орасида жипслашиш бўлмаган олдиндан зўриқтирилган элементлар учун қийматлар, каср чизиғи остида эса зўриқтириладиган арматура билан бетон жипслашган ҳолдаги олдиндан зўриқтирилган элементлар учун қийматлар келтирилган.

						37-жадвал
Элемент буки лувчанлиги тавсифи		Бўйлама эгилиш коэффициентлари
Элемент буки лувчанлиги тавсифи		*эксцентриситет e_c/r лар қуйидагича бўлгандаги* φ_m				φ_i
l₀/b	l₀ /i	0	0,25	0,50	1,0
4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26	14 21 28 35 42 49 56 63 70 77 84 91	1 0,98 0,95 0,92 0,88 0,85 0,79 0,74 0,67 0,63 0,58 0,49	0,86 0,84 0,81 0,78 0,76 0,74 0,68 0,63 0,56 0,51 0,46 0,38	0,77 0,75 0,72 0,69 0,67 0,65 0,59 0,54 0,46 0,43 0,38 0,31	0,65 0,63 0,6 0,57 0,55 0,58 0,48 0,43 0,37 0,34 0,29 0,22	1 0,94 0,88 0,8 0,72 0,62 0,58 0,43 0,32 0,26 0,20 0,16

Юқоридаги 36 ва 37-жадваллардаги белгилашлар:

b — элемент кўчиши йўналишига нормал тўғри бурчакли кесимнинг томони;

d — юмалоқ кесимли элемент диаметри;

l₀ / i — элемент букилувчанлиги (i — кўндаланг кесимнинг энг кичик инерция радиуси);

e_c/r — N кучининг нисбий эксцентриситети;

e_c — N кучининг келтирилган кесимда марказий оғирликка нисбатан эксцентриситети;

r =

ядровий масофа (W_red ва A_red келтирилган кесимнинг қаршилик моменти ва майдони).

191. Кесимлардаги чегаравий зўриқишларни мазкур ШНҚ нинг 197 — 206 ва 210-бандларига мувофиқ қуйидаги асослардан келиб чиққан ҳолда аниқлаш керак:

бетоннинг чўзилишга қаршилиги нолга тенг деб қабул қилинади;

бетоннинг сиқилишга қаршилиги R_b га баробар бўлган ва унинг шартли сиқиладиган зонаси чегарасида тенг тақсимланган кучланишлар билан чекланади;

арматурадаги чўзувчи кучланиш, зўриқтирилмаган ва зўриқтириладиган арматураларнинг чўзилишга ҳисобий қаршиликлари тегишли R_s ва R_p лар билан чекланади;

зўриқтирилмаган арматурадаги сиқувчи кучланиш, сиқилишга ҳисобий қаршилик R_so билан, зўриқтириладигандаги эса мазкур ШНҚ нинг 195-бандига биноан энг катта сиқувчи кучланишлар σ_ps билан чекланадилар;

кесимни ҚМҚ 2.03.01га биноан умумий ҳолга ҳисоблаганда, арматурадаги деформация (кучланиш), олдиндан зўриқтирилгандаги деформацияни (кучланиш) инобатга олиб, бетоннинг сиқиладиган қисмининг баландлигига боғлиқ ҳолда аниқланади.

Тегишли тартибда асосланганда, юқорида кўрсатилган ҳисоблашларни, бетон ва арматуранинг деформацияси диаграммасидан фойдаланиб бажариш рухсат этилади.

Изоҳ. Бетон ва арматурадаги ҳисобий қаршиликлар ва кучланишлар формулаларга МПа да киритилиши керак бўлганида, матнда махсус кўрсатмалар берилади.

192. Ҳисобий кесимнинг сиқиладиган қисмида ҳар хил синфлардаги бетонлар бўлганида, уларнинг майдонлари ҳисобий қаршиликларига пропорционал равишда битта ҳисобий қаршиликдаги бетонга келтирилади.

193. Сиқиладиган қисмида тахтаси жойлашадиган тўсинларни ҳисоблашда, тахтанинг қовурға (девор) ичидан чиқиб (осилиб) турадиган ҳисобга киритиладиган бўлагининг чиқиб турган жойининг бошланишидан ўлчагандаги узунлиги, унинг қалинлиги h′_fнинг олти марта кўпайтирилган қийматидан ошмаслиги ва тўсинлар қовурғалари орасидаги соф масофанинг ярмисидан кўп бўлмаслиги керак.

Тахтанинг чиқиб турган бўлагининг бошланиши тўсин қиррасидан ёки қиялиги 1:3 ва ундан катта вут (қалинлаштирилган қисми) бўлганида, вутнинг охиридан қабул қилинади. Ўзгарувчи қалинликдаги тахталарда ҳамда вутлар қиялиги 1:3 дан кичик бўлган ҳолларда, тахтанинг чиқиб (осилиб) турадиган қисми узунлиги, тахта ва вутлар майдонларини ҳисобга олиб топиладиган, тахтанинг келтирилган қалинлигига биноан аниқланади.

Қўштавр кесимларнинг чўзиладиган белбоғларининг чиқиб турадиган қисмлари майдони ҳисоблашда инобатга олинмайди.

194. Чўзилган арматуранинг сони, конструктив мақсадда ёки ёрилишга пишиқликка ҳисоблашга биноан, мустаҳкамликка ҳисоблашдаги талаб этилган арматура сонидан ортиқча бўлганида, ҳисоблашда барча арматурани эмас, фақат мустаҳкамликка талаб этилганини инобатга олиш рухсат этилади.

195. Бетон билан жипслашиб кетган, cиқилган қисмда жойлашган зўриқтириладиган арматурани ҳисоблашга қуйидаги кучланиш билан киритиш керак:

, (58)

бу ерда, R_pc — мазкур ШНҚ нинг 175-бандига биноан, зўриқтириладиган арматурадаги ҳисоблаш билан инобатга олинадиган энг катта сиқувчи кучланиш; σ_pc₁ — зўриқтириладиган арматурадаги ҳисобий кучланиш (барча йўқолишларни чиқариб ташлагандан кейинги), агар юкламага нисбатан ишончлилик коэффициенти γg=1,1 бўлса; σ_pc₁≤R_pcбўлганида, σ_pc=0 деб қабул қилинади.

Сиқилган арматуранинг кўндаланг кесими майдони A′_s ни бетоннинг сиқилган қисми ҳисобий баландлиги x ва ушбу арматурадан кесимнинг сиқилган қиррасигача бўлган масофа α′_sлар нисбатларига боғлиқ ҳолда ҳисоблашга киритилади.

Эгиладиган элементларни ҳисоблашда x₂≥2a′_s бўлганида, майдон A′_s тўлиқ инобатга олинади, бу ерда, x²— сиқилган арматура A′_sни ҳисобга олиб аниқланадиган сиқилган қисмнинг баландлиги.

Сиқилган арматурани инобатга олмаганда кесимнинг сиқилган қисм баландлиги x₂≥2a′_sуни инобатга олганда эса x₂<2a_s шартига мос келганида, мустаҳкамликка ҳисоблашни қуйидаги шартдан файдаланиб бажариш, рухсат этилади:

M≤(R_pA_p+R_sA_s)(h_a-a′_s) (59)

бўлганида, A′_s ҳисобга олинмайди.

(60)

196. Элемент бўйлама ўқига нормал кесимни ҳисоблаш, ташқи куч кесим симметрия ўқи текислигида таъсир этганида ва арматура элементининг кўрсатилган текисликка перпендикуляр қирраси олдида жамланган бўлганида, тегишли мувозанат шартидан аниқланадиган сиқилган қисм нисбий баландлиги ξ=

қийматига боғлик ҳолда бажарилиши керак. Конструкцияни ҳисоблашда ξ нинг қиймати тузилган арматурадан, унинг учун тегишли ишлаш шароити коэффициентини ҳисобга олгандаги ҳисобий қаршилик R_s ва R_p га тенг бўлган кучланиш бўлмаганга қадар бетоннинг сиқилган қисмида чегаравий ҳолат юз бермайдиган ҳолдаги, ўша қисмининг нисбий баландлиги ξ_y дан ошмаслиги керак. ξ_yқиймати қуйидаги формула билан аниқланади:

(61)

бу ерда, ω=0,85-0,008 R_b — одатдаги (зўриқтирилмаган) арматурали элементлар учун;

ω=0,85-0,008 R_b+δ≤0,9 — бевосита арматурали элементлар учун;

бу ерда бетоннинг ҳисобий қаршилиги R_bни МPа да, δ нинг қийматини эса 10 μ га тенг деб олиш керак, аммо 0,15 дан кўп бўлмаслиги керак.

арматурадаги кучланиш σ₁ ни, МPа да, қуйидагига тенг қилиб олиш керак:

зўриқтирилмайдиган арматура учун R_s;

зўриқтириладиган арматура учун R_p+500–σ_p;

зўриқтириладиган арматуранинг ҳисобий қаршилиги R_p ни, унинг тегишли ишлаш шароити коэффициентини инобатга олиб, арматурадаги олдиндан зўриқтириладиган кучланиш σ_p; қийматини эса, мазкур ШНҚ нинг 12-иловасига биноан биринчи ва иккинчи йўқолишларни ҳисобга олиб қабул қилиш керак;

зўриқтирилган ва зўриқтирилмаган ҳолда σ₁ кучланишни зўриқтирилган арматурага кўра қабул қилинади;

σ₁кучланиш сиқилган қисмдаги арматурадаги чегаравий кучланиш ҳисобланади ва у 500 МPа га тенг деб қабул қилиниши керак.

Мустаҳкамликка ҳисоблашда, ξ_yнинг катта чегаравий миқдорига кўра ҳисоблаш орқали олинган

қийматини сақлаш асосли ва зарур бўлган ҳолда ҚМҚ 2.03.01 кўрсатмаларига риоя қилиш тавсия этилади.

Қуйидаги ҳоллардаги ҳисоблашларда ҚМҚ 2.03.01 кўрсатмаларига риоя этиш тавсия этилади:

темирбетон элементларни қия номарказий сиқилиш ва эгилишларга;

кесими бўйлаб арматуралар тенг тақсимланган элементларни;

қисқа консолларни, конструкцияларни ботириб тешиш ва тортиб ажратиб олишга, қўйилган буюмлар, кўтаргич илмоқлар ва буралиш билан эгилишга, буралиш билан номарказий сиқилишга ишлайдиган элементларни.

Учбурчакли, ромб шаклдаги ва тўғри бурчакли бўлмаган арматураси жамланган ва тенг тақсимланиб жойланган кесимларни ҳисоблаш учун бошқа услубларни қўллаш, тегишли (ўрнатилган) тартибда улар асосланганида рухсат этилади. Юмалоқ кесимли темирбетон элементларни номарказий сиқилишга мустаҳкамликка ҳисоблаш тавсия этилган мазкур ШНҚ нинг 9-иловасида келтирилган.

Барча санаб ўтилган ҳисоблашларда бетон ва арматура учун меъёрларда белгиланган ҳисобий қаршиликларни олиш керак. Нормал кучланишларни олдиндан зўриқтирилган эгри тўсин кесимларида ёриқбардошликни мазкур ШНҚ нинг 14-иловаси бўйича ҳисоблаш тавсия этилади.

2-§. Эгиладиган темирбетон элементларни ҳисоблаш

197. Тўғри бурчакли кесимларни

бўлганидаги ҳисоблашни қуйидаги шартга кўра бажариш керак:

M ≤ R_bbx(h₀ – 0,5x) +R_{s c}Aʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + σ_pcAʼ_p (h₀ – aʼ_p), (62)

бу ерда, сиқилган қисм баландлиги x ни қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

R_pA_p + R_sA_s – R_scA_s – σ_pcAʼ_p= R_bbx (63)

Бу ерда ва бош формулалардаги баландлик h₀ ни A_p ва A₅ арматурадаги зўриқиш тенг таъсир этувчисидан олиш керак. Зўриқтириладиган арматура бўлмаганида, h₀=h₀₁

бу ерда ∞ мазкур ШНҚ нинг 4, 6, 7-иловалари бўйича аниқланади.

2-расм. Эгиладиган темирбетон элементнинг бўйлама ўқига нормал кесимдаги, уни мустаҳкамликка ҳисоблашдаги зўриқиш ва кучланиш эпюрасининг схемаси

Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари қовурғали оралиқ қурилмалари ўтиш қисми плитасининг бўйлама йўналишдаги уланган жойларини мустаҳкамликка ҳисоблаш (62) ва (63) формулаларнинг ўнг томонидаги формулаларга қуйидаги ишлаш шароити коэффициентларини киритиб бажарилади:

диафрагмалилари учун — 0,8 га тенг;

диафрагмали оралиқ қурилмалар учун — 0,9 га тенг.

198. Таврли, қўштаврли ва қутисимон, плитаси сиқилган қисмда жойлашган кесимларни

бўлганида ҳисоблашни сиқилган қисм чегараси ҳолатига боғлик ҳолда бажариш керак:

а) сиқилган қисм чегарали плитада ўтганида (3 расм, а) ёки қуйидаги шарт бажарилганида

(64)

Мазкур ШНҚ нинг 197-бандига мувофиқ b'_f эндаги тўғри бурчакли кесим ҳисоблангандек ҳисобланади;

б) сиқилган қисм чегарали қовурғадан ўтганида (3 расм, б) ёки (64) шарт бажарилмайди, унда ҳисоблаш қуйидаги шартга биноан бажарилиши керак:

M≤Rb bx(h₀– 0,5x)+R_b(b′_f– b)h′_f(h₀– 0,5h′_f)+R_soA′_s+ σ_pcA′_s (h₀₁ – a'_s) a_pcA′_p (h₀ – a'_p) (65)

бу ерда, бетоннинг сиқилган қисми баландлигини x қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

(66)

3-расм. Плитаси сиқилган қисмда бўлган темирбетон элементларнинг кесимларидаги сиқилган қисмларнинг шакли

а) сиқилган қисм чегарали плитада жойлашганда,

б) сиқилган қисм чегарали қовурғада жойлашганда.

199. Ҳалқа кесимли, ички ва ташқи радиусларининг нисбати

бўлган, арматураси айлана бўйлаб тенг тақсимланган (бўйлама йўналишдаги стерженлар сони 6 тадан кам бўлмаган), эгилувчи элементлар ҳисоби, мазкур ШНҚ нинг 202-бандига мувофиқ, номарказий сиқиладиган элементлар ҳисобини бажаргандек, Ne_cқиймат ўрнига эгувчи момент M қийматини бўйлама куч қиймати N = 0 деб қабул қилиниб бажарилади.

200. Автомобиль йўллари кўприкларининг эгиладиган темирбетон элементларидаги зўриқтириладиган ишчи арматура бетон билан жипслашмаган ҳолда, кесимини мустаҳкамликка мазкур ШНҚ нинг 193 ва 194-бандларига мувофиқ тегишли формулаларда зўриқтириладиган арматуранинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги R_p ўрнига ўша арматурадаги олдиндан зўриқтирилганда белгиланган (барча йўқолишлар чиқариб ташлангандан кейинги) кучланиш қиймати σ_p1 ни киритиб ҳисоблаш керак. Бундан ташқари, узунасига алоҳида тайёрланган блоклардан йиғиладиган конструкцияларда, эластик материаллар қаршилиги формулалари билан ҳисобий юкламаларга (юкламаларга нисбатан ишончлилик коэффициенти билан) олдиндан зўриқтириш кучини ҳам киритиб, қўшимча ҳисоблаш ўтказиш керак. Ишлашнинг барча босқичларида, блоклар бир-бирига уланган жойларда зўриқтирилмайдиган арматура қўйилмаган ҳолда, ташқи кучлардан чўзувчи кучланиш ҳосил бўладиган қисмларда, ушбу кучланиш мавжуд бўлиши мумкин эмас.

3-§. Номарказий сиқиладиган бетон элементларни ҳисоблаш

201. Бошланғич эксцентриситети e_c ≤ r бўлган номарказий сиқиладиган бетон элементларни қуйидаги шартни бажарган ҳолда устиворликка ҳисоблаш керак:

N ≤ φR_bA_b(67)

бу ерда, φ — 186. бўйича олинадиган коэффициент;

A_b — элементнинг сиқилган кесим майдони.

202. Номарказий сиқиладиган бетон элементларни e_c > r (r — 186-бандига биноан ядро масофаси) бўлган ҳолда, мустаҳкамликка ҳисоблаш нейтрал ўқ ҳолатига ва қуйидаги формуладан топиладиган a-нинг қийматига боғлиқ ҳолда бажарилади:

a = a_c – e_cƞ (68)

бу ерда, a — бўйлама куч N қўйилган нуқтадан кесимнинг кўпроқ сиқилган қиррасигача бўлган, мазкур ШНҚ нинг 189-бандига биноан аниқланадиган ƞ коэффициентни инобатга олгандаги масофа;

a_c — тўла кесимнинг оғирлик маркази орқали ўтадиган ўқдан кўпроқ сиқилган қиррасигача бўлган масофа;

e_c— бўйлама куч N нинг, тўла кесим оғирлик марказига нисбатан бошланғич эксцентриситети.

Бунда, ташқи кучлар тенг таъсир этувчиси қуйидаги шартга риоя қилган ҳолда, элемент кўндаланг кесими чегарасида бўлиши зарур:

E_cƞ ≤ 0,8a_c (69)

203. Тавр, қўштавр ва қутисимон плитаси сиқилган қисмда жойлашган (3.3 расм), номарказий сиқиладиган бетон элементларни ҳисоблашда кесимнинг мустаҳкамлиги қуйидаги шарт бажарилганда таъминланади:

N ≤ R_bbx + R_b (bʼ_ʄ – b) hʼ_ʄ (70)

бунда сиқилган қисм баландлиги қуйидагича аниқланади: a>0,5h'_f

a>0,5hʼ_f бўлганида (нейтраль ўқ қовурға чегарасидан ўтади)

(71)

a≤0,5h'_f бўлганида (нейтраль ўқ сиқилган плита чегарасидан ўтади), ҳисоблаш учун b ни b′_f га алмаштириб, (70) ва (71) формулалардан фойдаланилади.

4-расм. Номарказий сиқилган бетон элементнинг бўйлама ўқига нормал кесимдаги зўриқиш ва кучланиш эпюрасининг схемаси

Тўғри бурчакли кесимли номарказий сиқилган элементларни ҳисоблашда қуйидаги шарт бажарилганда мустақкамлик таъминланади:

N≤R_bbx, (72)

бу ерда сиқилган қисм баландлиги қуйидаги формула билан аниқланади:

x=h-2e_cη (73)

Эгувчи момент таъсир кўрсатадиган текисликда мустаҳкамликка ҳисоблашдан ташқари элемент у текисликка тик йўналишда эгилиш билан устиворликка ҳисобланиб текширилиши керак.

4-§. Номарказий сиқилган темирбетон элементларни ҳисоблаш

204. Ҳисоблаш эксцентриситети e_s≤r бўлган номарказий сиқилган темирбетон элементларни қуйидаги шартлардан келиб чиққан ҳолда мустаҳкамликка ва устиворликка ҳисоблаш керак:

а) устиворликка ҳисоблашда:

арматура бетон билан жипслашган ҳолда

(74)

зўриқтириладиган арматура билан бетоннинг жипслашиши бўлмаган ҳолда

(75)

б) мустаҳкамликка ҳисоблашда:

арматура бетон билан жипслашган бўлганида

(76)

зўриқтириладиган арматура билан бетоннинг жипслашиши бўлмаган ҳолда

(77)

(33)-(34) формулалардаги:

N — ҳисобий юкламалардан бўладиган бўйлама йўналишдаги сиқувчи куч (олдиндан зўриқтириш кучи ҳисобга олинмаган);

φ — мазкур ШНҚ нинг 190-бандига биноан қабул қилинадиган бўйлама эгилиш коэффициенти;

R_b— бетоннинг мазкур ШНҚ нинг 24-жадвалидан олинадиган мустаҳкамликка ҳисоблашдаги сиқилишга ҳисобий қаршилиги;

A_b — элемент кесимининг тўла майдони (арматура кесимининг майдони 3 фоиз дан ошадиган бўлганида, A_bни A_b– A′_s – A′_pбилан алмаштирилади);

R_sc, R_pc — арматуранинг мазкур ШНҚ нинг 173-бандига биноан олинадиган сиқилишга ҳисобий қаршиликлари;

σ_pc — сиқилган қисмда жойлашган зўриқтириладиган арматурадаги мазкур ШНҚ нинг 195-бандига мувофиқ ҳисоблашда инобатга олинадиган кучланиш;

σ_pc1 — зўриқтириладиган арматура A′_p даги, мазкур ШНҚ нинг 195-бандига биноан барча йўқолишлар ўтиб бўлгандан кейинги, ўрнашган зўриқтириш кучи;

(78)

A'_s, A'_p— тегишли, барча зўриқтирилмаган ва зўриқтирилган арматуралар кесимларининг майдони; n₁— 183-бандига асосан олинадиган эластиклик модуллари нисбати.

205. Плитаси сиқилган қисмда бўлган, кўндаланг кесими қўштавр, тавр ва қутисимон номарказий сиқилган, эксцентриситети e_c>r темирбетон элементларни, x>hʼʄ ва ζ≤ζy (3 ва 4-расмлар) бўлганида, мустақкамликка ҳисоблашни қуйидаги шартдан фойдаланиб бажариш керак:

Ne₀ ≤ R_bbx (h₀ – 0,5x) + R_b (b_ʄ – b)h_ʄ (h₀ – 0,5h_ʄ )+R_scA_s(h₀₁ – a_s) + σ _pcA_p(h₀ – a_p), (79)

e₀ нинг қийматини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

e₀ = e + e_c (ƞ — 1) (80)

бу ерда, N бўйлама куч; ƞ — мазкур ШНҚ нинг 187-бандига биноан аниқланадиган коэффициент; e — N кучнинг қўйилган нуқтасидан чўзилган арматурадаги зўриқишнинг тенг таъсир этувчисигача бўлган масофа; e_c — бўйлама куч N нинг барча кесим оғирлик марказига нисбатан бошланғич эксцентриситети (мазкур ШНҚ нинг 189-бандига биноан тасодифий эксцентриситети ҳисобга олингандаги); σ_pc — ташқи юкламалар таъсиридан сиқилган қисмда жойлашган зўриқтириладиган арматурадаги, мазкур ШНҚ нинг 195-бандига асосан сиқувчи кучланиш.

Тўғри бурчакли кесимлар учун (37) формулада bʼ_ʄ = b деб қабул қилинади.

Бетоннинг сиқилган қисми баландлиги x ни қуйидаги формула билан аниқлаш керак

N + R_pA_p+ R₅A₅ – R_scAʼ_s – σ_pcAʼ_p = R_bbx + R_b(bʼ_ʄ– b)hʼ_ʄ (81)

5-расм. Номарказий сиқилган темирбетон элементларнинг бўйлама ўқига нормал кесимидаги, уни мустақкамликка ҳисоблашдаги кучланиш эпюраси ва зўриқишлар схемаси

(3.37) формуладаги зўриқишлар ишоралари N кучнинг кесимдан ташқарида жойлашган ҳолатига тўғри келади.

Плитаси чўзиладиган томонда жойлашган қўштавр кесимларни ҳисоблашда плитанинг томонларга чиқиб турган қисмлари инобатга олинмайди. Эгувчи момент таъсир этадиган текисликда мустаҳкамликка ҳисоблашдан ташқари, у текисликка тик йўналишда ҳам эгилиш билан устиворликка ҳисоблаш керак.

Сиқилган зўриқтирилган арматура ишини мазкур ШНҚ нинг 195-бандига биноан ҳисобга олиш керак. Аммо у арматурани инобатга олмаганда x>2a′_s инобатга олганда эса x<2a′_s, бўлганида мустаҳкамликка ҳисоблашни, қуйидаги шартдан фойдаланган ҳолда бажаришга рухсат этилади:

(82)

Номарказий сиқилган олдиндан зўриқтирилган элементларнинг олдиндан кучлантиришдаги мустаҳкамликка ҳисоби, бетоннинг узатув мустаҳкамлиги синфига лойиқ бўладиган R_bmc1 қийматлари билан норматив юкламалардан бетондаги сиқувчи кучланишларни чеклаган ҳолда, норматив юкламалардан бўйлама ёриқлар ҳосил бўлишига ҳисоблаш билан алмаштирилади. Темирбетон элементлари кесимини ҳисоблашда буровчи моментни мазкур ШНҚ нинг 14-иловасидa келтирилган усулни ишлатиш рухсат этилади.

206. Номарказий сиқилган, ҳалқа кесимли, ички (r₁) ва (r₂) ташқи (радиусларнинг нисбати

бўлган, айлана бўйлаб тенг тақсимланган (бўйлама стерженлар сони 6 та дан кам эмас) зўриқтирилмаган арматурали темирбетон элементлар ҳисоби, бетоннинг сиқилган қисмининг қуйидагига тенг бўлган нисбий майдонига боғлиқ ҳолда бажарилади:

(83)

Ҳисоблашларда, ξ_str қийматларига боғлиқ ҳолда, қуйидаги шартлардан фойдаланилади:

а) 0,15<ξ<0,60 бўлганида,

) — шартидан; (84)

б) ξ_otr =0.15 бўлганида,

— шартидан; (85)

бу ерда,

(86)

в) ξ_str≥0,60 бўлганида,

— шартидан (87)

бу ерда,

(88)

(83) — (88) формулаларда:

A_b— ҳалқа кесимли бетон майдони;

A_s,tot — барча бўйлама арматуранинг кесим майдони;

(89)

r_s — кўрилаётган арматура стерженлари оғирлик марказлари орқали ўтадиган айлана радиуси. Бўйлама куч эксцентриситети e₀ мазкур ШНҚ нинг 187-банди бўйича тасодифий эксцентрисит, мазкур ШНҚ нинг 187 ва 201-бандларига биноан элемент кўчишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади. Ҳалқа кесимли элементларни, номарказий сиқилиш ва эгилишнинг биргаликдаги таъсирига, зўриқтирилмаган арматура ишлатилганда, номарказий сиқилган ҳалқа кесимлар ҳисоби учун тавсия этилган (83 — 88) формулалардан фойдаланиш рухсат этилади, аммо элемент эгилишига сабабчи бўладиган кучнинг жойлашишини ҳисобга олган ҳолда, моментларнинг хулосавий эпюрасига биноан олинган, йиғинди эгувчи момент М нинг қўшимча таъсиридан бўлган эксцентриситет e₀ нинг ўзгарган қиймати ҳисобга олинган бўлиши керак. Бунда (84), (85) ва (87) формулалардаги эксцентриситет e₀ нинг йиғинди қиймати муайян кесимлар учун, ушбу кесимлардаги эгувчи моментлар ва норматив кучлар қийматларининг йиғиндисини ҳисобга олиб аниқланади. (52) формуладаги критик куч N_cr нинг қийматини аниқлашда, кесимнинг мустаҳкамлигига эгилишнинг таъсирини ҳисобга олувчи ƞ коэффициентини топишда, (3.11) формулага биноан φ_i коэффициентининг қийматини ҳисобга олиш керак.

207. Туташ кесимли, бевосита арматураланган ва зўриқтирилмаган бўйлама арматурали элементларни ҳисоблашни мазкур ШНҚ нинг 204 ва 205-бандлари талабларига мувофиқ бажариш керак. Ҳисоблашга, бетон кесимининг кўндаланг арматура турларининг чекка стерженлари ёки спирал (унинг ўқи бўйлаб олгандаги) билан чекланган қисмини киритиб ҳисоблаш формулаларига R_b нинг ўрнига келтирилган призматик мустаҳкамлик R_b,red ни қўйиш керак. Бевосита арматураланган элементларнинг эгилувчанлиги

тўрлар билан арматураланганда 55 дан, спирал билан арматураланганда эса 35 дан ошмаслиги керак (бу ердаги i_ef — кесимнинг ҳисобга киритилган қисмининг инерция радиуси). R_b,red қийматларини қуйидаги формулалар билан аниқлаш керак:

а) пайвандланган кўндаланг тўрлар билан арматураланганда:

R_b,red= R_b + φμ_s,_xyR_s, (90)

бу ерда, R_s — тўр арматураларининг чўзилишга ҳисобий қаршилиги;

(91)

(90) ва (91) формулалардаги:

n_x,A_sx,l_x — тегишли, тўрнинг бир йўналишдаги стерженларининг (чеккадаги стерженлар ўқидан санагандаги) сони, кўндаланг кесим майдони ва узунлиги;

n_y,A_sy,l_y — худди шунинг ўзи, лекин бошқа йўналишдаги;

A_{ef —}тўрлар контури ичига (чеккадаги стерженлар ўқлари бўйича) қамраб олинган бетон кесими майдони;

s — тўрлар орасидаги масофа (стерженлар ўқидан ҳисоблагандаги), агар битта сетка ўрнатилса «s» қиймати 7 cm бўлади.

φ — қуйидаги формула билан аниқланадиган бевосита арматуралашнинг эффективлик коэффициенти:

(92)

бунда,

(93)

(93) формуладаги R_s ва R_b лар МПа да олинади

μ = μ_s,xy

Тўрнинг ҳар бир йўналишидаги узунлик бирлигидаги стерженларининг кўндаланг кесими майдонларининг бирининг иккинчисидан фарқи 1,5 баробардан кўп бўлмаслиги керак;

б) спирал ёки ҳалқа арматура билан арматураланганда:

(94)

бу ерда, R₅ — спирал арматуранинг ҳисобий қаршилиги; e_c— бўйлама кучнинг қўйилиш (эгилишлик таъсири ҳисобга олинмагандаги) эксцентриситети; μ — арматуралаш коэффициенти, қуйидагига тенг:

(95)

A_s,cir— спирал арматура кўндаланг кесими майдони;

d_eʄ — спирал ичидаги кесим қисмининг диаметри;

s — спирал қадами.

Бевосита арматураланган элементларнинг кўтариш қобилиятига эгилишликнинг таъсирини эътиборга олаётганда, тўрларнинг чеккаларидаги стерженлари билан чегараланган ёки спирал ичига қамралган кесим қисми учун инерция моментини аниқлаган ҳолда, мазкур ШНҚ нинг 189-банди кўрсатмаларидан фойдаланиш керак. (11) формула билан топилган N_cr нинг қиймати φ = 0,25 + 0,05

≤ 1 коэффициентига кўпайтирилиши зарур (бу ердаги c_eʄбетон кесимининг ҳисобга олинадиган қисмининг баландлиги ёки диаметрига тенг), δ ни аниқлашда (13) формуланинг ўнг томонидаги қисмининг иккинчи аъзоси 0,01

φ₂ га алмаштирилади (бунда). φ₂ = 0,1

–1≤1 Элементнинг A_eʄ ва R_b,red ларни инобатга олиб топгандаги кўтарувчанлик қобилияти, тўла кесим A_b бўйича R_b,red ларни инобатга олиб (аммо бевосита арматурани инобатга олмасдан) аниқлангандаги кўтарувчанлик қобилиятидан катта бўлганида, ҳисоблашда бевосита арматуралаш инобатга олинади. Бундан ташқари бевосита арматуралаш мазкур ШНҚ нинг 289-бандига биноан конструктив талабларга ҳам жавоб бериши зарур.

208. Бевосита арматураланган элементларни мустаҳкамликка ҳисоблаш билан бирга, бетоннинг ҳимоя қатламининг ёрилишга пишиқлигини таъминловчи ҳисобларни ҳам бажариш керак. Бу ҳисоблашни, фойдаланиш давридаги барча юкламалардан (ɣ_ʄ=1 деб олиб), мазкур ШНҚ нинг 204 ва 205-бандлари кўрсатмаларига мувофиқ, бетон кесимининг барча майдонини инобатга олиб, R_b ва R_s лар ўрнига ҳисобий қаршиликларнинг иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатлар учун белгиланган қийматлари R_bn ва R_sn ларни қабул қилиб, ҳамда арматуранинг сиқилишга қаршилигини 400 МPа дан оширмаган ҳолда R_sc,serга тенг деб олиб бажариш керак.

5-§. Марказий чўзилган элементларни ҳисоблаш

209. Марказий чўзилган темирбетон элементларининг кесимларини ҳисоблашда барча ҳисобий кучланишларни арматура бутунлай ўзига қабул қилиши зарур, бунда қуйидаги шарт бажарилиши талаб этилади:

N ≤ R_s R_s+ R_p A_p, (96)

бу ерда, N — марказий қўйилган бўйлама чўзувчи кучланиш.

6-§. Номарказий чўзилган элементларни ҳисоблаш

210. Номарказий чўзилган темирбетон элементлар кесимининг ҳисобини бўйлама куч N нинг ҳолатига боғлиқ равишда, қуйидаги шартлардан келиб чиққан ҳолда бажариш керак:

а) бўйлама куч N тегишли арматурадаги зўриқишларнинг тенг таъсир этувчиларининг орасига қўйилганида (5 расм, а) ва бу ерда барча кесим чўзилган ҳолатда бўлганида, барча ҳисобий куч тўлалигича арматура билан қабул қилиниши керак ва ҳисоблашни қуйидаги шартлардан фойдаланиб бажариш лозим:

Ne ≤ R_sAʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + R_pAʼ_p(h₀– aʼ_p); (97)

Neʼ ≤ R_sA_s(h – a_s – aʼ_s) + R_pA_p(h – a_p –aʼ_p); (98)

б) бўйлама куч N, тегишли арматурадаги зўриқишларнинг тенг таъсир этувчилари билан қовурға атрофида жойлашган нейтрал ўқ орасидаги масофа чегарасидан ташқарида қўйилган бўлганида (5 расм, б), кесимнинг мустаҳкамлигини қуйидаги шарт билан белгилаш керак:

Ne ≤ R_bbx(h₀ – 0,5x) + R_b (bʼ_ʄ – b)hʼ_ʄ(h₀ – 0,5hʼ_f) + R_scAʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + σ_pcAʼ_p(h₀ – aʼ_p). (99)

Бетоннинг сиқилган қисми баландлиги x қуйидаги формула билан аниқлаш керак

R_pA_p + R_sA_s – R_scAʼ_s – σ_pcAʼ_p – N = R_bbx + R_b (bʼ_ʄ– b)hʼ_{ʄ .}

(100) формула билан ҳисоблаб топилган x>ζ_yh₀бўлганида, (57) формулага x = ζ_y h₀ киритилади, бу ердаги ξ_y ζ_y 192-банди кўрсатмасига биноан аниқланади. Сиқилган арматуранинг ишини мазкур ШНҚ нинг 191-бандига биноан ҳисобга олиш керак. Ушбу арматурани инобатга олмаган ҳолда x>2aʼ_s, олганда эса x>2aʼ_s бўлганида мустаҳкамликка ҳисоблашни қуйидаги шартга асосан бажариш керак:

Ne ≤ (R_pA_p + R_sA_s — N)(h₀ — aʼ_s) (101)

6-расм. Номарказий чўзилган темирбетон элементнинг бўйлама ўқига нормал кесимидаги, уни мустаҳкамликка ҳисоблашдаги кучланиш эпюраси ва зўриқиш схемаси

а — бўйлама куч N арматурадаги зўриқишлар тенг таъсир этувчилари орасида жойлашганида;

б — ўша куч арматурадаги зўриқишлар тенг таъсир этувчилари орасидаги масофадан ташқарида бўлганида.

7-§. Элементнинг бўйлама ўқига қия кесимни мустаҳкамликка ҳисоблаш

211. Қия кесимни мустаҳкамликка ҳисоблаш қуйидаги ҳолларда бажарилади:

кўндаланг кучлар қия ёриқлар оралиғига ва қия ёриқлар бўйлаб таъсир этганда;

эгувчи момент кўндаланг арматурали элементлардаги қия ёриқлар бўйлаб таъсир этганда.

8-§. Элементнинг бўйлама ўқига қия кесимни кўндаланг куч таъсирига ҳисоблаш

212. Кўндаланг арматурали темирбетон элементлар учун қия ёриқлар орасида, сиқилган бетоннинг мустаҳкамлигини таъминлайдиган қуйидаги шарт бажарилиши зарур:

Ǫ ≤ 0,3φ_w1φ_b1R_bbh₀ (102)

(60) формуладаги:

Ǫ — таянч ўқидан h₀қийматидан кам бўлмаган масофадаги кўндаланг куч;

φ_w1=1+ƞn₁μ_w, хомутлар бўйлама ўққа нормал жойлашганида φ_w1≤1,3

бу ерда элемент бўйлама ўқига нормал хомутлар бўлганида — ƞ=10; n₁— мазкур ШНҚ нинг 179-бандига биноан аниқланадиган арматура ва бетон эластиклик модулларининг нисбати;

(103)

A_sw — битта текисликда жойлашган хомутлар шахоби кесими майдони;

S_w — хомутларга ўтказилган нормал бўйича ўлчагандаги улар орасидаги масофа;

b — девор (қовурға) қалинлиги;

h₀ — кесимнинг ишчи баландлиги.

φ_b1коэффициенти қуйидаги формула билан аниқланади:

φ_b1= 1-0,01R_b, (104)

бу ердаги ҳисобий қаршилик R_bМPа да олинади.

213. Кўндаланг арматурали элементларнинг қия кесимларини кўндаланг кучлар таъсирига (6 расм) қуйидаги шартга биноан бажариш керак:

зўриқтирилмаган арматурали элементлар учун

(105)

зўриқтириладиган арматурали элементлар учун

(106)

7-расм. Темирбетон элементларнинг бўйлама ўқига қия кесимдаги, уни кўндаланг кучлар таъсирига мустаҳкамликка ҳисоблашдаги зўриқишлар схемаси

а — зўриқтирилмаган арматурали;

б — зўриқтирилган арматурали.

(105) ва (106) формулалардаги:

Ǫ — кўрилаётган қия кесимнинг битта томонида жойлашган, ташқи юкламалардан бўладиган кўндаланг кучнинг энг катта қиймати;

ΣR_swA_sisinα — кесим проекцияси узунлиги с бўлган барча кесишадиган зўриқтирилмаган арматуралар кучланиш проекцияларининг йиғиндиси;

ΣR_swA_sw— 2h₀дан ва с₀ қийматидан катта бўлмаган тегишли шароитдаги, кўндаланг арматура қабул қилаётган кўндаланг куч, бетон қабул қилаётган кўндаланг кучга тенг бўлган ҳолатда);

ΣR_pwA_pisinα — бу ҳам юқоридагидек, фақат ўриқтириладиган бетон билан жипслашган арматураларда;

ΣR_pwA_pw— (агар зўриқтирилган арматура бетон билан жипслашмайдиган ҳолатда, ҳисобий қаршилик R_pw ни, у арматурадаги ўрнашган зўриқтириш кучланиши σ_pw1га тенг деб қабул этиш керак);

R_swA_sw — зўриқтирилмайдиган ва зўриқтириладиган арматураларнинг мазкур ШНҚ нинг 176-бандига биноан аниқланадиган m_a4 ёки m_p4 коэффициентларни инобатга олгандаги ҳисобий қаршиликлари;

α — стерженларнинг (ўрамларнинг) қия кесимларни кесган жойдаги элемент бўйлама ўқига қиялик бурчаги;

Ǫ_b — ҳисоблашда сиқилган қисм бетонига қия кесимнинг тепа учи устида бериладиган ва қуйидаги формула аниқланадиган кўндаланг куч қиймати:

(107)

бу ерда, h₀ — девор (қовурға) қалинлиги ёки туташ плита эни ва қия кесимнинг сиқилган қисмининг маркази орқали ўтадиган кесимнинг ҳисобий баландлиги;

c — қиймати мазкур ШНҚ нинг 214-банди талабларига биноан қиёслаб ҳисоблашлар билан топиладиган, энг ноқулай қия кесимнинг элемент бўйлама ўқига проекциясининг узунлиги;

m — қиймати қуйидагига тенг бўладиган ишлаш шароити коэффициенти

(108)

лекин, у 1,3 дан кам ва 2,5 дан кўп бўлмаслиги керак,

бу ерда, R_b,sk — эгилишдаги ўрилиб ажралишга ҳисобий қаршилик (24-жадвал); τ_q — норматив юкламалардан бўладиган энг катта ёрувчи куч; τ_q≤0,25 R_b,sk — бўлганида қия кесимни мустаҳкамликка текширмаслик рухсат этилади, τ_q> R_b,sk— бўлганида эса кесим қайтадан лойиҳаланиши керак;

Ǫʼ_w — горизонтал арматура билан қабул қилинадиган зўриқиш, kgk да,

Ǫʼ_w=1000 · Aʼ_wk, (109)

бу ерда, Aʼ_w — қия кесим β, град., бурчаги остида кесиб ўтадиган, горизонтал, зўриқтириладиган ва зўриқтирилмайдиган арматуранинг майдони, сm²;

k — коэффициентининг қиймати қуйидаги шартдан аниқланади:

(110)

Хомутлар оралиғида жойлашган кесимларда β=90°бўлганида:

Ǫʼ_w = 1000Aʼ_w(111)

(3.68)

бунда

(112)

m — 3.64 формула бўйича; F — арматура майдони;

n — қирқимда арматура сони;

u_q — хомутлар қадами.

214. Энг ноқулай қия кесим ва элемент бўйлама ўқига унинг проекциясини бетон ва арматура қабул қиладиган кўндаланг куч қийматининг энг кам бўлиши кераклиги шартига асосан, қиёслаб ҳисоблашлар орқали аниқлаш керак. Бунда, таянчдаги кесимдан 2h₀ узунликдаги участкаларда, зўриқтирилмаган арматурали конструкциялар учун қия кесимни текширишни таянчдаги (вертикал) кесимга 45° ва зўриқтириладиган арматурали конструкциялар учун 60° бурчак остидаги қияликда бажариш керак. Таянч атрофи яқинида юк нуқтада жамланиб таъсир этганида, энг кўп хавфли қия кесим, юк қўйилган жойдан таянчга қараб йўналган бўлади.

215. Зўриқтирилган хомутлар бор бўлган ҳолда, қия кесим бўйича қўшимча текширилганда, элемент бўйлама ўқига бўлган бурчакни қуйидаги формула билан аниқлаш керак

(113)

бу ерда, σ_m — бош чўзувчи кучланиш қиймати; τ_b — уринма кучланиш қиймати.

216. Кўндаланг арматурасиз темирбетон элементлар учун қия ёриқларнинг ривожини чекловчи шарт бажарилиши зарур

Ǫ ≤ Ǫ_b + Ǫʼ_w (114)

217. Сиқилган кесим бўлмаган, чўзилган ва номарказий чўзилган элементларни ҳисоблашда тўла кўндаланг куч Ǫ кўндаланг арматура билан қабул қилиниши керак. Сиқилган қисми мавжуд бўлган номарказий чўзилган элементларни ҳисоблашда (194) формула билан ҳисобланган Ǫ_b қийматини қуйидагига тенг бўлган k_t коэффициентига кўпайтириш керак:

(115)

аммо, 0,2 дан кам эмас (N — чўзувчи бўйлама куч).

9-§. Элемент бўйлама ўқига қия кесимни эгувчи момент таъсирига ҳисоблаш

218. Қия кесимларни эгувчи моментларга ҳисоблашни (3.7 расм) қуйидаги шартлардан фойдаланиб бажариш керак:

зўриқтирилмаган арматурали элементлар учун

(116)

зўриқтириладиган арматурали элементлар учун, зўриқтирилмаган хомутлар бор бўлганида

(117)

бу ерда, M — қия кесимнинг сиқилган қисмининг маркази орқали ўтган ўққа нисбатан, кесимнинг сиқилган чеккасининг битта томони бўйлаб жойлашган ҳисобий юкламалар моменти;

z_sw, z_s, z_si, z_pw, z_p, z_pi зўриқтирилмаган ва зўриқтириладиган арматурадаги зўриқишдан бетоннинг сиқилган қисмидаги зўриқишнинг тенг таъсир этувчиси қўйиладиган момент аниқланадиган кесимдаги, нуқтагача бўлган масофа; қолган белгилашлар мазкур ШНҚ нинг 213-бандида келтирилган. Деворлардаги бўйлама арматуралар ҳисоблашда инобатга олинмайди. Қия кесимнинг ноқулай ҳолатини арматуралар узиладиган ёки букиладиган ва кесимнинг кескин ўзгарадиган жойларида қиёслаш ҳисоблашларини ўтказиш йўли билан аниқлаш керак.

7-расм. Темирбетон элементларнинг бўйлама ўқига қия кесимдаги, уни мустаҳкамликка эгувчи момент таъсирига ҳисоблашдаги зўриқишлар схемаси

а — зўриқтирилмаган арматурали;

б — зўриқтириладиган арматурали элементларда.

219. Элементнинг чўзилган қиррасини кесиб ўтадиган қия кесимлар учун норматив юкламалардан ҳосил бўлган ёриқлар нормативдан ошмаслиги таъминланган участкаларда (σ_bt˂R_bt бўлганида) момент таъсирига ҳисобламаслик рухсат этилади.

220. Момент таъсирига мустаҳкамликка ҳисоблашда бетон билан жипслашмаган зўриқтириладиган кўндаланг арматурани мазкур ШНҚ нинг 213-бандига биноан кўндаланг кучга ҳисоблашдагидек инобатга олиш керак.

10-§. Уланган жойларни сурилишга ҳисоблаш

221. Эгиладиган, узунасига бўлаклардан йиғилган конструкцияларда елимланиб ёки бетонланиб уланган жойларни (текис юзали ёки поғонали юза бўйлаб уланган) сурилишга мустаҳкамликка қуйидаги формула билан ҳисоблаш керак:

Ǫ ≤ 0,45m_shN_α (118)

бу ерда, 0,45 — бетоннинг бетонга ишқаланиш коэффициенти қиймати; Ǫ — биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатига ҳисоблашларга тааллуқли ишончлилик коэффициенти билан олинган ташқи юкламалардан ва қия арматурадаги олдиндан зўриқтириш кучланишидан бўладиган максимал сурувчи куч (зўриқиш); m_sh— ҳар хил турдаги улашлар учун мазкур ШНҚ нинг 222-бандига биноан аниқланадиган уловчи чокнинг сурилишга ишлаш шароити коэффициенти; N_α — уланган жой ишчи кесимининг майдони қабул қиладиган, норматив кучланишлар эпюрасининг сиқилган қисмига тўғри келадиган зўриқиш. Бу ҳолда, зўриқтириладиган арматурада юз берадиган зўриқишларга ишончлилик коэффициентлари (мазкур ШНҚ нинг 8-жадвалида ва 112-бандида кўрсатилганлар ўрнига) қуйидагиларга тенг деб олинади:

Зўриқтириладиган стерженлар сони n≤10 бўлганида, ɣʄ=1±0,1 деб

n˃10 бўлганида, деб.

Уланган жойнинг ишчи кесимига деворча (қовурға) кесими ва унинг юқори ҳамда пастки плиталаридаги давомлари киради.

Деворча чегарасида уланадиган жойни, тўлдирилган ёпиқ каналларда жойлашган ўрамлар кесиб ўтган ҳолда, у жойнинг ишчи кесимига, ҳар битта томонидан плитанинг ёки деворчанинг (унинг қалинлиги плитаникидан юпқа бўлганида) икки карра қалинлигидан кўп бўлмаган миқдордаги узунликдаги плита (вутсиз) деворчага бирлаштирилган участкалари киритилиши мумкин.

Елимланган улама ва кўндаланг кучларни қабул этувчи, маҳкам элементларнинг (поғоналар, поналар ва хаказо) сурилишга биргаликда ишлашини ҳисобга олган ҳолда, ушбу маҳкам элементларнинг кўтарувчанлик қобилиятини 0,7 га тенг бўлган биргаликдалик коэффициенти билан қабул қилиш керак. Бунда, маҳкам элемент билан қабул қилинаётган зўриқиш, уланган жойга таъсир этадиган кўндаланг куч миқдорининг ярмисидан ошмаслиги керак.

222. (208) формуладаги ишлаш шароити коэффициенти m_sh ни қуйидагига тенг деб олиш керак:

қотириладиган елим билан елимланган зич, юпқа уланган жой учун — 1,2;

чиқиб турган арматураси бўлмаган, бетонлаб уланган жойлар учун — 1,0;

блоклар учларининг силлиқ сирти қотирилмайдиган елимлар билан уланган жойлар учун — 0,25;

блоклар учларининг нотекис қилинган сирти қотирилмайдиган елимлар билан уланган жойлар учун — 0,45.

223. Узунасига бўлаклардан йиғилган оралиқ қурилмаларнинг уланган жойларида биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатига ҳисоблашда инобатга олинадиган ҳисобий доимий юкламалардан чўзувчи кучланиш бўлиши рухсат этилмайди.

11-§. Маҳаллий сиқилишга (эгилишга) ҳисоблаш

224. Бевосита арматураланмаган элементларни маҳаллий сиқилишнинг (эгилишга) ҳисоблаганда қуйидаги шарт бажарилиши зарур

N ≤ ᵠ _loc R _b,locA_loc, (119)

бу ерда, N — маҳаллий юкламадан бўладиган бўйлама сиқувчи куч;

φ_loc — қуйидагиларга тенг деб олинадиган коэффициент:

маҳаллий юкламалардан эзилиш майдонига тенг тақсимланганида — 1,00 га; тенг тақсимланмаганида эса — 0,75 га;

A_loc — эзилиш майдони;

R _b,loc — бетоннинг қуйидаги формула билан аниқланадиган эзилишга ҳисобий қаршилиги:

R_b,loc= 13,5_{ᵠ loc1} R_b1;(120)

(121)

(120) ва (121) формулалардаги:

A_loc— бетон конструкциялар учун бетоннинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги;

A_d — 3.8 расмда келтирилган схемаларга мувофиқ бўладиган эзилиш майдонига нисбатан симметрик бўлган ҳисобий майдон.

225. Пайвандланган кўндаланг тўрлар турида бевосита арматураланган элементларни маҳаллий сиқилиш (эзилиш)га ҳисоблашда қуйидаги шарт бажарилиши зарур

N≤R_b,redA_loc (122)

бу ерда, A_loc—эзилиш майдони; R_b,red — қуйидаги формула билан аниқланадиган бетоннинг ўқ бўйлаб сиқилишга келтирилган мустаҳкамлиги

R_b,red = R_bᵠ_locb + ᵠℳR₅ᵠ_loc,s (123)

(123) формуладаги: — МPа да; R_b,R₅— MPa

(124)

φ, ℳ — тегишли, бевосита арматуралашнинг эффективлик коэффициенти ва кесимни 203-бандига биноан тўр ўқи спирал арматуралаш коэффициенти [(81), (82) ва (105) формулалар];

(125)

A_eϝ — бевосита арматуралашдаги чеккадаги стерженлари бўйича ўлчанадиган тўрлар контурининг ичига қамраб олинган бетон майдони, бунда A_loc< A_eϝ Aшарти бажарилиши керак; A_d — эзилган майдони A_loc га нисбатан симметрик бўлган ҳисобий майдон ва у 9-расмда кўрсатилганидан катта бўлмайдиган этиб қабул қилинади. Қолган белгилашларни мазкур ШНҚ нинг 222-банди талабларига мувофиқ олиш керак. Конструкция бетони, нуқтага қўйиладиган куч ўнга қўйиладиган зонада (8-расм) маҳаллий сиқилишга (эзилишга) ҳамда мазкур ШНҚ нинг 247-банди кўрсатмаларига биноан маҳаллий чўзувчи кучланишларни эътиборга олган ҳолда ёрилишга пишиқликка ҳисобланиши зарур.

8-расм. Эзилиш майдони A_loc ҳолатига боғлиқ бўладиган ҳисобий майдон A_d нинг жойлашиш схемаси. Чидамлиликка ҳисоблаш

226. Темир йўл кўприкларининг, метрополитен йўллари тагидаги кўприклар, аралаш ҳаракатли кўприк элементлари, автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг ўтиш қисми плиталари, кўмадиган грунт қалинлиги 1,0 m дан кам бўлганда — тўғри бурчакли темирбетон қувурларнинг рамалари ригеллари ва устки ёпмалари, уларни ичига қамраб олган деворчаларига бириктирган жойлари чидамлиликка ҳисобланиши керак.

Чидамлиликка қуйидагилар ҳисобланмайди:

бетон таянчлари;

барча турдаги пойдеворлар;

юмалоқ қувурлар бўғинлари;

тўғри бурчакли қувурлар ва уларнинг устки ёпмалари, кўмадиган тупроқ 1,0

м ва ундан катта қалинликда бўлганида;

оралиқ қурилмалар тўсинларининг деворлари;

чўзиладиган қисм бетони;

фақат сиқилишга ишлайдиган арматуралар;

кучланиш цикли ассиметрия коэффициентлари;

бетонда 0,6 дан, арматурада 0,7 дан ошиқ бўладиган темирбетон таянчлар.

Темирбетон таянч ва қувурларнинг устки ёпмаларини чидамлиликка ҳисоблашда арматурадаги кучланиш белгиланган ҳисобий қаршиликларнинг (мазкур ШНҚ нинг 163 ва 174-бандларига биноан ишлаш шароити коэффициентларини ҳисобга олгандаги) 75 % дан ошмаганида, ташқи ҳавонинг кўпроқ совуқ беш кунликдаги ўртача ҳарорати (минус 40°С) бўлганидаги чидамлиликка ҳисобланган арматура учун мазкур ШНҚ нинг 168-бандида кўрсатилган арматура синфига ва пўлат маркасига қўшимча чеклашлар бажарилмаслиги мумкин.

227. Олдиндан зўриқтирилган темирбетон конструкцияларнинг ёрилишга пишиқликнинг 2а ёки 2б талаб даражасига ётқизилган элементларини (ёки уларнинг қисмларини) бўйлама ўққа нормал кесимлар бўйича чидамлиликка ҳисоблашни, қуйидаги келтирилган формулаларга кучланишларнинг абсолют қийматларини қўйиб ва элемент кесимларини ёриқсиз қабул этиб бажариш керак:

а) чўзилган қисм арматурасини ҳисоблашда:

σ_p,max = (σ_p1 — σ_el,c) + σ_pg + σ_pv ≤ M_ap1R_p; (126)

σ_p,min = (σ_p1 — σ_el,c) + σ_pg (127)

б) эгиладиган, номарказий сиқиладиган ва номарказий чўзиладиган элементларнинг сиқиладиган қисмининг бетонини ҳисоблашда:

σ_bc,max = σ_bc1 + σ_bcg + σ_bcv ≤ m_b1R_b; (128)

σ_bc,min = σ_bc1 + σ_bcg(129)

(статик ноаниқ конструкцияларни ҳисоблашда кучланиш ишораси тескарисига ўзгартирилиши мумкин). (114) — (117) формулаларда:

σ_p,max,σ_p,min — зўриқтириладиган арматуралардаги тегишли максимал ва минимал кучланишлар;

σ_p1 — чўзилган қисмдаги зўриқтирилган арматурадаги ўрнатилган (йўқолишларни чиқариб ташлагандан кейинги) зўриқиш кучланиши;

σ_el,_c — чўзилган қисмдаги зўриқтириладиган арматурадаги кучланишнинг бетоннинг эластиклик сиқилишидан бўладиган, мазкур ШНҚ нинг 228-бандига биноан, камайиши;

σ_pg = n₁σ_btg — арматурада доимий юкламалардан бўладиган кучланиш;

σ_pv = _n1σ_btv — арматурада вақтинчалик юкламалардан бўладиган кучланиш; бу ерда, n₁ — мазкур ШНҚ нинг 183-бандига биноан эластиклик модуллари нисбати;

m_apl— кўп марта такрорланувчи юкламанинг таъсирини мазкур ШНҚ нинг 174-бандига асосан ҳисобга олувчи арматуранинг ишлаш шароити коэффициенти;

R_b — мазкур ШНҚ нинг 172-бандига биноан зўриқтириладиган арматуранинг ҳисобий қаршилиги;

σ_bc,max, σ_bc,min — бетондаги сиқувчи тегишли максимал ва минимал кучланишлар; σ_bc1 — сиқилган қисм бетонидаги белгиланган (йўқолишларни чиқариб ташлагандан кейинги) зўриқиш кучланиши;

σ_btg, σ_bcg — бетондаги доимий юкламалардан бўладиган тегишли чўзилган ва сиқилган қисмларидаги кучланишлар;

σ_btv,σ_bcv — бетондаги вақтинчалик юкламалардан бўладиган тегишли чўзилган ва сиқилган қисмлардаги кучланишлар;

m_b1— кўп марта такрорланувчи юкламанинг таъсирини мазкур ШНҚ нинг 157-бандига биноан инобатга олувчи, бетоннинг ишлаш шароити коэффициенти;

R_b— бетоннинг мазкур ШНҚ нинг 163-бандига биноан, сиқилишга ҳисобий қаршилиги.

Изоҳ. Чидамлиликка ва пишиқликка мустаҳкамликка ҳисоблашларда, тиргакка тираб зўриқтириладиган арматурадаги кучланишларни топиш формулаларидаги иштирок этадиган келтирилган кесимларни ҳисобга олган бетондаги кучланишни аниқлашда, уларнинг қиймати, бетоннинг эластик қисилишида мумкин бўлган кучланиш пасайишини ҳисобга олмаган ҳолда, камайтирилмасдан қабул қилинади (бу ҳол, ҳисоблашда бетон билан жипслашган барча арматурани кесимнинг келтирилган тавсифига киритилганда мавжуд бўлади).

228. Зўриқтириладиган арматурадаги кучланишни, тиргакка тортиб зўриқтириладиган барча арматурадаги, бетоннинг ҳаммаси бир вақтда сиққанда қуйидаги формула билан аниқланадиган σ_el,c нинг бетоннинг эластик қисилишидан бўладиган камайишини инобатга олиб ҳисоблаш керак:

σ_el,c = n₁σ_bp (130)

Арматурани бетонга тираб бир нечта босқичда тортганда, аввало тортилган арматурадаги олдиндан зўриқишнинг камайишини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

σ_el,c = n1Δσ_bm1. (131)

(130) ва (131) формулалардаги:

n — 179-бандига биноан эластиклик модуллари нисбати; σ_bp — зўриқтириладиган арматуранинг оғирлик маркази сатҳидаги, барча арматура билан кесимни қисгандаги дастлабки кучланиш; Δσ_b — арматуранинг оғирлик маркази даражасидаги, кўрилаётган ишлаш босқичига мувофиқ бўладиган йўқолишларни инобатга олган ҳолдаги, битта ўрам ёки стерженни тортганда ҳосил бўладиган бетондаги кучланиши; m₁ — кучланишнинг йўқолиши аниқланадиган ўрамдан кейин тортилган бир хил турдаги қолган ўрамлар сони.

229. Зўриқтирилмаган арматурали темирбетон конструкцияларнинг элементларини чидамлиликка ҳисоблаш, материаллар қаршилиги формулалари билан, бетоннинг чўзилган қисмидаги ишлашини инобатга олмаган ҳолда бажарилади. Бу ҳисоблашни қуйидаги 38-жадвалда келтирилган формулалар билан бажариш рухсат этилади.

	38-жадвал
Элементнинг ишлаш тавсифи	Ҳисоблаш формулалари
Бош текисликларнинг биттасида эгилиш:
бетонни текшириш	xʼ ≤ m_b1R_b (3.89)
арматурани текшириш	nʼ = (h — xʼ — a_u) ≤ m_as1R₅ (3.90)
Бетондаги ўқ бўйлаб сиқиш	(3.91)
Номарказий сиқиш:
бетонни текшириш	(3.92)
арматурани текшириш	(3.93)

38-жадвал формулаларининг чап томондаги қисмларини, 27, 35 ва 36-жадвалларда келтирилган o коэффициентини ҳисоблашдаги керакли σ_min ва σ_max ларни аниқлашда фойдаланиш мумкин. (132) формуласи билан ҳисоблашда мазкур ШНҚ нинг 226-бандидаги сиқилган арматурани ўзгарувчан ишорадаги кучланиш таъсирига чидамликка ҳисоблаш ҳақидаги кўрсатмани инобатга олиш керак. Худди шундай марказдан чўзилувчи элементларни ҳам ҳисоблаш керак.

Марказдан чўзилувчи элементларни ҳам ҳисоблашда чўзилувчи кучларнинг ҳаммаси арматурага узатилади. Чидамликка ҳисоблашдан ташқари кесимлар мустаҳкамликка ҳам ҳисобланишлари зарур. (217) — (221) формулалардаги:

M, N — момент ва норматив куч; I_red — нейтрал ўққа нисбатан, бетоннинг чўзилган қисми инобатга олинмасдан, мазкур ШНҚ нинг 183-бандига биноан барча арматура майдонига n' нисбатни киритиш билан ҳисобланган келтирилган кесимнинг инерция моменти; x' — бетоннинг сиқилган қисмининг эластик жисм формулалари билан, унинг чўзилган қисмини инобатга олмасдан аниқланадиган баландлиги; m_bs₁, m_as₁ бетон ва арматуранинг ҳисобий қаршиликлари; тегишли R_b ва R_s ларга мазкур ШНҚ нинг 163 ва 174-бандларига биноан киритиладиган арматурадаги (пайвандлаб уланган жойларни инобатга олгандаги) кучланишлар цикли ассиметриясини ҳисобга олувчи коэффициентлар; a_u, a'_u тегишли, чўзилган ва сиқилган (ёки кам чўзилган) ташқи қирраларидан яқин жойлашган қатордаги арматура ўқигача бўлган масофа; A_red элементнинг, барча арматуранинг кўндаланг кесим майдонига мазкур ШНҚ нинг 183-бандига биноан нисбатни киритиш билан ҳисобланган келтирилган кўндаланг кесим майдони.

12-§. Иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблаш. Ёрилишга пишиқликка ҳисоблаш. Умумий қоидалар

230. Кўприклар ва қувурларнинг темирбетон конструкциялари, уларнинг турлари ва бажарадиган хизматларига, қўлланиладиган арматураси ва ишлаш шароитига боғлиқ ҳолда ёрилишга пишиқликнинг қуйидаги 39-жадвалда келтирилган талаблар даражаларини қониқтириши зарур. Ёрилишга бардошлилик бетондаги чўзувчи ва сиқувчи кучланишларнинг қийматлари ва ёриқнинг очилган ҳисобий эни билан тавсифланади. Агар конструкцияни ёки унинг қисмини ёриқбардошлик даражаси талабларига мос равишда лойиҳалаш мумкин бўлмаса, у ҳолда уни ёриқбардошликнинг юқори даражаси талаблари орқали лойиҳалаш керак.

Ёриқбардошлик даражаси талаблари фойдаланиш, тайёрлаш, транспортировка қилиш ва монтажлаш каби барча босқичлар учун бир хил бўлиши керак. Бу ҳолда, агар конструкциянинг кучланиш-деформацияланиш ҳолати 28 кундан кўп бўлмаган вақтда сақланса, у қисқа вақт ичидаги деб ҳисобланиши мумкин. Бундай ҳолат учун вақтинчалик юклар таъсирига тегишли талаблар даражаси сақланиб қолиши керак. Бетондаги кучланишларни аниқлаш, ёриқларнинг пайдо бўлиши ва уларнинг очилгандаги энини аниқлашга тааллуқли ҳисоблашлар, мазкур ШНҚ нинг 12-иловасига биноан арматурадаги олдиндан кучланишнинг барча йўқолишларини ҳисобга олган ҳолда бажарилиши зарур.

Узунлик бўйлаб композицион бўлган кўприкларнинг оралиқ конструкцияларида яратилган меъёрий доимий юк таъсирида бетондаги минимал босим кучланишлари 2б ёрилишга чидамлилигига қўйиладиган талаблар тоифасига мос келиши керак.

Aрматура бетонга илашмайдиган темирбетон конструкцияни ишлатишнинг барча босқичларида у биринчи гуруҳнинг чегаравий ҳолатларига, шу жумладан чидамлилик таҳлилига қўйиладиган талабларга ва 8-бобга мувофиқ иккинчи гуруҳга қўйиладиган талабларга жавоб бериши керак.

Конструкцияда олдинги кучланишни яратиш босқичида, шунингдек, арматурани бетон билан бирлаштиришдан олдин ўрнатиш босқичида (олдиндан кучланиш арматурасини монолитлаш) ексенел кучланиш учун олдинги кучланиш элементларининг мустаҳкамлигини ҳисоблашда, пўлат арматуранинг коэффициентлари билан ҳисобланган кучланиш кучи иш шароитларига тенг:

Шу билан бирга, агар лойиҳада чўзилиш жараёнини механик усулда (манометр бўйича) ва вытяжка бўйича назорат қилиш назарда тутилган бўлса, юкланиш бўйича ишончлилик коэффициенти 1,0 га тенг бўлиши мумкин.

1.10 — пўлат стерженли арматура, шунингдек, юқори мустаҳкам симдан ясалган мустаҳкамловчи элементлар учун;

1.05 — К7 синфидаги арқонларни, шунингдек, спирал ва икки қаватли ва ёпиқ пўлат арқонларни мустаҳкамлаш учун.

Зўриқтирилган арматуранинг айрим турлари ва тегишли техник-иқтисодий асосга эга ва тартибга солинган тегишли синовларга эга бўлган махсус ишлаб чиқарувчилар учун юқорида кўрсатилганидан каттароқ бошқа коэффициентларни қўллашга рухсат берилади, аммо бу босқичларда ҳисоб қаршилиги вақтинчалик кучланишдан 80 % ошмайди, лекин чўзилишга меъёрий қаршиликдан юқори эмас. Шу билан бирга, зўриқтирилган арматурадаги кучайишни аниқлашда юкланиш ишончлилик коэффициенти 1,10 га тенг деб қабул қилинади ва агар лойиҳада икки марта назорат қилиш ва кучланиш ва вытяжкани лойиҳаникидан ҳақиқий қийматларнинг рухсат этилган оғиши ҳар бир кучланиш элементи ёки гуруҳ кучланишидаги элементлар гуруҳи учун кўпи билан 5% назарда тутилган бўлса, 1,05 қийматигача камайтирилиши мумкин.

				39-жадвал
Конструкция тури ва бажарадиган хизмати, арматуралаш хусусиятлари	Ёрилишга		Чегаравий қийматлари
	пишиқликка талаблар даражалари	бетондаги чўзувчи кучланишларники	ёриқ очилишининг ҳисобий эниники Δ_cr	вақтинчалик юклама таъсири бўлмагандаги минимал сиқувчи кучланишники
Темир йўл кўприкларининг зўриқтириладиган барча турдаги сим арматуралар билан арматураланган элементлари (оралиқ қурилмалар тўсинлари деворчаларидан ташқари). Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг зўриқтириладиган диаметри 3 mm ли юқори мустаҳкамликдаги симлар билан, диаметри 9 mm ли К-7 синфдаги арқон арматуралар билан ҳамда зўриқтириладиган пўлат арқонлар билан (бурама ва қўшалоқ ўрамли ҳамда ёпилган) арматураланган элементлари (оралиқ қурилма тўсинларининг деворчаларидан бошқа).	2а	0,4	-	-
Темир йўл кўприкларнинг зўриқтириладиган стерженли арматура билан арматураланган элементлари (оралиқ қурилма тўсинларининг деворчаларидан бошқа). Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг зўриқтириладиган, диаметри 4 mm ли ва ундан катта бўлган юқори мустаҳкамликдаги симлар билан, диаметри 12 ва 15 mm ли зўриқтириладиган К-7 синфдаги арқон арматура билан арматураланадиган элементлари (оралиқ қурилма тўсинларининг деворчаларидан бошқа). Кўприкларнинг ҳар хил хизматларни бажарадиган зўриқтириладиган стержен аматура ва диаметри 4 mm ва ундан катта юқори мустаҳкамликдаги зўриқтириладиган симлар билан ҳамда К-7 синфдаги зўриқтириладиган арқон арматуралар билан арматураланадиган қозиқоёқлари.	2б	1,4	0,015²⁾	бетонлар синфи В30 ва ундан паст бўлганида 0,1R_bдан кам бўлмаган, бетон синфи В35 ва ундан юқори бўлганида 1,6 МPа (16,3 kgk/сm²) дан кам бўлмаган.
Кўприкларнинг олдиндан зўриқтириладиган оралиқ қурилмаларининг тўсинларини (қо-вурғаларини) бош кучланишларга ҳисоблаганда.	3а	37-жадвалга асосан	0,015	-
Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг зўриқтириладиган стерженли арматура билан арматураланадиган элементлари. Элементларнинг зўриқтириладиган сим арматура жойлашган зонада маҳаллий кучланишга ҳисобланадиган участкалари (барча турдаги кўприкларда)	3б	-	0,020	-
Ҳар хил хизматларга мўлжалланган барча кўприклар ва қувурларнинг зўриқтирилмайдиган арматурали элементлари. Ҳар хил вазифали барча кўприкларнинг элемент танасидан ташқарида жойланадиган зўриқтириладиган арматурали темирбетон элементлари. Элементларнинг (барча вазифадаги кўприкларда) зўриқтириладиган стержен арматуралари жойлашган зонада маҳаллий кучланишга ҳисобланадиган участкалари	3в	-	0,0303	-

¹⁾ Аралаш турда арматураланганда бетондаги чегаравий чўзувчи кучланишни мазкур ШНҚ нинг 231-банди кўрсатмасига биноан ошириш рухсат этилади. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг зўриқтириладиган сим арматурали конструкцияларида, уларни ўтиш қисми плиталарида жойлаштирганда, бетондаги, уни қисиш йўналишидаги чўзувчи кучланишнинг чегаравий қиймати 0,8 R_tτ,ser дан катта бўлмаслиги керак.

²⁾ Рухланган симларда Δ_cr=0,02 сm деб қабул этиш рухсат этилади.

³⁾ Ёриқларнинг очилиш эни қуйидаги қийматлардан ошмаслиги керак, cm:

0,020 — темир йўл кўприклари оралиқ қурилмалари элементларида, автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг ўтиш қисмининг устки плиталарида, уларда нам тўсгич қатлам қилинганда, барча таянчларнинг сув сатҳи ўзгарадиган зонасида жойлашган қозиқоёқлари ва устунларида ҳамда сув ўтказувчи қувурларнинг қисмлари ва элементларида;

0,015 — темир йўл кўприклари оралиқ таянчларининг сувнинг ўзгарувчи сатҳидан юқоридаги ва пастдаги зоналарида жойлашган элементларида;

0,010 — автомобиль йўллари ва шакар кўприклари ўтиш қисмлари устки плиталарининг бўйлама чокларининг тепадаги қирраси сатҳида.

Кўприклар ва қувурлар, вақти билан (ГОСТ 10060га биноан режимда) яхлаб ва эрийдиган зонадаги гидростанция ва сув омборлари тўғонлари яқинида жойлашганида, йил давомида яхлаб ва эриш цикли сонига боғлиқ ҳолда ёриқнинг очилиш эни қуйидагидан катта бўлмаслиги керак:

0,015 — цикллар сони 50 дан кам бўлганида;

0,010 — цикллар сони 50 дан кўп бўлганида.

13-§. Пўлат маҳсулотлари учун ҳисоб хусусиятлари

231. Ортиқча қўллаб-қувватланадиган сиқилмаган бетонли бўғинларга эга бўлинган, олдиндан зўриқтирилган тўсинлардан ташкил топган, зўриқишсиз арматура билан мустаҳкамланган узлуксиз оралиқларда, меъёрий юк остида бетондаги ёриқлар кенглиги мазкур ШНҚ нинг 5-боб талаблари тоифасига жавоб бериши керак.

мазкур ШНҚ нинг 39-жадвалида келтирилган талаблардан ташқари, темирбетон элементларни кесимларини арматуралаш коэффициенти μ билан белгиланувчи минимал арматуралаш талаблари орқали ҳам бажариш керак. Арматуралари бетон билан жипслашган конструкцияларда, шунингдек зўриқтирилган арматураларни каналларни бетонлаш (инекциялаш) туфайли унинг қиймати μ=0.002 дир.

Минимал арматуралаш талабларини таъминловчи арматураларни ишчи арматуралар деб қараш керак ва уларни жойлашиши, туташиши ва ҳимояланиши учун барча конструктив талабларини қондириш керак. Бу арматурани барча кўтаришлик қобилиятини текшириш ишларида ҳисобга олиш керак. У бетон билан кафолатланган ишқаланишга эга бўлиши ва ташқи кучлар таъсиридаги чўзилиш зонасининг ташқи контурида, ҳамда шу зонага кирувчи хомутлар текислиги узунлигида ўрнатилиши керак. Арматура юзасини талаб қилинувчи минимал арматуралаш коэффициентини чўзилиш зонасининг юзасига кўпайтириб олинади. Оралиқ қурилмаларнинг эгилувчи конструкциялари чўзилиш зонасининг чегараси учун икки қийматдан каттасини олиш керак: кесим баландлигининг ярми чўзилаётган арматурадан кесим оғирлик марказигача.

Aгар конструкцияни ёки унинг қисмини у тегишли бўлган ёрилишга бардошлилик тоифаси талабларига мувофиқ лойиҳалаш мумкин бўлмаса, у юқори ёрилишга бардошлилик тоифасига қўйиладиган талабларни ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаштирилиши мумкин.

Ёрилишга бардошлилик тоифасига қўйиладиган талаблар фойдаланиш босқичида ҳам, ишлаб чиқариш, ташиш ва ўрнатиш босқичида ҳам бир хил бўлиши керак. Шу билан бирга, агар конструкциянинг зўриқиш ҳолати 28 кундан ортиқ давом этмаса, у ҳолда уни қисқа муддатли деб ҳисоблаш мумкин. Бундай ҳолат учун вақтинчалик юкларнинг таъсири остида бўлгани каби бир хил талаблар бажарилиши керак.

Бетондаги кучланишларни аниқлаш, ёриқлар ҳосил бўлиши ва уларни очиш кенглигини аниқлаш учун ҳисоб-китоблар мазкур ШНҚ нинг 12-иловасига мувофиқ арматурадаги олдинги кучланишнинг йўқолишини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.

Минимал арматуралаш талабларига биноан ўрнатилувчи арматураларни керакли даражада чўзилишини текширишда арматурани бетон билан ишқаланишини тавсифловчи мазкур ШНҚ нинг 140-банди бўйича А400 арматуранинг мустаҳкамлигига келтирилган чўзилувчи зонадаги бутун арматуралар юзаси билан тенглаштирилади. Бу ҳолатда, агар арматуранинг ҳисобий қаршилиги 400 МPа дан катта бўлса шу қийматнинг ўзи қабул қилинади. Ёпиқ ёки очиқ каналларда жойлашган зўриқтирилган арматура минимал арматуралаш билан нормалаштириш орқали зўриқтирилмаган арматуралар билан бириктирилиши (бетонланиши) тавсия этилмайди. Қуйма ва йиғма-қуйма конструкцияларнинг туташиш жойларида минимал арматуралаш проценти шу жойнинг ҳамма юзасида таъминланиши шарт. Минимал арматуралаш проценти хомутларни ўрнатиш шартли бўлган ҳолатларида уларнинг минимал юзаларини тайинланаётганда таъминлаб берилиши керак.

Кесим баландлигидан қовурғани эни катта бўлса, хомутлар текислигининг қадамларини кесим баландлигидан катта қилмай жойлаштириш керак. Плитали ёки тўсинли (қовурғали) оралиқ қурилмаларда, агар қовурғани эни унинг баландлигидан катта бўлса, у ҳолда кўндаланг горизонтал арматурани ҳам минимал арматуралаш процентини таъминлашдан келиб чиққан ҳолда ўрнатилади.

232. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида аралаш арматуралаш қўлланганда, чўзувчи кучланишнинг қиймати 1,4 R_bt,serдан ортиқча бўлган кесим майдони қисмидаги, чўзувчи кучланишлар эпюраси қисмидан бўладиган зўриқишларни фақат зўриқтирилмаган арматура қабул қилган шароитда бетондаги чегаравий чўзувчи кучланишни 2 R_bt,serгача ошириш рухсат этилади.

Бундан ташқари кўндаланг ёриқлар энини ҳисоблашда мазкур ШНҚ нинг 245 ва 246-бандлари кўрсатмаларига риоя этиш керак.

233. 2а ёрилишга пишиқлик даражаси талабларига биноан лойиҳаланган конструкциянинг қисилган бетонида, кўприкнинг монтаж қилинадиган қисмида, монтаж қилувчи кран юкламаси билан ўтиш имконини текширганда қуйидагиларни қабул қилиш рухсат этилади:

бетондаги норматив чўзувчи кучланишларнинг чегаравий қийматларини 1,15 R_bt,serга тенг деб;

ёриқ очилишининг ҳисобий энининг чегаравий қийматини 0,01 сm деб.

Ҳисоблашда, зўриқтириладиган арматурадаги дастлабки кучланишнинг бир йил давомидаги йўқолишларга мувофиқ бўладиган камайишларини ҳисобга олиш керак.

234. 2а, 2б ва 3б ёрилишга пишиқлик даражаси талабларига биноан конструкция элементларида конструкцияни доимий ва вақтинчалик юкламаларга фойдаланиш босқичида бетоннинг сиқилган зонасида, ишлашнинг бошқа босқичларида 0,8 R_bt,ser қийматдан кўп бўладиган чўзувчи кучланишлар ҳосил бўлишига йўл қўймаслик керак.

14-§. Ёриқ пайдо бўлишига ҳисоблаш

235. Кўприк ва қувурларнинг темирбетон конструкцияларининг ёрилишга пишиқлиги, элементларда пайдо бўладиган чўзувчи ва сиқувчи кучланишларни, бетон конструкцияларда — сиқувчи кучланишларни чеклаш билан таъминланади.

Кўрсатилган кучланишларнинг керак бўлган чегаравий қийматлари қуйидаги шартларни таъминланиши керак:

а) конструкция элементларида ёриқларнинг пайдо бўлмаслигини;

б) эни бўйича чекланган миқдордаги ёриқларнинг пайдо бўлишига, эҳтимоли бор (мумкин).

236. Барча конструкцияларда ва улар ишининг барча босқичларида нормал сиқувчи кучланишлардан бўйлама ёриқлар пайдо бўлишига йўл қўйилмайди.

Норматив юкламалар ва таъсирлардан, элементлар кесимларида ҳосил бўладиган норматив сиқувчи кучланишлар s_bx қуйидагилардан ошмаслиги керак:

зўриқтирилмаган арматурали темирбетон ва бетон конструкцияларда — ҳисобий қаршилик R_b,mc2 дан (мазкур ШНҚ нинг 183 ва 232-бандларини инобатга олиб);

олдиндан зўриқтирилган конструкциялар бетонининг қисиладиган қисмида ҳисобий қаршилик R_b,mc1 дан (тайёрлаш ва монтаж қилиш босқичида) ва R_b,mc2 дан (доимий фойдаланиш босқичида).

Олдиндан зўриқтирилган балкалар деворларида содир бўлувчи бош сиқувчи куч ҳеч қадай ҳолатда бетоннинг R_b,mc2.ҳисобий қаршиликдан ошмаслиги лозим.

237. 2а даражали талаблар асосида лойиҳаланадиган кўприкларнинг конструкцияларининг бўйлама ўқлари бўйлаб (норматив чўзувчи кучланишлар таъсири йўналишига перпендикуляр) ёриқларнинг пайдо бўлиши мумкин эмас (кўприкдан монтаж қиладиган кранни ўтказишга текширилган ҳолдан ташқари).

Ушбу шартларни бажариш учун қисилган бетондаги норматив чўзувчи кучланишлар мазкур ШНҚ нинг 39-жадвалида ва 232-бандида кўрсатилган қийматлардан ошмаслиги керак.

238. 2б, 3а, 3б ва 3в даражалардаги ёрилишга пишиқлик талабларига лойиҳаланадиган конструкцияларда кўндаланг ёриқлар пайдо бўлиши мумкин.

Бу ерда, 2б ва 3а даражалардаги ёрилишга пишиқлик талабларига лойиҳаланадиган конструкцияларда кўндаланг ёриқлар пайдо бўлиши мумкинлиги, мазкур ШНҚ нинг 39-жадвалида кўрсатилган иккита кўрсаткичлар — чегаравий рухсат этилган чўзувчи кучланишлар ва кўндаланг ёриқнинг мумкин бўладиган очилиш катталиги билан чекланади.

Бундан ташқари, 2б даражадаги ёрилишга пишиқлик талабига лойиҳаланадиган олдиндан зўриқтириладиган конструкцияларда, кўндаланг ёриқларнинг «қисилишини» таъминлаш керак ёки кўприкда вақтинчалик юклама бўлмаганида қисиладиган бетондаги минимал сиқувчи кучланишнинг чегаравий қиймати мазкур ШНҚ нинг 39-жадвалида келтирилган қийматлардан кам бўлмаслиги керак.

239. Олдиндан зўриқтирилган тўсинлар деворларидаги бош чўзувчи кучланишлар, кесимни туташ деб қарагандаги бош сиқувчи кучланиш s_тс нинг бетон сиқилишга ҳисобий қаршилиги R_b,mc2га нисбатини ҳисобга олиб чекланиши зарур.

Бош чўзувчи кучланишнинг чегаравий қиймати кўрсатилган миқдорлар нисбатига боғлиқ ҳолда, қуйидаги 40-жадвалда келтирилганлардан катта бўлмаган миқдорда қабул қилиниши керак.

		40-жадвал
	Кўприкларда қабул қилинадиган бош чўзувчи кучланишларнинг чегаравий қийматлари, max σ_mt
	Темир йўллардаги	Автомобиль йўлларидаги ва шаҳарлардаги
£ 0,52	R_bt,ser, аммо 1,75 МPа (18 kgk /сm²) дан кўп эмас	R_bt,ser, аммо 2,15 МPа (22 kgk /сm²) дан кўп эмас
³ 0,80	R_bt,ser	R_bt,ser

Изоҳ. 1.

нисбатнинг оралиқдаги қийматлари учун чегаравий қийматлар max σ_mtни интерполяция қилиб аниқлаш керак.

2. Оралиқ қурилмаларнинг бўлаклардан йиғиладиган конструкцияларининг елимлаб уланган жойларига бирлашадиган бош чўзувчи кучланишларнинг чегаравий қийматларини 10 % га камайтириш керак. Кўрсатилган зона узунлиги, уланган жойнинг ҳар томонига, ўша жойнинг баландлиги миқдорига баробар этиб қабул қилинади.

240. Бош сиқувчи ва чўзувчи мазкур ШНҚнинг 239 ва 246-бандларида кўрсатилган кучланишларни қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

(132)

бу ерда, σ_bx — бетондаги, бўйлама ўқ йўналишида ташқи юкламалар ва йўқолишларни ҳисобга олгандаги зўриқтириладиган арматурадаги зўриқишдан бўладиган норматив кучланиш;

σ_by — бетондаги, элемент бўйлама ўқига норматив йўналишда зўриқтириладиган хомутлардан, қия букилган арматуралардан ва таянч реакциясидан юз берадиган кучланишдан бўладиган норматив кучланиш.

Бу ерда таянч реакциясидан бўладиган сиқувчи зўриқиш 45° бурчак остида тарқалади деб қабул қилиниши керак;

τ_b — қуйидаги формула билан аниқланадиган деворча (қовурға) бетонидаги уринма кучланиш:

τ_b= τ_q+ τ_{t ≤}m_b6R_b,sh (133)

(133) формуладаги:

τ_q — кўндаланг кучдан бўладиган уринма кучланиш (ташқи юкламалар ва олдиндан зўриқтиришдан аниқланади);

τ_t — худди шундай бурама кучланиш;

m_b6 — мазкур ШНҚнинг164-бандига биноан бетоннинг кўндаланг қисилиши таъсирини инобатга олувчи коэффициент;

R_b,sh— бетоннинг эгилишдаги ҳисобий қаршилиги, (24-жадвалдан олинадиган).

Узунасига бўлаклардан уланиб, йиғиладиган тўсинларнинг деворчаларини (қовурғаларини) (135) формула билан бош кучланишга ҳисоблашда блоклар ва уланадиган кўндаланг қисиладиган ўзаро тегиб турадиган юзасидаги, (136) формула таркибига кирадиган уринма кучланишларни ўнг томонидаги m_b6 коэффициент ёнига m_b15 коэффициентини ҳам киритилган қийматлар билан чеклаш керак.

Блоклар биргаликда қисилмайдиган уланишлар бўлганида m_b6 коэффициенти ўрнига m_b5коэффициентини киритиш керак.

Ҳисоблаш билан асосланганда, блоклар, уланадиган юзалари орқали сурувчи зўриқиш берилиши, конструктив жиҳатдан таъминланганда ва тегиб турадиган бетон юзасидаги ажратувчи кучланиш мазкур ШНҚ нинг 24-жадвалига биноан 0,5 R_b,sh дан ошмайдиган ҳолда улайдиган қуйма бетон юзасини иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатига ҳисоблашда инобатга олиш рухсат этилади.

Атрофи берк каналларга киритилган қоришма кесимни ҳисоблашда тўла инобатга олиниши зарур.

Баландлиги, ва ўзгарувчан узунликдаги оралиқ қурилмалар элементларидаги нормал ва уринма кучланишларни аниқлашда кесимнинг ўзгарувчанлигини ҳисобга олиб бажариш керак

15-§. Ёриқни очилишига ҳисоблаш

241. 2б, 3а, 3б ва 3в даражадаги ёрилишга пишиқлик талабларига биноан лойиҳаланган темирбетон элементларидаги бўйлама ўққа нормал ва қия йўналишлардаги ёриқларнинг очилиш эни a_crни cm, да, қуйидаги формула билан аниқлаш керак

(134)

бу ерда, σ — зўриқтирилмайдиган арматура учун энг чеккадаги кўпроқ чўзилган стержендаги кучланиш σ_s га, зўриқтириладиган арматура учун бетон қисилиши тугагандан кейинги кучланиш орттирмаси Δσ_p га баробар бўлган чўзувчи кучланиш;

E — тегишли, зўриқтирилмайдиган арматура учун E_s ва зўриқтириладигани учун E_pбўлган, мазкур ШНҚ нинг 34-жадвалидан олинадиган эластиклик модули;

Ψ — арматуралаш радиусига (у бетоннинг чўзилган қисмининг, арматура деформациясининг, профилининг ҳамда элемент ишлаш шароитини ҳисобга олади) боғлиқ равишда аниқланадиган ва мазкур ШНҚнинг 246-бандига биноан қабул қилинадиган, ёриқларнинг очилиш коэффициенти;

Δ_cr — ёриқларнинг очилган ҳисобий энининг, мазкур ШНҚ нинг 39-жадвалидан олинадиган чегаравий қиймати, ўлчами cm да.

242. Аралаш арматуралашда (3.93) формула билан ёриқнинг энини аниқлашда σ/E қиймати, зўриқтирилмайдиган арматурадаги чўзувчи кучланишни (σ_s), зўриқтириладиган арматурали бетондаги олдиндан қисишни нолгача туширилган кучланиш ортттирмасини (Δσ_p) инобатга олиб, қуйидаги формула билан аниқланади:

(135)

бу ерда ψ₁ — зўриқтирилмайдиган арматура учун мазкур ШНКнинг 246-бандига биноан олинадиган, ёриқнинг очилиш коэффициенти;

ψ₂ — зўриқтириладиган арматура учун худди шундай коэффициент. Аралаш арматураланган ҳолда ёриқнинг очилиши коэффициенти қуйидаги формула билан аниқланади:

(136)

бу ерда А_s, А_p — зўриқтирилган ва зўриқтирилмаган арматура юзаси.

243. Тўсин деворчасининг (қовурғасидаги) кўндаланг ва бўйлама арматурадаги чўзувчи кучланиш σ_sни қуйидаги формула билан аниқланади:

(137)

бу ерда, σ_bt — зўриқтириладиган хомутлари бўлмаган олдиндан зўриқтирилган тўсинлардаги кесимнинг оғирлик маркази сатҳидаги бош чўзувчи кучланиш σ_mt га тенг деб қабул қилинадиган, зўриқтирилмаган арматурали тўсинлардаги худди шу сатҳдаги уринма кучланиш τ га баробар бўлган кучланиш;

μ — қия кесимни кесиб ўтадиган стерженлар билан (белбоғларнинг вутлар орасида деворчани, ушбу стерженлар кесимлари майдонларининг қия кесимга норматив проекцияси) қия кесим бетонининг майдонига нисбати сифатида аниқланадиган арматуралаш коэффициенти;

δ — қия ёриқлар пайдо бўладиган зонадаги кучланишнинг қайта тақсимланишини ҳисобга олувчи ва қуйидаги формула билан аниқланадиган коэффициент:

(138)

бу ерда, l_i — белбоғлар вутлари орасидаги участкадаги тахмин қилинган қия ёриқнинг узунлиги, сm да (9 расм бўйича тавр тўсинларда қия кесимнинг бошланишини, чўзилган арматуранинг нейтрал ўқ томондаги чеккадаги қаторидан қабул этилади); ёриқнинг қиялигини мазкур ШНҚ нинг 214-бандига биноан қабул этиш керак.

9-расм. Қия кесимга нормативга кўндаланг арматурадаги зўриқишнинг проекцияси

1 — нормал; 2 — хомут; 3 — қия кесим; 4 — бўйлама арматура; 5 — ўрамга уринма; 6 — вут

244. Олдиндан зўриқтирилган элементларнинг чўзилган зонасидаги норматив ёриқларнинг энини аниқлашда чўзиладиган барча арматурани ҳисобга олиш керак.

Олдиндан зўриқтирилган қозиқоёқлардаги ёриқларнинг энини аниқлашда чўзилган зонадаги барча арматурани ҳисобга олиш рухсат этилади. Мазкур ШНҚнинг 242-бандига биноан зўриқтириладиган арматурадаги, вақтинчалик юклама таъсиридан бўладиган бетондаги олдиндан сиқувчи кучланишнинг нолгача камайганидан кейинги, пайдо бўладиган чўзувчи кучланиш орттирмаси Δσ_p ни қуйидаги формула билан аниқлаш рухсат этилади:

(139)

σ_bt — бетоннинг чўзилган зонаси майдони оғирлик маркази сатҳидаги бетондаги чўзувчи кучланиш;

μ_p — ҳисоблашда инобатга олинадиган бўйлама арматура кўндаланг кесими майдонининг, бетоннинг барча чўзилган зонаси майдонига нисбати сифатида аниқланадиган арматуралаш коэффициенти (μ_p ни ҳисоблашда, бетон билан жипслашмаган арматура инобатга олинмайди).

Аралаш арматуралашда бетондаги кучланиш σ_bt, бетоннинг чўзилган зонаси майдонининг чўзувчи кучланиш қиймати 1,4 R_bt,ser дан ошмаган бўлагининг оғирлик маркази сатҳида аниқланади. Аралаш арматуралашда зўриқтирилмайдиган арматурадаги кучланишни қуйидаги формула билан аниқлаш рухсат этилади:

(140)

бу ерда, σ_bts — бетоннинг чўзилган зонасининг, кучланиш қиймати 1,4R_bt,serдан ортиқча бўлган қисми, майдони A_btsнинг оғирлик маркази сатҳидаги бетондаги кучланиш;

(141)

245. Ёриқларнинг очилиш коэффициентлари y ни, арматуралаш радиуси R_r(cm) боғлиқ равишда қуйидагиларга тенг деб олиш керак:

0,35 R_r — сирти силлиқ стержен арматуралар, силлиқ сим ўрамларидан қилинган арматуралар ва ёпиқ пўлат арқонлар учун;

— сирти нотекис профилдаги стержен арматура, периодик профилдаги симлар, ушбу симлардан қилинган ўрамлар, К-7 синфдаги арқонлар ва улардан қилинган ўрамлар, спирал ва қўшалоқ ўрилган пўлат арқонлар, ҳамда деворчалардаги ихтиёрий турдаги арматуралар учун.

246. Норматив ёриқларнинг энини ҳисоблашда арматуралаш радиуси ушбу формула билан аниқланиши зарур

(142)

бу ерда, A_r— норматив кесим учун, кесимнинг ташқи контури ва ўзаро таъсир радиуси r = 6d билан чегараланган деб қабул қилинадиган ўзаро таъсир майдони;

β — арматура элементларининг бетон билан жипслашиш даражасини 41-жадвалга биноан ҳисобга олувчи коэффициент;

n — бир хил номинал диаметр d ли арматура элементлари сони;

d — битта стерженнинг диаметри (стерженларнинг гуруҳларда жойлашганлари ҳам ҳисобга киради).

Арматураси контури бўйлаб тенг тақсимланган тўғри бурчакли бўлмаган кесимлар учун ўзаро таъсир радиуси r = 3d деб қабул қилинади. Ўрамлар ва арқонлар учун d арматура элементнинг ташқи контурига муносиб келади, r = 5d бўлади.

	41-жадвал
Конструкцияни арматуралаш тури	β коэффициенти
1. Якка стерженлар (силлиқ ва периодик профилда) периодик профилдаги якка симлар ёки К-7 синфдаги арматура арқонлар	1,0
2. Иккита стержендан қилинган тик қаторлар (ораларида очиқ жой қолдирилмаган), жуфтланган стерженлардан қилинган гуруҳлар билан (стерженлар гуруҳлари орасида бўшлиқ қолдирилган)	0,85
3. Учта стерженлардан, юқоридагидек, спирал ва қўшалоқ ўрилган пўлат арқонлар, К-7 синфдаги арматура арқонлардан ўрамлар	0,75
4. Симлар сони 24 тадан кам бўлган ўрамлар ёки ёпиқ пўлат арқонлар	0,65
5. Симлар сони 24 та ва ундан кўп бўлган ўрамлар ёки ёпиқ пўлат арқонлар	0,5

Ўзаро таъсир этиш радиуси r ни нейтрал ўққа яқин жойлашган чеккадаги қатордаги стержен ўқидан тортиб ўлчаш керак. Чекка қатордаги стерженларнинг кўндаланг кесим майдони, қолган ҳар қайси қатордаги стерженлар кесим майдонининг ярмисидан кам бўлганида, r ни чеккадаги қатордан кейинги стерженлари сони тўла бўлган қатордан ўлчамоқ керак; юмалоқ кесимларда r ни нейтрал ўқ томонда энг кўпроқ кучланган стержен ўқидан, стерженлардан қилинган ўрамлар бўлганида эса, энг кўпроқ кучланган ўрамнинг ичкари томондаги стержени ўқидан ўлчаш керак.

Ўзаро таъсир кўрсатиш зонаси нейтрал ўқ орқасига (m ташқарисига) чиққан бўлмаслиги ва унинг баландлиги кесим баландлигидан ошмаслиги керак, марказий чўзиладиган элементларда эса кесимнинг тўла майдонига тенг этиб қабул қилинади.

Қия ёриқларнинг энини ҳисоблашда арматуралаш радиусини қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

(143)

бу ерда, A_r— қия кесим учун ўзаро таъсир зонаси майдони, у қуйидаги формула билан аниқланади:

A_{r =}l_ib ; (144)

l_i — мазкур ШНҚнинг 238-бандига биноан деворча қия кесимининг узунлиги; b — деворча қалинлиги;

n_i, n_w, n_l— қия кесим чегарасидаги қия стерженлар, хомутлар шахобчасининг ва бўйлама стерженлар сони;

d_i, d_w, d₁ — тегишли, деворча чегарасида қия кесимни кесиб ўтадиган қия стерженлар (ёки ўрамлар) хомутлар ва бўйлама стерженларнинг диаметрлари; α_i, α_w, α₁ — 27-расмга биноан, қия кесимга норматив билан қия стерженлар (ўрамлар), хомутлар ва бўйлама стерженлар орасидаги бурчаклар.

247. Битта жойга жамлаб қўйилган олдиндан зўриқтириш кучидан пайдо бўладиган маҳаллий кучланишларга элементларнинг ёрилишга пишиқлигини ва маҳаллий юкламалардан тўсинлар деворчаларининг эгилишини, кўрилаётган участкада ёриқлар пайдо бўлишини назарда тутган, маҳаллий таъсирдан бетондаги бўладиган барча чўзувчи зўриқишни ўзига қабул этадиган қўшимча арматура қўйиш билан таъминлаш мумкин.

Бунда ёриқнинг ҳисоблаб топилган эни 3б ёки 3в даражадаги (мазкур ШНҚ нинг 39-жадвали) ёрилишга пишиқлик талаблари учун меъёрланган миқдоридан ошмаслиги зарур.

Кўрсатилган кучланишлар қиймати 0,4R_bt,ser дан ошмайдиган участкалар учун арматуралашни, конструктив равишда бажаришга рухсат этилади. Бетонни анкер тагида маҳаллий сиқилишга ҳисоблашда, арматурани бетонга тираб зўриқтирганда арматурадаги зўриқишнинг 100 фоиз, ички анкерли ўрамни тиргакка тираб зўриқтирганда эса худди шундай зўриқишнинг 30 фоиз миқдорига тенг деб қабул этиш керак.

16-§. Эгилишларни ва бурилиш бурчакларини аниқлаш

248. Эгилишлар, бурилиш бурчаклари ва бўйлама кўчишлар элементлар эгрилиги 1/ρ га ҳамда тўла (эластик ва ноэластик) деформациялар учун текис кесимлар гипотезасидан келиб чиққан ҳолда аниқланадиган нисбий бўйлама кўчишларга боғлиқ равишда қурилиш механикаси формулалари билан ҳисобланади.

Элемент эгилишининг деформацияси сабаб бўладиган силлиқлик ʄ ёки буралиш бурчаги α ни ушбу формула билан аниқлаш керак

(145)

бу ерда, M(x) — эгилиш f ни аниқлашда — ʄ эгилиш аниқланаётган йўналишдаги қўйилган бирлик кучдан бўладиган эгувчи момент функцияси (буралиш бурчаги α ни аниқлашда — изланаётган буралиш бурчагининг йўналишида қўйилган бирлик моментдан бўладиган эгувчи момент функцияси);

— юклама қўйилган ва ўша кесим учун эгилиш ёки буралиш бурчаги аниқланаётган элемент жойининг эгрилиги (ишораси кўрилаётган кесимдаги эгувчи момент ишораси билан бир хил олинади).

(3.103) формуладаги жамлашлар, M(x) ва

миқдорининг қонунлари билан фарқланадиган барча участкалари (оралиқ узунлиги бўйлаб) бўйича бажарилади.

Эгилишларни (буралиш бурчакларини) ҳисоблашни қуйидаги формуладан фойдаланиб сонли ҳисоблашлар услуби билан бажариш рухсат этилади:

(146)

бу ерда, M(x) ва

— кўрсатилган параметрларнинг ўзгариши силлиқ ўтадиган узунлиги Δх бўлган айрим участкаларнинг эгрилиги ва моментнинг ўртача қиймати.

249. Белбоғлари 2а, 2б ва 3б даражадаги ёрилишга пишиқлик талабларига тегишли бўладиган олдиндан зўриқтирилган элементларнинг эгрилигини туташ кесимлар учун аниқлагандек қуйидаги формула билан аниқлашга рухсат этилади:

(147)

бу ерда, M_p, M_g, M_v— кўрилаётган кесимдаги, тегишли, зўриқтириладиган арматурадаги зўриқишдан, доимий ва вақтинчалик юкламалардан бўладиган моментлар;

B_p*, B_g* — кесимнинг, тегишли зўриқтириладиган арматурадаги зўриқишнинг ва доимий юкламанинг узоқ муддатли таъсиридаги бикрлиги;

B — туташ кесимнинг қисқа муддатли юк таъсир этганидаги бикрлиги.

Санаб ўтилган бикрликларнинг қийматларини мазкур ШНКнинг 14-иловасига биноан аниқлаш рухсат этилади. (236) формуланинг ўнг томонини асосланиб белгиланган тартибда аниқлаш рухсат қилинади.

Олдиндан зўриқтиришдан бўладиган моментларни, конструкция ишининг тегишли босқичига тўғри келадиган, арматурадаги кучланишдан келиб чиққан ҳолда ҳисоблаш керак, хусусан қисиш босқичида бирламчи йўқолишларни чиқазиб ташлаб, кейинги босқичларида, шу жумладан фойдаланиш босқичида ҳам ушбу йўқолишлар билан бирга, мазкур ШНҚнинг 12-иловасига кўра аниқланадиган, иккиламчи йўқолишларни ҳам чиқазиб ташлагандан кейинги, арматурадаги кучланишдан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади.

Эгувчи моментлар M_gнинг қийматларини, конструкцияни устидан тортиб туриб монтаж қилинганида монтаж қилинадиган блоклар ва бошқа мумкин бўлган қурилиш юкламаларини инобатга олиб аниқлаш керак.

Бикрликлар B_p* ва B_g* ларни аниқлаётганда, олдиндан зўриқтиришдаги зўриқиш ва юк босиб туриши муддатининг узоқлиги таъсири инобатга олинади.

250. Белбоғлари, ёрилишга пишиқлик талабининг 3в даражасига киритилган, зўриқтирилмаган арматурали элементларнинг эгрилигини қуйидаги формула билан аниқлаш керак

(148)

бу ерда, B_g— ёриқ пайдо бўлишини ва бетон оқишини инобатга олган доимий юк таъсир этгандаги кесимнинг бикрлиги;

B — ёриқ пайдо бўлиши инобатга олинган, вақтинчалик юк қисқа муддатга таъсир этгандаги туташ кесимнинг бикрлиги. Элемент эгрилигини ҳисоблашда, доимий юк битта ёшдаги, ушбу юкламанинг энг кўп қисмини кўтаришга жавоб берадиган бетонга таъсир қилаяпти деб қабул қилиш рухсат этилади.

Зўриқтириладиган арматурали темирбетон элементларнинг чўзилган зонасида ёриқлари бор (эни 0,015 сm дан ортиқ) участкаларида эгриликни аниқлашни ҚМҚ 2.03.01-97 кўрсатмаларига биноан бажариш рухсат этилади.

251. Зўриқтирилмаган арматурали тўсинларнинг эгилишларини эластик материаллар қаршилиги формулалари билан (бетондаги ёриқлар эни 0,015 сm дан ошмаганида) ҳисоблаганда, ҳамда таянчлар, устунлар, қобиқчали-қозиқ оёқлар (шулар жумласидан ичи бетон билан тўлғазилганлари ҳам) кўчишларини ҳисоблаш учун кесимдаги аниқланадиган ёриқ энидан қатъий назар, бикрликни қуйидаги формула билан аниқлаш рухсат этилади:

B = 0,8E_bI_b (149)

бу ерда, I_b— бетон кесимининг инерция моменти.

Катта ўлчамли бетон ва темирбетон элементларнинг вақтинчалик ва доимий юкламалардан кўчишини ҳисоблашларни, элементнинг тўла кесими бўйича аниқланган бикирликларни инобатга олиб бажариш рухсат қилинади.

Aжратилган оралиқнинг ўз оғирлигидан эгилиши қуйидаги формула билан аниқланади:

У=5*384*ql⁴EI

q т/m²— оралиқ (тўсин, плиталар)да 1 п. m.га. тақсимланган юк

L — тўсинларнинг таяниш нуқталари орасидаги ҳисобий оралиқ узунлиги;

E — Бетон эгилувчанлигининг электрон модули (29-жадвал);

I — оралиқ кесимининг инерция моменти.

17-§. Конструктив талаблар. Элемент кесимларининг энг кичик ўлчамлари

252. Бетон ва темирбетон конструкцияларни лойиҳалашда, уларни тайёрлаш шароитларини, талаб қилинган даражада узоқ муддатга хизмат қилишини ва арматура ҳам бетон билан биргаликда ишлашлигини таъминлаш учун, ушбу бўлимда ёзилган конструктив талабларни бажариши зарур.

253. Темирбетон элементлардаги деворчалар, плиталар, диафрагма ва қовурғаларнинг қалинлиги 42-жадвалдаги кўрсатилган миқдорлардан кам бўлмайдиган этиб қабул қилиниши керак.

		42-жадвал
Элементлар ва уларнинг қисмлари	Қуйидаги кўприклар ва қувурлар конструкциялари учун энг кам қалинлиги, сm да
Элементлар ва уларнинг қисмлари	Темир йўллардаги	автомобиль йўлларида
1. Тўсинларнинг тик ёки қия деворчалари:
а) қовурғали:
деворчаларда ўрам арматуралар йўқ бўлганида	12*	10*
деворчаларда ўрам арматуралар бор бўлганида	15	18
б) қутисимон:
деворчаларда ўрам арматуралар йўқ бўлганида	15	12
деворчаларда ўрам арматуралар бор бўлганида	18	15
2. Плиталар:
а) балласт тоғоралар:
деворчалар (қовурғалар) орасида	15	-
консол учларида	10	-
б) қатнов қисмида:
деворчалар (қовурғалар) орасида	-	-
плитада ўрам арматуралар йўқ бўлганида	-	12
плитада ўрам арматуралар бор бўлганида	-	15
консол учларида	-	8
в) Қутисимон тўсинларни пастки қисмидаги:
плитада ўрам арматуралар йўқ бўлганида	15	12
плитада ўрам арматуралар бор бўлганида	18	15
г) пиёдалар йўлагининг:
қуйма (кўтариб олинмайдиган)	8	8
йиғма (кўтариб олинадиган)	6	6
3. Плита оралиқ қурилмаларнинг ичи ғовак блоклари:
а) стерженли, К-7 синфдаги якка арқонли ва юқори мустаҳкамликдаги параллел сим ўрамли арматурали:
деворчалар ва устки плиталари	10	8
пастки плиталари	12	10
б) струнобетонли:
деворчалар ва устки плиталари	-	6
пастки плиталари	-	7
4. Оралиқ қурилма диафрагмалари ва бикрлик қовурғалари	10	10
5. Тупроқ кўтарма тагидаги қувур бўғинларининг деворчалари	10	10**
6. Ичи ғовак йиғма қуйма қутисимон ва юмалоқ кесимли таянчлар блокларининг деворчалари:
сув сатҳи ўзгариб турадиган зонада	30	25
сув сатҳи ўзгариб турадиган зонадан ташқарида	15	15
7. Ичи ғовак темирбетон қозиқоёқлар ва қувурсимон қозиқоёқларнинг деворчалари ташқи диаметри қуйидагича бўлганида, m да:
0,4	8	8
0,6 дан 0,8 гача	10	10
1,0 дан 3,0 гача	12	12

* Иккита тур арматура қўлланилганида, деворчанинг энг кичкина қалинлиги 15 сm га тенг этиб қабул қилинади.

** Диаметри 0,5 ва 0,75 m бўлган қувурлар учун деворча қалинлигини 8 сm га тенг деб қабул қилиш рухсат этилади.

Зўриқтирилмайдиган арматуранинг энг кичик диаметрлари

254. Зўриқтирилмайдиган арматуранинг энг кичик диаметрларини қуйидаги 43-жадвалга биноан қабул қилиш керак.

	43-жадвал
Арматура тури	Арматуранинг энг кичик диаметри, mm
1. Кўприклар (пастда кўрсатилган элементлардан ташқари) ва тўғри бурчакли қувурлар элементларининг ҳисобий бўйлама арматураси	12
2. Автомобиль йўллари кўприкларининг ўтиш қисмининг (пиёдалар йўлагини ҳам киритгандаги) ҳисобий арматураси	10
3. Юмалоқ қувурлар звеноларининг ҳисобий ва конструктив арматуралари; кўприк элементларидаги бўйлама ва кўндаланг конструктив арматуралар (плиталардагидан ташқари); тўсинлар деворларининг ва белбоғларининг кенгайтирилган қисмларининг барча узуаси бўйлаб хомутлари	8
4. Қияликларни маҳкамловчи плиталар ва қозиқоёқларнинг диаметри 5 mm бўлган арматура хомутлари учун Вр синфдаги сим арматура	10
5. Плиталарнинг конструктив (тақсимловчи) арматураси; қозиқоёқ ва қувур шаклидаги қозиқоёқларнинг хомутлари; ичи ғовак плиталарнинг хомутлари	6

Плиталарнинг тақсимловчи арматуралари ва бўйлама арматураси диаметри 28 mm ва ундан катта бўлган қувурсимон қозиқларнинг хомутлари, бўйлама стерженлар диаметри қийматининг чорагидан кам бўлмаган диаметрда бўлиши зарур.

Яхлит ва йиғма-яхлит узлуксиз тўсинлар ва кўп оралиқли рамали конструкциялар ишчи арматураларини, узмасдан жойлаштирилади. Бунда, устки ва пастки ишчи арматуранинг қисмлари бутун конструкциянинг устки ва пастки узунлиги бўйича мос ёки арматуранинг узилишини йўқотувчи боғланишларга эга бўлиши шарт.

Устки ва пастки узлуксиз арматура элементларининг сони қуйидагича олинади:

а) зўриқтирилмаган арматурали конструкцияларда — устки 15 % ва пастки 20 % ишчи арматурадан кам эмас;

б) зўриқтирилган арматурали конструкцияларда — устки 5 % ва пастки 10 % ишчи арматурадан кам эмас.

Бунда зўриқтирилган арматурали конструкцияларда, устки ва пастки узлуксиз арматура элементларини зўриқтирилган, зўриқтирилмаган ва улар комбинацияларидан ташкил топган арматуралар билан тўлдириш рухсат этилади, лекин охирги ҳолатда ишчи арматуранинг умумий юзасини арматура элементларининг ҳисобий қаршиликлари юзалари йиғиндиси орқали аниқланади.

Эгри темирбетон плиталар ва коробкали оралиқ қурилмаларни арматуралаш конструкциянинг ташқи ва ички қирралари ёки ташқи ва ички деворлари, кучланиш-деформацияланиш ҳолати айирмаси орқали олиб борилади.

Эгри коробкали оралиқ қурилмаларда зўриқтирилган арматурани қайириш унинг ички девори орқали бўлишига рухсат этилади. Бунда ҳосил бўлаётган буровчи моментни оралиқ қурилмани бурашга ҳисоблашда ишлатиш тавсия этилади.

23-боб. Бетоннинг ҳимоя қатлами

255. Бетоннинг ҳимоя қатлами унинг ташқи сиртидан арматура элементи ёки канали сиртигача қалинлиги қуйидаги 44-жадвалда кўрсатилган миқдорлардан кам бўлмаслиги керак.

	44-жадвал
Арматура ва унинг жойлашиши	Бетон ҳимоя қатламининг энг кичик қалинлиги, сm
1. Зўриқтирилмайдиган ишчи арматура: автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари қатнов қисми плитасидаги устки арматура қовурға ва плитали оралиқ қурилмалардаги ҳамда баландлиги 30 cm ва ундан катта бўлган плиталардаги баландлиги 30 сm дан кичик плиталардаги қувурлар звеноларидаги, ичи бўш қувур шаклдаги қозиқоёқлардаги таянчларнинг ташқи блокларидаги таянчларнинг ташқи блокларидаги қуйма таянчларнинг ташқи сиртларидаги: а) таянчнинг муз уриладиган қисмидаги б) таянчнинг қолган қисмларида қозиқоёқлардаги, қудуқлардаги ва пойдеворларнинг йиғма блокларидаги қуйма темирбетондан қилинадиган пойдеворларнинг таянч плиталаридаги: а) бетон тўшак бўлганида б) бетон тўшак бўлмаганида 2. Зўриқтирилмаган хомутларда: тўсинларнинг деворчаларидаги (қовурғаларидаги) таянчларнинг устунларида: а) сув сатҳининг ўзгармайдиган зонасида б) сув сатҳи ўзгарадиган зонада 3. Тўсинлар деворчасидаги (қовурғасидаги) ва плиталардаги бўйлама конструктив (ҳисобий бўлмаган) арматура 4. Зўриқтирилган арматура қуйма бетонига ўрнатиладиган зўриқтирилмайдиган арматура	5 3 2 2* 4 7 5 3 4 7 2 2 3 1,5

5. Кесимнинг чўзилган зонасидаги зўриқтириладиган арматура:
а) юқори мустаҳкамликдаги симлардан қилинадиган ўрам шаклидаги ва К-7 синфдаги арқонлардан қилинадиган ўрамларники	3
б) қуйидаги синфлардаги арматуралар:	4**
А600 (А-IV), Ат600 (Ат-IV)	4
А800 (А-V), Ат800 (Ат-V), Ат1000 (Ат-VI)	5
в) пўлат арқонлардан қилинган спирал, қўшалоқ ўралган ва ёпиқ, диаметри d > 40 mm, анкерлари чеккаларидаги учларида жойлашган	d
6. Нам тўсгич қатлам билан бириктирилган қатнов қисми плитасидаги барча турдаги зўриқтирилган арматуралар	3
7. Деворчалардаги (қовурғалардаги) зўриқтириладиган хомутлар	3
8. Струнобетон конструкциялардаги зўриқтириладиган арматуралар қуйидаги кўрсатилган томонларида жойлаштирилганида:
чўзилган қирралари	3***
ёнидаги қирралари	2

* Диаметри 3 m ва ундан катта қувурлар учун ичкари томонидан ҳимоя қилувчи қатлам қалинлиги 3 сm.

** Ёпиқ каналларда жойлашадиган зўриқтириладиган арматуралар учун ҳимоя қилувчи қатлам канал сиртига нисбатан олинади. Диаметри 11 сm бўлган каналлар учун ҳимоя қатламини 5 сm га тенг этиб белгилаш керак. Каналнинг диаметри 11 сm дан катта бўлганида, ҳимоя этувчи қатлам қалинлигини, куч ва тўлдирувчи қоришма босими таъсирига ҳисоблаш билан текшириш керак.

*** Қалинлиги 20 сm дан кичик бўлган элементлар учун ҳимоя қатламни 2 сm гача камайтиришга рухсат этилади.

Изоҳ. 1. Мавжуд ТБК корхоналарининг қолипли формаларида тайёрланаётган йиғма темир бетон конструкцияларнинг минимал ҳимоя қатлами қалинлиги ўлчамларини ўрнига қўйиб асосланган ҳолатда мавжуд жадвалда келтирилган қийматдан кам қилиб олиниши мумкин.

2. Хорижий давлатлар (МДҲ давлатлари ҳам) пўлат арматураларининг ишчи арматуралари импорт қилувчи давлатларнинг ТШ ва ГОСТ лари ёки норматив ҳужжатлари билан биргаликда ишлатишга рухсат этилади.

256. Олдиндан зўриқтирилган элементларнинг чеккаларида, зўриқишнинг берилиш зонаси узунлигида (мазкур ШНҚнинг 148-бандига биноан) бетоннинг ҳимоя қатлами қалинлиги арматура диаметри қийматининг икки баробаридан кам бўлмаслиги керак. Зўриқтириладиган А800 (A-V), Ат800 (Ат-V) ва Ат1000 (At-VI) синфдаги пўлат стержен арматуралар қўлланилганида, зўриқишнинг берилиш зонаси узунлигида (148-банди.) қўшимча равишда тўрлар, стержен диаметридан 4 сm га ортиқ бўлган диаметрдаги спираллар ёки қадами 5 сm дан катта бўлмаган хомутлар қўйилиши керак.

24-боб. Арматура элементлари орасидаги энг кам масофа

1-§. Зўриқтирилмайдиган арматурани анкерлаш

257. Алоҳида арматура элементлари, ҳамда каналлар деворчалари орасидаги соф масофа, конструкциянинг барча ҳажмини бетон аралашмаси билан талаб қилинган даражада тўлдиришни таъминлай оладиган бўлиши керак. Олдиндан зўриқтирилган конструкцияларда ушбу масофа қўшимча равишда зўриқтириладиган арматурадан зўриқишнинг бетонга берилиш хусусиятини, анкерларнинг жойлашиш ҳолатларини, тортишга қўлланиладиган жиҳознинг ўлчамларини инобатга олган ҳолда белгиланиши керак.

258. Зўриқтирилмайдиган арматуранинг айрим бўйлама ишчи стерженлари ва тиргакка тортиб зўриқтириладиган арматура ўрамлари орасидаги соф масофа қуйидагича қабул қилиниши керак:

а) бетонлашда стержен горизонтал ёки қия ҳолатда ва қуйидаги қаторларда жойлашганида кўрсатилган қийматлардан кам бўлмаслиги керак:

битта қаторда — 4 сm дан ;

иккита қаторда — 5 сm дан;

учта ва ундан кўп қаторда — 6 сm дан;

б) бетонлашда стерженлар тик ҳолатда жойлашганида — 5 сm.

Арматураларни жойлаштириш учун ноқулай шароитларда зўриқтирилмайдиган стерженларни гуруҳларда (стерженлар орасида бўшлиқ қолдирилмасдан), иккита ёки учта стерженлар биргаликда жойлаштирилиши рухсат этилади.

Гуруҳлар орасидаги соф масофани қуйидагилардан кам бўлмайдиган этиб қабул этилади:

гуруҳда иккита стержен бўлганида — 5 сm дан;

гуруҳда учта стержен бўлганида — 6 сm дан.

в) Алоҳида бўйлама стерженлар ёки уларнинг гуруҳлари, орасидаги максимал масофалар ҳисоблаш орқали белгиланиши керак, аммо қуйидагилардан ошмаслиги керак:

қалинлиги 15 сm ли плиталарни арматуралашда — 15 сm;

қалинлиги 30 cm ли темирбетон элементларини арматуралашда — 17,5 сm;

қалинлиги 50 сm ли темирбетон элементларини арматуралашда — 20 сm;

қалинлиги 100 сm ли темирбетон элементларини арматуралашда — 25 сm;

қалинлиги 150 сm ли ва юқори темирбетон элементларини арматуралашда — 30 сm;

259. Олдиндан зўриқтирилган конструкцияларда арматура элементлари орасидаги соф масофани белгилашда қуйидаги 45-жадвалда кўрсатилган талабларга риоя этиш лозим. Аралаш арматуралашда зўриқтирилмаган арматура стерженлари билан арматура ўрами ёки ёпиқ канал девори орасидаги минимал масофани 3 сm дан кам этмай қабул қилиш керак.

45-жадвал

Белгиланадиган соф масофа

Масофанинг энг кичик ўлчами

абсолют қиймати бўйича, сm

арматура элементининг диаметрига ёки каналнинг диаметрига боғлиқ ҳолда

Тиргакка тираб зўриқтириладиган конструкцияларда

1. Юқори мустаҳкамликдаги параллел симлардан қилинадиган арматура ўрамлари орасидаги

2. Арматура ўрамлари ва уларнинг ички анкерларининг ташқи сиртлари орасидаги

3. Арматура ўрамлари ички анкерларининг ташқи сиртлари орасидаги

4. К-7 синфдаги алоҳида арқон арматуралар қуйидагича жойлашганида:

битта қаторда

иккита ва ундан кўп қаторда

5. Ички анкер чеккасидаги учидан бетон учидаги қиррасигача масофа

Арматурани бетонга тираб тортиб зўриқтириладиган конструкцияларда

6. Қуйидаги диаметрлардаги юмалоқ ёпиқ каналлар деворлари орасидаги, cm:

9 ва ундан кам бўлган

9 дан 11 гача

d_c-1

11 дан юқори бўлса

Ҳисоблаб топилади

7. Юқори мустаҳкамликдаги параллел симлардан қилинган ўрамлар, К-7 синфдаги арқон арматуралардан қилинган ўрамлар ҳамда пўлат арқонлар (спираль, қўшалоқ эшилган ва ёпиқ) ораларидаги, уларнинг очиқ каналларда қуйидагича жойлашганларида:

битта қаторда

иккита қаторда

8. Электротермик усулда зўриқтириладиган битта стерженли каналлар деворлари орасидаги масофа, улар тури қуйидагича бўлганларида:

ёпиқ

очиқ

260. Сирти нотекис профилдаги арматура стерженларини ва сирти силлиқ профилдаги стерженларни пайвандланган тўрлар ва каркасларда учларини илмоқсиз қўллашга рухсат этилади. Сирти силлиқ профилдаги арматуранинг чўзилган ишчи стерженларининг ва тўқилган тўрлар, каркаслардаги силлиқ ишчи стерженлар учларида ички диаметри стержен диаметрининг 2,5 баробаридан кам бўлмаган ярим айланали ва букилгандан кейинги тўғри участкасининг узунлиги стержен диаметрининг уч баробар қийматидан кам бўлмаган илмоқ бўлиши керак.

261. Эгиладиган узлукли тўсинларда ва қалинлиги 30 сm дан катта бўлган плита конструкцияларда чўзилган стерженларнинг учини моментлар эпюрасига кўра узганда ёрилишга пишиқликка ҳисоблашдаги аниқланган бетоннинг сиқилган қисмида анкерлаш керак.

Қайрилган стерженларнинг учларида, бетоннинг сиқилган зонасида, арматура диаметри қийматининг камида 10 баробаридек узунликдаги бўйлама арматурага параллел бўлган тўғри участкаси бўлиши керак. Қайириш туфайли сиқилган қисмга киритилган сирти силлиқ стерженларнинг учларини, эгишдан кейинги тўғри участкасининг узунлиги камида арматуранинг учта диаметридек тўғри илмоқли этиш керак.

Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари учун, пайвандланган бирикмаларда, сирти нотекис профилдаги арматураларни, эгилган ва номарказий сиқилган элементлар бетонининг чўзилган зонасида, стерженларнинг назарий томондан узилиши керак бўлган жойдан камида уларнинг 30 диаметридек узунликда бетонга киритиб қўйишга рухсат этилади. Оралиқ қурилмаларда, бундан ташқари анкерланадиган стерженлар учлари ёнидаги стерженларга, қалинлиги 4 mm дан узунлиги 4d дан кам бўлмаган чок билан пайвандланиши керак.

262. Эгилган элементлардаги сирти нотекис профилдаги чўзилган бўйлама арматура стерженларининг қайрилган жойининг ёки номарказий сиқилган элементлардаги шундай стерженларнинг узиладиган жойининг бошланишини, стерженларнинг тўла ҳисобий қаршиликлари ҳисобга олинадиган кесимдан ўтказиб жойлаштириш керак.

Ўша кесимга стерженни киритиш узунлиги (маҳкамлаш узунлиги — Ɩ_s) А300 (A-II) ва Ас300 (Ac-II) синфлардаги пўлат арматуралар учун қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

22d — бетон синфи В30 ва ундан юқори бўлганида;

25d — бетон синфи В20 — В27,5 бўлганида (d — стержен диаметри).

А-III синфдаги пўлат арматуралар учун бетонга киритиб маҳкамлаш узунлиги Ɩ_s ни, тегишли равишда 5d га кўпайтириш керак. Стерженлар ўрами бўлганида d ни майдони, ўрамни ташкил қилувчи стерженлар майдонлари йиғиндисига тенг бўлган шартли стержен диаметридек аниқланади. Сиқиш узунлигини камайтириш мақсадида арматура стерженидан кучнинг бетонга узатувчи анкерлар ишлатишга рухсат этилади. Бу ерда, конструкция зонасида анкерга бирлашувчи бетоннинг мустаҳкамлиги таъминланиши керак.

263. Узлукли тўсинларда ва узлуксиз тўсинларнинг чеккаларидаги участкаларида бўйлама арматуранинг чўзилган стерженларининг, таянч ўқи орасида камида стерженнинг 8 диаметридек узунликдаги тўғри участкаси жойлашиши керак. Бундан ташқари тўсиннинг ён сиртларига яқин жойлашган чеккадаги стерженлари, тўсин учи олдида 90° бурчак остида қайрилиши ва унинг баландлигининг ярмисигача давом этган бўлиши керак. Тўсин учидан таянч ўқигача камида 30 сm ва таянч плитаси чеккасигача камида 15 сm масофа таъминланиши керак.

264. Бўйлама арматуранинг чўзилган стерженларини, элемент сиртининг бурилиб ўзгарганида ҳосил бўлган кириш бурчаги шакли бўйича букиш рухсат этилмайди. Букилиш бурчагини тузувчи текисликлар бўйлаб жойлашган арматуранинг бўйлама стерженлари, уларнинг кесишган нуқталаридан камида арматуранинг 20 диаметри узунлигида ўз йўналишларида давом этган бўлиши зарур.

2-§. Зўриқтириладиган арматурани анкерлаш

265. Конструкцияларда, диаметри 36 mm гача бўлган сирти нотекис профилдаги стерженлардан қилинган, тиргакка тираб тортиладиган, арматура қўлланилганда стерженларда анкерлар ўрнатиш талаб қилинмайди.

Чидамлиликка ҳисобланадиган арматурали элементларда барча арматура (юқорида кўрсатилганидан ташқари) ички ёки ташқи (чеккаларда) анкерларга эга бўлиши керак. Тиргакка тираб зўриқтириладиган, арматураси чидамлиликка ҳисобланмайдиган элементларда, К-7 синфдаги алоҳида арқон арматураларни ва алоҳида юқори мустаҳкамликдаги сирти нотекис профилдаги симларни анкерлар (ички ва ташқи) ўрнатмасдан қўллаш рухсат этилади. Бетонга тираб тортиладиган конструкциялардаги қўлланиладиган анкерлашлар мустаҳкамлиги, улар билан маҳкамланадиган арматура элементлари мустаҳкамлигидан кам бўлмасликлари керак.

266. Эгиладиган элементларда арматура анкерларини, бош чўзувчи ва сиқувчи кучланишлар, улар учун белгиланган чегаравий қийматларнинг 90 фоиз дан ортиқ бўлган бетон зоналарида жойлаштирмаслик керак.

267. Тўсинларнинг учи томонида сиртидаги (чеккадаги) ташқи анкерларни имкони борича бир текис жойлаштириш керак. Бунда тўсин учида анкерлар жойлашадиган зонада бетонни беркитиб турадиган туташ пўлат листлар қўйиш кўзда тутилиши зарур. Листларнинг чекка участкаларини бетонга анкерлаш керак.

Тўсин чеккасидаги ушбу листларнинг қалинлигини зўриқтириладиган арматура элементларини тортиш кучига боғлиқ ҳолда ҳисоблаш билан белгиланиши ва қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

тортиш кучи 590 кН (60) тк бўлганида — 10 mm;

тортиш кучи 180 кН (120) тк бўлганида — 20 mm;

тортиш кучи 2750 кН (280) тк бўлганида — 40 mm.

Кўрсатилган миқдорлардан фарқ қиладиган кучлар билан тортилганда, листлар қалинлигини яқин бўлган катта қийматдаги кучга тўғри келадиган қалинликда қабул қилиниши керак.

268. Арматурани бетонга тираб тортадиган элементларда ташқи арматурани бетонлайдиган зонани диаметри 10 mm дан, катаклари 10х10 сm дан катта бўлмаган, сирти нотекис профилдаги стерженлардан қилинган кўндаланг тўрлар билан арматуралаш керак. Асосий конструкция бетони ва яхлитлаш бетонларини ўзаро бирикши учун чоралар кўриш зарур. Тўрлар орасидаги масофа 10 сm дан кўп бўлмаслиги керак.

3-§. Элементларни бўйлама арматуралаш

269. Пайвандланган арматура каркасларида, арматура, стерженлари ҳар биттасида учтадан кўп бўлмаган гуруҳлар бўлиб жойлашади. Гуруҳлардаги стерженлар ўзаро, бир томонидан боғловчи пайвандлаш чоклари билан бирлашади. Стерженлар орасидаги боғловчи чокларнинг узунлиги 4 диаметр қийматидан кам, қалинлиги эса 4 mm дан кўп бўлмаслиги керак. Стерженлар гуруҳи орасига диаметри 25 mm дан кам бўлмаган, бўйлама йўналишда қўйиладиган металл пона ёрдамида очиқлик ҳосил қилинади. Ушбу поналар қайрилишдан олдинда ва 2,5 m дан катта бўлмаган масофада бир-бирига нисбатан устма-уст бўлмайдиган этиб ўрнатилади. Улар ишчи арматурага бир томондан, қалинлиги 4 mm дан кўп ва узунлиги ишчи арматуранинг 2 диаметридан кам бўлмаган боғловчи чоклар билан пайвандланади.

Гуруҳдаги стерженлар орасидаги боғловчи пайвандлаш чоклари, поналарга ва қўшни боғловчи чокларга нисбатан, қўшни чоклар умумий бўйлама стерженларга қўйилганида улар орасидаги соф масофа 40 сm дан кам бўлмаган ҳолда, боғловчи чоклар каркаснинг ҳар хил бўйлама стерженларига қўйилганида, 10 сm масофада ҳар хил жойларга жойлаштирилиши керак. Бундан ташқари стерженлар гуруҳининг хоҳлаган жойдаги кесими тўғри келадиган этиб жойланиши керак.

Тегишли даражада асосланганда, деворчалардаги пайвандланган тўрларнинг тик стерженларини арматурага ва гуруҳ стерженлари орасидаги параллел жойлашган поналарга контактли нуқтада пайвандлашга рухсат этилади. Хомутларни асосий арматурага дўғасимон электрпайванд билан пайвандлашга рухсат этилмайди.

Каркасларнинг асосий ишчи арматураси учун ГОСТ 380-05 бўйича арматурани қўллаш тавсия этилади. Ишчи арматурага маҳкамловчи чоклар тўғрисидаги кўрсатмалар мазкур ШНКнинг 296-бандида келтирилган.

270. Узлукли тўсинларда ва плиталарда ишчи арматура оралиғининг ўртадаги кесими учун белгиланган миқдорининг камида учдан бир қисмини таянчгача етказиш керак. Бунда, тўсинларда камида иккита, плиталарда эса, унинг 1 m энида, камида учта стержен таянчгача ётқизилиши керак. Плитанинг тақсимловчи арматурасини 25 сm дан ошмаган қадамда ўрнатиш керак.

Аралаш арматуралашда зўриқтирилмайдиган арматуранинг стерженларини жуфтлаб ўрнатишга рухсат этилади, бу ерда ушбу арматуранинг ҳимоя қилувчи қатлами қалинлиги мазкур ШНҚнинг 256-бандига, стерженлари ва ўрамлари орасидаги масофалар мазкур ШНҚнинг 259 ва 263-бандларига лойиқ бўлиши керак.

271. Узлуксиз тўсинларда ва кўп оралиқли рамали конструкцияларнинг ригелларида устки ва пастки ишчи арматураларнинг бир қисми бутун узунасига давом этиб кетган ёки арматура узилган жойини беркитиб уланган бўлиши зарур.

Узунасига туташиб кетган арматура элементларининг сони қуйидагиларни ташкил этиши керак:

а) зўриқтирилмайдиган арматурали конструкцияларда — камида 20 фоиз пастки ва 15 фоиз устки ишчи арматуралар сонини;

б) зўриқтириладиган арматурали конструкцияларда — камида 10 фоиз пастки ва 5 фоиз устки ишчи арматуралар сонини, аммо иккита устки, иккита пастки арматура элементларидан кам бўлмаслиги керак.

272. Плита ишчи арматурасининг қадами (ўқлари орасидаги масофа) оралиқ ўртасида ва унинг таянчларининг устида қуйидагидан ошмаслиги керак:

а) темир йўл кўприкларининг балласт тоғорасининг плиталарида — 15 сm;

автомобиль йўллари кўприкларининг қатнов қисми плиталарида — 20 сm.

б) алоҳида бўйлама стерженлар ёки гуруҳлар ўқи орасидаги максимал масофа қуйидаги қийматлардан ошмаслиги зарур:

15 сm, агар қалинлиги 15 сm ли плитани арматуралашда;

17,5 сm, агар қалинлиги 50 сm ли темирбетон элементни арматуралашда;

25 сm, агар қалинлиги 100 сm ли темирбетон элементни арматуралашда;

30 сm, агар қалинлиги 150 сm ва ундан катта темирбетон элементни арматуралашда.

Оралиқ ўлчамларида элемент баландлиги — экстраполяциялаш орқали олинади.

4-§. Элементларни кўндаланг арматуралаш

273. Зўриқтирилмайдиган тўсинларнинг деворлари кўндаланг кучларни қабул этишга арматуралашни, қайрилган ва тик қўйилган стерженлар (хомутлар) ёрдамида амалга ошириш керак ва хомутларни эса деворнинг бўйлама арматуралари билан каркасларга ва тўрларга бирлаштириш керак.

274. Зўриқтирилмайдиган тўсинлардаги ҳисоблаш билан қўйиладиган қайрилган стерженларни эгиладиган элементлари бўйлама ўқига нисбатан симметрик жойлаштириш керак. Стерженлар, элемент бўйлама ўқига нисбатан 45°га яқин (60°дан кўп ва 30°дан кам бўлмаган) бурчак остида бўлиши керак. Бунда, тўсиннинг ҳисоб бўйича қайирилган стержен ўрнатилиши талаб этиладиган қисмида, унинг бўйлама ўқига перпендикуляр ўтказилган хоҳлаган кесим камида битта қайирилган арматура стерженини кесиб ўтиши керак.

275. Тўсин ҳисобига кўра қўшимча қўйиладиган қия стерженлар асосий бўйлама ишчи арматурага маҳкамланган бўлиши зарур. Арматура стерженлари А240 (A-I), А300 (A-II), Ас300 (Ac-II) ва А400 (A-III) синфлардаги пўлатлардан тайёрланганида, қўшимча қия стерженларни маҳкамлашни пайвандлаш чоки ёрдамида бажариш мумкин.

276. Тўсинларда арматуранинг қия стерженларини радиуси арматуранинг 10 диаметридан кам бўлмаган дўға бўйлаб қайириш керак. Бўйлама арматуранинг, тўсиннинг учи томонидаги (таянч ўқи орқасидаги) қайирилишини, унинг учта диаметридан кам бўлмаган радиусдаги дўға бўйича амалга ошириш рухсат этилади.

277. Зўриқтирилмаган тўсинларнинг деворларидаги бўйлама арматураларни қуйидагича ўрнатиш керак:

тўсиннинг чўзилган қиррасидан ўлчаганда, девор баландлигининг учдан бир қисми чегарасида қўлланиладиган арматуранинг 12 диаметридан катта бўлмаган қадамда (d = 8 — 12 mm);

девор баландлигининг қолган қисмидаги чегарасида арматуранинг 20 диаметридан катта бўлмаган қадамда (d = 8 — 12 mm).

278. Йўналиши, тўсиннинг бўйлама ўқи йўналиши билан мос келмайдиган қисмлари бўлган зўриқтириладиган арматура элементларини, тўсиннинг бўйлама ўқига нисбатан симметрик жойлаштириш керак.

279. Тўсинлардаги хомутлар ҳисоблашлар билан ўрнатилади. Бунда хомутлар орасидаги кесим ҳисоби ҳам инобатга олинади. Қалинлиги 50 сm гача бўлган деворларда, узунлиги оралиқнинг 1/4, таянч ўқидан ўлчагандаги масофадаги таянч атрофида хомутлар қадами 15 сm дан катта бўлмаслиги керак.

Оралиқ узунлигининг 1/2 тенг бўлган тўсиннинг ўртадаги қисмида хомутлар қадами 20 сm дан катта бўлмайдиган этиб қабул этилади. Девор қалинлиги 50 сm дан катта бўлганида, оралиқнинг ўрта қисмида хомутларнинг қадамини 5 сm га катталаштириш рухсат этилади. Битта синфдаги ва диаметрдаги арматурадан қилинган жуфтланган хомутлар қўлланилиши рухсат этилади.

280. Узлукли плита оралиқ қурилмаларида хомутларни қуйидаги қийматлардан ошмайдиган қадамлар билан ўрнатиш керак:

15 сm — узунлиги 1/4 бўлган таянч олди участкаларда;

25 сm — узунлиги 1/2 бўлган, оралиқнинг ўртасидаги қисмида.

Темир йўл кўприкларининг балласт тоғорасининг, автомобиль йўллари кўприклари қатнов қисмининг қалинлиги 30 сm ва ундан кўп бўлган туташ плиталарида сиқилган ҳисобий арматура йўқ бўлганида, хомутларни ўрнатмаслик рухсат этилади.

Изоҳ. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг оралиқ қурилмаларида қалинлиги 40 сm гача бўлган плиталарга бетондаги уринма кучланиш 0,25 R_b,sh дан ошмаган ҳолда кўндаланг арматура қўймаслик рухсат этилади (R_b,sh— 3.6-жадвалга биноан бетоннинг ажралишга ҳисобий қаршилиги).

281. Зўриқтирилмаган тўсинларнинг белбоғларидаги хомутлар унинг 50 сm дан кўп бўлмаган энини қамраб олиши ва чеккадаги қаторларда горизонтал жойлашган бўйлама арматуранинг бештадан кўп бўлмаган чўзилган ва учтадан кўп бўлмаган сиқилган стерженларини бирлаштириши зарур.

282. Тўсинлар белбоғларининг кенгайган жойлари сирти нотекис профилдаги арматура стерженларидан қилинган ёпиқ хомутлар билан арматураланган бўлиши керак; хомутлар шохи белбоғнинг барча ташқи контурини қамраб олиши зарур.

283. Ёпиқ хомутларнинг ёки кўндаланг стерженларнинг зўриқтириладиган тўсинларнинг белбоғларини қисиб турадиган пайвандланган тўрлардаги энг катта қадамларини темир йўл кўприкларида 15 сm дан ва автомобиль йўллари кўприкларида 20 сm дан кўп бўлмаган ҳолда қабул этиш керак. Қисиладиган белбоғлардаги хомутлар қадами тўсинлар деворларидаги хомутлар қадамларидан катта бўлмаслиги зарур.

284. Буралишга ҳамда эгилиш, сиқилиш ёки чўзилиш билан биргаликда буралишга ҳисобланадиган элементлардаги хомутлар ёпиқ учлари қуйидаги миқдорда чиқазилган бўлиши зарур:

сирти силлиқ пўлат арматурадан қилинган хомутлар бўлганида — 30 диаметрга;

сирти нотекис профилдаги арматурадан қилинган хомутларда — 20 диаметрга.

285. Зўриқтириладиган арматура элементлари таянч плиталари тагида (мазкур ШНҚнинг 268-бандига қаранг) жойлашган зонасида маҳаллий кучланишга ҳисоблаш билан қўшимча кўндаланг (қисман) арматура ўрнатиш керак:

тўрларда — 10 сm дан;

спиралларда — 6 сm дан.

286. Конструкциянинг сиқилган элементидаги бўйлама ишчи арматура ва хомутларни каркасларга бирлаштириш керак. Хомутлар қадамини бўйлама арматура стерженлар диаметри d га боғлиқ ҳолда қуйидагилардан кўп оширмаган ҳолда қабул қилиниши зарур:

15 d — пайвандланган каркасларда;

12 d — тўқилган каркасларда.

Барча ҳолларда ҳам хомутлар қадамини қуйидагидан кам этиб белгилаш керак:

кесимни бўйлама арматура билан 3 % дан кам этиб жойлаштирганда — 40 сm дан;

ўша ҳолда, 3 % ва ундан кўп бўлганида — 30 сm дан.

Кесимни бўйлама арматура билан анчагина тўлдирганда, алоҳида хомутлар ўрнига элемент кўндаланг кесими шаклини такрорловчи узлуксиз кўндаланг арматура ўрамини қабул қилиш тавсия этилади.

287. Квадрат ёки тўғри бурчакли шаклдаги кўндаланг кесимли сиқилган элементлар хомутларининг конструкцияси қуйидагича бўлиши ёки бўйлама стерженларга хомутларнинг эгилган жойлари тўғри келиши, элемент қирраси бўйлаб ўрнатилган хомутлар шохи тўрттадан кўп бўлмаган бўйлама стерженни ушлаб туриши ва 40 сm дан катта бўлмаган узунликка эга бўлиши керак.

Юқорида келтирилган кўрсатмалар қирраларининг ўлчамлари 80 сm дан катта бўлмаган таянчларга тегишлидир. Таянчлар қирралари катта ўлчамларда бўлганида, тескари томонда жойлашган таянчнинг ишчи бўйлама стерженларини таянчни кўндалангига кесиб ўтадиган хомутлар билан ўзаро бирлаштирмаслик, уларни бетон кесимининг ичкари йўналишидаги хомутнинг асосий бўйлама шохига перпендикуляр жойлашган, узунлиги 20 cm дан кам бўлмаган ёнига анкерланувчи шохлари бўлган, ҳар биттасининг узунлиги 40 сm гача П шаклдаги конструктив хомутлар занжирчалари билан алмаштириш рухсат этилади. Ярим айлана илмоқлар билан тугайдиган калта шохларнинг учлари, таянчнинг барча баландлигига ўрнаштириладиган тик монтаж стерженларга маҳкамланади. Хомутлар ўзаро букиладиган жойларида устма-уст кесишади. Таянчни периметри бўйлаб қамровчи хомутлар занжирчалари баландлик бўйлаб ҳар бири 40 сm дан жойлашади.

Хомутлар ва тик қўйилган монтажлаш стерженлари учун диаметри 10 mm дан кам бўлмаган арматурани қўллаш керак. Таянчларнинг сиқилган ишчи стерженларининг устиворлигини ошириш учун, хомутлар занжирчаларидан ташқари, таянчнинг кўндаланг қирраларидаги бўйлама тик стерженларни бирлаштирувчи монтажловчи боғламалар қўйиш назарда тутилиши керак.

Боғламалар, диаметри 16 mm дан кам бўлмаган учта стержендан бўлиши шарт ва улар планда ҳамда баландлиги бўйлаб оралари 1,6 m дан яқин бўлмаслиги керак.

Кесимда тўсиқ бўлувчи стерженлар борлиги туфайли бетонлашдаги юз берадиган қийинчиликларни бўлдирмаслик учун боғламаларни, босқичма-босқич, бевосита бетоннинг навбатдаги қатламини ётқизиш олдидан ўрнатиш ва маҳкамлашга рухсат этилади.

288. Сиқилган элементларнинг юкламасини, учлари орқали бўйлама арматура стерженларининг чиқиб турадиган қисмисиз узатадиган чеккадаги қисмларида сони 4 тадан кам бўлмаган (қозиқоёқларда бешта) пайвандланган кўндаланг тўрлар ўрнатилиши керак. Тўр билан арматураланадиган чеккадаги қисмларнинг узунлигини, бўйлама арматура стерженларининг 20 диаметридан кам бўлмаган этиб қабул қилиш, тўрлар орасидаги масофани эса 10 cm дан оширмай белгилаш керак.

289. Сиқилган элементларни зўриқтирилмайдиган арматуралар билан бир даражада арматуралашда (мазкур ШНҚнинг 207-банди) қўлланиладиган пайвандланган кўндаланг тўрлар ва спираллар А240 (A-I), А300 (A-II), Ас300 (Ac-II) и А400 (A-III) (диаметри 14 mm дан катта бўлмаган) синфлардаги пўлат арматуралардан қилиниши зарур.

Қозиқ тепасига ўрнатиладиган кўндаланг тўр стерженлари ва спиралнинг толалари элементнинг ишчи бўйлама арматурасининг барчасини қамраб олиши шарт. Кўндаланг тўрлар кўзлари ўлчамини 5,5 сm дан кам бўлмаган, элемент кесимининг кичик томонининг 1/4 қисмидан ёки 10 сm дан кўп бўлмаган ҳолда қабул қилиш керак. Кўндаланг тўрларнинг элемент узунлиги бўйлаб қадамини камида 6 сm ва элемент кесими кичик томонининг 1/3 қисмидан ёки 10 сm дан кичик этиб белгилаш керак. Сиқилган элементнинг кўндаланг кесимини ўлчамлари икки текислик симметриясида (фермалар тагидаги майдончалар ва тўсинлар ва устунлар тагидаги курсичалар) 80 сm дан баланд бўлса, арматуралашни мазкур ШНҚнинг 224 ва 225-бандлари томонидан асосга (ригель, фундамент, грунт) ўтказувчи кучлар, ҳамда мазкур ШНҚнинг 197 — 200-бандлари бўйича элементнинг 100 сm дан катта баландлигида арматуралаш бажарилади. Спиралларнинг тўлдирма диаметри 20 сm дам кам бўлмаслиги керак. Спирал толасининг буралиш қадамини камида 4 сm ва кесим диаметрининг 1/5 қисмидан ёки 10 сm дан кам этиб белгилаш зарур.

290. Юмалоқ қувурларнинг ва цилиндрик қопламаларнинг бўғинларида, уларни қўшалоқ тўрлар билан арматуралаганда, ишчи арматура стерженлари радиал йўналишда бирлаштирувчи стержен-фиксаторлар билан боғланган ёки каркасларга бирлаштирилган бўлиши лозим.

5-§. Арматуранинг пайвандли бирикмалари

291. Арматуранинг пайвандли бирикмалари РСТ Уз 865-98 ва ГОСТ 10922-2012 талабларига жавоб берадиган бўлиши керак. Лойиҳалашда, қўлланилган уламаларнинг жавобгарлик даражаси ва уларга тегишли пайвандли бирикма сифати назоратига талаблар даражаси кўрсатилган бўлиши зарур.

Кўтариш қобилияти биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатига ҳисоблашда аниқланадиган пайвандли бирикмалар I тоифалига, иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатига ҳисоблангандагилари эса II тоифалига ётқизилади, қолган ҳоллардаги бирикмалар III тоифали сифатли уламаларга ва албатта III тоифали сифатли туташмаларга киритилади. Ҳар битта тоифадаги жавобгарлик учун назорат ҳажми ҚМҚ 3.03.02-98 кўрсатмаларига биноан аниқланади.

292. 30-жадвалда кўрсатилган синфлар ва маркалардаги иссиқ тайёрланган пўлат стержен арматуралар, контактли улаб пайвандлаш ёрдамида бириктирилиши шарт. Диаметри 10 mm ва ундан кичик бўлган стерженлар учун, бу турдаги пайвандлашни қўллаш, фақат завод шароитида, махсус жиҳозлар бор бўлганида рухсат этилади. Контактли пайвандлаш билан арматурани улаш, бириктириладиган стерженлар майдонлари нисбати 1,15 дан кўп бўлмаганида рухсат этилади. Чидамлиликка ҳисобланадиган арматура элементларида, пайвандлаш оқибатида уланадиган зонада юз берадиган кучланишлар жамлагичлари пайвандлаш олдидан ва ундан сўнг, тегишли бўйлама тозалашлар йўли билан бартараф этилиши зарур. Пайвандлаш уламаларининг бошқа турдаги самарали конструктив ечимлари, ушбу уламаларнинг чекланган чидамлилик чегараси, пайвандланадиган арматура стерженларининг чидамлиликка норматив чегарасидан кам бўлмайдиган шароитда рухсат этилади.

293. Пайвандланган тўрларни, шу жумладан РСТ Уз 866-98 бўйича ҳам, ҳамда каркасларни, стерженлар кесишмасида контактли-нуқтали пайвандлашни қўллаб лойиҳалаш керак.

294. А240 (A-I), А300 (A-II), Ас300 (Ac-II) ва А400 (A-III) синфлардаги пўлат арматуралардан тўрлар ва каркасларни тайёрлашда, 30-жадвал кўрсатмаларига биноан тўқима вариантда бажариш ўрнига, асосий арматура учун арматура стерженларидаги кучланишлар, белгиланган ҳисобий қаршиликларнинг 50 % дан ошмайдиган жойларида пайвандли брикмаларни қўллаш мумкин.

295. Элементнинг битта ҳисобий кесимидаги (узунлиги уланадиган стерженларнинг 15 диаметрига тенг бўлган участка чегарасида) уланмалар сони, кесимнинг чўзилган зонасидаги ишчи арматуранинг умумий сонининг арматураси чидамлиликка ҳисобланадиган элементларда 25 % идан, чидамлиликка ҳисобланмайдиган элементларда 40 % идан ошмаслиги керак.

Йиғма элементларнинг монтажлаш уланмаларида (арматуранинг ҳисобий қаршилигини пасайтирмасдан), ҳамда конструкциянинг арматура 50 % дан кам фойдаланиладиган қисмларида пайвандли уланмаларни сочилтирмасдан жойлаштириш рухсат этилади.

296. А240 (A-I), А300 (A-II), Ас300 (Ac-II) ва А400 (A-III) синфлардаги пўлатдан қилинган иссиқ тайёрланган стержен арматуранинг уланмалари учун, конструкцияни монтаж қилишда зўриқтирилган пўлат арматуралар қўйиб, узунлиги стерженнинг 5 диаметридан кам бўлмаган ваннали пайвандлашни қўллаш, ҳамда бир-бирига нисбатан сурилган, жуфтлашган, бир томонлама ёки икки томонлама умумий узунлиги уланадиган стерженларнинг 10 диаметридан кам бўлмаган чоклар билан пайвандланган орттирмали уланмалар қўллаш рухсат этилади. Ваннали пайвандлашни стерженлар диаметри 20 mm дан кам бўлмаганида қўлланилади. Сиқилган стерженларнинг чидамлиликка ҳисобланмайдиган уланмалари учун РСТ Уз 865 га биноан калта пўлат орттирмалар қўйиб ваннали пайвандлашни қўллаш рухсат этилади. Арматуранинг қия стерженларини маҳкамловчи бир томонлама пайвандлаш чокининг узунлиги, унинг қалинлиги 0,25d дан ва 4 mm дан кам бўлмаганида, камида 12d бўлиши зарур; икки томонлама чокнинг узунлигини ундан икки марта калта этиб олиш рухсат этилади.

297. Арматуранинг монтажлашга чиқиб турадиган қисми, монтаж қилишда узайтирилган орттирмаларда ваннали-чокли пайвандлашни, бўйлама пайвандланган чокларни уланадиган стерженларга силлиқ чиқариб, сифатли бажариш учун, уланмаларда керакли шароитни таъминлаш зарур.

Автомобиль йўллари ва шакар кўприклари конструкцияларининг тўқилган арматура каркасларида, монтаж қилишда, ташиб боришда ва бетонлашда арматурани лойиҳадаги кўрсатилган ҳолатда маҳкамлаб туриш учун ишчи арматура стерженларининг конструктив арматура стерженлари билан кесишмаларида, қуйидаги шартларга риоя қилинганида, қўшимча пайвандли бирикма қилиш рухсат этилади: ишчи арматуранинг мустаҳкамлиги 50 % дан кам фойдаланиладиган, ҳамда арматура фақат сиқилишга ишлайдиган жойларда пайвандлаш бажарилиши мумкин.

6-§. Зўриқтирилмайдиган арматурани узунасига устма-уст қўйиб (пайвандламасдан) улашлар

298. Номарказий сиқилган ва номарказий чўзилган элементларда, сирти нотекис профилдаги диаметри 36 mm гача бўлган ва силлиқ сиртли ярим айлана илмоқли пўлат арматура стерженларнинг учларини бир-бирига ўтказиб устма-уст қўйиб улаш рухсат этилади. Эгиладиган ва марказий чўзиладиган элементларда чўзилган арматура элементларни узунасига устма-уст қўйиб улаш рухсат этилмайди.

299. Устма-уст қўйиб улашларда А300 (A-II) ва АС300 (Ac-II) синфлардаги пўлатдан қилинган арматура стерженлари учларининг бир-бирига устма-уст қўйиш узунлиги ни қуйидаги миқдорлардан кам қилмай қабул қилиш керак:

30 d — бетон синфи В20 — В27,5 бўлганида;

25 d — бетон синфи В30 ва юқори бўлганида,

бу ерда d — уланадиган стерженлар диаметри.

А400 (A-III) синфдаги пўлатдан қилинган арматура учун учларининг устма-уст қўйилган узунлиги l_s ни тегишли 4 d га кўпайтириш керак. А240 (A-I) синфдаги пўлатдан тайёрланган арматура учун ўша узунлик Ɩ₅ни (ярим айлана илмоқларнинг ички сиртлари орасидаги) А400 (A-III) синфдаги пўлатдан қилинган арматура учун олинган миқдордек қабул қилинади. Кесимнинг сиқилган қисмида жойлашган улашлар учун, Ɩ₅ узунликни юқорида белгиланган қийматлардан 5 га кам этиб олиш рухсат қилинади. Алоҳида пайвандланган ва тўқилган тўрларни уларнинг бўйлама стерженларининг 30 диаметридан ва 25 сm дан кам бўлмаган узунликда устма-уст қўйиб улаш керак.

300. Кесимнинг сиқилган қисмидаги ишчи арматура стерженлари уланадиган жой бўлганида, у стерженлардаги кучланиш ҳисобий қаршиликнинг 75 % идан кўп бўлганида, уланиш зонасига спирал арматура қўйиш талаб қилинади. Спирал арматура қўйиш талаб қилинмаганда (стерженлардаги кучланиш ҳисобий қаршиликнинг 75 % идан кам), ишчи чўзилган арматурани устма-уст қўйиб уланадиган жойидаги хомутлар орасидаги масофани 6 сm дан оширмай, бураб-босиб киритиладиган устунларга эса 12 сm этиб белгилаш керак.

Арматуранинг устма-уст этиб уланишини, сочилган ҳолатда жойлаштириш керак. Бу ерда талабга кўра устма-уст қўйиладиган узунлик бўйича уланадиган ишчи стерженларнинг кесим майдони сирти нотекис профилдаги стержен бўлганида, чўзилган арматура кесимининг умумий майдонининг 50 % дан, силлиқ стерженлар бўлганида 25 % дан ошмаслиги зарур. Сочилмасдан улаш монтаж уланишларида ҳамда конструкциянинг арматураси 50 % дан кам миқдорда фойдаланиладиган қисмларида рухсат этилади.

Устунлар ўқлари устидаги устунли таянчларининг ригелларида ўрнатиш (пайвандлаш ёки бошқа усуллар) рухсат этилмайди ва у устунлар ўқларидан камида 100 cm масофада жойлашган бўлиши керак.

7-§. Йиғма конструкция элементларининг уланишлари

301. Йиғма конструкцияларда, қуйидагича уланишлар қўлланилиши керак:

бетонланадиган, кенг (қисилмайдиган), бириктириладиган элементлар учлари орасидаги масофа 10 сm ва ундан кўп, ишчи арматураларнинг элементлардан чиқиб турадиган қисмлари ёки пўлатдан қуйилган қисмлари билан;

бетонланадиган, тор (қисиладиган) эни 3 сm дан кичик, элементлардан арматуралар чиқиб турадиган қисми йўқ, уланадиган жойдаги ёриқ цемент ёки полимер-цемент қоришма билан тўлдириладиган;

елимланган зич (қисиладиган) эбоксид смола ёки бошқа кўпга чидайдиган (тажрибада текширилган) полимер қўшимчалари асосидаги, қалинлиги 0,3 сm дан катта бўлмаган елим қатламчаси билан.

Автомобиль йўллари кўприкларининг олдиндан зўриқтирилган оралиқ қурилмаларида асосланган ҳолларда, бетонланадиган, кенг арматуранинг чиқиб турган қисмлари йўқ, чоклари 10 сm гача, аммо бирлаштириладиган бўлаклар ҳар биттасининг қалинликлари ярмисидан кўп бўлмаган, сиқиладиган улашни қўллаш рухсат этилади. Оралиқ қурилмаларда қуруқ улашларни (блоклар орасидаги чокларни елим билан, цемент ёки полимер қоришма билан тўлдирмасдан) ишлатиш рухсат этилмайди.

302. Узунасига бўлаклардан ташкил топадиган оралиқ қурилма блокларининг учлари, арматуранинг чиқиб турадиган қисмларисиз уланганда диаметри 6 mm дан кам бўлмаган стерженлардан қилинадиган кўндаланг тўрлар билан қўшимча арматураланиши керак. Тишли ёки поғонали уланишлар бўлганида, тишнинг ва поғонанинг ишчи арматурасининг диаметри 10 mm дан кам бўлмаслиги керак.

303. Узунасига (баландлигига) бўлаклардан йиғиладиган елимли зич уланишли конструкцияларда уланадиган блоклар юзаларининг аниқ тўғри келишини таъминлаш учун, фиксаторлар ўрнатиш керак.

304. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари ҳамда аралаш ҳаракатли кўприклар тўсинларининг устки, ҳаракатланувчи темир йўл юкламаси тўғридан-тўғри таъсир кўрсатмайдиган плиталарда, сирти нотекис профилдаги, плитанинг барча қалинлигидек тўғри илмоғи бор, плитадан чиқиб турадиган арматура қисми мавжуд ва у арматуралар икки томонидан плиталардан стерженнинг 15 диаметридан кам бўлмаган ва 25 сm дан кам бўлмаган узунликдаги бир-бирига устма-уст қўйилиб, бетонланиб уланадиган ҳамда кўрсатилган узунликдаги устма-уст қўйилган ярим айланали илмоқни қўллаб бетонланадиган чоклар ҳам рухсат этилади. Бундан ташқари, плита бетонидан, кўрсатилган узунликда чиқиб турадиган ярим айланали илмоқларни қўллаш рухсат этилади, аммо илмоқлар орасига узунлиги илмоқ диаметридан кам бўлмаган тўғри арматура қўйилиши керак. Ярим айлана илмоқ диаметрини арматуранинг 10 диаметридан кам бўлмаган этиб қабул қилиш керак.

Уланадиган жойдаги чок плиталар бетонининг синфидан кам бўлмаган синфдаги бетон билан бетонланиши (тўлдирилиши) шарт.

25-боб. Олдиндан зўриқтирилган темирбетон элементларнинг конструкцияларини тузиш бўйича қўшимча кўрсатмалар

305. Янги ва (оралиқ қурилмасини алмаштириш орқали) реконструкция қилинаётган кўприкларда зўриқтирилган арматурани очиқ каналларда жойлаштириш тақиқланади.

Олдиндан зўриқтирилган яхлит темир бетон оралиқ қурилмалар учун бир, тўрт, етти, ўн икки ва ўн тўққизталик боғламли диаметри 15.2 ва 15.7 mm бўлган К-7 арматуралардан фойдаланиш керак. Асосланган ҳолларда катта сонли тўплам боғламалардан фойдаланиш мумкин. Бу ҳолда арматуранинг ҳисобий қаршилигига 0.95 га тенг бўлган ишлаш коэффициентини киритиш керак.

Олдидан зўриқтириш элементлар системасини: чекка ва ички анкерлар, бириктирувчи қурилмалар, ўрнатма деталлар, зўриқишни анкердан бетонга ўтказувчи тугунлар, маҳаллий арматуралаш арматураларни, ҳимояловчи қопламалар, каналйўғрувчилар ва бошқаларни ишлатишни конструкцияларни ҳар томонлама кўрикдан ўтказиш техник шартлари ва серитификатли синашлар асосида қўллаш керак.

Олдиндан зўриқтирилган яхлит темир бетон оралиқ қурилмалар (бетонга тарангланган) фақат бўйлама қирқимдаги бетонли қисм чегарасида жойлашган ёпиқ каналларда жойлаштирилади, каналларни арматуралари тортилгандан сўнг арматурани коррозиядан сақлашини таъминлайдиган ва уни асосий конструкция билан тиркаланадиган цемент-сувли қоришма билан беркитилади.

Арматурани тортгандан сўнг, каналлар арматурани коррозиядан ва унинг асосий тузилишга ёпишишидан ҳимоя қиладиган цемент-сув эритмаси билан инъекция қилиниши керак Каналйўрғичлар ўлчамларини қуйидаги
46-жадвалда кўрсатилган қийматлар асосида қабул қилиш керак. Чиқариб бўлмайдиган каналйўрғичларда канал барпо қилишда рухланмаган юмшоқ пўлат енгчалар ва нотекис қувурлачардан фойдаланиш таклиф этилади. Бунда канални тўлғизувчи материал музлашдаги ҳажм ортишини йўқотиши керак, ҳимоя қатлами кенглиги эса 1 сm бўлиши керак, катталари мазкур ШНҚ нинг 44-жадвалида кўрсатилган.

Силлиқ пўлат қувурлардан олинмайдиган канал тузилмаларини фақат қисқа бўлакларда, узунлиги бўйлаб композицион конструкцияларнинг йиғма блоклари орасидаги бўғинларда ва кичик радиусли ёки катта эгилиш бурчакларининг эгилиш жойларида ва олдиндан зўриқтирилган арматурани анкерлашда фойдаланишга рухсат берилади. Олинмайдиган канал шакллантирувчиларнинг муфталари полимер материаллардан тайёрланишига рухсат берилади.

46-жадвал

*ГОСТ 13840-68 бўйча боғламдаги канатлар сони**	Боғламдаги максимал назорат кучланиш, кН	Эгилишга бўлган минимал радиус^1,^3,⁴, m	Анкердан эгилиш бошигача бўлган минимал масофа¹, m	Канал йўрғичнинг ички диамтери², mm
1	151	2,5	0,80	25 — 30
4	603	2.5	0,80	50 — 60
7	1 055	3,0	0,80	60 — 70
12	1 808	4,0	1,00	80 — 90
19	2 863	5,5	1,20	95 — 110
¹ қолган назорат кучларида интерполяция усулида олиш керак. ² қолган боғлам юзаларида интерполяция усулида қабул қилиш керак. ³бир эгри чегарасида эгилиш бурчакларининг 90° дан кўпида 3 баробар ошириш керак, 180° дан кўп бўлганда 6 баробар ошириш керак, оралиқдаги қийматларни интерполяция усулида топилади. ⁴ металл қувурлар ёки бошқа эгилувчан пўлатдан қилинган каналйўрғичларда 2 баробар камайтириш мумкин (³ни ҳисобга олган ҳолда).

306. Очиқ каналлардаги қуйма бетоннинг олдиндан зўриқтириладиган элемент бетони билан жипслашишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларни кўзда тутиш тавсия этилади:

олдиндан зўриқтириладиган элементларда бетон танасидан қадами 10 сm дан кўп бўлмаган арматурали стержен ёки хомутлар чеккаларини чиқариш;

қуйма бетонга ва зўриқтириладиган арматурага бирлашадиган бетоннинг тозаланган сирти цемент коллоидли ёки полимер цементли елим билан қопланиши;

сув-цемент нисбати 0,4 дан катта бўлмаган бетонни қуйиш учун ишлатилиши;

қуйма бетоннинг ташқи сирти ўтиришга қарши буғтўсувчи таркиб билан қопланиши.

26-боб. Қўйиладиган буюмлар

1-§. Таянчлар конструкциясини тузиш

307. Алоҳида листлардан ёки фасон профиллардан, уларга тик ва устма-уст қилиб, А300 (A-II), Ас300 (Аc-II) ва А400 (A-III) синфлардаги диаметри 25 mm дан катта бўлмаган пўлат анкер арматура стерженлари пайвандланиб қўйилган буюмлар ГОСТ 19292 талабларига биноан лойиҳаланиши зарур. Пайвандланган бирикмалар РСТ Уз 865 ва ГОСТ 10922 талабларига мувофиқ бажарилиши керак.

308. Қўйиладиган буюмлар бетонни кесмайдиган бўлиши керак. Бетонга киритилиб маҳкамланадиган анкерланадиган чўзилган стерженларнинг узунлигини, анкерланадиган стерженга перпендикуляр йўналишдаги бетоннинг кучланиш ҳолатига боғлиқ ҳолда қабул этиш керак. Доимий таъсир этадиган юкламалардан (юкламага кўра ишончлилик коэффициенти бирга тенг бўлганида) анкер стерженлар зонасида максимал қиймати қуйидаги шартга жавоб берадиган сиқувчи кучланиш σ_bc мавжуд бўлганида

(151)

стерженларни бетонга маҳкамлаб киритиш чуқурлиги қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

сирти нотекис профилдаги арматурадан қилинган стерженлар бўлганида-12d дан (d-стержен диаметри); силлиқ арматурадан қилинган стерженлар бўлганида — 20 d дан ва 25 сm дан.

Бетондаги кучланиш σ_bc арматурани маҳкамлаш зонасида юқорида келтирилган шартга жавоб бермаганида ёки кучланиш таърифи аниқланмаганда, чўзилган арматуранинг бетонга киритилиш узунлиги қуйидагилардан кам бўлмайдиган этиб қабул қилиниши керак:

А300 (A-II) ва Ас300 (Ac-II) синфлардаги пўлат арматура бўлганида — 25 d дан;

А400 (A-III) синфдаги пўлат арматурада — 30d дан.

Чўзилган анкер стерженларнинг киритилиш узунлиги, стерженлар учига текис металл элементларни пайвандлаш ёки стерженлар учида иссиқ услубда катталаштирилган каллак яратиш билан камайтирилиши мумкин. Бу ердаги каллак диаметри қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

А300 (A-II) ва Ас300 (Ac-II) синфдаги пўлат арматурада — 2d дан;

А400 (A-III) синфдаги пўлат арматурада — 3d дан.

Ушбу ҳолларда анкерланадиган стерженнинг киритилиш чуқурлиги бетонни эзилишга ва суғуриб олишга ҳисоблаш билан аниқланади ва 10d дан кам бўлмаслиги керак.

309. Қўйиладиган буюмнинг текис пўлат элементининг қалинлиги δ нинг ушбу буюм анкер стержени диаметри d нисбати (

) ни қуйидагиларга тенг деб қабул қилиш керак:

а) таврга флюс остида автоматик равишда пайвандланганда, қуйидагилардан кам қилмасдан:

0,55 ÷ 0,65 — А300 (A-II) синфдаги арматура учун;

0,65 ÷ 0,75 — А400 (A-III) синфдаги арматура учун;

б) таврга флюс тагида қўлда пайвандланганда, барча синфлардаги арматуралар учун — 0,75 дан кам бўлмайдиган этиб;

в) раззенковаланган туйнукка қўлда пайвандланганда қуйидагилардан кам эмас:

0,65 — А300 (A-II) синфдаги арматуралар учун;

0,75 — А400 (A-III) синфдаги арматуралар учун;

г) фланг чокларда устма-уст қўйиб дуга билан пайвандлаганда, барча синфдаги арматуралар учун — 0,3 дан кам эмас.

310. Темир йўл кўприклари таянчларининг, сувнинг (грунт таркибидаги ёки табиий ҳолатдаги) яхлаши мумкин бўлган зонасидаги турган қисми туташ кесимли бўлиши керак. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида кўрсатилган жойларда, қовуқлар деворчасида яхлаётган сувнинг кучи ва қовуқнинг ички бўшлигидаги сиртида музнинг таъсирларидан ёриқлар пайдо бўлишига қарши чоралар (масалан, дренаж тешиклар) кўрилган шароитда ичкариси бўш қовуқ-қозиқоёқ туридаги темирбетон элементларни қўллаш рухсат этилади.

311. Таянч қирраларининг бирлашадиган жойларини, радиуси 0,75 m бўлган цилиндрик сиртлар бўйича бажариш керак. Тегишли асослар бўлганида, ушбу радиус 0,3 m гача камайтирилиши мумкин.

312. Энг совуқ ойдаги ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати минус 20°С ва юқори бўлганида, кўприкнинг оралиқдаги темирбетондан қилинган ҳамда киритилгандаги таянчлари сиртини махсус ҳимоясиз бетоннинг ўзидан қилиш мумкин.

Дарё чўкиндиларининг интенсив ҳаракати бўлган дарёларда кўприкларнинг канал таянчларини лойиҳалашда (тўхтатилган чўкиндиларнинг миқдори 1 m³ оқим учун 1 kgk дан ортиқ ва оқим тезлиги 2,5 m / s дан ортиқ), қобиқли қозиқлардан ясалган устунлар билан таянчлар ёки қозиқ устунлари чўкинди ҳаракати зоналарида махсус ҳимоя билан қўлланилиши керак (металл қобиқ-бандажлар ва едирилишга бардошли бетондан ясалган темирбетон ва бошқалар). Массив таянчлар уларнинг сиртларини қўшимча ҳимоя қилмасдан ишлатилиши мумкин.

Энг совуқ бўлган ойдаги ташқи ҳавонинг ўртача ойлик ҳарорати минус 20°С дан паст бўлган ҳудудларда жойлашган кўприкларнинг темирбетон ва бетондан қилинган оралиқ таянчлар сиртлари ҳамда ташқи ҳавонинг ўртача суткалик ҳарорати совуқ бўлганида, музлари бузиладиган дарёлардаги таянчлар муз оқимининг сатҳи ўзгарадиган зонасида қопланган бўлиши зарур.

Ушбу қопловчи блокларнинг қалинлиги ва баландлиги 40 сm дан кам бўлмаслиги керак. Блокларни ташиш шароитлари тақозо қилганида ва муз таъсиридан ажралиб кетишга қарши анкерлаш керак бўлган ҳолларда, арматураланган қоплагич блоклар ишлатилиши керак бўлади.

Қоришма билан тўлдирилган вертикал чокларнинг эни 2,5 ± 0,5 сm, горизонталларники эса — 1 ± 0,5 сm миқдорида бўлиши зарур.

313. Тегишли сифатли бетон қоплама блоклари бўлмаса, техник-иқтисодий асослаш жараёнида камида 59 МPа (600 kgф/сm²) босим кучига эга бўлган таянчлар учун кучли муз силжишида — камида 98 МPа (1000 kgф/сm²) табиий совуққа чидамли тошдан ясалган қопламадан фойдаланишга рухсат берилади.

Табиий тошдан ясалган қопламанинг конструкцияси уни индустриал усуллари билан ишлаб чиқариш имкониятини таъминлаши керак.

314. Таянчлар йиғма темирбетон устунлари ва элементларини сарров билан (ўтирма) билан бирлаштиришни, тешиклар ёки махсус мўлжаллаб қолдирилган жойлардаги чиқиб турадиган арматура қисмлари билан биргаликда бетонлаш орқали амалга ошириш рухсат этилади. Бундай ҳолларда стакан типидаги йиғувчиларнинг деворчалари кўндаланг ва бўйлама кучлар таъсирига ҳисоблаб арматураланган бўлиши зарур. Худди шундай, устунларни пойдеворга цоколи орқали улашда.

Ғов ёки тешикка киритиладиган арматура учларининг узунлиги стерженнинг 20 диаметри миқдоридан кам бўлмаслиги, устун ёки қозиқоёқнинг бетони эса ростверк ёки ригел тешиклари ичига 5 сm дан ортиқ кирмасликлари керак.

315. Катта ўлчамли таянчларни лойиҳалаганда қалинлиги 0,4 m дан кам бўлмаган темирбетондан қилинган каллак ўрнатиш кўзда тутилиши керак.

Элементларнинг (ригел, ўтирма ва ҳоказо), уларга оралиқ қурилмалардан босим тушадиган қисмлари маҳаллий сиқилиш (эзилиш) (мазкур ШНҚнинг 289-банди) ҳисоби талабига биноан қўшимча равишда арматураланган бўлиши зарур. Ушбу қисмларда ҳамда оралиқ қурилмаларнинг қуйма бетон билан уланган жойлари тагида ва таянчлар каллакларида тушадиган сувлар йиғилиши мумкин бўладиган жойлар бўлмаслиги керак. Таянчларда кўндаланг чоклар жойлашадиган ерларида, бетоннинг устки қатламида сувнинг оқиб кетишини таъминлайдиган нишаблик (1:10 дан кам бўлмаган) берилиши керак. Таянч каллаклари ва сарровларининг устки қисми қиялиги бир вақтда уларни бетонлаш билан олиб борилиши керак.

316. Катта ўлчамли таянчларнинг устки юзасида нишаблик бўлганида, темир йўл кўприклари учун барча ҳолларда, оралиқ қурилмаларнинг таянчларидан тушадиган юкламани темирбетондан қилинган ферма таги майдончаларига берилиши керак. Ушбу майдончалар баландлиги уларнинг устки қиррасининг таянч устидан 15 сm дан кам бўлмаган масофада юқорида бўлишлигини таъминлаш зарур. Таянчларнинг пастки плитасидан ферма таги майдончаларнинг ён қирраларигача ёки темирбетон элементларнинг (ригел, ўтирма ва ҳоказо) ён қирраларигача бўлган масофа 15 сm дан кам бўлмаслиги керак. Ферма таги майдончасининг қиррасидан каллак қиррасигача бўлган масофани, оралиқ қурилма чеккасини кўтариш учун домкрат ўрнатиш имконини ҳисобга олган ҳолда белгилаш керак ва у қуйидагидан кам бўлмаслиги лозим:

а) кўприк бўйлаб:

оралиқ 15 дан 30 m гача бўлганида — 15 сm дан;

оралиқ 30 дан 100 m гача бўлса — 25 сm дан;

оралиқ 100 дан катта бўлганида — 35 сm дан;

б) кўприк энига:

каллак айлана шаклида бўлганида, ферма ферма таги майдонча бурчагидан каллакнинг энг яқин қиррасигача бўлган масофа «а» бандида кўрсатилганлардан кам бўлмасликлари керак;

каллак тўғри бурчакли бўлганида, қуйидагидан кам бўлмаслиги зарур:

плитали оралиқ қурилмалар учун — 20 сm дан;

плитадан ташқари барча оралиқ қурилмалар учун, қуйидаги турлардаги таянчлар бўлганида:

резинапўлатли — 20 сm дан;

текис ва тангенциаль — 30 сm дан;

катокли ва секторли — 50 сm дан.

317. Таянчларда темирбетон конструкцияларни, қуруқ (сувсиз) ерларда жойлашган кўприклар учун, йўл ўтказгичлар, жаркўприк (виадук) ва эстакадалар учун, сув оқадиган жойларда — стержен арматура билан арматураланганда ва сиртларини мумкин бўлган шикастланишлардан ҳимояланган ҳолларда қўлланиш рухсат этилади. Сув оқадиган жойлардаги таянчларда зўриқтириладиган сим арматурани қўллаш рухсат этилмайди.

2-§. Конструкцияни намликдан ҳимоялаш

318. Темир йўл кўприкларнинг оралиқ қурилмаларининг ва қирғоқ таянчларининг балласт тоғораларининг барча ички сиртлари, автомобиль йўллари кўприкларида оралиқ қурилманинг барча эни (пиёдалар йўлагини ҳам ҳисоблаганда), йўлдан кўприкка ўтадиган жой плитаси ҳамда қирғоқ таянчларнинг, сув ўтказувчи қувурларнинг (лотоклар) грунт билан кўмиладиган сиртлари, бетоннинг ҳимоя сиртларига сувнинг ўтишига тўсиқ бўладиган ажратгич билан ҳимоя қилинган бўлиши зарур.

319. Намликни тўсиб ажратгич ёки намтўсгич барча ажратиладиган сирт бўйлаб сув шимиб кирмайдиган, сувга, биологик таъсирларга, иссиқликка, совуқликка ва кимёвий таъсирларга чидамли, лойиҳалаш меъёрларида рухсат этилган бетоннинг ажратилган сиртидаги мумкин бўладиган очилиш оқибатида ҳосил бўладиган ёриқлардан шикастланмайдиган ва туташ, доимий ва вақтинчалик юкламаларнинг узоқ муддатли таъсирига ва бетоннинг деформациясига, қувурлар учун эса — тупроқ кўтарма босими ва сувнинг гидростатик босими мавжуд бўлганида мустаҳкам, арқон солиб кўтарадиган тешиклари бор жойлари ва балласт тоғоралар чекка тузилмалар билан уланадиган жойлар, шунингдек тўсувчи ва сувларни оқизиб юборувчи ускуналарнинг маҳкамланган жойлари, деформация чокларнинг, пиёдалар блокларининг карнизларнинг, қўл тутгич панжаралар, чироқлар устунлари конструкциялари намлик йиғилмайдиган ва у шимиб ивитмайдиган этиб ёпилган бўлишлари керак.

320. Намтўсгичнинг конструкциясини ва уни жойлашга қўлланиладиган материалларни, иншоот қуриладиган райондаги ташқи ҳаво ҳароратининг қийматидан ўртача қийматигача бўлган ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01) бўйича намликдан ҳимоянинг, фойдаланиш давридаги ишончлилигини таъминлаш талабидан келиб чиқиб қабул этиш керак. Балласт тоғораларнинг ва кўприклар оралиқ қурилмалар ўтиш қисмининг, қирғоқ таянчлар, сув ўтказувчи қувурларнинг нам тўсгичларини белгилаётганда қурилиш бажарилаётган райондаги иқлим шароитининг бошқа хусусиятлари ҳам эътиборга олинган бўлиши шарт.

321. Текисловчи ва ҳимояловчи қатламларни майда тўлдиргичли бетондан қилмоқ керак. Кўприклар учун бетоннинг сиқилишга мустаҳкамликка синфини В25 дан, қувурлар учун эса В20 дан кам бўлмаган этиб қабул қилиш керак. Агар йўл қатнов қисмининг тўшамасида ҳимояловчи бетонли қатламни қуриш кўзда тутилса, у ҳолда уни арматуралаш зарур. Ўтиш қисмидаги ҳимояловчи қатламни арматуралаш учун тўқилган тўр ишлатиш рухсат этилмайди.

322. Кўприкларнинг оралиқ қурилмаларининг, қирғоқ таянчларининг ва сув ўтказувчи қувурларнинг намтўсгичлари, мазкур ШНҚнинг 319 ва 320-бандлари талабларига жавоб берадиган бошқа турларини қўллаш белгиланган тартибда рухсат этилади.

27-боб. Пўлат конструкциялар

1-§. Умумий қоидалар

323. Энг совуқ беш кунлик ташқи ҳаво ўртача ҳароратининг манфий 40°С гача (ДҚН 2.04-01 (СНиП 23-01) бўйича таъминланганлик 0,98) бўлган ҳудудлардаги оралиқ қурилмалар, таянчлар ва қувурларнинг бажарилиш турини одатдагича деб белгилаш керак.

324. Кўприкларнинг пўлат конструкцияларини лойиҳалашда қуйидагиларга амал қилиш керак:

оралиқ қурилмалар ва таянчларнинг иқтисодий-техник жиҳатдан оптимал шакллари, тизимлари ва конструкцияларини, элементлар, пўлат маркаси ва прокат профиллари (кесимлари) нинг рационал ва самарали кесимларини танлаш;

заводларда ва қурилиш-монтаж майдонларида тайёрланувчи конструкцияларни технологик нуқтаи назардан аҳамиятлилигини таъминлаш;

йиғишда минимал чиқитлар ва минимал номенклатурага эга бўлган деталлар, тугунлар, боғланишлар, прокат профилларининг унификацияланишини ҳисобга олиш;

заводларда ва қурилиш-монтаж майдонларида минимал меҳнат сарфини ҳисобга олган ҳолда максимал йиғиш имконини таъминловчи мужассамланган конструкцияларни ишлатилиши;

конструкцияларни монтаж қилишда доимий ва меҳнатни кам сарф қилувчи йиғиш усулларидан келиб чиққан ҳолда жўнатилувчи жиҳозларни чизиқли ўлчамлари ва геометрик шакллари учун жоизликни ишлатиш;

заводда тайёрланган ва монтаж қилишга ўта иқтисодли ва кам меҳнат сарф қилувчи ишончли бирикмаларни — пайвандланган, фрикционли, болтли, шарнирли ва комбинация қилинган (фрикцион — болтли ва болтли — пайвандли) ишлатилишини кўзда тутиш.

конструкцияларнинг цилиндрик юқори мустаҳкамликка эга бўлган болтли боғланишлар элементлари бирикмаларини ва чок қоплағичлари контакт юзаларини таъмирлаш, бўяш, тозалаш ва кўрикдан ўтқазишни таъминлаш;

элементларда, тугунларда ва боғланишларда сув йиғилиши ва бошқа чиқиндиларни кўпайиши мумкин бўлган зоналарни йўқотиш;

сув йиғилиши мумкин бўлган жойларда дренаж тешикчаларини, бутун ёпиқ профилларни, элементларни ва блокларни ички зоналарини шамоллатиш ва герметиклашни кўзда тутиш;

Пайвандланган боғланишларнинг ҳолатларини металлпрокатнинг рационал ва иқтисодий шартлари орқали очилишини, ушбу нормадаги талабларни бажарилишини ҳисобга олиб яратиш керак.

325. Пўлат кўприклар конструкциялари элементлари (конструкция элементлари кесимларини мустаҳкамликка, устуворликка, чидамликка ва деформацияланишга ҳисоблаш шартларидан келиб чиқиб оптимал қилиш) прокатларнинг амалдаги навланишини ҳисобга олган ҳолда, ушбу норма талабларини қондирадиган минимал кесимларга эга бўлиши керак.

Конструкцияларни ҳисоблашда ўта кучланишликка йўл қўйилмайди. Панжара фермалар элементларининг тўплама кесимларини мустаҳкамлик ва устуворлик бўйича ҳисобланганда, уларнинг чала зўриқиши 5 % дан ошмаслиги керак.

326. Кўприк ва қувурларнинг одатдагидек бажарилган пўлат конструкцияларида қуйидагиларни қўллаш керак:

а) қуйидаги 47-жадвалга биноан олинган пўлат — прокат металлдан қилинган элементлар учун;

47-жадвал

Бажарилиш тури	Завод ва монтажли боғламаларни ишлатишда оралиқ қурилмалар, таянч ва фойдаланиш қурилмаларининг юк кўтарувчи пўлат пайвандли элементлари
	Прокат қалинлиги, mm	Пўлат маркаси	Давлат стандарти
	Прокат қалинлиги, mm	Пўлат маркаси	Номер	Қўшимча талаблар
1	2	3	4	5
Оддий	8 — 50	15ХСНД-2	ГОСТ 6713	3 изоҳ бўйича 1¹⁾жадвалга; 2.2.7, 2.2.9-бандлари
	8 — 40	10ХСНД-2	ГОСТ 6713	Худди ўзи
	4 — 50	390-14Г2АФД-14	ГОСТ 19281	1.4¹⁾ бандлари бўйича
	4 — 32	390-15Г2АФДпс-14	ГОСТ 19281	Худди ўзи

47-жадвалнинг якуни

Бажарилиш тури	Завод ва монтажли боғламаларни ишлатишда оралиқ қурилмалар, таянч ва фойдаланиш қурилмаларининг юк кўтарувчи пўлат пайвандли элементлари
	Прокат қалинлиги, mm	Пўлат маркаси	Давлат стандарти		Прокат маркаси
	Прокат қалинлиги, mm	Пўлат маркаси	Номер	Қалинлиги, mm	Прокат маркаси
1	6	7	8	9	10
Оддий	Ҳар қандай	16Д	ГОСТ 6713	-	20 гача
	Листли	15ХСНД	ГОСТ 6713	3 изоҳ бўйича 1¹⁾жадвалга; 2.2.7, 2.2.9-бандлари	8 — 15
		15ХСНД-2	ГОСТ 6713	Худди ўзи	16 — 50
		10ХСНД	ГОСТ 6713	Худди ўзи	8 — 15
		10ХСНД-2	ГОСТ 6713	Худди ўзи	16 — 40
		390-14Г2АФД-14	ГОСТ 19281	1.4¹⁾-бандлари бўйича	4 — 50
		390-15Г2АФДпс-14	ГОСТ 19281	Худди ўзи	4 — 32
	Фасонли	15ХСНД	ГОСТ 6713	3 изоҳ бўйича 1¹⁾жадвалга; 2.2.7, 2.2.9-бандлари	8 — 32
		10ХСНД	ГОСТ 6713	Худди ўзи	8 — 15
		09Г2С-12	ГОСТ 19281	ГОСТ 19281	8 — 25
		09Г2СД-12	ГОСТ 19281	ГОСТ 19281	8 — 25
	Листли	15ХСНД-12	ГОСТ 19281	ГОСТ 22727 бўйича	32 гача
	Фасонли	15ХСНД-12	ГОСТ 19281		10 гача
	Листли	10ХСНД-12	ГОСТ 19281		40 гача
	Фасонли	10ХСНД-12	ГОСТ 19281		15 гача
		14ХГНДЦ-2 ^{2, 3)}	ТУ 14-1-5355-98	№№ 1, 2 га ўзгартириш	8 дан 50 гача

¹⁾ марок 14Г2АФД ва 15Г2АФДпс пўлат маркалари ГОСТ 19281 бўйича фақат автойўл, шаҳар ва пиёда кўприклари учун ишлатиш рухсат этилади. Темир йўл кўприклари балласт тоғораси плитасининг юқори мустаҳкамлик болтларидан иборат монтажли бирикмаларининг оддий бажарилишида қалинлиги 12 mm дан кам бўлмаган занглашга чидамли икки қатламдан иборат бўлган асоси паст легирланган пўлат ва ГОСТ 10885 бўйича яссиланган занглашга чидамли пўлатдан иборат бўлган листли прокатни ишлатишга рухсат этилади.

²⁾ 16Д ва 14ХГНД пўлат маркаларидан иборат бўлган заводдаги ва монтажли боғланишларда ишлатиладиган листли прокатни пайвандли чокларда вертикал ҳолатда ишлатишга рухсат этилмайди.

³⁾ 14ХГНДЦ пўлат маркаларидан иборат бўлган монтажли боғланишларда ишлатиладиган листли прокатни пайвандли чокларда ишлатишга рухсат этилмайди.

б) осма ва вантли, шпренгелли кўприкларнинг чўзилувчан (олдиндан зўриқтирилган) юқори мустаҳкам элементлари учун:

симли арқоннинг бутунича давлат мезонлари ёки техник шартларида белгилаб қўйилган узилиш зўриқишининг яримига тенг бўлган (агар у нормаларда берилмаган бўлса — эшилган симли арқоннинг агрегат мустаҳкамлигининг яримига) зўриқиш орқали олдиндан тортилган металл ўзакли эшилган пўлат симли арқонлар;

ТУ 14-4-13-83-86 бўйича руҳланган симдан параллел жойлаштирилган боғламлар ва симли арқонлар;

Мустаҳкамлик синфи 390 дан 590 гача бўлган пайвандланувчи пўлатлардан ташкил топган листли, кенг тасмали универсал ва тасмали прокатлар — занжирли осма ва вантли кўприклар учун;

ГОСТ 21437 бўйича ЦАМ 9-1,5Л русумли қотишма — анкерларда пўлат симли арқонлар учларига қуйиш учун ;

ГОСТ 19281 бўйича 09Г2С-14 русумли пўлат, ҳамда нормалаштирилган ҳолатда ГОСТ 1050 бўйича 20-б-Т ва 45-б-Т русумли пўлатлардан — пўлат симли арқонлар анкерларининг деталлари учун;

ГОСТ 21631 бўйича листлар ёки ГОСТ 13726 бўйича қалинлиги 1 mm дан кам бўлмаган ГОСТ 4784 бўйича АД ва АД1 русумли алюминий тасмалар — пўлат симли арқонлар оралиғидаги, ҳамда симли арқонлар ва анкерлар деталлари, оғдирувчи қурилмалари ва бошқа элементлар қистирмалари учун. Юқорида келтирилган қурилмалар пўлат канатлари ва пўлат деталларини алюминий билан бириктирилганда ҳосил бўлувчи электрохимик коррозиясини йўқотиш учун, уларнинг юзалари қалинлиги 20 мкм дан кам бўлмаган цинк ёки кадмий билан ишланиши зарур;

в) гофрировка қилинган металл қувурлар учун ТУ 14-2-207-76 бўйича 15сп русумли пўлатдан қилинган тўлқинсимон профилли листлар;

г) қуйма қисмлари учун — ГОСТ 977 бўйича 25Л, 30Л, 35Л, 20ГЛ, 20ФЛ, 35ГЛ русумлардаги ва ТУ 24-1-12-181-75 бўйича 35ХН2МЛ русумли пўлатдан қилинган III-гуруҳ қуймалари;

д) шарнирлар, катоклар, болт-шарнирлар ва каток остига қўйиладиган қистирма листлар — поковкалар учун ГОСТ 5632 бўйича 40Х13 русумли пўлатга қўйиладиган талабларни қониқтирадиган ГОСТ 535 ва ГОСТ 14637 бўйича Ст-5сп2-III русумли пўлатдан қилинган IV-КП275 ГОСТ 8479 гуруҳли; ГОСТ 1050 бўйича 35-а-Т русумли пўлатдан қилинган IV-КП315 ГОСТ 8479 гуруҳли; ГОСТ 4543 бўйича 30Г-2-Т русумли пўлатдан қилинган IV-КП345 ГОСТ 8479 гуруҳли ГОСТ 4543 бўйича 35Г-2-Т русумли пўлатдан қилинган IV-КП345 ГОСТ 8479 гуруҳли; ГОСТ 4543 бўйича 40ХН 2МА-2-2-Т русумли пўлатдан қилинган IV-КП 785 ГОСТ 8479 гуруҳли; ГОСТ 5632-2014 бўйича 40Х13 русумли пўлатдан қилинган IV-КП1200 гуруҳли; ГОСТ 19281-2014 (бўйича 265-III-09Г2С русумли пўлатдан қилинган IV-КП245 ГОСТ 8479 гуруҳли эритма;

е) ГОСТ 22353 бўйича юқори мустаҳкам болтлар, ГОСТ 22354 бўйича юқори мустаҳкам гайкалар, ГОСТ 22355 бўйича юқори мустаҳкам болтларга шайбалар, ГОСТ 22356 бўйича қўйилган умумий техник талаблар;

ж) конструкцияларни пайвандлаш учун — «Кўприкларнинг пўлат конструкцияларини заводда тайёрлаганда механизациялаштирилган ва қўлда пайвандлаш технологияси бўйича йўриқнома» да кўзда тутилган пайвандлаш материаллари;

з) кўприк полотноси, панжаралар ва кузатиш мосламалари элементларини бириктириш учун — пўлат болтларни ГОСТ 7798-70* бўйича, мустаҳкамлик синфи 4.6 ни ГОСТ 1759.4-87 бўйича (558 ва 560-бандлари бўйича қўллаш билан) ва гайкаларни ГОСТ 5915-70* бўйича, мустаҳкамлик синфи 4 ва 5 ни ГОСТ 1759.5-87 бўйича (болт ва гайкалар — тинчланган пўлатдан), ҳамда ГОСТ 535-05 — бўйича Ст3сп4 русумли пўлатдан қилинган болт ва гайкалар махсус техник шартлар бўйича;

и) таянчларни оралиқ қурилмаларга ва пўлат таянчларга маҳкамлаш учун — ГОСТ 7798-70 бўйича пўлат болтлар ва ГОСТ 5915-70 бўйича, ТУ 14-1-287-72 бўйича 09Г2 русумли ГОСТ 19281-2014 бўйича 295-III 09 Г2-4 ва 295-III 09Г2С-4 русумли, ГОСТ 4543-2016 бўйича 40Х русумли пўлатлардан қилинган гайкалар махсус техник шартлар бўйича;

к) таянчларни бетон таянчлар ва пойдеворларга маҳкамлаш учун — ГОСТ 24379.0-80 ва ГОСТ 24379.1-2012 бўйича пойдевор (анкерлаш) болтлари, ГОСТ 1050-2013 бўйича 20-г-Т русумли ва ГОСТ 19281-2014 бўйича 295-III 09Г2С-4 русумли пўлатлардан қилинган, ҳамда ГОСТ 4543-2016* бўйича 40Х русумли пўлатлардан қилинган махсус техник шартлар бўйича; болтлар диаметри 48 mm дан кам бўлганда ГОСТ 5915-70* бўйича ва болтлар диаметри 48 mm дан катта бўлганда ГОСТ 10605-94 бўйича; ГОСТ 1759.5-87 бўйича (фақат тинчланган пўлатлардан) мустаҳкамлик синфи 4 ва 5 бўлган болтлар учун 20-г-Т русумли, пўлатлардан қилинган, ГОСТ 1759.5-87 бўйича мустаҳкамлик синфи 6 бўлгани — болтлар учун 295-III 09Г2С-4 русумли пўлатлардан қилинган, ГОСТ 1759.5-87 бўйича мустаҳкамлик синфи 10 ва 12 бўлгани — болтлар учун 40Х русумли пўлатлардан қилинган;

Изоҳлар: Пиёдалар йўлаклари ва кўздан кечириш мосламаларининг пайвандланган юк кўтарувчи элементлари (пиёдалар йўлагининг консоллари ва тўсинлари, панжара тўсиқларининг устунча ва туткичлари, зинапоя тўсинлари, ўтиш майдончалари, кўздан кечириш аравачалари ва кўтариш кажавалари) ҳамда кўприк полотналари учун ГОСТ 535-05 ва ГОСТ 14637 бўйича, Ст3сп5 русумли пўлатларни, юқорида кўрсатилган элементларнинг пайвандсиз бирикмалари учун эса ГОСТ 535 ва ГОСТ 14637 бўйича, Ст3сп4 русумли пўлатларни қўллашга рухсат этилади.

Бунда юмалоқ кесимли қувурларни қўллаш чекловларсиз, тўғри бурчакли пайвандланганлари эса ҚМҚ 3.03.02 даги динамик юкламаларни қабул қилувчи конструкцияларнинг букилиш радиусига қўйиладиган талабларга амал қилиш билан қўллашга рухсат этилади.

Қувур металлининг механик хоссалари лойиҳада кўрсатилиши ва конструкцияларни тайёрловчи завод томонидан таъминланган бўлиши керак.

Панжара тўсиқлари ва кузатиш мосламаларида, токчасининг кенглиги 70 mm ва ундан кичик бўлган ГОСТ 535-05 бўйича Ст3пс2 русуми пўлатлардан қилинган бурчакларни қўллашга рухсат этилади.

Таянчларнинг ғилофлари учун ГОСТ 14637 бўйича Ст0 русумли пўлатларни қўллашга рухсат этилади.

Панжара тўсиқлари ишчи бўлмаган қистирмалари ва тўлдирувчи элементлари учун ГОСТ 14637 ва ГОСТ 535 бўйича Ст3кп2 русумли пўлатларни, кўздан кечириш йўлаклари ва мосламаларининг тўшамалари учун ГОСТ 14637 бўйича Ст3пс2 русумли пўлатни қўллашга рухсат этилади.

Вертикал ҳолатда бажарилувчи пайвандли бирикмали чоклар учун листли прокатнинг қалинлигини 12 — 32 mm оралиғида олинади. Бунда 2-категориядан кам бўлмаган листли прокатни қабул қилинади.

ГОСТ 22353, ГОСТ 22356 бўйича юқори мустаҳкамли болтлардан заводда тайёрланган кўприк конструкциялари учун ёки коррозияга қарши қатлам билан ишланган (кадийланган, цинкланган, мисланган ва ҳ.к.) юқори мустаҳкамли болтлар ишлатилганда буралиш коэффициентини ҳар бир ҳолат учун алоҳида ГОСТ 22356 кўрсатмаларига биноан аниқлаш керак.

Заводларда ГОСТ 22353, ГОСТ 22356 бўйича ишлаб чиқарилган кўприк конструкциялари учун юқори қувватли мурватлардан фойдаланганда ёки коррозияга қарши қопламали (кадмий қопламаси, рух қопламаси, мис қопламаси ва бошқалар) юқори қувватли мурватлардан фойдаланилганда, ГОСТ 22356 кўрсатмаларига мувофиқ ҳар бир аниқ ҳолатда бурилиш омили аниқланиши керак. Бундай ҳолда, унинг қийматлари ГОСТ 22356 нинг 1.9-банди талабларига мувофиқ 0,14 — 0,2 оралиғида бўлиши керак.

2-§. Материаллар ва бирикмаларнинг ҳисобий тавсифлари

327. Турли зўриқиш ҳолатлари учун прокатнинг ҳисобий қаршилиги қуйидаги 48-жадвалда келтирилган формулалар бўйича аниқланади.

328. Турли зўриқиш ҳолатлари учун прокатнинг мазкур ШНҚ нинг 47-жадвалида келтирилган ҳисобий ва норматив қаршилиги мазкур ШНҚ нинг 50-жадвалида кўрсатилган формулалар бўйича аниқланади.

329. Прокатнинг материали бўйича ишончлилик коэффициентининг γ_m қийматларини мазкур ШНҚ нинг 49-жадвали бўйича қабул қилиш керак. ГОСТ 535 ва ГОСТ 14637 лар бўйича прокатнинг ҳисобий қаршилигини шу стандартларда келтирилган оқувчанлик чегарасини материалнинг ишончлилик коэффициенти γ_m нисбати қийматига тенг қилиб олиш керак.

330. Углеродли ва легирланган пўлатдан қилинган қуймаларнинг ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 51-жадвали бўйича олиниши керак.

331. Мазкур ШНҚ нинг 50-жадвалида келтирилган боғланувчи пўлатлар ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 52-жадвалида келтирилган формулалар бўйича аниқланади.

332. Турлича кўринишдаги бирикмалар ва зўриқиш ҳолатлари учун пайвандли бирикмаларнинг ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 53-жадвалида келтирилган формулалар бўйича аниқлаш керак. Ҳисобий қаршиликлари ҳар хил бўлган пўлатлардан қилинган элементлар туташиш бирикмаларининг ҳисобий қаршиликлари, ҳисобий қаршиликлари кичик бўлган пўлатдан қилинган туташиш бирикмалари учун қабул қилингани каби олиниши керак. Бурчакли чок билан пайвандланган бирикмалар чоклари металлининг ҳисобий қаршиликлари ҚМҚ 2.03.05 бўйича қабул қилиниши керак.

333. Бир болтли бирикмаларнинг ҳисобий қаршиликларни мазкур ШНҚ нинг 54-жадвалида келтирилган формула бўйича аниқланиши керак. Болтларнинг чўзилишга ва қирқилишга ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 55-жадвали бўйича олиш лозим. Болтлар билан бириктириладиган элементларнинг эзилишга ҳисобий қаршилигини ҚМҚ 2.03.05 бўйича аниқлаш керак .

334. Пойдевор (анкерлаш) болтларнинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги R_ba ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш (ва 56-жадвалдан фойдаланиш) керак:

R_ba = 0,4R_un, (152)

335. ЦАМ 9-1,5Л қотишма учун қирқилишга ҳисобий қаршилиги 50 МПа (500 kgk / cm²) га тенг қилиб олиниши керак.

336. ГОСТ 22353 ва ГОСТ 22356 бўйича олинган юқори мустаҳкам болтларнинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги R_bh қуйидаги формула бўйича аниқланиши керак.

R_bh = 0,7R_bun, (152)

бу ерда, R_bun — юқори мустаҳкам болтларнинг ГОСТ 22356 бўйича энг кичик вақтинчалик қаршилик.

337. Фрикциявий бирикмаларда деталларнинг туташган юзалари бўйича ишқаланиш коэффициенти µ нинг қийматлари мазкур ШНҚ нинг 57-жадвали бўйича олиниши керак. Фрикциявий бирикмалардаги туташув юзаларига ишлов бериш усули МК чизмаларида кўрсатилган бўлиши керак.

338. Параллел жойлаштирилган симлардан қилинган боғламларда ва сим арқонларда қўлланиладиган юқори мустаҳкам пўлат симнинг чўзилишга ҳисобий қаршилиги R_dh ни, қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

R_dh = 0,63R_unR_dh; (4.3)

бу ерда, R_un — давлат мезонлари ва техник шартлар бўйича симнинг узилишга энг кичик вақтинчалик қаршилиги.

48-жадвал

Зўриқиш ҳолатлари	Прокатнинг ҳисобий қаршиликлари
Чўзилиш, сиқилиш ва эгилиш: оқувчанлик чегараси бўйича вақтинчалик қаршилиги бўйича	R_у = R_yn/γ_m R_u = R_un/γ_m
Силжиш (қирқилиш)	R_s = 0,58 R_yn/γ_m
Четки юзасининг эзилиши (тўғрилаш бўлганида)	R_p = R_un/γ_m
Маҳаллий эзилиш цилиндрик шарнирларда (цапфаларда) зич тақалганда	R_tp = 0,5 R_un/γ_m
Катокларнинг диаметрал сиқилиши (ҳаракатчанлиги чекланган конструкцияларда эркин тақалганда): R_un ≤ 600 МПа (5886 kgk/ cm²) бўлганда R_un > 600 МПа (5886 kgk / cm²) бўлганда	R_cd = 0,025 R_un/γ_m R_cd = [0,042 · 10^-6(R_un – 600)²+ 0,025] R_un/γ_m
Прокат t йўналишидаги чўзилиш t нинг қалинлиги 60 mm гача бўлгандаги	R_th = 0,5 R_un/γ_m

49-жадвал

Давлат мезони (пўлатнинг русуми ёки оқувчанлик чегарасининг қиймати)	Материал бўйича ишончлилик коэффициенти γ_m
ГОСТ 535-05 и ГОСТ 14637-89* (Ст3сп, Ст3пс, Ст3кп) ГОСТ 19281-89* ( 380 МPа (39 kgk /mm² гача)	1,05
ГОСТ 19281-89* (380 МPа (39 kgk /mm² дан ортиқ)	1,10
ГОСТ 6713-91(16Д)	1,09
ГОСТ 6713-91 (15ХСНД) ГОСТ 19281-89* (09Г2С; 09Г2СД) ТУ 14-1-5355-98* (14ХГНДЦ)	1,165
ГОСТ 6713-91 (10ХСНД)	1,125

50-жадвал

Пўлат мустаҳкамлик cинфи	Кесимлар бўйича прокат ўлчамлари, mm	Пўлат маркаси	Механик хоссалари кам эмас
			Оқувчанлик чегараси σ. (R_yn),kg/mm²	Вақтинчалик қаршилик σ. R_unkg/mm²
С235	ГОСТ 19281-14 бўйича ҳақиқий қўллашда	ГОСТлар бўйича 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	ГОСТлар бўйича 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	ГОСТлар бўйича 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05
С265
С295
С315
С325
С345
С355
С375
С390
С440

¹⁾ Фасонли прокат қалинлиги токчасининг қалинлигида олинади.

²⁾ Норматив қалинлиги, kgk/mm² ГОСТ 6713, ГОСТ 19281 ва ТУ 14-1-5355 да келтирилган оқувчанлик чегарасининг ва вақтинчалик қаршилигининг минимал қийматлари олинган.

³⁾Бу ерда чўзилишга, сиқилишга ва эгилишга ҳисобий қаршиликлари R_y ва R_u кўрсатилган. Қолган ҳисобий қаршиликлари мазкур ШНҚ нинг 48-жадвалидаги формула бўйича аниқланади.

Изоҳ. Ҳисобий қаршиликлар қиймати норматив қаршиликларни мазкур ШНҚ нинг 49-жадвалидаги материал ишончлилик коэффициентига нисбати орқали аниқланади.

51-жадвал

Зўриқиш ҳолати	Қуймаларнинг ҳисобий қаршиликлари, МPа (kgk/сm²)
	белгиланиши	русумдаги пўлатлардан
	белгиланиши	25Л	30Л	35Л	20ГЛ	20ФЛ	35ХН2МЛ	35ГЛ
Чўзилиш, сиқилиш ва эгилиш	R_y	175 (1800)	190 (1950)	205 (2100)	205 (2100)	220 (2250)	400 (4100)	220 (2250)
Сурилиш	R_s	105 (1100)	115 (1200)	125 (1300)	125 (1300)	130 (1350)	240 (2450)	130 (1350)
Четки юзасининг эзилиши (тўғрилаши бўлганда)	R_p	265 (2700)	300 (3050)	315 (3200)	345 (3500)	315 (3200)	440 (4500)	345 (3500)
Маҳаллий эзилиш цилиндрик шарнирларда (цапфаларда) зич тақалганда	Rip	125 (1300)	145 (1500)	155 (1600)	170 (1750)	155 (1600)	220 (2250)	170 (1750)
Катакларнинг диаметрал сиқилиши (ҳаракатчанлиги чекланган конструкцияларда эркин тақалганда)	R_cd	7 (70)	7,5 (75)	8 (80)	9 (90)	8 (80)	1 (110)	9 (90)

52-жадвал

Зўриқиш ҳолати	IV-гуруҳдаги тобланган пўлатларнинг ҳисобий қаршиликлари, МПа (kgk/сm²)
	Белгиланиши	мустаҳкамлик даражасида (пўлатларнинг русуми)
	Белгиланиши	КП275 (Ст5сп2)	КП245 (20-а-Т)	КП315 (35-а-Т)	КП345 (45-а-Т)
1	2	3	4	5	6
Чўзилиш, сиқилиш ва эгилиш	R_y	215 (2200)	205 )2100)	260 (2650)	290(2950)
Сурилиш	R_s	120 (1250)	115 (1200)	145 (1500)	165 (1700)
Четки юзасининг эзилиши (тўғрилаш бўлганда)	R_p	325 (3300)	310 (3150)	395 (4000)	435 (4400)
Маҳаллий эзилиш цилиндрик шарнирларда (цапфаларда) зич тақалганда	R_tp	160 (1650)	150 (1550)	195 (2000)	215 (2200)
Катокларнинг диаметрал сиқилиши (ҳаракатчанлиги чекланган конструкцияларда эркин тақалганда)	R_cd	8 (80)	7,5 (75)	11 (110)	10 (100)

52-жадвалнинг якуни

Зўриқиш ҳолати	IV-гуруҳдаги тобланган пўлатларнинг ҳисобий қаршиликлари, МPа (kgk/сm²)
	Белгиланиши	мустаҳкамлик даражасида (пўлатларнинг русуми)
	Белгиланиши	КП315 (30Г-2-Т)	КП345 (35Г-2-Т)	КП785 (40ХН2М А-2-2-Т)	КП1200 (40Х13)
1	2	7	8	9	10
Чўзилиш, сиқилиш ва эгилиш	R_y	260 (2650)	280 (2850)	605 (6150)	1050 (10700)
Сурилиш	R_s	145 (1500)	160 (1650)	350 (3550)	610 (6200)
Четки юзасининг эзилиши (тўғрилаш бўлганда)	R_p	395 (4000)	420 (4250)	905 (9200)	1365 (13900)
Маҳаллий эзилиш цилиндрик шарнирларда (цапфаларда) зич тақалганда	R_tp	195 (2000)	205 (2100)	450 (4600)	685 (6950)
Катокларнинг диаметрал сиқилиши (ҳаракатчанлиги чекланган конструкцияларда эркин тақалганда)	R_cd	10 (100)	10 (100)	23 (230)	85 (860)

53-жадвал

Пайвандли бирикмалар	Зўриқиш ҳолати	Пайвандли бирикмаларнинг ҳисобий қаршиликлари
Туташмали	Сиқилиш,	R_{wy =}R_y
	Чоклар сифатини физик назорат қилиш билан автомат, ярим автомат ёки қўлда пайвандлангандаги чўзилиш ва эгилиш:
	оқувчанлик чегараси бўйича вақтинчалик қаршилиги бўйича	R_wu= R_u
	Силжиш	R_ws= R_s
Бурчак чоклари билан	Қирқилиши(шартли):
	чок металли бўйича	R_wf= 0,55
	қотишма чегарасидаги металл бўйича	R_wz= 0,45 R_un

Изоҳ. Қўл кучи билан олиб борилувчи пайвандлаш ишларида R_wun нинг қийматини ГОСТ 9467 да кўрсатилган металл чокнинг вақтинчалик узилиши қаршилигининг қийматига тенг деб олинади.

Автоматлаштирилган ёки яримавтоматлаштирилган пайвандлаш усулидаги чоклар учун R_wun нинг қийматини ҚМҚ 2.03.05 нинг 18-бобидан олинади.

Чок материалининг ишончлилик коэффициенти g_wm 1,25 га тенг қилиб олинади

54-жадвал

Зўриқиш ҳолати	Бир болтли бирикмаларнинг ҳисобий қаршиликлари
	болтларнинг қирқилиш ёки чўзилишга мустаҳкамлик синфи ёки улар пўлатининг русуми		норматив оқувчанлик чегараси 440 МPа (4500 kgk/ cm²) гача бўлган
	4.6; Ст3сп4; 09Г2; 295-09Г2-4; 295-09Г2-6; 325-09Г2С-4; 325-09Г2С-6	40Х	пўлатдан бириктириладиган элементларни эзилишга
Қирқилиш	R_bs= 0,38R_bun	R_bs=0,4R_bun R_bt= 0,5R_bun - -	-
Чўзилиш	R_bt= 0,42R_bun		-
Эзилиш :
а) А — аниқлик синфидаги болтлар	-	-	R_bp= (0,6+410
б) В ва С — аниқлик синфидаги болтлар	-	-	R_bp= (0,6+340

54-жадвал давоми

Зўриқиш ҳолати	Болтлар мустаҳкамлик синфи ёки улар пўлатининг русуми, ҳисобий қаршилиги МПа (kgk/сm²),
Зўриқиш ҳолати	белгиланиши	4.6	Ст3сп4	09Г2; 295-09Г2-4; 295-09Г2-6	325-09Г2С-4; 325-09Г2С-6	40Х
Қирқилиш	R_bs	145 (1500)	140 (1450)	165 (1700)	175 (1800)	395 (4000)
Чўзилиш	R_bt	160 (1650)	155 (1600)	185 (1900)	195 (2000)	495 (5000)

55-жадвал

Болтларнинг диаметри d,

Пўлатнинг русумларидаги пойдевор (анкерлаш) болтларнинг ҳисобий қаршиликлари, МPа (kgk/сm²)

09Г2; 295-09Г2-6

325-09Г2С-6

40Х

12 — 20

16 — 27

21 — 32

33 — 60

61 — 80

81 — 100

101 — 160

161 — 250

160 (1650)

175 (1800)

185 (1900)

180 (1850)

175 (1800)

170 (1750)

430 (4400)

370 (3800)

295 (3000)

255 (2600)

235 (2400)

56-жадвал

Фрикциявий бирикмаларда туташув юзаларига ишлов бериш усули	Ишқаланиш коэффициенти μ
1. Парча оқимли ёки қум оқимли икки юзанинг кварцли қум ёки парчанинг консервацияланмасдан ишлаш асосида	0,58
2. Кварцли қум ёки парча билан битта юзанинг консервацияланган полимер клеи ап карборундли порошкни сочиб ишлаш асосида ва иккинчи юзани консервацияланмасдан пўлат чўтка билан ишлаш асосида	0,50
3. Икки юзани газоловли консервацияланмасдан ишлаш асосида	0,42
4 Икки юзани пўлат чўтка билан консервацияланмасдан ишлаш асосида	0,35
5. Дробемётда икки юза учун парча билан консервацияланмасдан ишлаш асосида	0,38
6. Иккала юзани дробемётда парча билан кейинчалик тешиклари яқинидаги айлана зонасида шайба юзасидан кичик бўлмаган майдонда (заводдаги шароитлар учун) уларни газлангада (250 — 300°С ҳароратгача) қиздириш асосида (заводдаги шароитлар учун)	0,61

Изоҳ. Фрикциявий бирикмалар деб, боғланувчи элементлар юзаларида юқори мустаҳкамланган болтларни чўзилиши таъсирида фақат ишқаланиш кучлари ҳосил бўлувчи бирикмаларга айтилади.

339. Металл ўзакли эшилган пўлат сим арқоннинг ҳисобий қаршилигини аниқлашда давлат мезонлари ёки техник шартлар томонидан бир бутун сим арқон учун белгиланган қийматлари (агар у нормаларда йўқ бўлса — эшилган сим арқон агрегат мустаҳкамлигининг қиймати) ва ишончлилик коэффициенти γ_m=1,6 ҳисобга олинади.

340. Прокат пўлатнинг, пўлат қуймалар, боғламалар ва параллел жойлаштирилган симдан қилинган сим арқонларнинг эластиклик модулларини 57-жадвал бўйича олиниши керак.

Давлат мезонлари ва техник шартлар томонидан бир бутун сим арқон учун белгиланган (агар у нормаларда йўқ бўлса — эшилган сим арқон агрегат мустаҳкамлигининг ярмига) узилиш зўриқишининг олдиндан тортилишга дучор қилинган металл ўзакли пўлат, руҳланган эшилган сим арқонларнинг эластиклик модулларини мазкур ШНҚ нинг 58-жадвали бўйича олиниши керак.

57-жадвал

Ярим фабрикатлар	*Эластиклик модули Е* ёки сурилиш модули G, МPа (kgk/сm²)
1. Пўлат прокат ва пўлат қуйма	Е = 2,06 × 10⁵ (2,1 × 10⁶)
2. Айнан	G = 0,78 × 10⁵ (0,81 × 10⁶)
3. ГОСТ 3617-71 бўйича цинкли арқонлардан параллел жойлаштирилган тўпламлар ва сим арқонлар	Е = 2,01 × 10⁶ (2,5 × 10⁶)

58-жадвал

Сим арқонлар

Ўрамнинг карралиги

Эластиклик модули , МPа (kgk/сm²)

ГОСТ 3064-80 бўйича

бир ўрамли

ва ёпиқ кўтармалар юк кўтарувчи

ГОСТ 18899-73 бўйича

ТУ 14-4-1216-82 бўйича

1,18 · 10⁵ (1,20 · 10⁶)

1,45 · 10⁵ (1,47 · 10⁶)

1,61 · 10⁵ (1,63 · 10⁶)

1,65 · 10⁵ (1,67 · 10⁶)

1,70 · 10⁵ (1,73 · 10⁶)

1,75 · 10⁵ (1,78 · 10⁶)

1,77 · 10⁵ (1,80 · 10⁶)

3-§. Иш шароитларини ҳисобга олиш ва конструкцияларни белгилаш

341. Кўприкларнинг пўлат конструкциялари ва бирикмаларини ҳисоблашда қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:

белгиланиши бўйича ишончлилик коэффициенти γ_n ни, γ_n=1,0 га тенг қилиб олинишини;

R_u — ҳисобий қаршиликларини қўллаш билан мустаҳкамлаш бўйича ҳисобланадиган конструкция элементлари учун, ишончлилик коэффициентини γ_u =1,3;

иш шароити коэффициентлари m ни, 59 ва 80-жадваллар ва мазкур норманинг бўлимчалари бўйича, оғдириш ускуналарнинг букилиш зонасида сим арқонлари, хомутлар, тортқичлар, қисқичлар ва анкерлар учун эса — мазкур ШНҚ нинг 15-иловаси бўйича.

59-жадвал

Қўллаш жойлари	Иш шароити коэффициенти
1. Темир йўл ва пиёдалар кўприкларининг оралиқ қурилмалари ва таянчларидаги элементлар ва уларнинг бирикмаларини, эксплуатациявий юкламаларга ҳисоблаганда	0,9
2. Худди шундай, тайёрлашда, ташишда ва монтаж қилишда ҳосил бўладиган юкламаларга ҳисоблаганда	1,0
3. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг оралиқ қурилмалари ва таянчларидаги элементлар ва уларнинг бирикмаларини эксплуатациявий юкламаларга, ҳамда тайёрлашда, ташишда ва монтаж қилишда ҳосил бўладиган юкларга ҳисоблаганда	1,0
4. Вантли ва осма кўприкларда юк кўтарувчи эгилувчан элементларнинг сим арқонлари	0,8
5. Олдиндан зўриқтирилган конструкциялар зўриқтирилган элементларининг сим арқонлари	0,9
6. Битта токчаси (ёки девори) билан маҳкамланган, якка профиллардан чўзилиш ва сиқилиш элементлари:	0,7
кичик токчаси билан маҳкамланган токчаси ҳар ҳил бўлган бурчак	0,8
худди шундай катта токчаси билан маҳкамланган тенг токчали бурчак	0,75
прокат ёки йиғилган девори билан маҳкамланган швеллер ёки токчаси билан маҳкамланган тавр	0,9
7. 1 — 6 вазиятларда кўрсатилмаган ҳолатлар учун	1,0

Изоҳ. Агарда ҳисоблашларда мажбурияти бўйича ишончлилик коэффициенти 1,1 дан кам бўлмаса, унда 1 чи ҳолатдаги ишлаш шароити коэффициентини 1,0 га тенг қилиб олинади.

1, 2 ва 3 вазият бўйича олинган иш шароити коэффициентлари мувофиқ ҳолларда «4 — 7» вазиятлар бўйича олинган коэффициентлар билан биргаликда қўлланилади. 7 вазиятдаги иш шароити коэффициенти мувофиқ ҳолларда «4 — 7» вазиятлар бўйича олинган коэффициентлар билан биргаликда қўлланилади.

4-§. Ҳисоблашлар. Умумий ҳоллар

342. Конструкцияларнинг ҳисобий шаклларини, уларнинг лойиҳавий геометрик шаклларига мувофиқ қабул қилиниши керак, бунда, қурилиш кўтарилиши ва юк остидаги деформациялари одатда ҳисобга олинмайди.

Элементлардаги зўриқишлар ва пўлат кўприклар конструкцияларининг силжишлари уларни брутто кесими билан ишлаш шартидан аниқланади.

Конструкция элементларининг силжишидан пайдо бўладиган геометрик ночизиқлигини, агарда уни ҳисобга олиш зўриқиш ва силжишларни 5 % дан катта ўзгаришига сабаб бўлса, тизимларни ҳисоблашда эътиборга олиниши керак.

Геометрик ночизиқликларни олиш билан ҳисоблашлар бажарилганда тизимнинг умумий деформацияларига боғлиқ бўлган (таъқиб қилиш эффекти) куч йўналишда ўзгаришларини аниқланиши керак.

Конструкциялар элементларидаги зўриқишларни аниқлашда, пайвандли ва юқори мустаҳкам болтли фрикциявий бирикмаларга қаттиқ бирикмалар каби қаралиши керак.

Юк кўтарувчи, эгилувчан металл ўзакли, якка ўрамли, эшилган сим арқонлардан ва юк кўтарувчи ёпиқ — мазкур ШНҚ нинг 326-бандига биноан олдиндан тортилишга дучор қилинган вантли ва осма кўприкларни ҳисоблашда — уларнинг мазкур ШНҚ нинг 356 ва 357-бандларига биноан бўйлама ва кўндаланг оқувчанлигини ҳисобга олиниш керак.

343. Панжара фермалар тугунларида элементларнинг бикр бирикмаларини ҳисоблашда шарнирли қилиб олишга рухсат этилади, агар шундай рухсат этишда конструкция ўзининг ўзгармаслигини сақласа, бунда бош фермалар учун элементлар кесими баландлигининг узунлигига нисбати 1:15 дан ошмаслиги керак. Ферманинг белбоғларидаги осқичлар деформациясида бўладиган белбоғ элементи кесими баландлигининг узунлигига нисбатидан қатъий назар ҳисобга олиниши керак.

Панжара фермалар тугунларининг бикрлигини ҳисобга олишни яқинлашган усуллар билан амалга оширишга рухсат этилади, бунда ўқ бўйлаб бўладиган зўриқишларни аниқлашни шарнирли ҳисобий шакли бўйича бажаришга рухсат этилади.

344. Оралиқ қурилмалар элементини ўқи деб, унинг кесимларининг оғирлик марказларини бирлаштирувчи чизиқ қабул қилинади. Кесимларнинг оғирлик марказларини аниқлашда болтли бирикмалар тешиклари билан унинг пасайишини ҳисобга олинмайди, тешиш орқали пасайиши элементнинг бор узунлиги бўйича ўзгармас қилиб ҳисобланади ва қабул қилинади.

Панжара фермалар элементи ўқининг тугунлар марказларини бириктирувчи чизиққа нисбатан силжиган, бўлса ҳисоблашда эксцентриситетни ҳисобга олинади, агарда у қуйидагидан ортиб кеткан:

П-симон, қутисимон, қўшшвеллерли ва қўштаврли элементлар учун кесим баландлигининг — 1,5 % дан; таврли ва Н-симон элементлар учун кесим баландлигининг 0,7 % дан.

Элементлар ўқларининг силжиганлигидан бўладиган эгувчи моментлар барча тугунидаги мос келувчи элементлараро бикрлигига пропорционал равишда ва узунлигига нопропорционал равишда тақсимланади. Бунда ҳар бир эгувчи моментни, экцентриситетнинг асосий ҳисобий шаклда берилган элементдаги зўриқишининг максимал қийматига кўпайтмасига тенг қилиб олиниши керак.

Обушкаларга яқин бўлган жойларда таваккаллиги марказлаштирилган, болт бирикмали бурчаклардан қилинган боғловчилар элементларида, шунинг натижасида ҳосил бўладиган эксцентриситетни ҳисобга олмасликка рухсат этилади.

345. Бикр кўндаланг боғловчилар билан бирлаштирилган, яхлит бош тўсинли, кўп тўсинли оралиқ қурилмалар элементларида вақтинчалик юкламаларни тақсимлаш, оралиқ узунлигининг кенглигига нисбати 4 дан катта бўлса, кўндаланг кесим контурининг деформацияланмаслиги тўғрисидаги гипотезани қабул қилиб, юпқа деворли стерженлар назарияси бўйича аниқлашга рухсат этилади. Қолган ҳолларда кўндаланг кесим контури деформацияларини ҳисобга олиниши керак.

346. Лойиҳалашда оралиқ қурилмалар ва таянчларнинг бутунича, блокларнинг, алоҳида элементларнинг, уларнинг қисмларини, деталлари ва бирикмаларини, тайёрлашда, ташишда ва монтаж қилишда ҳосил бўладиган юкламалар таъсиридан фазовий ўзгармаслигини, эксплуатациявий юкламалар таъсиридан ҳосил бўладиган юкламаларга — чидамлилигини ҳам таъминланиши керак.

Оддий болтлар учун қилинган тешиклар билан пасайган элементларни ҳисоблаганда, мустаҳкамликка ва чидамлиликка — нетто кесимини, турғунликка ва бикрликка — брутто кесимини қабул қилиш керак. Юқори мустаҳкам болтларда фрикциявий бирикмаларни элементларини чидамлиликка, турғунликка ва бикрликка ҳисоблашда брутто кесимини, мустаҳкамликка ҳисоблашда — шу болтда тўғри келадиган зўриқишининг ярими кўрилаётган кесимда ишқаланиш кучлари орқали узатилиб бўлганини ҳисобга олган ҳолда нетто кесимини қабул қилиш керак. Конструкция элементлари нетто кесимларининг геометрик тавсифларини энг ноқулай пасайишини аниқлаб топилиши керак.

5-§. Мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашлар. Марказий — чўзилган ва марказий сиқилган элементлар

347. N куч марказий чўзилишга ва сиқилишга учрайдиган элементларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак

(153)

Бу ерда ва мазкур ШНҚ нинг 348 — 354-бандларида m — иш шароити коэффициенти бўлиб, 59-жадвал бўйича қабул қилинади.

6-§. Эгилувчи элементлар

348. Бош текисликлардан бирортасида эгилувчи элементларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак

(154)

бу ерда, æ — кесимдаги пластик деформацияларни чекланган ривожланишини ҳисобга олувчи ва мазкур ШНҚ нинг 354-бандидаги шартлар бажарилганда (155) ва (156) формулалар орқали аниқланадиган коэффициент; W_n бу ерда ва бундан кейинги мустаҳкамлик бўйича ҳисоблашларда — белбоғнинг самарали кенглиги b_ef ни ҳисобга олган ҳолда аниқланадиган нетто кесимнинг минимал қаршилик моменти.

Кесимда бир вақтнинг ўзида момент — M ва кўндаланг куч — Q таъсир этганида ae — коэффициентни қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

τ_m ≤0,25R_s бўлганда,

æ = æ₁(155)

0,25R_s<τ_m бўлганда,

æ = æ₁

бўлганда

0 ≤ æ ≤ æ₁(156)

бу ерда, æ₁ — қўштавр, қутисимон ва тавр қисмлар учун — қуйидаги 61-жадвал бўйича, ҳалқасимон кесимлар учун 1,15 га тенг қилиб, яхлит тўғри бурчакли ва Н симонлар учун — 1,25 га тенг қилиб олинадиган коэффициент;

— тўсиннинг муҳим жойидаги уринма кучланиш;

;

— қутисимон кесим учун;

— қўштавр кесим учун;

бу ерда, Q_u — чегаравий кўндаланг куч бўлиб, қуйидагича аниқланади:

(157)

шуниси борки æ₂ (176) формула бўйича қабул қилинади.

60-жадвал

*А_{f, min}* *A_w*	æ₁ — коэффициентнинг қийматлари, юзалар нисбати (A_f,min+A_w)/A бўлганида, қуйидагига тенг бўлади
*А_{f, min}* *A_w*	0,01	0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
0	1,243	1,248	1,253	1,258	1,264	1,269	1,274	1.279	1,283	1,267	1,243
0,1	1,187	1,191	1,195	1,199	1,202	1,206	1,209	1,212	1,214	1,160	-
0,2	1,152	1,155	1,158	1,162	1,165	1,168	1,170	1,172	1,150	-	-
0,3	1,128	1,131	1,133	1,136	1,139	1,142	1,144	1,145	1,097	-	-
0,4	1,110	1,113	1,115	1,118	1,120	1,123	1,125	1,126	1,069	-	-
0,5	1,097	1,099	1,102	1,104	1,106	1,109	1,110	1,106	1,061	-	-
0,6	1,087	1,089	1,091	1,093	1,095	1,097	1,099	1,079	-	-	-
0,7	1,078	1,080	1,082	1,084	1,086	1,088	1,090	1,055	-	-	-
0,8	1,071	1,073	1,075	1,077	1,079	1,081	1,082	1,044	-	~	-
0,9	1,065	1,067	1,069	1,071	1,073	1,074	1,076	1,036	-	-	-
1,0	1,060	1,062	1,064	1,066	1,067	1,069	1,071	1,031	-	-	-
2,0	1,035	1,036	1,037	1,038	1,039	1,040	1,019	-	-	-	-
3,0	1,024	1,025	1,026	1,027	1,028	1,029	1,017	-	-	-	-
4,0	1,019	1,019	1,020	1,021	1,021	1,022	1,015	-	-	-	-
5,0	1,015	1,015	1,016	1,017	1,018	1,018	-	-	-	-	-

Изоҳлар: Қутисимон кесимлар учун A_w юзани деворларининг юзалари йиғиндисига тенг қилиб олиниши керак.

Тавр кесим учун юза A_f,min = 0.

W_n — ни ҳисоблаганда белбоғнинг самарали кенглиги b_ef — қуйидаги формула бўйича аниқланади:

(158)

бу ерда, v — белбоғ қисмларининг кенглигида белбоғ қисмларининг кенглигида b_i нотекис тақсимланган кучланишларни, белбоғнинг ҳамма самарали кенглиги b_ef бўйича шартли текис тарқалган кучланишга келтириш коэффициенти бўлиб, қуйидаги 62-жадвал бўйича қабул қилинади; b_i — кўрилаётган кесимда кучланишлар 205 максимал бўлган икки нуқта орасини, σ_max (бунда b_i=b) ёки шундай нуқта билан белбоғ чеккасини (b_i = b_k) ўз ичига олган белбоғ қисмининг кенглиги, бунда b≥0,04l ва b_k≥0,02l шартлар бажарилиши керак (акс ҳолда v=1 бўлади); l — ўзлик тўсин оралиғининг узунлиги ёки узлуксиз тўсинларда моментлар нол бўлган нуқталар орасидаги масофа.

61-жадвал

σ_min /σ_max	Коэффициент n	σ_min /σ_max	Коэффициент n
1,0	1	0,25	0,65
0,7	1	0,20	0,60
0,5	0,85	0,10	0,52
0,33	0,72	0	0,43

σ_max,σ_min — белбоғнинг b_i кенгликда берилган қисмидаги максимал ва минимал кучланиш бўлиб, фазовий конструкциянинг эластиклик босқичидаги ҳисоблаш орқали аниқланади.

Изоҳ: Пилонлар танасини ўтказиш учун ортотроп плиталарда кесиклари бўлганда, кўп секцияли қутисимон кесимларнинг откекларида узилишлари бўлганда, конструкция мунтазамлигининг бошқа бузилишларида, ҳамда, кесимнинг тўпланган кучлар қўйилган жойларида, v — коэффициентнинг қийматларини бошқа махсус услублар орқали аниқлаш керак.

349. Иккита бош текисликларда эгилувчи элементларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидагича бажариш лозим:

иккита симметрия ўқларига эга бўлган қўштаврли ва қутисимон кесимларда — қуйидаги формула бўйича:

(159)

бошқа турдаги кесимларда — қуйидаги формула бўйича:

(160)

æ_х, æ_у — x ва y ўқларга нисбатан эгилиш ҳоллари учун мустақил қиймат (155) ва (156) формула бўйича аниқланадиган коэффициентлар;

Ψ_x,Ψ_y — қуйидагича аниқланадиган коэффициентлар:

иккита симметрия ўқларига эга бўлган қўштаврли кесимлар учун қуйидаги формула бўйича:

(161; 162)

иккита симметрия ўқларига эга бўлган қутисимон кесимлар учун қуйидаги формула бўйича:

; (163; 164)

бу ерда,

(165; 166)

7-§. Эгилиш билан ўқ кучлари таъсирига учрайдиган элементлар

350. Марказдан ташқари сиқилувчи, сиқилиб-эгилувчи, марказдан ташқари чўзилувчи ва чўзилиб-эгилувчи элементларни бош текисликлардан бирортасида эгилганда мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак:

(167)

бу ерда, M — келтирилган эгувчи момент;

ψ — (167) ва (168) формулалар бўйича аниқланадиган коэффициентлар;

æ — (155) ва (156) формулалар бўйича аниқланадиган коэффициентлар.

Келтирилган эгувчи момент M, шарнирли-таянган стержен узунлигининг иккита ўртача чораги чегарасида ва улар бўйлаб қистирилган стерженнинг бор узунлигида жойлашган кесимлари учун элементларнинг эгилувчанлиги λ>60 бўлганда, қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

(168)

бу ерда, M₁ — текширилаётган кесимда таъсир қилаётган момент;

N — текширилган кесимда ўзининг белгиси билан, (чўзилишда — «мусбат») таъсир қилаётган бўйлама куч;

N_e — стерженнинг мос маҳкамланиши учун аниқланган, моментнинг таъсир текислигидаги критик эйлер кучи;

𝜆 £ 60 бўлганда, M=M₁ қилиб олишга рухсат этилади.

Коэффициент ψ ни қуйидагича аниқлаш керак:

битта симметрия ўқига эга бўлган қўштавр, қутисимон ва тавр кесимли элементлар учун мазкур ШНҚ нинг 63-жадвали бўйича — агар зўриқиш бир хил белгилардаги момент ва бўйлама кучдан кичик белбоғда (A_f,min юза билан) бўлган ҳолда ва мазкур ШНҚ нинг 64-жадвали бўйича — агар ҳар-хил белгили момент ва бўйлама кучлардан зўриқиш кичик белбоғда бўлган ҳолда;

тўғрибурчакли ва Н симон яхлит кесимлардаги элементлар учун қуйидаги формула бўйича:

(169)

ҳалқасимон кесимдаги элементлар учун қуйидаги формула бўйича:

(170)

бу ерда,

Бошқа кесимлар ҳамда учлари бошқача маҳкамланган элементлар учун мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича амалга оширилиши керак:

(171)

(169)-(170) формулалардаги белгилашлар худди (167) формуладагидек ҳисобланади.

351. Иккита бош текисликларда эгилувчи марказдан ташқари — сиқилган, сиқилиб — эгилувчи, марказдан ташқари — чўзилувчи ва чўзилиб — эгилувчи элементларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидагича бажариш керак:

битта симметрия ўқига эга бўлган қўштавр, қутисимон ва тавр кесимли элементлар учун, ҳамда тўғри бурчакли ва ҳалқасимон яхлит кесимли элементлар учун қуйидаги формула бўйича:

(172)

бу ерда,

(173)

— мазкур ШНҚ нинг 350-банди бўйича келтирилган эгувчи моментлар;

y, æ_х, æ_у — мазкур ШНҚ нинг 350 ва 348-бандлари бўйича олинадиган коэффициентлар, шуниси борки

;

Бошқа кесимлар, ҳамда учлари бошқача маҳкамланган элементлар учун мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича амалга ошириш керак:

(174)

Бошқа қолган ҳолларда, қачонки юқорида келтирилган маълумотлар æ_х ва æ_у ларни аниқлаш учун етарли бўлмаса æ_х = æ_у = 1 деб қабул қилиб мустаҳкамликка ҳисоблашни (мазкур ШНҚ нинг 174) формула бўйича олиб борилади.

352. Эгилувчи элементлар деворларининг кесимидаги τ уринма кучланишларнинг қийматлари M=M_x=M_y=0 бўлганда, қуйидаги шартни бажариши керак.

(175)

бу ерда æ₂ = 1,25 — 0,25 t_min,ef / t_max,ef

— девор кесимидаги эластик иши эҳтимолида ҳисобланган уринма кучланишларнинг минимал ва максимал қийматлари.

Деворни болтли бирикмалар тешиклари билан пасайиши бўлганда (мазкур ШНҚ нинг 175) формуладаги «t» ўрнига қуйидаги қийматни қўйиш керак.

(176)

бу ерда, a — болтлар қадами; d — тешик диаметри.

353. Балка деворлари учун, мазкур ШНҚ нинг 175 — 177-бандларидаги ҳисоблашлар бажарилаётганда қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

(177)

бу ерда, σ_x — балканинг параллел ўқидаги девор текислиги ўртасида жойлашган, текширилаётган (x, y) нуқталардаги норматив (сиқилишдаги «мусбат») кучланишлар;

σ_y — R иловаси бўйича, балканинг перпендикуляр ўқларида аниқланадиган худди шундай кучланишлар; γ' σ_y=0 да 1,15 га ва σ_y≠0 да 1,10 га тенг бўлган коэффициент; τ_xy — балка деворининг текширилаётган нуқтасидаги уринма кучланиш.

354. Турли белгили зўриқишларни қабул қиладиган элементлар, чекланган пластик деформацияларнинг ривожланиш эҳтимолларини ҳисобга олган ҳолда мустаҳкамлигини текширилгандан сўнг (æ > 1) қуйидаги формула бўйича ҳам текширилиши керак:

(178)

бу ерда, σ_max, σ_min текширилаётган нуқтадаги материалнинг эластиклик иши эҳтимолида ҳисобланган мос ҳолдаги ҳисобий максимал ва минимал (ўз белгилари билан) норматив зўриқишлар;

τ₁, τ₂ — σ_maxва σ_minлар каби мос юкламалардан ҳисобланган, текширилаётган нуқтадаги (уларнинг белгиларини ҳисобга олган ҳолда) уринма кучланишлар.

Кўрсатилган шарт бажарилмаган тақдирда мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни эластиклик босқичидаги иши учун энг катта зўриқишга бажарилиши керак.

62-жадвал

A_f,min	w қуйидагича бўлганида y коэффициентнинг қиймати
A_f,min	0,05			0,2			0,4
A_f,max	при A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,53	0,55	0,57	0,63	0,68	0,78	0,77	0,85	0,92
1	0,067	0,09	0,14	0,26	0,36	0,56	0,53	0,70	0,83

62-жадвал охири

A_f,min	w қуйидагича бўлганида y коэффициентнинг қиймати
A_f,min	0,6			0,8			0,95
A_f,max	при A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,89	0,93	0,96	0,96	0,98	0,99	0,99	0,99	0,997
1	0,78	0,87	0,93	0,92	0,95	0,97	0,98	0,99	0,994

62-жадвалда:

деб белгиланган.

Изоҳлар: 1. ψ нинг оралиқ қийматлари чизиқли интерполяция усули билан аниқланади.

2. N кучни «мусбат» ишора билан қабул қилиш лозим.

63-жадвал

*A_f,min*	w қуйидагича бўлганида y коэффициентнинг қиймати
*A_f,min*	-0,05			-0,2			-0,4
*A_f,max*	при A_f,max/A_w
*A_f,max*	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	0,9	0,9	0,9	0,6	0,6	0,6	0,2	0,2	0,2
0,5	0,42	0,40	0,38	0,17	0,12	0,02	-0,17	-0,25	-0,32
1	-0,07	-0,09	-0,14	-0,27	-0,36	-0,56	-0,53	-0,70	-0,83

63-жадвал охири

	w қуйидагича бўлганида y коэффициентнинг қиймати
A_f,min	-0,6			-0,8			-0,95
A_f,max	при A_f,max/A_w
	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	-0,2	-0,2	-0,2	-0,6	-0,6	-0,6	-0,9	-0,9	-0,9
0,5	-0,49	-0,53	-0,56	-0,76	-0,78	-0,79	-0,94	-0,94	-0,95
1	-0,78	-0,87	-0,93	-0,92	-0,95	-0,97	-0,98	-0,99	-0,99

Изоҳлар: 1. Белгилаш 62-жадвал каби.

2. y нинг оралиқ қийматлари чизиқли интерполяция усули билан аниқланади.

3. N кучни «манфий» ишора билан қабул қилиш лозим.

8-§. Пўлат симли арқонларни мустаҳкамликка ва оқувчанликка ҳисоблаш

355. Вантли ва осма кўприкларда юк кўтарувчи эгилувчан элементлардаги, ҳамда олдиндан зўриқтирилган конструкцияларнинг зўриқтирилган элементларидаги пўлат симли арқонларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак.

(179)

бу ерда, R_dh — арқонларнинг ҳисобий қаршилиги;

m — 4.15-жадвал бўйича қабул қилинадиган иш шароитининг коэффициенти.

m₁ — 16-иловаси бўйича аниқланадиган иш шароити коэффициенти;

Ҳисобий қаршилик R_dh паралелл жойлаштирилган юқори мустаҳкам симлардан қилинган арқонлар ва боғламлар учун (179) формула бўйича, битталик ўралган ва ёпиқ юк кўтарувчи арқонлар учун қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:

ёки

(180)

бу ерда, [ΣP_un] — давлат мезонлари ёки техник шартларида кўрсатилган, арқон узиш зўриқишининг тўла қиймати;

γ_m=1,6 — мазкур ШНҚ нинг 339-бандига мувофиқ;

ΣP_un — арқондаги ҳамма симлар узиш зўриқишларининг йиғиндиси;

k — эшилган арқоннинг қуйидаги 64-жадвал бўйича ҳисобланадиган агрегат мустаҳкамлиги коэффициенти.

64-жадвал

Арқон	Ўрамнинг карраликдаги k коэффициенти
Арқон	6	8	10	12	14	16
Битталик ўрамда	0,89	0,93	0,96	0,97	0,98	0,99
Ёпиқ юк кўтарувчи	0,87	0,91	0,94	0,95	0,96	0,97

356. Олдиндан тортилишга учратилган битта ўрамлик ва ёпиқ юк кўтарувчи — металл ўзаги бўлган, руҳлаган, эшилган пўлат арқонларнинг бўйлама оқувчанлиги ε_pl,x — қуйидаги формула бўйича аниқланади:

; (181)

бу ерда, σ — норматив доимий юкламалар ва 1/3 норматив вақтинчалик юкламалар таъсиридан ҳисобланган зўриқишлардан арқондаги кучланиш;

— арқоннинг норматив қаршилиги;

е — натурал логарифмларнинг асоси.

357. 4.34-бандида кўрсатилган арқонларнинг кўндаланг ёйилувчанлиги ε_pl,yни қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

(182)

9-§. Барқарорлиги бўйича ҳисоблаш

358. Энг катта эгилувчанлик текислигида марказий сиқилишга, эгилиш билан сиқилишга ва эгилишдаги марказдан ташқари сиқилишга йўлиқтирилган берк ва очиқ кесимли яхлит деворли элементлар барқарорлигининг ясси шаклдаги йўқотишни ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича бажарилади:

(183)

бу ерда, φ — бўйлама эгилиш коэффициенти бўлиб, элементнинг эгилувчанлиги (λ) га ва келтирилган нисбий эксцентриситети (e_fe) га боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича аниқланади;

m — бу ерда ва мазкур ШНҚ нинг 360 ва 363-бандларида ҳам, 60-жадвал бўйича қабул қилинадиган иш шароити коэффициенти.

Элементнинг эгилувчанлиги (λ) ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

(184)

бу ерда, l_ef — ҳисобий узунлик;

i — энг катта эгилувчанлик текислигига (эгилиш текислиги) перпендикуляр бўлган ўққа нисбатан кесимнинг инерция радиуси.

Келтирилган нисбий эксцентриситет (e_fe) ни қуйидаги формула бўйичааниқлаш керак:

, (185)

бу ерда, 𝜂 — мазкур ШНҚ нинг 16-иловаси бўйича аниқланадиган кесимининг шакли таъсир қиладиган коэффициент;

— эгилиш текислигидаги нисбий эксцентриситет бўлиб, марказий сиқилишда нолга тенг қилиб қабул қилинади.

бу ерда e — марказдан ташқари сиқилишдаги N кучнинг ҳақиқий эксцентриситети ва эгилиш билан сиқилгандаги ҳисобий эксцентриситети, p — ядровий масофа.

Эгилиш билан сиқилгандаги эгилиш текислигида ҳисобий эксцетриситетни e қуйидаги формула бўйича аниқланади:

(186)

бу ерда N, M — бўйлама кучнинг ва эгувчи моментнинг ҳисобий қийматлари.

Эксцентриситетнинг йўналиши бўйича ядровий масофа ρ ни қуйидаги формула бўйича аниқланиши керак

(187)

бу ерда, W_c — энг кўп сиқилган тола учун ҳисобланадиган, брутто кесимнинг қаршилик моменти.

Элементдаги бўйлама куч N нинг ва эгувчи момент M нинг ҳисобий қийматларини битта ва пўлатнинг эластик деформациясини фараз қилиб, тизимнинг деформацияланмаган шакли бўйича ҳисобидан шу юкламаларнинг биргаликда келиши учун қабул қилиниши керак.

Бунда M нинг қийматини қуйидагича қабул қилиш керак:

ром тизимларнинг ўзгармас қисмли элементлари учун — элемент узунлиги чегарасида энг катта моментларга;

бир томони қистирилган, иккинчиси учи эркин бўлган элементлар учун — қистириши жойидаги моментга, лекин, қистириш жойидаги узунликнинг тўртдан уч қисмидаги кесим моментидан кам бўлмаганига;

тугунидан ташқаридаги юкламаларни қабул қилиб олувчи фермаларнинг сиқилиш белбоғлари учун — бел-боғнинг ҳисоблашидан эгилувчан узлуксиз тўсин каби аниқланадиган белбоғ панелининг ўртача уч қисми узунлиги чегарасидаги энг катта моментига;

учлари шарнирли таянган ва эгилиш текислиги билан мос тушадиган битта симметрия ўқига эга бўлган кесимли сиқилувчи стерженлар учун — қуйидаги 65-жадвали формулалари бўйича аниқланадиган моментига.

Учлари шарнирли таянган ва иккита симметрия ўқига эга бўлган кесимли сиқилувчи стерженлари учун, келтирилган нисбий эксцентриситетлар e_ef нинг ҳисобий қийматларини ҚМҚ 2.03.05 бўйича 212 аниқлаш керак ва бунда m_ef ни e_ef га ва m_ef1 ни эса қуйидаги формула бўйича аниқланадиган e_ef1га тенг қилиб олинади:

(188)

бу ерда, M₁ — кўрсатилган турдаги сиқилган стерженнинг шарнирли таянган учларига қўйилган эгувчи моментлардан каттаси.

65-жадвал

M_max га мос келувчи нисбий эксцентриситет	Шартли букилувчанлиги қуйидагича бўлганида M нинг ҳисобий қийматлари
M_max га мос келувчи нисбий эксцентриситет	λ<4	λ≥4

3< 20

M_max — стержен узунлиги чегарасида энг катта эгувчи момент;

M₁ — 0,5 M_max дан кам бўлмаган, стержен узунлигининг учдан бир қисмидаги энг катта эгувчи момент;

e_rel — қуйидаги формула бўйича аниқланадиган нисбий эксцентриситет

(189)

— қуйидаги формула бўйича аниқланадиган шартли букилувчанлиги:

бу ерда, a_R — мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 4-жадвали бўйича олинадиган коэффициент.

Изоҳ. Барча ҳолларда ҳам М ³ 0,5 М_max қилиб қабул қилиниши керак.

359. Марказий сиқилишда, эгилиш билан сиқилишда ва марказдан ташқари сиқилишдаги, тармоқлари планкалар билан ёки тешикли листлар билан бириктирилган ёпиқ кесимли тўппа тўғриой элементларнинг турғунлигини йўқотишининг ясси шаклида ҳисоблашни бажариш керак:

планкалар ёки тешикли листлар текислигига перпендикуляр бўлган текисликда таъсир этувчи эгувчи момент ёки мўлжалланаётган (марказий сиқилишда) эгилишда бир бутун элементни — келтирилган букилувчанлиги λ_ef га боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 1 — 3-жадваллар бўйича бўйлама эгилиш коэффициенти φ ни аниқлаш билан формула бўйича;

алоҳида тармоқларини — тармоғининг букилувчнлиги λ_α га боғлиқ ҳолда (184) формула бўйича.

Тармоғининг букилувчанлиги λ_aни ҳисобий узунлиги l_ef пайвандланган планкалар орасидаги масофага (очиқлиги) ёки қўшни планкалар четки болтлари марказлари орасидаги ёки тешикли листдаги тешикнинг 0,8 узунлигидаги масофа деб ва тармоқ кесимининг шахсий ўқига нисбатан инерция радиуси i ни планкаларнинг ёки тешикли листларнинг 213 перпендикуляр текисликлари деб қабул қилиб, (мазкур ШНҚ нинг 184) формула бўйича аниқлаш керак. Тўппатўғри элементнинг бириктирувчи планкалар ва тешикли листлар текислигида келтирилган букилувчанлиги λ_efни қуйидаги формула бўйича аниқлаш лозим:

(190)

бу ерда, 𝜆 — (4.36) формула бўйича аниқланадиган бириктирувчи планкалар ёки тешикли листлар текислигида элементнинг букилувчанлиги;

λ_а —тармоқнинг букилувчанлиги.

Кесимнинг юзасини ҳисоблашда, элементнинг инерция моменти ва инерция радиусини эквивалент қалинлиги t_ef ни уни қуйидагича аниқлаш орқали қабул қилиш керак:

Кенглиги — b, узунлиги — l ва қалинлиги — t бўлган тешикли листлар учун қуйидаги формула бўйича:

(191)

бу ерда, A=bl — листнинг тешиклар ҳосил қилингунча майдони;

ΣA₂ — лист юзасидаги барча тешиклар юзасининг йиғиндиси; қалинлиги — t бўлган бириктирувчи планкалар учун, қуйидаги формула бўйича:

қалинлиги — t бўлган бириктирувчи планкалар учун, қуйидаги формула бўйича:

(192)

бу ерда, Σl₁ — элементнинг барча планкалари узунлигининг йиғиндиси (элемент бўйламасига); l — элементнинг узунлиги.

Бир бири билан жипс қилиб ёки қистирма орқали бириктирилган деталлардан қилинган тўппатўғри элементларни яхлит сингари ҳисоблаш керак, агар болтлар, пайвандланган планкалар орасидаги (очиқлиги) ёки қўшни планкаларнинг четки болтлари марказлари орасидаги масофалар қуйидагидан ошмаса:

сиқилган элементлар учун — 40i;

чўзилган элементлар учун — 80i.

Бу ерда бурчак ёки швеллернинг инерция радиуси i ни, йиғиб тузилган тавр ёки қўштавр кесимлар учун, қистирмалар жойлашган текисликка параллел жойлашган ўқига нисбатан, хочсимон кесимлар учун  минимал қилиб олиниши керак. Бунда сиқилган элементнинг узунлиги чегарасида камида иккита қистирма бўлиши керак.

360. N куч билан марказий сиқилишга йўлиқтирилган, инерция моментлари I_x>I_y бўлган очиқ кесимли, яхлит деворли элементлар барқарорлиги йўқотилишининг эгилиб буралиш шаклидаги ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича бажарилади:

(193)

бу ерда, φ_c — мазкур ШНҚ нинг 16-мажбурий иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича аниқланадиган e_ef= 0 бўлганда бўйлама эгилиш коэффициенти ва

(194)

361. Симметрия текислиги ва y ўқи билан мос келадиган энг кам букилувчанлик текислигида эгилиш билан сиқилишга ва марказдан ташқари сиқилишга йўлиқтирилган, инерция моментлари I_x>I_yбўлган, ёпиқ ва очиқ кесимли яхлит деворли элементларни эгилиб-буралиш барқарорлигига ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак:

(195)

бу ерда, e — N кучининг марказдан ташқари сиқилгандаги ҳақиқий эксцентриситет ва эгилиш билан сиқилгандаги e=M/N бўлган ҳисобий эксцентриситет;

— энг кўп сиқилган тола учун ҳисобланадиган брутто кесимнинг қаршилик моменти;

— мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича аниқланадиган e_ef= 0 бўлганда бўйлама эгилиш коэффициенти ва

(196)

362. Эгилиш билан сиқилишга ва иккита текисликда марказдан ташқари сиқилишга йўлиқтирилган ёпиқ ва очиқ кесимли яхлит деворли элементларнинг барқарорлигини йўқотишини эгилиб-буралувчи шаклидаги ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак:

(197)

бу ерда, e_x, e_y — y ва x ўқлари йўналиши бўйлаб марказдан ташқари сиқилишдаги ҳақиқий эксцентриситетлар ва эгилиш билан сиқилишдаги ҳисобий эксцентриситетлар; y_c, x_c ва N ларнинг биргаликдаги таъсиридан кесимнинг энг кўп сиқилган нуқтасининг координаталари;

(198)

Бундан ташқари эксцентриситети e_y бўлган (e_x=0) y ўқи текислигида ва эксцентриситети e_x бўлган (e_y= 0) x ўқи текислигида барқарорлигини йўқотишининг ясси шакли эҳтимолида ҳисоблаш формула бўйича бажарилган бўлиши керак.

363. Битта текисликда эгилувчи яхлит деворли тўсинлар барқарорлигини йўқотишининг эгилиб-буралувчи шаклидаги ҳисоблашни қуйидаги формула бўйича бажариш керак:

(199)

бу ерда, M — l_ef тўсин сиқилган белбоғининг ҳисобий узунлиги чегарасида энг катта ҳисобий эгувчи моменти; W_c — сиқилган белбоғнинг чеккадаги толаси учун тўсин кесимининг қаршилик моменти; ε — қуйидаги формулалар бўйича аниқланадиган коэффициент:

ε=1+(æ–1)(λ–λ_y/85) бўлганда λ_y<85; (200)

ε = 1,0 бўлганда λ_y≥85; (201)

бу ерда, æ — (155) ва (156) формулалар бўйича аниқланадиган коэффициент;

φ_b — мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича e_ef= 0 бўлганда аниқланадиган бўйлама эгилиш коэффициенти ва девор текислигидан букилувчанлиги

(202)

364. Иккита текисликда эгилувчи яхлbт деворли тўсинлар барқарорлигини йўқотишининг эгилиб-буралувчи шаклидаги ҳисоблашни (4.50) формула бўйича бажариш керак, бунда φ_b коэффициентни e_ef =ηe_relбўлганда, мазкур ШНҚ нинг 16-иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича олиш керак. Бу ерда, η — мазкур ШНҚ нинг 16-иловаси бўйича олинадиган коэффициент; e_rel — қуйидаги формула бўйича аниқланадиган нисбий эксцентриситет:

(203)

бу ерда, s_fh — тўсиннинг қистирилмаган узунлигининг ўртача учдан бир қисми чегарасида жойлашган кесимидаги горизонтал текисликда эгувчи моментдан сиқилган белбоғнинг ён қирраси нуқтасидаги энг катта кучланиш; s_fn — шу кесимдаги вертикал юкламадан тўсиннинг сиқилган белбоғидаги кучланиш.

365. Агар сиқилган белбоғ темирбетон ёки пўлат плита билан бирлаштирилган бўлса, узлукли тўсиннинг ва узлуксиз тўсин белбоғи сиқилган зонасининг умумий барқарорлигини текшириш бажарилмайди.

10-§. Бикрлик қовурғалари билан маҳкамланмаган элементларнинг токчалари ва деворларини барқарорлиги бўйича ҳисоблаш

366. Бикрлик қовурғалари билан маҳкамланмаган кўндаланг кесими доимий бўлган, марказий ва марказдан ташқари сиқилган, ҳамда сиқилиб-эгилувчи ва эгилувчи прокат ва пайвандлаб йиғилган элементлар токчалари ва деворларининг барқарорлиги бўйича ҳисоблашни (10-расм), призматик тахланма қобиқлар назарияси бўйича бажариш керак.

10-расм. Бикрлик қовурғалари билан маҳкамланмаган элементлар ҳисобий кесимларининг шакллари

367. Бикрлик қовурғалари билан маҳкамланмаган элементлар токчалари ва деворларининг барқарорлигини, 0,2 σ_xдан ошмайдиган ўртача уринма кучланишларида, деворининг баландлиги (h, h_w) ни ёки токчасининг кенглиги (b_f, b_h) ни қалинлиги (t, t_w, t_f, t_h)га нисбатини,

дан катта бўлмаган қилиб белгилаш билан таъминлашга рухсат этилади (бу ерда, a — коэффициент, σ_xcr,ef — келтирилган критик кучланиш).

a — коэффициентни аниқланиши керак:

кенглиги bh, h бўлган бир томонлама таянган (10 расм, б-е) пластинкалар учун қуйидаги формула бўйича

(204)

кенглиги h_wb_f бўлган икки томонлама таянган (10 расм, а, б, г) пластинкалар учун, қуйидаги формула бўйича

(204) ва (205) — формулаларда:

v — қуйидаги 66-жадвалдаги формулалар бўйича аниқланадиган пластинкани қистириш коэффициенти;

𝜉 — қуйидаги формула бўйича аниқланадиган (брутто кесим учун) коэффициент

(206)

бу ерда, σ_x, σ_x — пластинкаларни барқарорлиги учун ноқулай бўлган юкланиши учун (153) — (174) формулалар бўйича аниқланадиган, сиқилишда мусбат бўладиган, пластинканинг бўйлама чегаралари бўйича максимал ва минимал бўйлама нормал кучланишлар, бунда æ, æ_х, æ_у, ψ, ψ_х, ψ_у — коэффициентларни 1,0 га тенг қилиб олиш керак.

66-жадвал

	Пластинкаларни қистириш коэффициентлари
Элемент кесимларининг тури	Деворининг	*токчасининг b_h/h* бўлганда, бурчакли кесим учун**
		1	0,667	0,5
қутисимон (4.1 расм, а)
қўштаврли (4.1 расм, б)
Таврсимон (4.1 расм, в)
Швеллерли (4.1 расм, г)
Бурчакли — баландлиги h бўлган токча учун (4.1 расм, д)	-		10	5,2
Хочсимон (4.1 расм, e)

(207)

Изоҳлар: Мазкур ШНҚнинг 67-жадвалидаги формулаларда махражининг қиймати манфий бўлганда, ҳамда у нолга тенг бўлганида, ϑ=ω этиб олиш керак.

67-жадвалда кўрсатилмаган, нисбати b_h/h бўлган бурчакли кесим учун, ϑ нинг қийматини интерполяция орқали аниқланади, бироқ бунда учун ϑ₉ нинг қийматини 100 га тенг қилиб олиш керак.

Пластинка учун келтирилган критик кучланиш кучланиш σ_x,cr,ef ни таъсир σ_x/m этаётган кучланишга тенг қилиб олинган критик кучланиш σ_x,crга боғлиқ ҳолда 67-жадвалдаги формулалар бўйича аниқлаш керак (бу ерда m иш шароити коэффициенти бўлиб, мазкур ШНҚ нинг 59-жадвали бўйича олинади).

67-жадвал

Пўлатнинг мустаҳкамлик синфи	нинг қиймати, МPа (kgk/сm²)	ни аниқлаш учун формулалар ёки унинг қийматлари, МPа (kgk/сm²)
	176 (1800) гача	1,111
С235	176 (1800) дан юқори 205 (2100 ) гача	(1,868·10^-3– 2,242·10^-3
	205 (2100 ) дан юқори	385 (3923)
	186 (1900) гача	1,111
С325 — С345	186 (1900) дан юқори 284 (2900) гача	(2,544·10^-3– 2,620·10^-3
	284 (2900) дан юқори	524 (5342)
С390	206 (2100)гача	1,111
	206 (2100) дан юқори 343 (3499)гача	(2,868·10^-3– 2,778·10^-3
	343 (3499) дан юқори	591 (6023)

11-§. Бикрлик қовурғаси билан маҳкамланган элементларнинг токчалари ва деворларини барқарорлиги бўйича ҳисоблаш

368. Бикрлик қовурғаси билан маҳкамланган элементларнинг токчалари ва деворларини барқарорлиги бўйича ҳисоблашни, кўндаланг диафрагмалар билан маҳкамланган призматик тахланма қобиқлар назарияси бўйича бажариш керак.

Кўрсатилган элементларнинг пластинкалари, токчалари ва деворларни барқарорлиги бўйича ҳисоблашни мазкур ШНҚ нинг 17-иловасига биноан бажариш рухсат этилади.

369. Ортотроп плиталар пластинкаларининг барқарорлигини уларнинг қалинликларини кенгликларига нисбатини мазкур ШНҚ нинг 367-бандига мувофиқ белгилаш билан таъминлашга рухсат этилади, бунда:

тасмали бўйлама қовурғалар учун коэффициент a ни, қистириш коэффициенти ϑ₅ ва тавр токчасининг осими b_hни (11-расм, а) ξ₂t_h≥h_w бўлганда, 0,5h_w га ёки ξ₂t_h≥h_w бўлганда, ξ₁t_hга тенг бўлса, (204) формула бўйича аниқлаш лозим;

ортотроп плита листининг қўшни полосали бўйлама қовурғалари орасидаги қисми учун, коэффициент a ни, қистириш коэффициенти ϑ₇ ва деворининг қалинлиги h_w, бўйлама қовурғалар орасидаги масофага тенг ва токчасининг осилиши b_h, бўйлама қовурға баландлигига тенг (11 расм, б), лекин ξ₂t_hдан катта бўлмаганида формула бўйича аниқлаш керак;

бу ерда ξ₂ ва ξ₁ мазкур ШНҚ нинг 377-банди бўйича аниқланадиган коэффициент.

11-расм. Ортотроп плиталар пластинкалари ҳисобий кесимларининг шакллари ҳисобий кесимларининг шакллари

12-§. Ҳисобий узунликлар

370. Бош фермалар элементларининг ҳисобий узунликлари l_ef ни, чорраҳали панжаралар элементларидан ташқари қуйидаги 68-жадвал бўйича олиниши керак.

68-жадвал

Бўйлама эгилишнинг йўналиши	Ҳисобий узунлик l_ef
Бўйлама эгилишнинг йўналиши	белбоғларни	таянч тиргакларини ва таянч устунларини¹⁾	панжаранинг бошқа элементларини
1. Ферма текислигида	l	l	0,8l
2. Ферма перпендикуляр текислигидаги йўналишда (ферма текислигидан)	l_l	l_l	l_l

l — ферма текислигида элементнинг геометрик узунлиги (тугунлар марказлари орасидаги масофа);

l₁— ферма текислигида силжишдан маҳкамланган тугунлар орасидаги масофа.

¹⁾Узлуксиз оралиқ қурилмаларнинг оралиқ таянчлари олдидаги таянч тиргаклари ва таянч устунларининг ҳисобий узунлигини, панжаранинг бошқа элементлари каби қилиниши керак.

371. Ферма (шпренгелли, учбурчак панжарали ёки ярим тиргакли ва ҳ.к.) текислигидан узунлиги бўйича турли сиқувчи N₁ ва N₂ (бироқ N₁>N₂) зўриқишлар таъсир этаётган элементнинг ҳисобий узунлиги l_efқуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

(208)

бу ерда, l₁ ферма текислигидан силжишдан маҳкамланган тугунлар орасидаги масофа. Бу ҳолатда барқарорлиги бўйича ҳисоблашни N₁ зўриқишига бажариш керак. (208) формулани N₂чўзувчи кучда қўллашда рухсат этилади, бу ҳолда N₂нинг қийматини «манфий» ишора билан, l_ef ни эса l_ef ≥0,5l₁ қилиб олиш керак.

372. Бош ферманинг кесишган панжарали элементларининг ҳисобий узунлиги l_ef ни қуйидаги ҳолларда қабул қилиш лозим:

ферма текислигида — 0,8l га тенг қилиб, бу ерда l — ферма тугунининг марказидан, уларнинг кесишиш нуқтасигача бўлган масофа;

ферма текислигидан;

сиқилган элементлардан — қуйидаги 70-жадвал бўйича;

чўзилган элементлар учун — элементнинг тўла геометрик узунлигига тенг қилиб, (l_ef=l₁ , бу ерда l₁— қуйидаги 69-жадвалга қаралсин).

69-жадвал

Панжара элементлари кесишиш тугунининг конструкцияси

Ушлаб турувчи элементдаги ферма текислигидан ҳисобий узунлик l_ef

чўзилган

ишламайдиган

сиқилган

Иккала элемент ҳам узилмайди

Ушлаб турувчи элемент узилади ва фасонка билан ёпилади:

кўрилаётган элемент узилмайди

кўрилаётган элемент узилмайди ва фасонка билан ёпилади

0,7 l₁

07l₁

l₁

–

l₁

1,4 l₁

–

373. Тўсиннинг умумий барқарорлигини текширишда, сиқилган белбоғнинг ҳисобий узунлигини қуйидагиларга тенг қилиб олиш керак:

бўйлама боғловчилар фермаси тугунлари орасидаги масофага — устки ва пастки белбоғлар зонасида бўйлама боғловчилари, таянч кесимларида кўндаланг боғловчилари бўлганда;

кўндаланг боғловчилар фермалари орасидаги масофага — бўйлама боғловчиларни фақат чўзилган белбоғлар зонасида бўлганида, бунда кўндаланг боғловчиларнинг фермалари, бўйлама боғловчилар тугунлари билан марказлаштирилган бўлиши керак, кўрсатилган фермалар белбоғларининг букилувчанлиги эса 100 дан ошмаган бўлиши керак;

тўсиннинг оралиғига — оралиқда бўйлама ва кўндаланг боғловчилари бўлмаганда;

консол охиридан, консолнинг таянч орти кесимидаги энг яқин кўндаланг боғловчилари текислигигача бўлган масофага — оралиқ қурилмани осма ёки бўйлама суриш орқали монтаж қилинганда.

374. Шу белбоғида бўйлама боғловчиларга эга бўлмаган, «очиқ» оралиқ қурилма бош тўсини ёки фермаси сиқилган белбоғининг ҳисобий узунлиги l_ef ни узунлиги бўйлаб ўзгарувчан бўйлама куч билан сиқилган, эластик
таянчлардаги стерженнинг барқарорлиги бўйича ҳисоблаб аниқланади.

Кўрсатилган ҳисобий узунликни қуйидаги формула бўйича ҳисоблашга рухсат этилади:

(209)

бу ерда, l — белбоғнинг узунлиги бўлиб, параллел белбоғли тўсинлар ва фермалар учун ҳисобий оралиғига, устки белбоғи эгри чизиқли бўлган тўсинлар ва устки полигонал белбоғли фермалар учун тўла узунлигига тенг. μ — ҳисобий узунлик коэффициенти. Параллел белбоғли тўсинлар ва фермаларнинг

Параллел белбоғли тўсинлар ва фермаларнинг белбоғлари, ҳамда устки белбоғи полигонал фермалар ёки эгри чизиқли тўсинлар учун ҳисобий узунлик коэффициенти µ ни қуйидаги 70-жадвал бўйича олиш керак, бунда энг катта силжиш δ ни, оралиқ ўртасида жойлашган ром учун олинади.

70-жадвал

𝜉

коэффициенти

𝜉

коэффициенти

100

0,696

0,524

0.443

0,396

0,353

0,321

0,290

150

200

300

500

1000

1000 дан юқори

0,268

0,246

0,225

0,204

0,174

бу ерда, d — белбоғни кўндаланг горизонтал силжишлардан маҳкамлайдиган ромлар орасидаги масофа;

δ — F=1 кучдан ром тугунининг энг катта силжиши (таянч ромларини ҳисобга олмаганда);

I_m— тўсин (ферма) сиқилган белбоғининг вертикал ўққа нисбатан инерция моментининг ўртача (оралиқ узунлиги бўйича) қиймати.

Изоҳлар: Агар 70-жадвал маълумотлари бўйича олинган ҳисобий узунлик l_ef<1,3d бўлса, у ҳолда уни эластик таянчлардаги стерженнинг барқарорлиги бўйича ҳисоблаб аниқлаш лозим.

𝜉 нинг оралиқ қийматлари учун µ коэффициентни чизиқли интерполяция бўйича аниқлаш лозим.

375. Аркали оралиқлар қуйидаги турларга бўлинади:

кўприк таянчларига қаттиқ маҳкамланган шарнирли аркалар;

таянчларга шарнирли маҳкамланган қўш шарнирли аркалар;

таянчларда ва арка оралиғининг ўртасида шарнирли уч шарнирли аркалар;

Қаттиқ сиқиш билан мослашувчан аркалар.

Уч ва икки шарнирли аркалар кесимларида ҳисобланган кучлар

М=M_B – H_y

N=Qδϲοsφ+Ηϲοsφ

Q= Qδϲοsφ-Ηϲοsφ,

Бунда Μ ва Qδ — эгилиш моменти ва шарнирли балканинг (арка) тегишли кесим қисмидаги кесувчи куч мос келадиган кесимида кесиш кучи;

N — арка ўқи бўйлаб зўриқиши;

H — вертикал кучлардан шарнир устига суриш

У — аркнинг кўриб чиқилган қисмидаги баландлик;

φ — арканинг камар тенгламасининг тегишли бўлимидаги камарнинг мойиллик бурчаги

У=

бунда

𝑓 — таянч устидаги илгак ўқидан камарнинг юқори қисмигача бўлган камар баландлиги

𝑙 — илгак ўқлари орасидаги камарнинг тахминий узунлиги

х — кўриб чиқилаётган қисмнинг қўллаб-қувватлаш ментеşеси ўқидан позицияси

, бунда

F — вертикал кўндаланг ўқи бўйлаб кўндаланг кесим майдони

— арканинг кесим юзаси майдони нормал

бунда

J — қия кесимнинг инерция моменти

— арка кесимидаги нормал инерция моменти

, бу ерда:

H_t — ҳарорат фарқи;

Mt =Ht • У — ҳарорат таъсиридан арка кесимидаги эгувчи moment

Шарнирсиз аркада ҳисобланган кучланишлар

N_a=N₀+Hcosφ+Q·si·φ

Q₀=Q₀-Hsinφ+Qcosφ, бу ерда

M₀, N₀, Q₀ — таянчга бириктирилган марказдаги зўриқишлар;

M, H и Q — шарнирли аркаларда шунга ўхшаш зўриқишлар;

Вертикал тиргаклар билан бирлаштирилган аркадаги зўриқишлар

Балка кесими қалинлиги — чўзилиши

дан олинишига, ферма бомининг баландлиги

дан олинишига тавсия этилади;

Бикрли тўсинларда тиргакдаги зўриқишлар

бунда

q — доимий ва вақтинчалик вертикал кучлардан ферма узунлиги бўйлаб чизиқли юклар.

Бикрли тўсин бетоннидаги зўриқиш

бунда

Е — пўлатнинг эластиклик модули

Fδ — тўсин кесимининг майдони

Оралиқнинг ўртасида эгувчи момент

, бунда

q — доимий ва вақтинчалик вертикал кучлардан чизиқли юклар.

Ƶ — ферма кесимининг оғирлик марказлари ва бикрлик тўсини орасидаги масофа

Ферма кесимидаги зўриқиш

, бунда

J_np— Арка бикрли тўсиннинг — бирга ишлашидан келтирилган инерция моменти

Z² бунда J_H, J_Ф — бикрли тўсин ва фермадаги инерция моментлари;

Fd, F_ф — бикрли тўсин ва ферма кесимлари майдони

Узлуксиз аркалар умумий бикрлиги

φ — мазкур ШНҚ нинг 16-иловаси асосида

S₂ ва S₃ жадваллари

m — мазкур ШНҚ нинг 424-банди, 60-жадвал

m₁ — 16-иловаси асосида RI жадвал.

Fδp — арка ва бикрли тўсин кесимлари майдони йиғиндиси.

Ферманинг оралиқ ўртасида эгилиши

бунда

J_np — келтирилган инерция моменти.

Аркаларни ҳисоблаш, аркалар ва қатнов қисми элементлари ҳамда уларни ушлаб турувчи элементларнинг биргаликда ишлашини ҳисобга олган ҳолда ШЭХМ да бажарилади.

Яхлит ўзгармас кесимли аркани умумий барқарорликка текширишда унинг текислигидаги ҳисобий узунлиги l_ef ни қуйидаги формула билан ҳисоблаш лозим:

бунда

бу ерда, l — арка оралиғининг узунлиги;

a = f/l — коэффициент (бу ерда f — арканинг кўтарилиш мили);

ζ — 72-жадвал бўйича қабул қилинадиган коэффициент.

Ўзгарувчан кесимли икки шарнирли арка учун ζ нинг қийматини, унинг инерция моменти уни оралиқ узунлиги бўйича ўртача қийматининг ± 10 % чегарасида ўзгарганда, қуйидаги 71-жадвалнинг 4 вазияти бўйича аниқланади, бунда El_bogни оралиқнинг чорагида олинади.

Ҳамма ҳолларда арканинг узунлиги l_ef унинг текислигида, устунлар ёки осгичлар маҳкамланган тугунлар орасидаги масофадан кам бўлмаслиги керак.

71-жадвал

Арканинг тури

ζ коэффициенти

1. Арка билан осгичлар орқали бириктирилган буки-лувчан тортқичли¹⁾, ҳаракат пастидан бўладиган икки шарнирли

2. Шарнирсиз

3. Учшарнирли

4. Арка билан устунлар орқали бириктирилган бикрлик тўсини узлуксиз бўлган икки шарнирли

ва дан кичиги

71-жадвалда белгиланганлар:

ζ₁, ζ₂ — қуйидаги 72-жадвал бўйича олинадиган коэффициентлар;

α — (209) формулага қаранг;

бу ерда, I_bal ва I_bog — бикрлик тўсинига ва аркага мувофиқ келувчи кесимнинг инерция моментлари.

¹) Тортқичнинг ва арканинг бикрликлари нисбати 0,8 дан катта бўлганда, арканинг ҳисобий узунлиги, арка билан устун орқали бириктирилган, бикрлик тўсини узлуксиз бўлган икки шарнирли арканики каби аниқланади.

72-жадвал

Α	Коэффициентлар		α	Коэффициентлар
Α	ζ₁	ζ₂	α	ζ₁	ζ₂
0,1	28,5	22,5	0,5	36,8	44,0
0,2	45,4	39,6	0,6	30,5	—
0,3	46,5	47,3	0,8	20,0	—
0,4	43,9	49,2	1,0	14,1	—

Изоҳ: α нинг оралиқ қийматлари учун ζ₁ ва ζ₂ коэффициентлар чизиқли интерполяция орқали аниқланади.

376. Хочсимонидан ташқари хоҳлаган панжарали бўйлама ва кўндаланг боғловчилар элементларининг ҳисобий узунлиги l_ef ни қуйидагиларга тенг қилиб олиш лозим:

боғловчилар текислигида — боғловчилар элементларини бош фермалар ёки тўсинларга ҳамда қатнов қисми тўсинларига маҳкамлаш марказлари орасидаги масофа I₂ га;

боғловчилар текислигидан — боғловчилар элементлари ўқларини, боғловчилар фасонкаларини бош фермалар ёки тўсинларга ҳамда қатнов қисми тўсинларига маҳкамловчи болтларнинг четки қаторлари ўқлари билан туташган нуқталар орасидаги масофа I₃ га;

Боғловчиларнинг ўзаро кесишувчи элементларининг ҳисобий узунлиги — l_ef қуйидагича қабул қилинади:

боғловчилар текислигида — боғловчилар элементларини бош фермалар ёки тўсинларга ҳамда қатнов қисми тўсинига маҳкамланиш марказидан боғловчилар ўқлари кесишган нуқтагача бўлган масофага тенг қилиб;

боғловчилар текислигидан: чўзилувчи элементлар учун — I₃га тенг; сиқилувчи элементлар учун — мазкур ШНҚ нинг 69-жадвали бўйича, бунда боғловчилар элементлари ўқини боғловчилар фасонкаларини маҳкамловчи болтларнинг четки қатори ўқи билан кесишиш нуқтасидан боғловчилар элементлари ўқларининг кесишиш нуқтасигача бўлган масофани l деб, I₁ ни I₂масофа деб қабул қилинади.

Якка бурчаклардан қилинган, хочсимонидан ташқари, боғловчиларнинг хоҳлаган панжарали элементлари учун, ҳисобий узунлик l_ef ни, уларнинг учларини маҳкамловчи четки болтлар орасидаги l га тенг қилиб олинади.
Боғловчиларнинг хочсимон панжараларида l_ef =0,6 l бўлади. Кесимнинг инерция радиусини минимал қилиб (i=i_min) қабул қилиш керак.

377. Яхлит деворли тўсинларда, битта ёки бир нечта таянч бикрлик қовурғаларидан ташкил топган таянч устунларининг ҳисобий узунлиги l_ef ни ва уларга туташувчи деворнинг қисмларини қуйидаги формула билан аниқланади

l_ef= μl_c (212)

бу ерда, μ — ҳисобий узунлик коэффициенти; l_c — тўсиннинг таянч устуни узунлиги бўлиб, кўтарувчи устуннинг юқорисидан устки белбоғигача ёки кўндаланг боғловчиларнинг энг яқин жойлашган тугунигача бўлган масофага тенг.

Таянч устунининг ҳисобий узунлик коэффициенти μ ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак

; (213)

бу ерда,

бунда I_c деворнинг текислиги билан мос тушадиган ўққа нисбатан таянч устуни кесимининг инерцияси;

I_T, l_T — кўндаланг боғловчилар тиргакларининг мос ҳолдаги кесимининг инерция моменти ва узунлиги;

«очиқ» оралиқ қурилмаларда (213) — формуладаги n=0 деб олиниши керак.

Битта бикрлик қовурғаси бўлган таянч устунининг юзасини, инерция моментини ва инерция радиусини аниқлашда унинг кесими таркибига, бикрлик қовурғасидан ташқари, унга туташ бўлган деворининг b₁=ζ₁t кенгликдаги қисмини киритиш керак (бунда t — кесимнинг қалинлиги, ζ₁ — 73-жадвалдан олинадиган коэффициент).

	73-жадвал		74-жадвал
Пўлатнинг мустаҳкамлик синфи	коэффициент қиймати	Пўлатнинг мустаҳкамлик синфи	коэффициент қиймати
С235	14	С235	44
С325 — С345	12	С325 — С345	38
С390ф	11,5	С390	36

Бир нечта бикрлик қовурғаси бўлган таянч устунининг, улар орасидаги масофалар b₂=ζ₂t (бунда ζ₂ — 74-жадвалдан олинадиган коэффициент) бўлганда, юзасини, инерция моментини ва инерция радиусини аниқлашда, унинг кесими таркибига, кўрсатилган барча бикрлик қовурғалари, улар орасидаги деворлари ҳамда четки қовурғаларга ташқи томондан туташ бўлган деворининг b₁=ζ₁t кенгликдаги қисмини киритиш керак, бу ерда ζ₁— 73-жадвалдан олинади.

13-§. Стерженли элементларнинг чегаравий букилувчанлиги

378. Стерженли элементларнинг чегаравий букилувчанлиги қуйидаги 75-жадвалда келтирилган қийматлардан ошмаслиги керак.

75-жадвал

Конструкцияларнинг элементлари	Кўприкларнинг стерженли элементларининг чегаравий букилувчанлиги
Конструкцияларнинг элементлари	Темир йўл ва пиёдалар йўлидаги	автомобиль йўллари ва шаҳардаги
Бош фермаларнинг сиқилган ва сиқилиб-чўзиладиган элементлари; таянч устунлари;
бош фермалар белбоғларининг чўзилган элементлари.	100	120
Бош фермаларнинг белбоғлардан ташқари чўзилган элементлари; l_ef — ҳисобий узунликни камайтириш учун хизмат қиладиган элементлар.	150	150
Бош фермалар ва бўйлама тўсинлар бўйлама боғловчиларининг сиқилган элементлари, ҳамда тормозлаш боғловчилари	130	150
Худди шундай, чўзилган	130	180
Кўндаланг боғловчиларнинг элементлари:
Таянчда	130	150
Оралиқда	150	150
Сатҳида бўйлама боғловчилари бўлмаган кўндаланг боғловчилар фермаларининг белбоғлари ёки биргаликда ишлаши учун бош тўсин белбоғлари билан бириктирилган плита	100	100
Сиқилган ёки сиқилиб-чўзиладиган тўпланма элементнинг тармоқлари	40	40
Худди шундай, чўзилган	50	50

Элементнинг эгилувчанлиги қуйидаги формула билан аниқланади:

бунда

L — платина стержени узунлиги;

J_o — кўндаланг кесим инерцияси радиуси.

14-§. Пўлат конструкциялар элементларини ва уларнинг бирикмаларини чидамлиликка ҳисоблаш

379. Пўлат конструкциялар элементларини ва уларнинг бирикмаларини (пўлат арқонлардан ташқари) қуйидаги формулалар бўйича бажариш керак:

; (214)

; (215)

бу ерда, σ_max,ef — мутлоқ энг катта нормал кучланиш (чўзувчи-мусбат); τ_max,ef — бурчак чокларини қирқилишга ҳисоблашда энг катта мутлоқ кучланиш (унинг йўналиши мусбат қилиб олинади); γ_w коэффициент; m — 59-жадвал бўйича олинадиган иш шароити коэффициенти. σ_max,ef ва τ_max,efкучланишларни қуйидаги 76-жадвалда келтирилган формулаларнинг тўғри келадигани орқали ва мазкур ШНҚ нинг 106 ва 109-бандларидаги кучланишларнинг (234) — (245) формулалари билан аниқлаш лозим.

γ — коэффициентни қуйидаги формула бўйича аниқлаш керак:

, (216)

бу ерда, ζ — темир йўл ва пиёдалар ўтиш кўприклари учун 1,0 га, автомобиль йўлларидаги ва шаҳар кўприклари учун 0,7 га тенг бўлган коэффициент;

υ — σ_max ни аниқлашда, таъсир чизиғини юклаш узунлиги λ га боғлиқ бўлган, коэффициент;

αβ — пўлат русумини ва юкланиш тартибини ҳисобга олувчи коэффициент;

β — 19-иловасининг 1-жадвали бўйича қабул қилинадиган кучланишлар тўпланишининг самарали коэффициенти; ρ — ўзгарувчан кучланишлар циклининг ассиметрия коэффициенти.

Коэффициент ρ ни қуйидаги формулалар бўйича аниқлаш керак:

(217)

(218)

бу ерда, σ_min, σ_max, τ_min, τ_max — шу кесимда, аниқланган формулалар билан энг кичик ва энг катта ҳақиқий миқдори бўйича, ўзининг белгилари билан аниқланадиган кучланишлар қиймати, худди шу σ_max,ef ва τ_max,ef каби; бунда æ3 =1,0 деб қабул қилиш лозим.

76-жадвал

Зўриқиш ҳолати	s_max,ef ни аниқлаш учун формула
Чўзилиш ёки сиқилишда
Асосий текисликлар бирортасининг эгилишида
Асосий текисликлар бирортасининг эгилиши билан чўзилиш ёки сиқилишда
Иккита асосий текисликларнинг эгилишида
Иккита асосий текисликларнинг эгилиши билан чўзилиш ёки сиқилишда

M, M_x, M_y — 73-бандига асосан аниқланадиган, қаралаётган кесимдаги келтирилган эгилиш моменти.

æ₃ — 1,05 га тенг деб қабул қилинган коэффициент.

Изоҳ: Юқори мустаҳкам болтлар билан фрикциявий уланган элементларни ҳисоблашда 76-жадвалдаги формулаларга брутто кесим тавсифи қўйилади.

(214) формулада қавс ичидаги устки белгиларини (212) формула бўйича ҳисоблаганда, агар σ_max>0 бўлса ва ҳар доим (213) формула бўйича ҳисоблаганда олиниши керак. α ва β — коэффициентлари қуйидаги 77-жадвал бўйича олинади.

77-жадвал

Пўлатнинг мустаҳкамлик синфи

Коэффициентларнинг қийматлари

С235

С325 — С345

С390

0,64

0,72

0,81

0,20

0,24

0,20

γ_m — коэффициентларни пайвандли чоклар учун ҳисоблашда, α ва β коэффициентларни элемент металли учун олинган қийматлари қабул қилинади.

υ — коэффициентни қуйидагига тенг қилиб олинади:

219)

бу ерда, υ ва ξ қийматларини қуйидаги 78-жадвал бўйича олиш керак.

78-жадвал

Кучланишлар тўпланишининг самарали коэффициентициенти β	Пўлатнинг мустаҳкамлик синфи учун υ ва ξ коэффициентларнинг қийматлари
	С235		С325 — С390
	υ	ξ	υ	ξ
1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 3,1 3,2 3,4 3,5 3,7 4,4	1,45 1,48 1,51 1,54 1,57 1,60 1,63 1,66 1,69 1,71 1,74 1,80 1,83 1,86 1,89 1,92 1,95 2,07 2,10 2,15 - - -	0,0205 0,0218 0,0232 0,0245 0,0258 0,0271 0,0285 0,0298 0,0311 0,0325 0,0338 0,0364 0,0377 0,0390 0,0404 0,0417 0,0430 0,0483 0,0496 0,0523 - - -	1,65 1,69 1,74 1,79 1,83 1,87 1,91 1,96 2,00 2,04 2,09 2,18 2,23 2,27 2,31 2,36 2,40 2,57 2,62 2,71 2,75 2,84 3,15	0,0295 0,0315 0,0335 0,0355 0,0375 0,0395 0,0415 0,0436 0,0455 0,0475 0,0495 0,0536 0,0556 0,0576 0,0596 0,0616 0,0636 0,0716 0,0737 0,0777 0,0797 0,0837 0,0977

380. Арқонларни чидамлиликка қуйидаги формула бўйича ҳисоблаш керак:

(220)

бу ерда, m₁ — арқонни чидамлиликка ҳисоблашдаги иш шароити коэффициенти, тенг бўлади:

арқонлардаги зўриқишларни индивидуал тартибга солинмайдиган вантли ва осма кўприкларнинг эгилувчан юк кўтарувчи элементлари учун — 0,83;

олдиндан зўриқтирилган конструкцияларнинг зўриқтирилган элементлари ва арқонлардаги зўриқишлари индивидуал тартибга солинадиган вантли ва осма кўприкларнинг эгилувчан юк кўтарувчи элементлари учун, жумладан, арқонларни монтаж қилишда эгилиш милининг миқдори бўйича — 1,0;

R_dh — арқонларнинг мазкур ШНҚ нинг 355-банди бўйича аниқланадиган ҳисобий қаршилиги;

γ_ws — кучланишнинг ўзгарувчанлигини ҳисобга олувчи ва қуйидаги формула бўйича аниқланувчи коэффициент;

(221)

бу ерда, ζϑρ — мазкур ШНҚ нинг 379-бандига биноан қабул қилинадиган коэффициентлари;

β_s — қиймати мазкур ШНҚ нинг 18-иловасининг 2-жадвали бўйича олинадиган кучланишлар тўпланишининг самарали коэффициенти;

m — 59-жадвал бўйича олинадиган иш шароити коэффициенти.

15-§. Юк кўтарувчи элементлар ва бирикмаларни ҳисоблашнинг алоҳида хусусиятлари. Бош фермалар элементлари

381. Панжарали бош фермалар элементлари ва бирикмаларининг кесимлари баландлигини элемент узунлигига нисбати 1/15 дан катта бўлганидаги мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашда, тугунларининг бикрлигидан бўладиган эгувчи моментларни ҳисобга олиниши керак. Бу талаб юқори мустаҳкам болтлардаги тугун бирикмали панжарали бош фермалар элементларини чидамлиликка ҳисоблашга ҳам тааллуқлидир; пайванд тугунли бирикмаларда чидамлиликка ҳисоблашни, элементлар кесимлари баландлигини узунлигига нисбатининг қийматидан қатъий назар тугунлар бикрлигидан бўладиган эгувчи моментларни ҳисобга олган ҳолда бажариш керак. Қатнов сатҳида белбоғга эга бўлган, юкламани тугундан ташқари қўйилишидан ўқ зўриқишлари ва эгилишнинг биргаликдаги таъсирига ишловчи панжарали бош фермани мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни, кесим баландлигини панел узунлигига нисбатидан қатъий назар, кўрсатилган белбоғ тугунларининг бирлигини ҳисобга олган ҳолда бажарилиши керак. Қолган тугунларнинг бикрлигини ҳисобга олишни юқорида кўрсатилгани каби бажарилиши керак.

Кўрсатилган барча ҳолларда мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашлар ва тугунларнинг бикрлигидан бўладиган эгувчи моментларни 20 % камайтириш керак. Боғловчиларни ёки горизонтал диафрагмаларни эксцентриситет билан туташишидан ва фермалар элементларини тўла марказлаштирилмаганлигидан (мазкур ШНҚ нинг 344-бандини ҳисобга олган ҳолда) бўладиган эгувчи моментларни тўлиқ ҳисобга олиш керак. Бу талаб панжарали бош фермалар ва боғловчиларнинг горизонтал ва қия элементларида, уларнинг хусусий оғирлигидан ҳосил бўладиган эгувчи моментларни ҳисобга олишга ҳам тегишлидир. Бунда бу эгувчи моментларини, элемент узунлигининг ўртасида ва унинг четларида эркин таянган элемент учун олинган моментнинг 0,6 сига тенг бўлган парабола бўйича тарқалган ординаталар билан қабул қилишга рухсат этилади.

382. Панжарали бош фермалар элементларининг барқарорлиги бўйича ҳисоблашларда, тугунларининг бикрлиги, боғловчилар ва кўндаланг тўсинлар таъсиридан бўладиган эгувчи моментларни ҳисобга олмасликка рухсат этилади.

Томонларининг ўлчамлари нисбати иккидан катта бўлмаган, ёпиқ қутисимон кесимга эга бўлган панжарали фермалар элементларини, кесимининг горизонтал ва вертикал ўқларига нисбатан ясси эгилиши шакли бўйича барқарорликка ҳисоблашга рухсат этилади.

383. Сиқилган элементларнинг эркин узунлигини камайтириш учун ишлатиладиган оралиқ қурилмаларнинг устунлари, тиргаклари, тортқичлари, боғловчилари ва бошқа элементларини, сиқилган элементдаги бўйлама зўриқишнинг 3 % га тенг бўлган куч билан сиқилишга ва чўзилишга ҳисоблаш лозим.

384. Қия итариш кучини таянчларга узатувчи аркали кўприкларда, аркалар орасидаги бўйлама боғловчилари, учлари бўйича қистирилган тўсинли ферманинг элементлари каби ҳисобланади. Узлукли тўсинли оралиқ қурилмаларда, бош ферма белбоғлари ва бўйлама боғловчилардан ҳосил қилинган шамол фермасини, ўзининг текислигида порталларга ёки таянчиқларга ҳаракатланувчи-таянган узлукли тўсинли қилиб қабул қилинади. Аркаларда ва ферма белбоғларининг полигонал шаклларида, шамол фермасининг белбоғларидаги зўриқишларни, олинган натижаларни берилган элементнинг горизонталга қиялик бурчаги косинусига бўлиш билан ясси ферма учун ҳисоблангани каби ҳисоблашга рухсат этилади. Ҳаракат пастидан ташкил қилинган узлуксиз тўсинли оралиқ қурилмаларда, бош фермалар белбоғлари ва бўйлама боғловчилар билан ҳосил қилинган шамол фермасини, устки эгилувчан таянчга ҳаракатланувчи-таянганларини — охирги таянчлардаги порталлар ва бош фермаларнинг ҳар бир оралиқ таянчларида деб, пасткисини эса — бикр таянчларга таянган таянчиқлар деб ҳисоблаб, узлуксиз тўсинлар каби ҳисоблаш керак.

385. Бош фермалар ва боғловчиларнинг элементларини, шамол таъсиридан эгилишга ҳисобламасликка рухсат этилади. Таянч порталларини мос келадиган шамол фермаларини реакция билан таъсир этишига ҳисобланиши керак, бунда тўсинли оралиқ қурилмаларнинг пастки белбоғларида, бўйлама зўриқишларнинг горизонтал ҳосил қилувчиларнинг оёқларида ҳисобга олиниши керак.

386. Таянч тугунига туташувчи бош фермалар белбоғлари ва панжара элементларини, ўқ бўйлаб таъсир этувчи кучга ва тормозлашнинг ёки тортқичнинг бўйлама кучини ҳаракатланмайдиган таянчиққа эксцентриситет билан узатишидан бўладиган эгувчи моментга, ҳамда бир катокли таянчиқнинг, таянч тугуни марказига нисбатан реакциясининг эксцентриситетидан бўладиган эгувчи моментга ҳисобланиши керак. Эгувчи моментларни таянч тугуни элементлари аро тарқалишини мазкур ШНҚ нинг 344-бандига биноан олиш керак.

387. Панжарали ёки яхлитдеворли диафрагмалар ҳамда ортотрон плиталарнинг кўндаланг қовурғалари ва листлари ва тўсин деворлари билан, қутисимон ва П симон кесимли оралиқ қурилмаларда ҳосил қилинадиган кўндаланг мустаҳкамлагичлар. Оралиқ қурилмаларни фазовий ҳисоблашлар билан аниқланадиган зўриқишларга мустаҳкамликка, барқарорликка ва чидамлиликка текширилган бўлиши керак.

Конфигурацияси оралиқ қурилманинг кўндаланг кўринишига мос келадиган, кесим таркибига эса панжарали ёки яхлитдеворли кўндаланг қовурғалар ёки диафрагмалардан ташқари умумий кенглиги бош тўсинларнинг қўшни деворлари орасидаги масофанинг 0,2 қисмига тенг, лекин кўндаланг мустаҳкамлагичлар орасидаги масофадан катта бўлмаган лист ҳам кирадиган, кўндаланг мустаҳкамлагичларни ром ёки тўсин каби ҳисоблашга рухсат этилади.

Кўндаланг мустаҳкамлагичларнинг таянч кесимларида, таянчиқлар жойлашадиган жойида бикр таянчлари бўлади. Бу мустаҳкамлагичларни таянч реакцияларига, маҳаллий вертикал юкларга ва деворлари ва ортотроп плиталар листларида, кўндаланг кесимли контури бўйича тарқалган, шу таянчга туташувчи оралиқларни эгилиши ва буралишидан бўладиган уринма кучланишларга ҳисоблаш керак. Оралиқда, жумладан тўпланган кучлар қўйилган (масалан, вантлардан бўладиган зўриқишлар) жойларда жойлашган кўндаланг мустаҳкамлагичларни, барча ташқи кучлар ва деворлари ва ортотроп плиталар листларида эгилиш ва буралишдан бўладиган уринма кучланишларни ҳисобга олган ҳолда ҳисоблаш лозим.

388. Изларнинг радиуси 1000 m дан кам бўлган эгри чизиқли қисмида жойлашган тўғри чизиқли темир йўл оралиқ қурилмаларини мустаҳкамликка ва чидамлиликка ҳисоблашларда, оралиқ қурилмани фазовий конструкциялар сингари буралишида ҳосил бўладиган зўриқишларни ҳисобга олиш керак.

389. Конструкцияларни кўп босқичли қилиб қурилганда, монтажнинг оралиқ босқичларида кесимларнинг мустаҳкамлигини, (153) — (174) формулалар бўйича, бунда æ, æ_х, æ_у, y, y_х, y_у коэффициентларни 1,0 га тенг қилиб олиб текшириш керак.

390. Вантли тизимлар оралиқ қурилмалари вантларининг бўйлама деформацияларини, қуйидаги формула бўйича ҳисобланадиган келтирилган эластиклик модулини қабул қилиб аниқланиши керак:

(222)

бу ерда, E — арқоннинг мазкур ШНҚ нинг 58 ва 59-жадваллари бўйича олинадиган эластиклик модули; ρ — арқон материалининг зичлиги; g — оғирлик кучининг тезланиши;

l — вантларнинг горизонтал проекцияси; A — арқон кўндаланг кесимининг юзаси;

S₁, S₂ — ҳисоблаш бажарилаётган вантдаги, юкламани қўйилгунича ва қўйилгандан кейинги мос келадиган зўриқишларининг бошланғич ва охирги қиймати. Вантлардаги зўриғишларни кетма-кет яқинлашиш орқали аниқлаш керак.

391. Вантли ва осма кўприкларнинг пилонларини, деформациявий ҳисоблашлар асосида мустаҳкамлиги ва барқарорлиги бўйича текширилган бўлиши керак.

Умумий барқарорлигини текширишда пилоннинг эгилувчанлигини, ўзгарувчан бикрлигини, уни пойдеворларга ва ригеллар, кабеллар ва вантлар туташтирилган тугунларда маҳкамлаш ва юклаш шартларини ҳисобга олган ҳолда аниқлаш керак.

Вант-тўсинли кўприкларнинг бир устунли пилонлари учун, вантлардаги зўриқишлардан бўладиган таъқиб қилувчи самарани ҳисобга олиниши керак.

392. Олдиндан зўриқтириладиган ёки тартибга солинадиган конструкциялар, олдиндан зўриқтириш ёки тартибга солишни бажаришнинг барча босқичларида мустаҳкамлиги ва барқарорлиги бўйича ҳисоблаш билан текширилиши керак, бунда, иш шароити коэффициентларини мазкур ШНҚ нинг 341-банди бўйича, юклама бўйича ишончлилик коэффициентларини (1,0 дан катта ёки кичик) — мазкур ШНҚ нинг 16-боб кўрсатмаларига биноан қабул қилиниши ва ҳар бир босқич учун ҳисобланган зўриқишлар йиғилиши керак. Ҳисоблашларда кучланишларни зўриқтирилган элементлар анкерларининг релаксацияси ишқаланишни ва қайишқоқлигидан йўқотишларини мазкур ШНҚ нинг 12-иловасига мувофиқ ҳисобга олиш керак.

16-§. Қатнов қисми элементлари

393. Бўйлама тўсинларида узилишлари бўлмаган (уларнинг бири иккинчисига учлари билан туташадиган бўйлама силжувчи таяниш билан махсус тугуналари) оралиқ қурилмалар қатнов қисмининг бўйлама тўсинларини, ишининг эластик босқичи бўйича уларни бош фермалар белбоғлари билан биргаликда ишлашидан бўладиган қўшимча зўриқишларини ҳисобга олган ҳолда ҳисобланиши керак, бунда бош фермалар белбоғларидаги зўриқишларни камайтиришни, фақат қатнов қисмини улар билан махсус горизонтал диафрагмалар орқали биргаликда ишлашга киритилгандагина ҳисобга олишга рухсат этилади.

394. Кўндаланг юк кўтарувчи конструкциялардаги (плитали, кўндаланг тўсинлар, драфрагмалар, стерженли боғланишларда) кучларни бу элементларни оралиқ қурилмаларнинг асосий тўсинларини фазовий бирга ишлаш (умумий ҳисоблаш) ва маҳаллий кучлар таъсири (маҳаллий ҳисоблаш) ни инобатга олиб аниқлаш керак. Диафрагмаларни устки белбоғларини кўндаланг тўсинлар пастки белбоғлари билан қўшилишига тавсия этилади. Кўндаланг боғланишларни асосий тўсинлар кўндаланг тутгичлари текислигида жойлаштириш керак. Қатнов қисмини панжарали бош фермалар билан биргаликда ишлашга киритилганда, уларни монтаж қилиш тартибидан қатъий назар барча болтпайвандли оралиқ қурилмаларни белбоғларидаги зўриқишларни камайтиришни, фақат вақтинчалик вертикал юкламаларга нисбатангина ҳисобга олиш керак. Қатнов қисмида зўриқишларни аниқлашда, белбоғлардаги деформацияларни ҳисобга олишни бажариш керак:

барча юкламалардан — қатнов қисмини бош фермалар билан биргаликда ишлашини уларни монтажи билан бир вақтда киритилганида;

фақат вақтинчалик вертикал юкламадан — қатнов қисмини бош фермалар билан биргаликда ишлашни, доимий юкламаларни бош фермаларга узатилгандан кейин киритилганида.

395. Қатнов қисми элементларидаги бош фермалар билан биргаликда ишлашидан бўладиган зўриқишларни, горизонтал текисликда қуйидаги маҳкамлашлар бор деб фараз қилиб аниқлаш керак:

бўйлама тўсинлар кўндалангларига шарнирли маҳкамланган;

боғловчилар сатҳида жойлашган кўндаланг тўсиннинг белбоғи;

бош ферма белбоғларига бикр маҳкамланган, унинг бошқа белбоғи эса — шарнирли;

Кўндаланг тўсинлар кесимларини, қатнов қисми элементларини бош фермалар белбоғлари билан биргаликда ишлашидан, горизонтал текисликда ҳосил бўладиган эгувчи моментлар M_y ни ҳисобга олган ҳолда мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни.

M_y 20 % га камайтириб олиб, (159) — (168) формулалар бўйича бажариш керак. Балласткиз полотноли плитали қатнов қисмли элементларини мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашларда, плиталарни бўйлама тўсинлар билан биргаликда ишга киритилишидан бўладиган улардаги зўриқишларга ҳисобга олинмоғи керак.

396. Кўндаланг тўсинлар билан устки ёки иккала белбоғи бўйича қоплагич («балиқча») билан туташтирилган бўйлама тўсинлардаги зўриқишларни, тўсинларнинг узлуксизлиги ва таянчларни эгилувчан қайишқоқлигини ҳисобга олган ҳолда аниқлаш лозим. Бўйлама тўсинларнинг белбоғлари маҳкамлагичлари ва девори орасида ўқ бўйлаб зўриқишлар ва эгувчи моментларни тарқатиши, уларнинг қайишқоқлигини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.

397. Бош ферма билан биргаликда ишлашга киритилмаган қатнов қисми бўлган панжарали оралиқ қурилмаларнинг бўйлама тўсинларини, уларнинг белбоғларини кўндаланг тўсинларга туташишида, қандай конструктив шаклда маҳкамланишидан қатъий назар, мустаҳкамлиги бўйича узлукли каби ҳисоблашга рухсат этилади, бунда тўсинларнинг белбоғлари ва деворини кўндалангига маҳкамлаш деталларини, узлукли тўсин оралиғи ўртасидаги 0,6 моментига, уни мазкур ШНҚ нинг 396-бандига биноан тақсимлаш билан ҳисобланиши керак. Кўрсатилган бўйлама тўсинларни чидамлиликка ҳисоблашда, эгувчи моментларни, эгувчан-қайишқоқ таянчлардаги узлуксиз тўсинларнинг таъсир чизиқлари бўйича аниқланиши керак.

398. Панжарали оралиқ қурилмаларнинг кўндаланг тўсинлари, кўндаланг тўсин ва тугун фасонкаларига туташувчи бош ферма элементлари билан ҳосил қилинган ромнинг элементлари каби ҳисобланиши керак.

Кўндаланг тўсинлар, осқичлар ва устунларнинг таянч кесимларини (осқич ёки устунлари бўлмаганда бош ферма тиргакларини ҳам), вертикал юкламалар таъсири остида кўндаланг тўсинларни эгилиши натижасида кўрсатилган элементлар билан ташкил қилинган ром элементларида ҳосил бўладиган эгувчи моментга текширилиши керак.

Темир йўл кўприкларининг бир изли оралиқ қурилмалари учун ёпиқ кўндаланг ром элементларида эгувчи моментларни қуйидаги формулалар бўйича аниқлашга рухсат этилади:

кўндаланг тўсиндаги таянч эгувчи моментлари

, (223)

осқич ёки устундаги эгувчи момент: кўндаланг тўсинни маҳкамланган чети ёнида

, (224)

кўндаланг тўсинга яқин жойланган кўндаланг боғловчилар тугуни марказининг сатҳида, улар бўлмаган тақдирда эса бош ферманинг қарама-қарши жойлашган белбоғининг марказида

(225)

(221) ва (222) формулаларда:

F — кўндаланг тўсиннинг таянч реакцияси; α — бош ферма белбоғи кесимининг ўқи ва бўйлама тўсин кесимининг ўқи орасидаги масофа; B — бош ферма белбоғларининг ўқлари орасидаги масофа; l_m— бош ферма панелининг узунлиги (кўндаланг тўсинлар орасидаги масофа); H — ферма текислигидан осқич ёки устуннинг ҳисобий узунлиги; I_bal — кўндаланг тўсиннинг, уни узунлигининг ўртасидаги брутто кесимининг инерция моменти; I_c — бош ферма текислигига параллел бўлган ўққа нисбатан осқич ёки устунни брутто кесимининг инерция моменти; I_t — кўндаланг тўсинга туташадиган бош ферма белбоғининг тоза буралишининг инерция моменти.

399. Ҳаракат пастидан ташкил қилинган очиқ оралиқ қурилмаларда кўндаланг ромларни, белбоғ кесимининг оғирлик маркази сатҳига қўйилган ва тўсин ёки ферманинг сиқилган белбоғидаги бўйлама зўриқишнинг 2 % га тенг бўлган шартли горизонтал кучларга ҳисоблаш керак.

400. Пўлат ортотроп плитали автомобиль йўл, шаҳар, аралаш ва пиёдалар ўтадиган кўприкларнинг қатнов қисми элементларидаги зўриқишларни, кўндаланг қовурғаларини дискрет жойлашган қовурғаларини дискрет жойлашган фазовий ҳисобий шаклларини қўллаб ва плиталарни бош фермалар (тўсинлар) билан биргаликда ишлашини ҳисобга олиб аниқлаш керак. Ортотроп плиталар элементларини мустаҳкамлиги ва барқарорлигини ҳисоблашни мазкур ШНҚ нинг 19-иловаси бўйича бажарилади, чидамлиликка — мазкур ШНҚ нинг 19-иловасида келтирилган махсус услуб бўйича бажариш керак.

17-§. Боғловчиларнинг элементлари

401. Хочсимон, ромб ва учбурчак панжарали бўйлама боғловчилар элементларидаги, бош фермалар ёки тўсинлар белбоғлари деформациясидан бўладиган зўриқишларни, уларни ишга киритилгандан кейин таъсир этадиган вертикал юкламалардан аниқлаш керак. Бўйлама тўсинлар билан бириктирилмаган ёки уларда узилиш бўлганда бириктирилган (мазкур ШНҚ нинг 393-банди) бўйлама боғловчилар элементларидаги зўриқишларни қуйидаги формулалар бўйича ҳисоблаш рухсат этилади:

қачонки, кўндаланг эгилувчи тўсин, боғловчилар тиргаги бўлганда, хочсимон панжаранинг қия тиргагида

(226)

хочсимон панжараларнинг бош қия тиргакларида

; (227)

ромб панжаралар қия тиргагида:

; (228)

учбурчак панжаралар қия тиргагида

; (229)

ҳар қандай панжарали боғловчилар тиргакларида

(230)

(224) — (228) формулаларда:

— мос ҳолдаги боғловчилар қия тиргаги ва тиргагидаги зўриқишлар;

— мос ҳолдаги тиргакдан чап ва ўнг томонлари қия тиргакдаги зўриқишлар;

— бош ферма белбоғидаги норматив кучланиш;

— кўндаланг тўсиннинг пастки белбоғидаги ўртача эгувчи моментларни (тўсин узунлиги бўйича нотекис тарқалишини эътиборга олган ҳолда ҳисобланган) кучланиш;

— мос ҳолда қия тиргак ва тиргакнинг кесим юзаси; кўндаланг эгилувчи тўсин тиргак бўлган ҳолда (204) — (207) — формулаларда A_c= ∞ деб олиниши керак;

I — бош ферма белбоғининг вертикал ўққа нисбатан инерция моменти;

α — белбоғлар қия тиргаги ва бош ферма белбоғи орасидаги бурчак.

Яхлит деворли тўсинлар боғловчилари элементларидаги зўриқишларни ҳисоблашда (204) — (207) формулаларда σ_fни ўрнига, боғловчилар текисликлари сатҳида жойлашган брутто юзаси бўйича ҳисобланган бош тўсин деворидаги кучланиш σ_wни қабул қилиш керак; (204) формуладаги σ_mfўрнига, боғловчилар текисликлари сатҳида кўндаланг тўсин деворидаги ўртача σ_mf қандай ҳисобланган бўлса, шундай ҳисобланган зўриқиш σ_mwни қабул қилиш керак.

Ярим қия тиргак панжарали бўйлама боғловчилар элементларидаги вертикал юкламадан бўладиган зўриқишни ҳисобга олмасликка рухсат этилади.

402. Бир бутун пайвандланган оралиқ қурилмаларда бўйлама боғловчиларни биргаликда ишлашга киритилиши ҳисобига бош фермалар белбоғларидаги зўриқишларни камайишини, бўйлама боғловчиларни ўрнатилгандан ва маҳкамлангандан кейин таъсир қилувчи ҳамма юкламалардан, болтли-пайвандли оралиқ қурилмаларда эса фақат вақтинчалик вертикал юкламалардан ҳисобга олиниши керак.

403. Боғловчилари ромб ва учбурчак панжарали, ҳамда турли бикрликдаги хочсимон тиргакли бош фермалар белбоғларини мустаҳкамликка ва чидамлиликка ҳисоблашни, боғловчилар элементларидаги деформациялардан ва боғловчиларнинг туридан қатъий назар, қатнов қисми кўндаланг тўсинлари деформацияларидан белбоғларда ҳосил бўладиган эгувчи моментларни ҳисобга олган ҳолда бажариш керак.

Белбоғдаги, учбурчак ва ромб панжарали боғловчилар текислигида таъсир этаётган эгувчи моментларни, қуйидаги формула билан аниқлаш зарур

(231)

бу ерда, N_c — боғловчилар тиргагидаги зўриқиш; l_m — элементларни белбоғларга маҳкамланган тугунлар марказлари орасидаги масофа.

18-§. Бирикмаларни ҳисоблаш

404. Пайвандли, фрикциявий ва болтли бирикмаларни, конструкция элементида иштирок этадиган барча зўриқишларни узатишга ҳисоблаш керак, бунда элемент кесимининг ҳар бир қисми унга тўғри келадиган зўриқишга мувофиқ маҳкамланган бўлиши керак.

Ушбу шартлар бажарилмаган ҳолда, алоҳида зоналар ва маҳкамлаш деталларини ортиқча юклашни мазкур ШНҚ нинг 60 ва 80-жадвалларида кўрсатилган иш шароити коэффициентларини киритиш билан ҳисобга олиниши зарур.

Элементни тугунга битталик фасонка билан маҳкамлашни ҳисоблашда, фасонка текислигига перпендикуляр бўлган текисликдаги эгувчи моментларни ҳисобга олмаслик рухсат этилади.

Бирикманинг оғирлик маркази бўйлаб ўтувчи бўйлама зўриқишни тақсимлашни, маҳкамлашнинг болтлари ёки пайванд чоклари орасида текис тарқалган қилиб олиниши зарур.

Парчинланган оралиқ қурилмалар реконструкцияси лойиҳасида парчинланган бирикмаларни ҳисобларида бирикувчи элементларнинг кўтара олиш қобилиятини ҳисоблаш керак. Заклёпка (болтлар) ва пайванд чоклари билан биргаликда бириктиришга рухсат этилмайди.

Нуқсонли заклёпкаларни ГОСТ 22356 асосан 177кН (18тк) гача бўлган юқори мустаҳкамланган болтларга алмаштириш керак.

Заклёпка бўғинларини ҳисоблашда, берилган заклёпканинг диаметри (бурғуланган тешикнинг диаметри) ҳисобланган деб қабул қилинади.

405. Сиқилган элементнинг фрезаланган учлари орқали тўлиқ қувватни ўтказишда, парчинланган туташма бўғинларини ҳисоблаш 50% га қисқартирилган бирлаштирилган элементнинг майдонига қараб шартли равишда амалга оширилади.

Парчинли бўғинларни ҳисоблашда қуйидаги иш шароитлари коэффициентлари киритилади:

а) бириктирилган элементнинг бурчак текислигига ва тармоқларига нисбатан бириктирадиган парчинлар учун эксцентрик бўлган, агар бу тармоқлар бириктирма ичидаги тахталар билан ўзаро боғланмаган бўлса, шунингдек элементларнинг ва уларнинг тармоқларининг бир томонлама қопламаларида — 0,9;

б) бурчак қисқартмаси чиқадиган гардишдаги парчинлар учун — 0,7;

в) кесимнинг алоҳида қисмларини тўғридан-тўғри эмас, балки бириктирилган қисмнинг бошқа элементлари орқали маҳкамлайдиган парчинлар учун:

битта лист орқали бириктирилганда — 0,9;

иккита лист орқали бириктирилганда — 0,8;

парчин бирикмасидан ташқарига чиқадиган ва майдоннинг ¼ дан камроқ қисмига бириктирилган қистирмалари орқали бириктирганда — 0,9;

г) улар бир-бирининг устига чиқадиган барча қисмлар билан бевосита алоқада бўлмаган қопламали икки томонлама қоплайдиган бирлашмадаги парчинлар учун — 0,9;

Бўйлама балка кўндалангга бириктирилишининг вертикал бурчакларидаги парчинлар, улар бўйлама балканинг бутун қўллаб-қувватлаш реакциясини идрок этиши билан ҳисоблаб чиқилади.

Бундай ҳолда, иш шароитларининг қуйидаги коэффициентлари киритилади:

а) бўйлама балкага бириктирилган бурчакларнинг гардишларидаги парчинлар учун, шунингдек, кўндаланг балкага бириктирилган бурчакларнинг токчаларидаги парчинлар учун (таянч моментини ўзлаштиришга қодир бўлган тузилишга эга) — 0,9;

б) кўндаланг балкагга бириктирилган бурчакларнинг токчаларидаги парчинлар учун (таянч моментини ўзлаштиришга қодир бўлмаган тузилишга эга) — 0,7.

Изоҳ: Эгилувчи моментини ўзлаштиришга қодир бўлмаган конструкцияга фақат қатнов қисми ва асосий балкаларнинг камарларининг қўшма иши ҳисобга олинмаса, рухсат этилади.

Кўндаланг балканинг асосий фермага бириктирилишининг вертикал бурчакларидаги парчинлар кўндаланг балканинг бутун таянч реакциясини ўзлаштирганлиги сабабли ҳисобланади.

Бундай ҳолда, иш шароитларининг қуйидаги коэффициентлари киритилади:

а) фермага бириктирилган бурчакларнинг токчаларидаги парчинлар учун (таянч моментини идрок эта олмайдиган конструкцияда) — 0,85;

б) фермага бириктирилган бурчакларнинг токчаларидаги парчинлар учун (таянч моментини идрок эта оладиган конструкцияларда) — 0,9;

c) кўндаланг нурга бириктирилган бурчакларнинг жавонларидаги перчинлар учун — 0,9.

406. Пайванд чоклари кесимининг ҳисобий баландлигини қуйидагича қабул қилиш зарур:

туташ чоклар учун:

тўла эритиш билан пайвандланадиган деталларни — t_w=t_min;

тўла бўлмаган эритиш билан пайвандланадиган деталларни — t_w=t_w2min;

Бурчак чоклари учун:

чокнинг металли бўйича — t₁=β₁k₁;

эриш чегарасининг металли бўйича — t₂=β₂k₁;

бу ерда, t_min — пайвандланаётган деталлар қалинлигининг энг кичиги;

t_w,min — деталларни тўла бўлмаган эритиш билан пайвандлангандаги туташган чок кесимининг энг кичик қалинлиги;

k_f — бурчакли чок катетларидан энг кичиги;

β_f, β_z — қуйидаги 79-жадвал бўйича олинадиган бурчакли чоклар ҳисобий кесимининг коэффициентлари.

79-жадвал

Пайвандлаш симининг диаметри d , mm бўлгандаги пайвандлашнинг тури	Чокнинг ҳолати	Бурчак чокларининг ҳисобдаги кесим коэффициенти
		Белгиланиши	Чок катетлари ёнида k_f, mm
			3 — 8	9 — 12	14 — 16	18 ва ундан кўп
Автоматли бўлганида d = 3 — 5	Қайиқчасига	β_f	1,1			0,7
		β_z	1,15			1,0
	Пастки	β_f	1,1	0,9		0,7
		β_z	1,15	1,05		1,0
Автоматли ва яримвтоматли бўлганида d = 1,4 — 2	Қайиқчасига	β_f	0,9		0,8	0,7
		β_z	1,05		1,0
	Пастки, горизонтал, вертикал	β_f	0,9	0,8	0,7
		β_z	1,05	1,0
Қўлда, яримавтоматли ўзини ҳимоя қилувчи порошокли сим билан d < 1,4	Қайиқчасига, пастки, горизонтал, вертикал, шипли	β_f β_z	0,7 1,0

Изоҳ. Коэффициентлар қийматлари «Кўприкларнинг пўлат конструкцияларини заводда тайёрланганида механизациялашган ва қўлда пайвандлаш технологияси бўйича йўриқномалар»да кўзда тутилган пайвандлаш ва тартибларига мос келади.

407. Пайвандли туташган бирикмаларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни бажариш қуйидагича:

мустаҳкамлик даражаси ҳар хил пўлатлардан бўлган деталларни пайвандлашда, ҳамда, материаллари учун R_wyy бўлган пайвандлашда (бу ҳолларда R_wyлойиҳада кўрсатилган бўлиши керак);

қачонки, чокнинг зонасида буралиш ёки кучсизланиш бўлганида

l_w< b, (232) ёки

t_w,min < t; (233)

A_w,n< A; (234)

бу ерда, l_w — туташган чокнинг тўла узунлиги; b, t — туташтириладиган деталларнинг кенглиги ва қалинлиги; A_w,n— туташган чокнинг кучсизланган (масалан, тешиклар билан) кесимининг нетто юзаси; A — туташтириладиган деталларнинг туташиш зонасидаги кесимининг брутто (ёки нетто) юзаси;

Пайвандли туташган бирикмаларни марказий чўзилиш ёки сиқилиш ҳолларида мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула билан бажариш керак

, (235)

бу ерда, m — мазкур ШНҚ нинг 60-жадвали бўйича олинадиган иш шароитлари коэффициенти.

Пайвандли туташган бирикмаларни, битта ёки иккита бош текисликларда эгилган ҳолида, ҳамда ўқ бўйлаб кучнинг эгилиши билан таъсирида мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни, (154) — (174) формулалар бўйича бажариш керак, буларда геометрик параметрлари ва коэффициентлари æ, æ_x, æ_у, ψ, ψ_х, ψ_у ларни, мазкур ШНҚ нинг 406-бандига биноан қабул қилинадиган туташган бирикмалар кесимлари учун ҳисобланиши, ўнг қисмида эса R_ym ва R_sm лар ўрнига мос ҳолда R_wym ва R_wsm қийматлари қўйилиши керак.

408. Бурчакли чоклар билан пайвандланган бирикмаларнинг мустаҳкамлигини, бўйлама ёки кўндаланг кучлар таъсир қилганида, иккита кесими бўйича қирқилишга (шартли) текширилиши керак (12 расм):

чокнинг металли бўйича (0-1 кесим)

; (236)

эриш чегараси металли бўйича (0 — 2 кесим)

, (237)

бу ерда, l_w — чокнинг тўла узунлиги; l_f, l_z — чок кесимининг ҳисобий баландлиги;

m — 60-жадвал бўйича қабул қилинадиган иш шароитлари коэффициенти.

12-расм. Бурчакли чок билан пайвандланган ҳисобий кесимларни қирқилишга ҳисоблашдаги шакллари

1 — чок метали, 2 — эриш чегараси

409. Бурчакли чоклар билан пайвандланган бирикмаларни, мустаҳкамлиги бўйича чоклар (13 расм, а) жойлашган текисликка перпендикуляр текисликдаги момент таъсирига ҳисоблашни, иккита кесимлар учун қуйидаги формулалар бўйича бажарилиши керак:

чокнинг металли бўйича

эриш чегараси металли бўйича

(238) ва (239) формулаларда:

W_f — чокнинг металли бўйича ҳисобий кесимнинг қаршилик моменти;

W_z — худди шундай, эриш чегараси металли бўйича.

410. Бурчакли чоклар (13 расм, б) билан пайвандланган бирикмаларни мустаҳкамлиги бўйича, шу чоклар жойлашган текисликдаги момент таъсирига ҳисоблашни, иккита кесимлар учун қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланиши керак:

чокнинг металли бўйича

эриш чегараси металли бўйича

бу ерда, l_fx, l_fy — чокнинг металли бўйича унинг бош ўқига нисбатан ҳисобий кесимнинг инерция моменти;

I_zx, I_zy — бу ҳам эриш чегараси металли бўйича;

x, y — чокларнинг ҳисобий кесимлари оғирлик марказидан, шу кесим бош ўқларига нисбатан чокнинг энг узоқлашган нуктасининг координатлари.

13-расм. Текислик бўйича момент таъсирининг бурчак чоклари бўйича пайвандлаш чоклари жойлашуви

а — перпендикуляр; б — чокнинг параллель текисликда жойлашиши

411. Пайвандли туташган бирикмаларни, норматив ва уринма кучланишларни, бир кесимнинг ўзида бир вақтда таъсиридаги мустаҳкамлигини (178) формула бўйича текширилиши керак, бунда, иккита ўзаро перпендикуляр йўналиш бўйича пайвандли бирикмадаги норматив зўриқишлар σ_x=σ_wxва σ_y=σ_wy; пайвандли бирикмадаги уринма зўриқиш τ_xy=τ_wxy; R_y=R_wyэтиб олиниши керак.

412. Бурчакли чоклар билан пайвандланган бирикмаларни мустаҳкамлиги бўйича бўйлама ва кўндаланг кучларни ҳамда моментни бир вақтдаги таъсирига ҳисоблашда қуйидаги шартлар бажарилиши керак:

бу ерда, τ_f, τ_z — бўйлама ва кўндаланг кучлар ҳамда моментдан ҳосил бўладиган кучланишларнинг геометрик йиғиндисига тенг бўлган мос ҳолдаги чокнинг металли бўйича ва эриш чегараси металли бўйича ҳисобий кесимдаги кучланишлар.

413. Белбоғ листларини ўзаро ва эгилувчи тўсинларнинг деворларига бурчакли чоклар билан маҳкамланган пайвандли бирикмаларни мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблаш қуйидаги формулалар орқали бажарилиши керак:

маҳаллий босимлар бўлмаганда:

чокнинг металли бўйича

эриш чегараси металли бўйича

бу ерда, n — бурчакли чоклар сони;

белбоғга маҳаллий босимлар таъсир этганда:

чокнинг металли бўйича

эриш чегараси металли бўйича

бу ерда, q — мазкур ШНҚ нинг 118 — 120-бандлари ва 6-иловаси бўйича аниқланадиган ҳаракатланувчи вертикал юкламадан бўладиган босим.

414. Тўпланма яхлит деворли сиқилган элементлар кесимларининг алоҳида листли деталларини бириктирувчи пайвандли чокларини, элементнинг бор узунлиги бўйича ўзгармас қилиб олинадиган шартли кўндаланг кучга ҳисоблаш ва қуйидаги формула билан аниқлаш керак

бу ерда, W — брутто элемент кесимининг текширилаётган текисликдаги инерция моменти (листли деталларнинг тешиклар билан кучсизланишини ҳисобламасликка рухсат этилади);

l — тўпланма элементнинг узунлиги; φ — элементни барқарорлиги бўйича ҳисоблаганда, текширилаётган текисликдаги бўйлама эгилиш коэффициенти.

Сиқилиб-эгилган тўпланма элементлардаги пайванд чокларни ҳам, (248) формула бўйича аниқланадиган шартли Q_flc ва ҳақиқий кўндаланг кучлар йиғиндисига тенг бўлган Q₁ кўндаланг кучга ҳисоблаш керак.

Агар тўпланма элемент кўндаланг кесимида, иккита параллел жойлашган листли детал ва ундан кўп бўлса, унда уларнинг ҳар бирининг маҳкамланган жойини, қуйидаги формула билан аниқланадиган кўндаланг куч Q₁ га ҳисоблаш керак:

бу ерда, t_i— маҳкамланадиган листли деталнинг қалинлиги; n — параллел жойлашган листли деталлар сони.

415. Кесимларининг алоҳида қисмлари тугун фасонкаларига тўғридан-тўғри маҳкамланмайдиган яхлит деворли тўпланма элементларини бош тўсинлар тугунларига маҳкамлашда, кесимнинг маҳкамланмайдиган қисмини маҳкамланадиганига бириктирувчи пайванд чокларни, унга тўғри келадиган зўриқишни узатишга, бунда иш шароитлари коэффициентлари m ни қуйидагига тенг қилиб олиб ҳисоблаш керак:

m = 0,8 — кесимнинг маҳкамланадиган қисми юзаси A_v ни, элемент кесимининг барча юзаси A га нисбати 0,6 гача бўлганида;

m = 0,9 — A_vA нисбат 0,6 дан 0,8 гача бўлганида;

m = 1,0 — A_vA нисбат 0,8 дан катта бўлганида.

Бунда пайванд чокининг ҳисобий узунлигини элементни ферманинг тугун фасонкаси билан ёпиладиган узунлигига тенг этиб олиш зарур.

416. Битта болт билан қабул қилиб олиниши мумкин бўлган ҳисобий зўриқиш N_b ни, қуйидаги формулалар бўйича аниқлаш керак:

қирқилишга

эзилишга

чўзилишга

бу ерда, R_bs, R_bp, R_bt — болтли бирикмаларнинг ҳисобий қаршиликлари;

d — болт стерженининг диаметри;

— болт стерженининг кесим юзаси;

A_bn — нетто болт кесимининг юзаси; метрик резбали болтлар учун A_bnнинг қийматини ГОСТ 22356 бўйича олиш керак;

— битта йўналишда эзиладиган элементлар энг кам қалинликларининг йиғиндиси;

n_s — битта болтнинг ҳисобий қирқилишлар сони;

m_bl — қуйидаги 80-жадвал бўйича олиниши керак бўлган иш шароити коэффициенти.

80-жадвал

Бирикмаларнинг тавсифномаси

Бирикмаларнинг иш шароити коэффициенти

Кўп болтли, қирқилиш ва эзилишга ҳисоблангандаги болтларда:

юқори аниқликда

норматив ва қўпол аниқликда

1,0

0,9

417. Бирикманинг оғирлик маркази орқали ўтадиган бўйлама куч N таъсир қилгандаги бирикмадаги болтлар сони ни қуйидаги формула билан аниқлаш керак

бу ерда, N_b,min — (4.99) ва (4.100) формулалар бўйича ҳисоблаб чиқарилган битта болт учун ҳисобий қийматларидан энг кичиги; m, m_b — мос ҳолдаги қуйидаги 81 ва мазкур ШНҚ нинг 59-жадваллари бўйича олинадиган иш шароитлари коэффициенти.

81-жадвал

Туташма ёки маҳкамланган жойларнинг тавсифномаси	Болтларнинг иш шароити коэффициенти
Кесимнинг ҳамма қисмлари бир томонлама қоплагичлар билан ёпилган элемент туташмаси ёки унинг тармоқлари	0,9
Кесимнинг тўғридан-тўғри ёпилмаган қисми бўлган икки томонлама қоплагичли элемент туташмаси ёки унинг тармоқлари	0,9
Элементнинг тугунда битта фасонка билан маҳкамланган жойи	0,9
Кесим қисмининг қуйидагилар билан маҳкамланган жойи:
Битта лист	0,9
Иккита ва ундан кўп лист	0,8
Кесим билан тўла зўриқишнинг 1/4 дан кам бўлмаган қабул қилиши мумкин бўлган, бирикмадан ташқарида қистиргич орқали маҳкамланган жой	0,9
Швеллер, бурчак токчасидан ёки қутисимон кесимдаги горизонтал листдан бурчакли коро-тиш билан чиқиб турувчи мустаҳкамлаш жойи	0,7

418. Бирикма текислигида эгувчи момент таъсир этганда, зўриқишларни болтларга тарқатишни, бирикманинг оғирлик марказидан кўрилаётган болтгача бўлган масофага пропорционал қилиб олиш керак.

419. Бўйлама куч ва моментнинг бир вақтдаги таъсиридан қирқилишга ишловчи болтларни, алоҳида бўйлама куч ва моментдан тенг таъсир этувчи зўриқишлар каби аниқланадиган зўриқишга текшириш керак.

420. Бир вақтда қирқилишга ва чўзилишга ишлайдиган болтларни алоҳида қирқилишга ва чўзилишга текширишга рухсат этилади.

421. Тўпланган тўсинлар деворини ва белбоғларини бириктирувчи болтларни қуйидаги формулалар бўйича ҳисоблаш керак:

маҳаллий босимлар бўлмаганида

белбоғга маҳаллий босим q таъсир этганда

бу ерда, a — белбоғ болтларнинг қадами; N_b,min — битта болт учун мазкур ШНҚ нинг 416-банди бўйича аниқланадиган ҳисобий зўриқишлардан энг кичиги; S — нейтрал ўққа нисбатан тўсиннинг брутто белбоғининг статик моменти; I — нейтрал ўққа нисбатан тўсиннинг брутто кесимининг инерция моменти; m — мазкур ШНҚ нинг 60-жадвали бўйича аниқланадиган иш шароитлари коэффициенти.

422. Битта юқори мустаҳкам болт билан тортилган (битта болт контактли) бириктирилган элементларнинг ҳар бир ишқаланиш юзаси билан қабул қила олиши мумкин бўлган ҳисобий зўриқиш Q_bh ни, қуйидаги формула билан аниқлаш лозим:

бу ерда, P — юқори мустаҳкам болтни тортиш зўриқиши; μ — мазкур ШНҚ нинг 57-жадвали бўйича олинадиган ишқаланиш коэффициенти; γ_bh — мазкур ШНҚ нинг 83-жадвали бўйича олинадиган ишончлилик коэффициенти.

Юқори мустаҳкамликли болтни тортиш зўриқиши P ни қуйидагича аниқлаш керак:

бу ерда, R_bh (151) формула бўйича аниқланадиган юқори мустаҳкам болтни чўзилишга бўлган ҳисобий қаршилиги; m_bh юқори мустаҳкам болтларни, уларни 0,95 га тенг бўлган буралиш моменти билан тортишдаги иш шароити коэффициенти. Фланцли бирикмалар учун цилиндрик ёки коник юқори мустаҳкамликка эга бўлган олдиндан зўриқтирилган кучлардагидек болтлар ишлатилиши зарур.

бу ерда, Р — юқори мустаҳкам болтни ҳисобий тортиш зўриқиш кучи.

423. Бирикманинг оғирлик маркази орқали ўтадиган бўйлама N куч таъсир этганда бирикмадаги юқори мустаҳкам болтларнинг сони n ни қуйидаги формула бўйича аниқланади

m — мазкур ШНҚ нинг 60-жадвали бўйича аниқланадиган иш шароитлари коэффициенти; Q_bh — (259) формула орқали аниқланадиган битта болт контактдаги ҳисобий зўриқиш; n_s — бирикмадаги контактлар сони.

424. Кўрилаётган юқори мустаҳкам болтга тўғри келадиган, бирикма текислигида эгувчи момент ёки эгувчи момент билан бўйлама кучнинг таъсиридан зўриқишни, мазкур ШНҚ нинг 418 ва 419-бандлари кўрсатмаларига мувофиқ аниқлаш керак.

82-жадвал

Бирикмадаги юқори мустаҳкам болтларнинг сони

Контакт юзаларга ишлов беришдаги, ишончлилик коэффициенти γ_bh нинг қиймати¹⁾, қуйидаги усуллардаги

қумоқимли ёки питра оқимли

фрикциявий тупроқ ёки елимли фрикциявий қоплама суртиш билан питра оқимли

Газплазмали

пўлат чўтка билан

питраотгичли

тешик зонасида металл юзасини 250 — 350 °С гача газалангали қиздириш билан питра отгичли

2 — 4

5 — 19

1,568

1,362

1,184

1,250

1,157

1,068

1,956

1,576

1,291

2,514

1,848

1,411

1,441

1,321

1,208

1,396

1,290

1,189

¹⁾Ишлов бериладиган контакт юзалар (биттаси ёки иккалови) сони — мазкур ШНҚ нинг 57-жадвалига мувофиқ.

Бунда болт каллагига қўйилувчи буровчи момент қийматини Н·м (тк·m), қуйидаги формуладан аниқланади

_кр = KPd

Бу ерда, К — буралиш коэффициенти, Р — релаксацидан ҳосил бўлувчи йўқолишни ҳисобга олмагандаги болтни таранглаштирувчи назорат кучи, кН (тк). d — болт резбасининг номинал диаметри, mm.

Изоҳ. Кўприк конструкцияларини учун ГОСТ 22353, ГОСТ 22356 бўйича заводларда тайёрланган юқори мустаҳкамликкка эга бўлган болтларни ишлатилишида, ёки юқори мустаҳкамликка эга бўлган болтлар билан коррозияга қарши қопламалардан фойдаланилганда, ҳар бир конкрет ҳолат учун буралиш коэффициентини ГОСТ 22356 кўрсатмаларидан аниқлаш керак. Бунда, унинг қиймати 0,14 — 0,2 оралиғида ГОСТ 22356 нинг талабига мувофиқ бўлиши керак.

425. Тўпланма тўсинларнинг деворини ва белбоғларини бириктирувчи юқори мустаҳкам болтларни қуйидаги формулалар бўйича ҳисоблаш зарур:

маҳаллий босим бўлмаганида

белбоғга маҳаллий босим q таъсир этганда

бу ерда, n_s — бирикмадаги контактлар сони;

Q_bh — битта болт контакт билан қабул қилиб олинадиган ва (262) формула билан аниқланадиган ҳисобий зўриқиш;

қолган белгилашлар худди мазкур ШНҚ нинг 421-бандидаги каби.

426. Агар қатнов қисми билан бош ферма белбоғларининг биргаликда ишлаши махсус горизонтал диафрагмалар билан таъминланадиган бўлса, бўйлама тўсинларни кўндаланг тўсинларга маҳкамлашни ҳисоблашни, кўндаланг кучга ва моментга мазкур ШНҚ нинг 396-банди талабларини ҳисобга олган ҳолда бажарилиши керак; бунда вертикал бурчакларни кўндаланг тўсин деворига маҳкамловчи болтлардаги зўриқишларни, фланецли бирикмалар каби аниқлаш керак.

Панжарали бош фермали оралиқ қурилмалар қатнов қисми тўсинларини маҳкамлагичларининг болтли ва фрикциявий бирикмаларини ҳисоблашни, фақат кўндаланг кучларга, қуйидаги 83-жадвалга мувофиқ қўшимча иш шароитлари коэффициентлари m_b ни киритиб бажариш рухсат этилади.

427. Фермалар ва яхлит тўсинлар белбоғларидаги чўзилувчи элементларнинг туташма қоплагичларини мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашни, қоплагичлар учун m = 0.9 бўлган иш шароитлари коэффициентини киритиш билан бажарилиши керак.

428. Тугун фасонкалари листларини чўзилган ва сиқилган элементларнинг маҳкамланиши мустаҳкамлигига, кўрсатилган элементларни маҳкамловчи четки болтлар тешиклари марказларини бириктирувчи контур бўйича қуйидаги формула орқали текшириш керак:

N — элементдаги бўйлама зўриқиш;

t — тугун фасонкасининг қалинлиги;

m — 59-жадвалдан олинадиган иш шароитлари коэффициенти;

l_i — тугун фасонкаси текширилаётган контурининг i чи қисмининг узунлиги;

α₁ — текширилаётган контурнинг i чи қисми йўналиши билан элементнинг ўқи орасидаги бурчак,

рад.

83-жадвал

Маҳкамлашлар тавсифи ва болтлар жойлашиш жойи

Тугун конструкциясининг алоҳида хусусиятлари

Иш шароитлари коэффициенти

Ҳамма оралиқ қурилмаларда:

Панжарали бош фермалар тугунига кўндаланг тўсин маҳкамлагичларининг вертикал бурчаклари:

фермага маҳкамланувчи бурчаклар токчаларидаги болтлар

кўндаланг тўсинга маҳкамланувчи бурчаклар токчаларидаги болтлар

Конструкция таянч моментини қабул қилишга ярамайди

Конструкция таянч моментини қабул қилишга ярайди

Конструкциядан қатъий назар

0,85

0,9

Қатнов қисмини ва бош фермалар белбоғларининг биргаликда ишлаши таъминланмайди:

Бўйлама тўсинларни кўндаланг тўсинларга маҳкамлагичларнинг вертикал бурчаклари:

кўндаланг тўсинга маҳкамланувчи бурчаклар токчаларидаги болтлар

бўйлама тўсинга маҳкамланувчи бурчаклар токчаларидаги болтлар

Конструкция таянч моментини қабул қилишга ярамайди

Конструкция таянч моментини қабул қилишга ярайди

Конструкциядан қатъий назар

0,7

0,9

429. Тугундаги болт-шарнирлар мустаҳкамлигини, болт билан туташадиган пакетлар ўқи бўйича болтнинг эгилишга ишини тўпланган юкламалар билан юкланган эркин ётувчи тўсин сингари фараз қилиб, ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 47-жадвали бўйича олган ҳолда текширишга рухсат этилади.

19-§. Бириктирувчи планкалар ва тешикли листларни ҳисоблаш

430. Туйнукли сиқилган элементларнинг бириктирувчи планкалари ёки тешикли листларини, стерженнинг бутун узунлиги бўйича нинг бутун узунлиги бўйича ўзгармас қилиб олинган шартли кўндаланг Q_ficга ҳисобланиши ва қуйидаги формула билан аниқланиши керак

бу ерда, N — элементдаги бўйлама сиқилиш зўриқиши; φ — келтирилган нисбий эксцентриситетга e_efга боғлиқ ҳолда мазкур ШНҚ нинг 1-иловасининг 1 — 3-жадваллари бўйича олинадиган, элементни бириктирувчи планкалар ёки тешикли листлар текислигида барқарорлигини текширишдаги бўйлама эгилиш коэффициенти; α — қиймати α=0,024-0,00007λ га тенг қилиб олинадиган, аммо 0,017 дан кўп бўлмаган коэффициент. бу ерда λ — элементнинг бириктирувчи планкалар ёки тешикли листлар текислигидаги букилувчанлиги.

Сиқилган-эгилган туйнукли элементларнинг бириктирувчи планкалари ва тешикли листларини, эгилишдаги ҳақиқий кўндаланг куч ва (268) формула бўйича аниқланадиган шартли Q_flc нинг йиғиндисига тенг бўлган кўндаланг кучга ҳисоблаш керак. Бириктирувчи элементларни барқарорлигини текшириш бажарилаётган ўқига нисбатан перпендикуляр бўлган бир неча параллел текисликларда жойлашганида, кўндаланг куч Q ни қуйидагича тақсимлаш зарур:

бириктирувчи планкалар ёки тешик листларда, ҳамда уларни уйғунлашганида — ҳамма планкалар ёки тешикли листлар текислиги бўйича тенг қилиб;

яхлит листда (пакетда) ва бириктирувчи планкалар ёки тешикли листларда — яхлит лист (пакет)да Q_bl га тенг бўлган ва қуйидагича аниқланадиган кўндаланг кучнинг бир қисми олинади:

бу ерда, A_ef — уйнукли элементнинг Σbt_efга тенг бўлган брутто кесимининг юзаси, бу ерда b ва t_tf мазкур ШНҚ нинг 354-банди бўйича аниқланади;

A_bl,ef — яхлит элемент билан бирга ишловчи ва A_bl+2t_vζ₁ га тенг бўлган элемент юзасининг бир қисми (бу ерда A_bl — яхлит листнинг кесим юзаси);

t_v — вертикал листнинг ёки пакетнинг қалинлиги;

ζ₁ — 372-банди бўйича олинадиган коэффициент).

Бириктирувчи планкалар ва тешикли листларни перфорация тешиклари орасидаги оралиқларда, уларга тўғри келадиган кўндаланг куч Q нинг бир қисмига, қия тиргаксиз фермаларнинг элементлари каби ҳисобланиши керак.

20-§. Таянч қисмларни ҳисоблаш

431. Таянч қисм элементлари (катоклар, плиталар, балансирлари) эластик заминдаги конструкциялар каби ҳисобланиши керак.

Ҳамма таянчларнинг устки балансирларида, ҳаракатланмайдиган таянчларнинг пастки балансирларида зўриқишни, юкламани таяниш юзасига текис тақсимланган деб фараз қилиб аниқлаш рухсат этилади.

432. Таянчларни ҳисоблашда мазкур ШНҚ нинг 126 ва 134-бандларининг кўрсатмалари ҳисобга олинган бўлиши керак, ҳаракатланувчи таянчлар учун эса, яна норматив юкламалардан ва таъсирлардан катоклар, секторлар ва балансирларнинг бўйлама силжишларига тенг бўлган босимларни узатиш эксцентриситетларини ҳисобга олиниши керак.

Ҳаракатланувчи таянчларнинг бўйлама силжишларини доимий юкламалардан, динамик коэффициенти билан вақтинчалик вертикал юкламалардан, таянчлар ва улар заминларининг ҳамда мазкур ШНҚ нинг 133-бандида кўрсатилган ҳароратларнинг деформацияларидан аниқланиши керак. Бунда фермалар орасидаги масофаларнинг оралиққа нисбати 1:15 дан катта бўлган оралиқ қурилмалар учун, ҳаракатланмайдиган таянчларга, бош фермалар белбоғларидаги ҳароратларининг ҳар хиллик ўлчами 15°С бўлгандаги юкламалар таъсирини ҳисобга олиш керак.

433. Анкер болтни киритилишини, ҚМҚ 2.03.01 кўрсатмаларига мувофиқ ҳолда, бунда m=0,7 бўлган иш шароитлари коэффициентини киритиш билан ҳисобланиши керак.

434. Балансирли таянчларнинг цилиндрик шарнирлари (цапфалари)ни эзилишга ҳисоблашни (юзалар туташишларининг марказий бурчаги 90° га тенг ёки ундан катта бўлганида) қуйидаги формула бўйича бажариш керак

Катокларни диаметрал сиқилишга ҳисоблашни қуйидаги формула асосида бажариш лозим

(4.113) ва (4.114) формулаларда:

F — таянчга таъсир этаётган босим; F₁ — энг кўп юкланган битта катокка тушадиган босим; r — каток ёки шарнир юзасининг эгрилик радиуси; l — каток ёки шарнир узунлиги; m — мазкур ШНҚ нинг 60-жадвали бўйича олинадиган иш шароитлари коэффициенти; R_lp, R_cd — зич туташгандаги ва мазкур ШНҚ нинг талабларига биноан қабул қилинадиган эркин туташгандаги катокларнинг диаметриал сиқилишидаги маҳаллий эзилишига мувофиқ келадиган ҳисобий қаршиликлар.

21-§. Конструкциялаш

435. Пўлат конструкцияларни лойиҳалашда қуйидагилар зарур:

пўлат конструкцияларни тайёрловчи заводларнинг технологик ва кран жиҳозлари ҳамда қурилиш ташкилотларининг кўтариш, ташиш ва монтаж қилиш жиҳозлари имкониятларини ҳисобга олиш;

транспорт воситаларининг юк кўтариш қобилияти ва ўлчамларини ҳисобга олиш, тайёрловчи заводларда ишларни максимал ҳажмда бажариш шартига кўра конструкцияларни жўнатиш қисмларига ажратиш;

ташиш, монтаж қилиш ва фойдаланишда, бутун конструкцияни, унинг қисмлари ва элементларини барқарорлигини ва фазовий ўзгармаслигини таъминловчи боғловчиларни кўзда тутиш;

монтаж блоклари ва элементларини ҳамда тугунлар ва болтлар тешикларини жойлашишини унификациялашни амалга ошириш;

элементларнинг монтаж маҳкамлагичларини қулайлигини, монтаж толчаларини қуришни ва ҳоказоларни кўзда тутиб йиғиш ва монтаж бирикмаларини бажаришнинг қулайлигини таъминлаш;

қўлланилаётган прокатни профиллари ва узунлиги бўйича, металлни минимал чиқиндилар ва йўқотишлар билан қўлланиш талабларини ҳисобга олган ҳолда унификациялашни амалга ошириш;

прокатнинг рухсат этишлари ва заводда тайёрланишнинг рухсат этишларини ҳисобга олиш;

лойиҳанинг МК босқичида конструкциянинг атроф муҳит-иқлимий ҳисобга олинган коррозиядан ишончлик сақлашни ва кўприк эксплуатацияси ҳудудидаги атроф муҳитни ишлаб чиқиш корхоналаридан чиқувчи ифлосликлардан сақлаш;

флюс остида автомат пайвандлашни ва юқори мустаҳкам болтлардаги фрикциявий бириктиришларни қўллашни кўзда тутиш. Пайвандлаш материалларини ишлатилувчи пўлатнинг мустаҳкамлик синфи ва маркасига, пайвандлаш усули, пайвандлаш бирикмаси ва конструкциянинг бажарилишига қараб танлаш керак. Бошқа пайвандлаш материалларини, хорижийларини ҳам, уларни фақат сертификат сифати ва пайвандлаш бирикмаларини кўприклар конструкцияларининг пайвандлаш технологиялари билан шуғулланувчи махсус лабораторияда комплекс назорат синовларини ўтқазиш орқали рухсат этилади.

436. Пайвандли конструкцияларни лойиҳалашда, пайвандланадиган деталларнинг зич жойлашишини, элементлар кесимининг кескин ўзгаришини, фасонкалар ва мустаҳкамлик қовурғаларида узилиш кўринишидаги конструктив кесикларни ёки уларда кесимларнинг (тўсинларнинг белбоғлари ва деворлари, тўпланган элементлар листлари ва ҳ.к.) зўриққан қисмлари юзасига бурчак остида туташадиган қирқимлар ҳосил бўлишига йўл қўйилмаслиги керак.

Конструкцияларнинг чидамлилиги ва совуққа бардошлилигини ошириш ва пайвандлашдан бўладиган деформациялар ва кучланишларнинг салбий таъсирини пасайтириш учун, конструктив ва технологик хусусиятларга эга бўлган тадбирларни (элементларни йиғиш ва пайвандлашнинг энг мувофиқ тартиблари, чокларни чиқариш, олдиндан букилиши ва маҳаллий қиздириш, алоҳида зоналарни пайвандлашдан кейинги қиздириш, кесимнинг қолган қисми юзасига уринма бўйича тўғри келувчи узиладиган деталларнинг учларидан тўла эритилиши ва бурама кучланишлар йиғиладиган зоналарга механик ишлов бериш ва бошқалар) кўзда тутилиши керак.

Тропик иқлим шароитларида фойдаланиш учун мўлжалланган конструкцияларни коррозиядан ҳимоялаш ГОСТ 9.401 га мувофиқ кўзда тутилиши керак.

437. Темир йўл кўприкларидаги алоҳида тўсинли оралиқ қурилмалар ва қатнов қисмининг бўйлама тўсинлари, устки ва пастки белбоғлари бўйича бўйлама боғловчиларга эга бўлиши керак. Темир йўл кўприкларида бўйлама боғловчиларни тўсинлар деворларига маҳкамлашга рухсат этилмайди.

Темир йўл кўприкларида «очиқ» оралиқ қурилмалар (мазкур ШНҚ нинг 374-банди) ва «очиқ» қатнов қисмларига, фақат техник-иқтисодий асослари бўлганда ва кўндаланг тўсинлар текислигида эркин белбоғларини бикр ромлар билан, қатнов қисмида эса — кўндаланг боғловчилар билан маҳкамланган шартлардагина рухсат этилади.

Тўсин ва фермалар белбоғларини бикр боғловчи элементлар бўлганида (масалан, темирбетон ёки пўлат плиталар), мос келадиган текисликларда, агар улар монтаж шарти бўйича талаб этилмаса, бўйлама боғловчиларни қўймасликка рухсат этилади. Аркали оралиқ қурилмаларда бўйлама боғловчиларни, арканинг бирор-бир белбоғи текислигида ва агар унинг плитаси бўлмаса, қатнов қисми текислигида қурилиши керак.

438. Бўйлама боғловчиларни тархда бош фермалар белбоғлари билан марказлаштирилиши керак, бунда маҳкамлашлардаги боғловчилар текислигидан эксцентриситетлар минимал бўлиши керак.

439. Темир йўл кўприкларида, кўндаланг тўсинчалари бўлган полотноларда бўйлама тўсинлар орасидаги масофани 1.70 — 1,90 m этиб, бош тўсинлар (фермалар) ўқларининг ораси эса тўсинлар катаги бўлмаганда — 2,00 m этиб белгиланиши керак. Бош тўсинлар (фермалар) орасидаги масофалар катта бўлганида, темирбетон ёки пўлат плиталар кўзда тутилиши керак.

440. Темир йўл кўприкларида, ажратилган қўштавр тўсинли оралиқ қурилмалар ва қатнов қисми бўйлама тўсинлари, тўсинларнинг икки баландлигидан ошмаган масофаларда жойлаштириладиган кўндаланг боғловчиларга эга бўлиши керак.

441. Бош фермалар белбоғларининг деформациясидан қатнов қисмининг кўндаланг боғловчиларидаги кучланишларни камайтириш учун қатнов қисмини бош фермалар билан биргаликдаги ишига киритилиши керак. Бош фермалар билан биргаликда ишлашга киритилмаган қатнов қисми бўлган оралиқ қурилмаларда тормозлаш боғловчилари кўзда тутилиши керак.

442. Қатнов қисми тўсинларини, тўсинларнинг деворига ва белбоғларига қирра листлари ёрдамида маҳкамланишига рухсат этилмайди.

Темир йўл кўприкларининг оралиқ қурилмаларида кўндаланг ва бўйлама тўсинлар деворларини маҳкамлашни вертикал бурчаклар ва фрикциявий бирикмалар ёрдамида амалга оширилиши керак.

Барча кўприкларнинг оралиқ қурилмаларида бутун узунлиги давомида, қатнов қисмида узилишлари бўлганида эса, улар орасидаги қисмида узлуксизлигини таъминлаш керак.

443. Осма ва вантли кўприклар оралиқ қурилмаларининг аэродинамик барқарорлигини ошириш учун, алоҳида бош тўсинлар бўйича бўйлама боғловчилар ёки берк қутисимон кесимли бикрлик тўсинларини қўллаш ва унга шамол таъсирини силлиқ ўтказувчи конструкция ҳисобига уларнинг буралиш бикрлигини ошириш керак.

22-§. Элементларнинг кесимлари

444. Оралиқ қурилмалар ва таянчлар элементлари деталларининг энг кичик қалинлигини, мустаҳкамликка, барқарорликка, чидамлиликка, бикрликка ва тебранишга ҳисоблаш орқали, лекин қуйидаги 84-жадвалда кўрсатилганидан кам бўлмаган ҳолда олинади.

Прокатнинг қуйидаги энг катта қалинлигига рухсат этилади:

одатдаги болтлар билан тортиладиган пакетлар деталларида — 20 mm;

углеродли ва паст легирланган пўлатлардан қилинган пайвандли элементларда — 60 mm;

туташма қоплагичларида ва фрикциявий бирикмалар қўлланилгандаги тугунлар фасонка листларида — 16 mm.

конуссимон юқори мустаҳкамликка эга болтларни бирикмаларда — 20 mm.

84-жадвал

Конструкция деталлари	Конструкция деталларининг энг кичик қалинлиги ёки кесими, mm
Конструкция деталлари	темир йўл тагидаги қувурлар ва темир йўл кўприкларида	автомобиль йўллари тагидаги қувурлар ва автомобиль йўлларидаги, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида
1. Оддий қўлланиладиган, гоф-рирланган металл қувур учун нотекис юзали листлар	2	1,5
2. Листли деталлар (4 — 10 вазиятларда кўрсатилганлардан ташқари)	10	10
3. Бош фермаларнинг тугун фа-сонкаларида	12	10
4 Пайвандланган эгилувчан бош тўсиннинг вертикал деворларида	12	10
5. Тугун фасонкаларининг туташмаларида	10	8
7. Прокладкаларда	8	8
6. Ортотроп плита ва планка қовурғаларининг туташмаларидаги устама қуймаларда	4	4
8. Горизонтал таянч листлари	20	20
9. Ортотроп плиталарни настил листлари	14	12
10. Ортотроп ва қовурғали плиталар қовурғалари	12	12
11. Қатнов қисми ва бош фермалардаги асосий элементлардаги бурчакларда	100 х 100 х 10	100 х 100 х 10
12. Бўйлама ва кўндаланг тўсин-ларни фланецли маҳкамлашдаги бурчакларда	100 х 100 х 12	100 х 100 х 10
13. Элемент туташмаларидаги бурчакларда	80х80х8	80х80х7

445. Бириктирувчи пайвандли чоклар сонини камайтириш учун панжарали фермаларнинг тўпланма элементлари кесимларини деталларнинг минимал сонида лойиҳалаш керак.

446. Панжарали бош фермаларда, қутисимон ва Н симон кесимли элементларнинг материали ферма текислигида жойлашган листларда йиғилган бўлиши керак. Фермалар ва таянчларнинг белбоғлари ва сиқилган элементларини қутисимон кесимда лойиҳаланиши керак.

447. Панжара фермаларнинг тўпланма элементларида, ҳисобий узунлиги b нинг листларнинг қалинлиги t га нисбати ζ, қуйидаги қийматлардан ошиб кетмаслиги керак:

қутисимон элементларнинг вертикал ва горизонтал листларида — 60;

Н симон элементларнинг горизонтал листларида — 45;

эркин (ҳошияланмаган) осилмали металларда — 20;

бурчаклар ёки қовурғалар билан ҳошияланган осилмали листларда — 30.

Листнинг ҳисобий кенглиги b ни қуйидагича олиш керак:

а) иккаласи ҳам маҳкамланган бўйлама қирраларда:

болтли бириктирилган элементлар учун — шу листни унга перпендикуляр бўлган листларни ёки бирикма боғловчиларини бириктирувчи болт рискалари орасидаги энг яқин масофа;

пайвандли ва прокат элементлар учун — кўрсатилган листлар ўқлари орасидаги масофа;

б) битта бўйлама қирраси маҳкамланганда:

болтли бириктирилган элементлар учун — листнинг эркин қиррасидан энг яқин болтлар рискаларигача бўлган масофа;

пайвандли ва прокат элементлар учун — листнинг эркин қиррасидан, шунга перпендикуляр жойлашган энг яқин листнинг ўқигача бўлган масофа.

448. Н симон кесимли сиқилган элементларда горизонтал листнинг қалинлиги, бириктириладиган листлар қалинликлари t_f нинг қуйидагидан кам бўлмаганини ташкил қилиши керак:

0,4t_f — болтли бириктирилган элементларда;

0,6tf – tf≤24 mm ва t_f> 24 mm да 0,5 бўлганида, пайвандли ва прокат элементларда.

449. Фермалар тугунларини конструкциялашда, тугун фасонкаларининг сиқилиш зонасини мазкур ШНҚ нинг 377-банди бўйича, зарур бўлган ҳолларда эркин қирраларини ҳошияловчи бурчаклар ёки қовурғалар билан маҳкамлаб, маҳаллий барқарорлигини таъминлаш керак.

450. Пайвандли қўштавр тўсинларни битта вертикал ва иккита горизонтал листлардан, қутисимонларини эса иккита вертикал ва улар билан бевосита белбоғ чоклари орқали бириктирилган иккита горизонтал листлардан лойиҳаланиши керак. Агар пайвандли тўсин белбоғининг зарурий қалинлиги 60, 50 ва 40 mm дан ортиқ бўлса, белбоғларда иккита листдан қилинган пакетларни қўллаш рухсат этилади.

Белбоғ кесимини ўзгартиришни унинг туташмалари жойлашган зонада кенглиги бўйича ёки қалинлиги бўйича қиялигини, зарур бўлган ҳолда эса шу билан бир вақтда чўзилган белбоғ учун 1:8 ва сиқилгани учун 1:4 нишабликни кўзда тутган ҳолда амалга ошириш керак. Иккита листдан қилинган белбоғларда бир-биридан кенглиги бўйича 100 mm дан кам бўлмаган ўлчамга фарқ қилувчи листлар қўлланилиши керак.

Автомобиль йўлларидаги ва шаҳар кўприкларидаги тўсинлар белбоғида туташувчи қирралари бўйича қўйилган, кейингисини ҳисоб бўйича зарурий чуқурликка етказиш орқали пайванд чоклари билан туташтирилган бир хил кенгликдаги листлардан қилинган пакетлар қўллашга рухсат этилади.

451. Мазкур ШНҚнинг 436-банди кўрсатмаларини ҳисобга олган ҳолда, оралиқда узиладиган тўсин белбоғи пакетининг ташқи листини, уни назарий узилиш жойидан ортига лист кесими юзасининг 50 % ни маҳкамланишини таъминловчи узунликка давом эттирилиши керак.

Бунда ушбуни кўзда тутиш керак: шу листнинг учидаги қалинлиги — 10 mm; кенглиги бўйича (нолга етказиш билан) симметрик қия қирқими — 1:4 нишаблик билан; қалинлиги бўйича қия қирқими — чўзилган белбоғ учун 1:8 ва сиқилгани учун — 1:4 нишаблик билан. Қия чоклар учун лист охирида катетларнинг 1:2 нисбатини (кичик катет — вертикал бўйича) ва белбоғни узилмайдиган листининг асосий металлига текис (5 mm дан кам бўлмаган радиус билан) ўтишини олиш учун механик ишлов беришни кўзда тутиш керак.

452. Темир йўл кўприкларида, кўприк полотноси ёғоч поперечинали бўлганида, поперечиналар босимларининг бош ёки бўйлама тўсинлар деворларига марказлаштириб узатилиши таъминланиши керак, бунда юклама остида поперечиналарни бўйлама ва кўндаланг боғловчилар элементларига тегиши мустасно бўлиши керак.

23-§. Эгилувчи яхлит тўсинларнинг бикрлик қовурғалари

453. Таянч кесимларида тўпланган кучлар узатиладиган (кўприк поперечиналари таянадиган жойлардан ташқари), яхлит эгилувчи тўсинлардаги кўндаланг боғловчиларнинг жойлашиш жойларида тасмалар, бурчаклар ёки таврлардан кўндаланг бикрлик қовурғалари кўзда тутилиши керак.

Оралиқ кўндаланг ҳамда бўйлама бикрлик қовурғаларини тайёрлаш, ташиш, монтаж қилиш ва фойдаланиш босқичлари учун, деворларини маҳаллий барқарорлигини ҳисоблашга мувофиқ кўзда тутиш керак.

Маҳаллий босимлар бўлмаган ҳолда бўйлама бикрлик қовурғаларини сиқилган белбоғдан қуйидаги масофаларда жойлаштирилиши керак:

битта қовурға бўлганда — (0,20 — 0,25) h_w;

икки ёки уч қовурғали бўлганда: биринчи қовурға — (0,15 — 0,20) h_w иккинчи қовурға — (0,40 — 0,50) h_w, учинчи қовурғани, деворнинг чўзилган зонасида жойлаштирилиши керак.

Деворнинг ҳисобий баландлиги h_w ни 18-иловасига мувофиқ олиниши керак. Девори фақат кўндаланг қовурғалар билан маҳкамланган тўсинларда, уларнинг чиқиб турган қисми кенглиги b_h, симметрик бўлган жуфт қовурғалар учун

+40 mm дан кам бўлмаган, битталик қовурғалар учун

+50 mm дан кам бўлмаган бўлиши керак; қовурғаларнинг қалинлиги t_s

дан кам бўлмаслиги керак.

Деворларни кўндаланг ва бўйлама бикрлик қовурғалари билан маҳкамланганда, улар кесимларининг инерция моментлари кўндаланг қовурғалар учун 85-жадвалдаги, бўйламаси (битта бўйлама қовурға бўлганида) учун — 86-жадвалдаги нормаларни қониқтириш керак.

Барча кўприкларнинг оралиқ қурилмаларида деворнинг бир томонида қовурғаларнинг жойлашиши, ҳамда бир томонлама кўндаланг ва бўйлама қовурғаларнинг деворнинг бошқа томонида жойлашиши рухсат этилади.

Бир томонлама қовурғалар бикирлиги инерция моменти туташ кесимнинг нейтрал ўқига нисбатан ҳисобланади, бунда унинг ичига қовурғанинг ўзи (текис, бурчакли ва таврли) ва мазкур ШНҚнинг 377-банди бўйича аниқланувчи деворнинг b₁ = z₁t, ли участкалари ҳам киради. Бўйлама бикирли қовурғаларнинг чиқиб турувчи қисмининг минимал ўлчамлари юқорида келтирилган кўндаланг бикирли қовурғаларга берилган талаблар асосида амалга оширилади. Зарур бўлганда катта инерция моментига эга бўлган қовурғаларни бурчакли ёки тавр кўринишидаги кўндаланг бикрли қовурғалар ўрнига қўйилиши мумкин. Тавр кесимли бўйлама қовурғаларни деворларни коробкали оралиқ қурилма ичида жойлашганида уларни бақувват қилиш учун ишлатишга рухсат этилади. Бурчакдан иборат бўйлама қовурғаларда вертикал полка пастка қаратилиши шарт.

454. Темир йўл кўприкларида кўндаланг бикрлик қовурғаларини деворга, тўсин белбоғларига ва пайвандлаш чокларини ўтқазувчи ўймасиз бутун бўйлама бикрлик қовурғаларига пайвандлаш зарур; қовурғаларни боғловчи пайвандлаш чоклари тагидан ўтқазилувчи қовурғалар устига ётқизилади. Тўсин белбоғларида қовурға эркин чеккасини туташган қисмнинг пайвандлаш чокигача камида 30 mm масофада қолдириб боғлашни тўлиқлигича бажариш керак.

Автомобиль йўллари кўприкларида тўсин деворига пайвандланган боғловчилар фасонкаларига ҳам туташиш жойларида радиуси 50 mm дан кам бўлмаган айлана шаклидаги тўгаракланган қирқимлар кўзда тутилиши керак.

455. Пайвандли тўсинлар оралиқ кўндаланг бикрлик қовурғаларининг четлари, тўсинларнинг белбоғ листларига зич туташган бўлиши керак. Буни таъминлаш учун, барча кўприкларда қовурғалар учларида махсус ўтиш деталларини ўрнатишга, темир йўл кўприкларида — фрикциявий бирикмалар ёрдамида деворга маҳкамланган бурчакли бикрлик қовурғасини қўллашга, автомобиль йўлларидаги, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида эса — қовурғаларни белбоғларга пайвандлашга рухсат этилади. Бунда автомобиль йўл қатнов қисмидаги ортотроп плитанинг кўндаланг бикрлик қовурғалари маҳкамланадиган, кўндаланг бикрлик қовурғаларининг учлари, конструкциянинг қандай турда бажарилишидан ва белбоғдаги кучланишнинг белгисидан қатъий назар ва мазкур ШНҚнинг 490-банди талабларини ҳисобга олган ҳолда тўсин белбоғларига пайвандланган бўлиши керак. Оралиқ кўндаланг бикрлик қовурғаларида, белбоғлар яқинидаги деворларда, мазкур ШНҚнинг 487-банди талабларига мувофиқ қовурғанинг узилиш зонасини расмийлаштириш билан узилишлар қилишга рухсат этилади.

85-жадвал

кўндаланг қовурғалар учун

0,75

0,62

0,50

0,40

0,33

0,80

1,44

2,8

4,6

6,6

85-жадвалда белгиланганлар:

— кўндаланг қовурғанинг инерция моменти;

— деворнинг ҳисобий баландлиги 18-иловасидан олинсин.

— тўсин деворининг қалинлиги;

a — кўндаланг бикрлик қовурғаларининг ўқлари орасидаги масофа.

86-жадвал

h₁/h_w	Бўйлама қовурға кесимининг зарурий инерция моменти	нинг чегаравий қийматлари
h₁/h_w	Бўйлама қовурға кесимининг зарурий инерция моменти	минимал	ҳисоблашда эътиборга олинадиган максимали
0,20
0,25
0,30		-	-

86-жадвалда белгиланганлар:

h₁ — бўйлама бикрлик қовурғаси ўқидан пайвандли тўсинларда энг яқин белбоғ ўқигача ёки болтли бириктирилган тўсинларда белбоғ бурчакларининг четки рискаларигача бўлган масофа;

а, h_w — 85-жадвалдаги белгилашга қаралсин;

— бўйлама қовурғалар кесимларининг инерция моменти;

— тўсин деворининг қалинлиги.

Изоҳ. I_sl нинг оралиқдаги қийматлари h₁/h_w ни ҳисоблашда чизиқли интерполяциядан фойдаланиш рухсат этилади.

456. Пайвандли тўсинларда бўйлама бикрлик қовурғаларини, маҳаллий барқарорлигини биргина кўндаланг бикрлик қовурғаларини ўрнатиш ва девор қалинлигини ўзгартириш ҳисобига таъминлаш мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳоллардагина қўллаш керак. Темир йўл кўприклари мустаҳкамловчи бўйлама қобурғалар пайванд тўсинларини ҳар доим кўндалангига бирикишини таъминлаш керак, бунда уларни жойлашувида қобурғаларни чўзилиш қисмини сиқилиш қисмига симетрик тарзда, девор листида эркин текисликни камайтирган ҳолда жойлаштириш керак. Қовурғанинг бундай жойлашуви деворнинг темир йўл юкламаларига аҳамиятли бўлган вибрация таъсирида ишончлилик ва доимийлигин таъминлайди.

457. Заводдаги ёки монтаж қилингандаги пайвандли девор ёки токчасининг туташиш чокларига параллел қилиб тўсиннинг деворига ёки токчасига пайвандланадиган бикрлик қовурғалари, улардан одатдагидек бажарилган конструкцияларда 10 t_wдан кам бўлмаган масофага узоқлаштирилган бўлиши керак. Бикрлик қовурғаси сифатида фойдаланиладиган ва деворига болтлар билан маҳкамланадиган жуфтликни ёки бурчак обушкасини пайвандланган туташиш чокида узоқлаштирилиши 5 t_w дан кам бўлмаслиги керак.

458. Бикрлик қовурғалари иккиёқлама узлуксиз чоклар билан маҳкамланган бўлиши керак. Бикрлик қовурғаларини ва уларни деворга маҳкамловчи чокларни, деворнинг туташиш чоклари билан кесишиш жойларида узилишларига рухсат этилмайди. Белгиланиши ва бажарилиши бўйича барча турдаги оралиқ қурилмаларда бикрлик қовурғалари кесишган жойларида, бўйлама қовурғаларни ва уларнинг чокларини узлуксиз ўтказилиши, кўндаланг қовурғаларни эса (таянчдагидан ташқари) узилиш ва уларга бурчакли чоклар билан маҳкамланиши керак; бу чоклар деворнинг чўзилган зонасида катетлари нисбати 1:2 бўлиши ва асосий металлга текис ўтган бўлиши керак. Бўйлама бикрлик қовурғасини болтли кўндаланг туташма ёнида узилганида, қовурғанинг узилиш зонаси деворини жиҳозлаш мазкур ШНҚнинг 487-банди талабларига жавоб бериши керак.

24-§. Олдиндан зўриқтирилган оралиқ қурилмалар

459. Баландлиги ўзгармас бўлган узлуксиз тўсинларда тортқичларни максимал мусбат ва манфий моментлар зонасида жойлаштириш керак. Яхлит деворли олдиндан зўриқтирилган тўсинларнинг кесимларини, сиқилган белбоғлари кўпроқ ривожлантирилган носимметрик қилиб лойиҳалаш керак.

460. Олдиндан зўриқтирилган тўсинларни лойиҳалашда, тортқичларни тўсиннинг узунлиги бўйича белбоғларга камида тўртта нуқтасида бириктиришни шундай кўзда тутиш керакки, юк остида ишлаганда уларни ён томон йўналишидаги биргаликдаги ва мустақил ҳолда бўйлама йўналишдаги силжиши таъминланиши керак.

461. Тортқичларни ушлаб турувчи бикрлик қовурғалари ёки кронштейнларни маҳкамлагичлар, тортқичларни тортилганда вужудга келадиган ишқаланиш кучини ҳисобга олган ҳолда лойиҳаланган бўлиши керак.

462. Тортқичларнинг учлари махсус чиқариб ўрнатилган бикр элементлар — тиргакларга маҳкамланиши керак.

Тўсинларнинг тиргаклар маҳкамланадиган жойлардаги элементларини тўпланган юклар таъсирига мўлжаллаб кучайтириш керак.

463. Фермаларнинг сиқилувчи элементлари барқарорлигини таъминлаш учун тортқичлар стерженлар билан диафрагмалар ёрдамида бириктирилади.

Маҳкамлаш нуқталари орасидаги масофаларни, шу қисмлар узунликларига мос келувчи стерженнинг эркин узунлигининг барқарорлиги шартидан келиб чиқиб қабул қилиш керак.

25-§. Пайвандли, фрикциявий ва болтли бирикмалар

464. Қачонки, бир бутун пайвандланадиган конструкцияларда элементларни бир деворли кесимларида эксцентриситетсиз маҳкамлашнинг иложи бўлмаган ҳолларда, уларни бирикманинг бутун контури бўйича маҳкамлашни амалга ошириш керак.

465. Пайвандли конструкцияларнинг МК чизмаларида қуйидагилар кўрсатилиши керак:

барча чокларнинг турлари, ўлчамлари, монтажда ва заводда бажарилган чокларнинг белгиланишлари;

барча пайвандли чокларнинг бажарилиш усулларининг (автоматик, флюс остида яримавтоматик пайвандлаш, қўлда пайвандлаш ва б.) қуйидаги 87-жадвалда келтирилган кўприк конструкцияларида қўлланишига қараб.

87-жадвал

Кўприк конструкцияларини пайвандлаш усуллари

Автоматик флюс тагида (АФ) ГОСТ 8713 ва ГОСТ 11533 бўйича

Пастки ҳолатдаги пайвандланувчи чок боғланишларида:

Икки томонлама металл қалинлиги 10 — 16 mm бўлган флюс ёстиқчасининг четларини қияламасдан бирёқли ўтувчи пайвандлаш билан;

Икки томонлама металл қалинлиги 20 — 50 mm бўлган флюс ёстиқчасининг четларини Х шаклида симметрик қиялаб кўпёқли ўтувчи пайвандлаш билан

Металл қалинлиги 10 — 50 mm бўлган пастки ҳолатдаги бурчакли, таврли ва устма-уст бирикишлар:

«қайиқчага» ёки «бурчакка» мос бир томонлама пайвандлаш билан;

«бурчакка» (устма-устдан ташқари) мос икки томонлама иккидўғали пайвандлаш билан;

«қайиқчага» мос металл химик ўтириш кучи бўйлаб жойлашган бурчакли чокларни бир томонлама пайвандлаш билан

Ярим автоматик флюс тагида (ЯФ) ГОСТ 8713 ва ГОСТ 11533 бўйича

Ҳимояловчи газ аралашмасида яримавтоматик:

1) 80 %Аr+20 %СО₂;

2) (95 — 97) % Аr+(3-5) % О₂3)85 % Аr+(10-12) % СО₂+(3-5) % О₂;

4) CО₂ — кўприк конструкцияларини пайвандлаш технологиясини ишлаб чиқувчи махсуслаштирилган корхона билан келишилган ҳолда чеклаш;

5) ГОСТ 14771 ва ГОСТ 23518 бўйича ўз-ўзини сақловчи сим орқали

Пастки ҳолатда қалинлиги 10 — 20 mm бўлган листнинг четларини қиялаб бир томонлама ёки икки томонлама асосий конструкцияга (масалан, фасонка туташмаларининг тўсинлар белбоғларига) уланувчи деталлар учун икки томонлама пайвандланган шок бирикишлари:

Металл қалинлиги 10 — 50 mm бўлган пастки ҳолатдаги бурчакли, таврли ва устма-уст бирикишлар;

«қайиқчага» ёки «бурчакка» мос бир томонлама пайвандлаш билан;

«бурчакка» (устма-устдан ташқари) мос икки томонлама иккидўғали пайвандлаш билан;

Пастки ҳолатда икки томондан пайвандланувчи чок бирикишлари:

қалинлиги 6 — 8 mm бўлган лист учун четларини қияламасдан;

V шаклдаги четларини қиялаб қалинлиги 10 — 16 mm бўлган металл учун;

бир томонининг икки симетрик (К шаклдаги) четини қиялаб қалинлиги 10 — 16 mm бўлган металл учун;

икки томонининг икки симетрик (Х шаклдаги) четини қиялаб қалинлиги 10 — 16 mm бўлган металл учун;

Металл қалинлиги 10 — 50 mm бўлган, пастки ҳолатдаги бурчакли, таврли ва устма-уст бирикишларнинг пастки, горизонтал, вертикал ҳолатда «қайиқчага» ёки «бурчакка» мос пайвандланиши

Қўлда электрдўғали (Қ) ГОСТ 3264 ва ГОСТ 11534 бўйича

Барча фазовий жойлашишларда четларини бўлиб ва бўлмасдан металл қалинлиги 10 — 50 mm бўлган, пастки ҳолатдаги бурчакли, таврли ва устма-уст бирикишларнинг қисқа чоклари ( узунлиги 1000 mm дан кам). Автоматик ва яримавтоматик пайвандланишдан кейин нуқсонларни тўғирлаш

Бирикувчи чоклар учун таглик (подкладка) тури, зарур бўлганда — чокларни кетма-кет ўрнатиш;

детал қалинлигини тўла эритиш билан бажарилган пайвандли чокларнинг қисмлари;

конструкцияларнинг «Кўприклар пўлат конструкцияларида пайвандли бирикмаларга механик ишлов бериш бўйича йўриқномалар»га мувофиқ ишлов берилиши керак бўлган барча жойлари, мос келадиган бандларини кўрсатилиши.

Биринчи марта қўлланилаётган тугун ва конструкциялар учун, МК чизмаларида, пайвандли чоклари механик ишлов беришга тааллуқли бўлган деталлар шаклларини ўлчамлари билан ва кучланишлар тўпланадиган зоналарни ва уни бажариш усуллари бўйича тавсияномалар кўрсатилиши керак.

Кўприк конструкцияларининг пайвандланган монтажли бирикмалари пўлат кўприклари учун монтажли пайвандлаш технологияси бўйича махсус ишлаб чиқилган кўрсатмалар (ёки стандартлар) асосида бажарилиши керак. МК чизмаларида қуйидагилар кўрсатилиши керак: пайвандланган монтажли чокларнинг тури ва ўлчамлари, пайвандлаш усули, пайвандлаш чоклари участкаларидаги бутун пайвандланган деталлар қалинлиги, монтажли бирикмаларнинг механик ишланган жойлари ва усуллари, ҳамда конструкцияларда чўзилиш зоналарининг жойлашиш схемалари.

466. Мураккаб прокат профилларни (швеллерлар, таврлар ва қўштаврлар, жумладан токчалари қирраси параллел бўлган) қўллашда пайвандлаш ёрдамида тугунларга кўндаланг туташмалар ва маҳкамлагичлар ўрнатиш рухсат этилмайди.

Одатдаги ишларга мўлжаллаб бажарилган автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларининг конструкцияларида бир-бутун (узунлиги бўйича туташмалари бўлмаган) таврлар ва қўштаврларни (жумладан турли тартиб рақамли) ўзаро ва бутун узунлиги бўйича туташ ёки профил деворига тавр қилиб ёки профил токчалари қирраларига иккита бурчакли чок билан маҳкамланадиган лист билан бўйлама узлуксиз чокли пайвандларни қўллаш рухсат этилади.

Кўрсатилган кўприклар конструкцияларида, тугун ва боғловчилар фасонкаларини профиллар деворларига, мазкур ШНҚнинг 487 ва 488-бандларига мувофиқ, фасонкалар четлари яқинида кучланишни пасайтириш бўйича тадбирларни амалга ошириш билан пайвандлашни ҳамда бикрлик қовурғасини — фақат қўштавр ва таврлар деворларига пайвандлашни қўллашга рухсат этилади.

Сертификат маълумотлари бўйича оқиш чегараси 400 МPа га эга бирикмали, таврли, бурчакли боғланишларни ҳосил қилувчи пайвандлаш қалинлиги 20 mm бўлган пастникелланган кўприк учун ишлатилувчи пўлатларни 40 mm энли четларини 100 — 120 °С температурада пайвандлашдан олдин ёки пайвандлаш даври олдида қизитиш керак. Қалинлиги 20 mm дан кам бўлган таврли, бурчакли қайси бир бирикмалар элементларини қизитишга рухсат этилмайди. Қизитиш учун газкислородли ва газҳаволи горелкалар тавсия этилади. Кўпйўлакли пайвандлашнинг дам олдириш даврида металл температураси 80 °С пастга совиб кетса олдиндан қизитиш қайтарилади.

467. Электрпарчинлар темир йўл кўприкларида қўлланилмайди, автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида, фақат ишчи бўлмаган боғловчиларда қўллашга рухсат этилади.

468. Бурчакли чокларни, уларнинг юзаларини ботиқ чизиқли кўринишда ва асосий металлга текис ўтадиган қилиб қўллаш керак.

Рўпара чокларини, катта катети зўриқиш бўйлаб йўналтирилган томонлари тенг бўлмаслигини таъминлаб лойиҳалаш керак, бунда катта катетнинг кичигига нисбатини 2 га тенг қилиб олиш тавсия этилади.

469. Бурчакли пайванд чокларининг ўлчамларини мустаҳкамлиги ва чидамлиликка ҳисоблашлардан келиб чиққан ҳолда, қуйидаги технологик талабларни ҳисобга олиб иложи борича кичик белгилаш лозим.

Қутисимон, таврли ва Н симон элементларнинг бўйлама бириктирувчи бурчакли чоклари, мазкур ШНҚ нинг 47-жадвалида кўрсатилган пўлатлар ва прокат қалинликлари учун, 4 mm дан кам бўлмаган ҳисобий кесими баландлигига эга бўлиши керак, бикрлик қовурғаларини тўсин деворига, ҳамда ортотроп плитанинг бўйлама қовурғаларини ёпувчи листга маҳкамловчи чоклар эса — 3 mm дан кам бўлмаслиги керак. Рўпара ёки ёндаги бурчак чокларнинг узунлиги 60 mm дан ҳамда чок ўлчамининг олти баробаридан кам бўлмаслиги керак.

470. Туташма чокларининг конструкцияси, туташтирилаётган деталлар ҳисобий қалинлигининг тўла эриш имкониятини ва асосий металлга текис ўтишини таъминлаши керак.

471. Туташмани элементдаги зўриқишга кўндаланг жойлашганида туташиш чокининг қалинлиги пайвандланадиган листнинг қалинлигидан кам бўлмаслиги керак.

472. Пайвандли тўсинларда ва тўпланма элементларда, бириктирувчи чоклар ёрдамида ҳосил бўладиган кесимлар, агар пайвандланадиган деталлар битта кесимда узилса, таврли ва бурчакли бирикмаларни тўла эритиш талаб этилмайди.

Узилишдан 100 mm узунликда битта кесимда бўлмаган узилишлар бўлганида, пайвандланадиган деталларнинг таврли ва бурчакли бирикмаларининг тўла эритилиши кўзда тутилиши зарур. Узилишга ишлайдиган бирикмаларда тўла эритилиш таъминланиши шарт. Устма-уст қилиб бурчакли пайванд чоклари ёрдамида ҳосил қилинган пакет деталларида узилишга ишлайдиган тугунларни қўллаш рухсат этилмайди.

Бирёқлама бурчакли чоклар билан ҳосил қилинган тўпланган ёпиқ герметик элементларнинг бурчакли бирикмаларида, эритилиш чуқурлиги, кўпроқ юпқа листнинг қалинлиги 16 mm гача бўлганда 4 mm дан ва кўпроқ юпқа листнинг қалинлиги 16 mm дан катта бўлганида 5 mm дан кам бўлмаслиги керак. Конструкцияларнинг алоҳида деталларини бириктириш ва элементларини маҳкамлаш учун, узлукли чокларни қўллашга рухсат этилмайди.

473. Фрикциявий бирикмали конструкцияларда юқори мустаҳкамликдаги болтларни эркин ўрнатиш, пакетни болтлар билан зич тортиш ва гайкаларни динамометрик калитлар ва гайка бурагичлар билан бурай олиш имкониятлари таъминланган бўлиши керак.

474. Прокат профилларни юзалари параллел бўлмаган токчалари билан бириктиришда понасимон шайбалар қўллаш зарур.

475. Болтли ва фрикциявий бирикмалардан иборат бўлган кўприк конструкцияларида тешикларни пармалаб ҳосил қилинади. Фрикциявий бирикмалардаги юқори мустаҳкам болтлар остидаги тешикларнинг номинал диаметрлари қуйидаги 88-жадвалда келтирилган.

88-жадвал

Бирикмалар гуруҳи	Фрикциявий бирикмаларда болтларнинг диаметри номинал бўлгандаги тешикларнинг номинал диаметри, mm 0
Бирикмалар гуруҳи	18	22	24	27
Конструкциянинг лойиҳавий ҳолатини белгиловчи асосий юк кўтарувчи элементлар ва боғловчиларнинг туташмалари ва маҳкамлагичлари	21	23 — 25	25 — 28	28 — 30
Маҳкамлагичлар: конструкцияларнинг лойиҳавий ҳолатини белгиламайдиган боғловчилар; бўйлама тўсинлар белбоғларининг чок қоплагичлари (рибоклари), қатнов қисмининг тормозлаш боғловчилари ва горизонтал диафрагмалари.	23	23 — 27	25 — 30	28 — 32

476. Бирикмаларни қуйидаги 89-жадвалда берилган нормалар бўйича юқори мустаҳкам ва одатдаги болтларнинг имкони борича зичроқ жойлаштириб лойиҳалаш керак.

477. Кўприк конструкциялари учун лойиҳада кўрсатилган ва мазкур ШНҚнинг 326-бандига мос келувчи болтлар, гайкалар ва шайбалар ишлатилиши керак. Болтларни, комплектда конструкция билан биргаликда жўнатилади.

Болтлар (1000 kg гача), гайка ва шайбаларни (500 kg гача) ҳар бир партиясини завод-бажарувчи сертификати билан таъминланиб, қуйидагилар кўрсатилиши керак: буюмнинг шартли белгилари, пайванд ва партиянинг номери, заводда механик хусусиятлари ва буралиш коэффициентини аниқлаш бўйича ўтқазилган тажриба натижалари.

Юқори мустаҳкам болтларнинг сони қуйидагиларда иккитадан кам бўлмаслиги керак:

бош фермалар ва қатнов қисмлари боғловчиларини маҳкамлашда;

маҳкамлагичнинг ёки туташма таглигининг (туташма ўқидан ҳисоблаб) ҳар бир бўйлама қаторида.

Стерженларни одатдаги болтларда маҳкамланганда бўйлама қаторлардаги болтлар сони қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

бир қаторли бўлганда — 3;

икки ва ундан ортиқ қаторли бўлганда — 2;

бурчакли коротишнинг чиқиб турадиган токчасида — 5.

Чўзилган ва сиқилган-чўзилган элементларнинг туташмалари ва маҳкамлагичларида, биринчи икки кўндаланг қаторларида (тўла зўриқишли элемент ёки қоплагичнинг кесимидан ҳисоблаб) бир ҳилда қабул қилиш керак.

Болтлар сони кейинги қаторларда секин-аста ортиб бориши лозим. Болтлари икки қатор жойлашган туташмаларда ва бурчакларни маҳкамлагичларида биринчи болт обушка ёнида жойлашган бўлиши керак. Зўриқиш бўйламаси бўйича болтлар қаторининг сони (мазкур ШНҚнинг 428-банди талабларини бажарганида) минимал бўлиши керак.

Тўсинлар деворларининг бўйлама ва кўндаланг туташмаларида, болтларни туташманинг ҳар икки томонидан бир қатор жойлаштиришга рухсат этилади.

89-жадвал

Масофаларнинг тавсифи	Норма
1. Болтлар марказлари орасидаги масофа: а) исталган йўналишларда минимал б) чўзилганда ва сиқилганда четки қаторларда исталган йўналишда максимал:	2,5 d*
Листларда	7 d ёки 16 t
Бурчакларда**	160 mm
в) ўрта қаторларда максимал: чўзилганда ва сиқилганда зўриқишга кўндаланг	24 t
чўзилганда зўриқишга бўйлама сиқилганда зўриқишга бўйлама	24 t 16 t
2. Болт марказидан элемент четигача бўлган масофалар: а) зўриқиш бўйламасига ва диагонал бўйича минимал б) худди шундай, зўриқишга кўндаланг: механик ишлов берилгандан кейинги қирраларда прокат ёки «ювиш-жараён» усули ва кислород тўсиқ билан газли кесилгандаги қирраларда	1,5 d 1,5 d 1,3
в) максимали	8 t ёки 120 mm

88-жадвалда белгиланганлар:

d — болтнинг номинал диаметри;

t — пакетнинг ташқарисида жойлашган энг юпқа деталнинг қалинлиги.

* Одатдаги болтлар учун 3,0 d деб белгилаш лозим.

** Икки қатор жойлашганида норма пер яқинидаги қаторга тегишли.

478. Асосий элементларнинг бурчакларида қўйилган болтларнинг диаметри, бурчак токчасининг 1/4 кенглигидан катта бўлмаслиги керак.

Боғловчилар элементларида, бикрлик қовурғаларида, диафрагмалар ва ҳ.к. да бурчак токчаси кенглиги 80 mm бўлганида, диаметри 22 mm ли болтларни, токчасининг кенглиги 90 mm бўлганида диаметри 24 mm ли болтларни қўйишга рухсат этилади.

Юқори мустаҳкам болтлар сони кўп бўлган фрикциявий бирикмаларда, уларнинг диаметрини каттароқ этиб белгилаш лозим.

479. Юқори мустаҳкам болтларнинг тўла узунлигини шундай шартдан белгиланиши керакки, гайканинг тепаси тортилгандан кейин болт фаскасидан пастда жойлашсин.

480. Болтли бирикмалардаги тўсиннинг вертикал девори туташмалари қоплагичлар билан бутун баландлиги бўйича ёпилган бўлиши керак.

481. Тугунлар ва туташмаларда туйнукли бош фермалар элементларининг бевосита маҳкамлаш юзалари, элементнинг ишчи юзаларининг 50 % дан кўпини ташкил этиши керак. Кесим юзасини тўғри бўлмаган беркитишда, қоплагични маҳкамлашда эксцентриситетни камайтириш ва унинг узунлигини кўпайтириш керак.

26-§. Конструкцияларнинг деталлари

482. Конструкцияларда тегиб турадиган бириктирилмаган қисмлари (бикрлик қовурғасини тўсин белбоғларига туташиш жойларидан ташқари), ҳамда тирқишлар, очиқликлар, бўшлиқлар ва ўйиқлар бўлмаслиги керак. Нам йиғилиш эҳтимоли бўлган жойларда, диаметри 50 mm дан кам бўлмаган дренаж тешиги тешиб қолдирилиши шарт. Пўлат арқонлар ва юқори мустаҳкам симлар боғламлари, уларнинг анкерлари, бирикиш ва туташиш жойлари коррозиядан ишончли қилиб ҳимояланган бўлиши керак.

483. Симметрик кесимли, уларни тугунлардаги болт-шарнирлар билан бириктириш учун тешиклар билан таъминланган чўзилган элементларда, болт тешиклари орқали ўтадиган нетто қирқим юзаси элемент ҳисобий кесимининг 140 % дан кам бўлмаган, элементнинг четидан болт тешикларигача бўлган қирқимда эса 100 % дан кам бўлмаслиги керак.

484. Болтли бирикмали тўпланган стерженларнинг сиқилган тармоқлари ҳамда сиқилган-эгилган пайвандли элементлар тўпланган кучлар таъсир этадиган жойларда кўндаланг диафрагмалар билан мустаҳкамланган бўлиши керак. Фермаларнинг пайвандли қутисимон ва Н симон элементларида диафрагмаларни, фақат вертикал листларга, диафрагма ва горизонтал листлар орасидаги оралиқни 50 mm дан кўп этиб, пайвандлаш ёки болтларда маҳкамлаш тавсия этилади.

485. Ёрдамчи деталларни (кронштейнлар, пиёдалар йўлаги ва панжара тўсиқлар элементлари, навигацион белгилар ва сигналлар ва ҳ.к.) бош тўсин ва қатнов қисми тўсинига ҳамда панжара бош фермалари элементларига бевосита пайвандлашга рухсат этилмайди. Ушбу деталларни фақат кўндаланг бикрлик қовурғаларига пайвандлашга рухсат этилади; шимолга мўлжалланган темир йўл оралиқ қурилмаларида кўрсатилган деталларни болтларда маҳкамлаш керак.

Бўйлама боғловчиларнинг тиргаклари ва диагоналларини, кўндаланг боғловчиларнинг тиргакларини барча хилдаги оралиқ қурилмалар тўсинларининг белбоғларига бевосита пайвандлашга рухсат этилмайди. Темир йўл оралиқ қурилмаларида худди шундай, бўйлама ва кўндаланг боғловчилар элементларини бикрлик қовурғаларига ва боғловчилар фасонкаларига, қистирмаларни — асосий элементларга, шимолга мўлжалланган конструкцияларда эса — силжишга қарши бурчакларни тўсинлар белбоғларига пайвандлашга рухсат этилмайди.

486. Фойдаланиш босқичида чўзиладиган ва сиқиб-чўзиладиган деталларнинг кўндаланг туташмаларида ва темир йўл оралиқ қурилмаларининг элементларида чок металлидан асосий металлга текис (15 mm дан кам бўлмаган радиус билан) ўтишларни таъминлаш учун, механик ишлов бериш кўзда тутилиши керак; бу талаб тўсинлар деворларини кўндаланг туташмали чокларининг, чўзилган зона баландлигининг 40 % баландлиги давомида, лекин чўзилган белбоғдан ҳисоблаб, 200 mm дан кам бўлмаган четки қисмларига ҳам тааллуқлидир.

487. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларининг оралиқ қурилмаларида горизонтал фасонкаларни бўйлама туташмаларга тўғридан-тўғри маҳкамлашда, узлуксиз тўсин белбоғларида фасонканинг бутун қалинлигини эритишни ва унинг бузилмаслигини назорат қилишни кўзда тутиш лозим. Бундан ташқари фасонка учларига буралишлар ва механик ишлов бериш йўли билан чокларга силлиқ уланиб (60 mm дан кам бўлмаган радиусда) белбоғга ўтишини таъминлаш ҳам кўзда тутилиши зарур.

488. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприклари оралиқ қурилмалари учун, белбоғларга нисбатан аралаш сатҳда жойлаштирилган, бўйлама боғловчиларнинг ҳочсимон ва ярим қия тиргакли тизимларида, деворга тавр қилиб пайвандланадиган фасонкалар учун кучланишларни йиғилишини пасайтириш бўйича мазкур ШНҚнинг 487-бандида кўрсатилган тадбирлар кўзда тутилиши керак. Бунда барқарорлигини таъминлаш ва белбоғни деворига нисбатан тебранишини йўқотиш учун, ҳар бир боғловчилар тугуни текислигида тўсин деворида кўндаланг бикрлик қовурғаси ўрнатилган бўлиши керак.

Агар кўрсатилган фасонкалар кўндаланг бикрлик қовурғалари билан кесишадиган ҳолларда, фасонкалар ва уларнинг чокларини узлуксиз қилиб қуриш керак; кўндаланг бикрлик қовурғаси элементларини фасонкага пайвандлашни бурчакли чоклар билан катетлар нисбатини 1:2 (катта катет фасонкада) этиб ва фасонканинг асосий металлига текис ўтиш билан амалга ошириш зарур.

489. Бир бутун пайвандланган автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприклари оралиқ қурилмаларида, фасонкаларга устма-уст қилиб бириктириладиган боғловчилар элементларини, мазкур ШНҚнинг 464-бандига биноан иккита ён ва иккита рўпара чоклари билан маҳкамлаш зарур; фасонкага нисбатан симметрик жойлаштирилган бурчаклар жуфтидан қилинган боғловчилар элементларини, иккита ён ва битта рўпара (четки) чоклар билан маҳкамлашга рухсат этилади.

Боғловчилар элементларини маҳкамловчи чоклар билан, фасонкаларни тўсин деворига, ҳамда кўндаланг бикрлик қовурғаларига маҳкамловчи чоклар орасидаги масофалар 60 mm дан кам бўлмаслиги керак.

490. Тўпланган юкламалар узатиладиган жойларда тўсинлар камар листларига бикрловчиларнинг учларини ўрнатишни таъминлаш лозим.

Пайвандли тўсинларнинг кўндаланг оралиқ бикр қовурғалари учлари билан тўсинлар камар листларига маҳкам туташган бўлиши керак Буни таъминлаш учун барча кўприкларда қовурғалар учларига махсус ўтиш қисмларини ўрнатишга рухсат берилади, темир йўл кўприкларида деворга ишқаланиш бўғинлари билан бириктирилган бурчак қотиргичларидан, йўл, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида эса қовурғаларни камарларга пайвандлашдан фойдаланишга рухсат берилади.

Шу билан бирга, йўлнинг ортотроп пластинкасининг кўндаланг қовурғалари бириктирилган кўндаланг қаттиқлаштиргичларнинг учлари, қурилиш туридан ва белбоғдаги зўриқиш белгисидан қатъи назар ва мазкур ШНҚнинг 485-банди талабларини ҳисобга олган ҳолда, камарларига олиб келиниши керак. Мазкур ШНҚнинг 482-банди талабларига мувофиқ кўндаланг бикрли қовурғани камар яқинидаги деворларда, узилиш ҳудудини ташкил қилиб узилишига рухсат берилади. Темир йўл кўприкларида кўндаланг қовурғаларни камарга пайвандлаш мазкур ШНҚнинг 449-банди талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

Вертикал диафрагмалар, бикрлик қовурғалари ва фасонкаларни чўзилган белбоғга пайвандланган ҳолларда, оралиқда кўрсатилган элементларни маҳкамловчи кўндаланг чокларни катетлар нисбати 1:2 (катта катет белбоғда) ва асосий металлга текис ўтадиган қилиб лойиҳалаш керак.

491. Одатдаги шароит учун бажарилган конструкцияларда силжишга қарши бурчакларни пайвандли тўсинларнинг устки белбоғига бўйлама ва кўндаланг бурчакли чоклар билан пайвандлашга рухсат этилади. Бунда кўндаланг чоклар учун мазкур ШНҚнинг 490-бандида кўрсатилган кучланишларни йиғилиб қолишини пасайтириш, ҳамда асосий металлга текис ўтиши (5 mm дан кам бўлмаган радиус билан) учун механик ишлов бериш бўйича тадбирларини кўзда тутиш лозим.

492. Конструкция элементлари учун арқонлар асосан чўзилиш кучларини қабул қилиш учун ишлатиладилар. Бу ҳолда, кесимларни устиворлик шартлари бўйича ривожлантиришга муҳтож қолмайди ва пўлат материалининг бутунлай юк кўтариш қобилиятига, металлнинг кам сарф қилишини, унинг оғирлигини камайишига ва шу сабабли унинг самарадорлигини ошишига имконият яратилади.

Шу билан бирга арқон диаметрининг кичиклигини туфайли унинг занглашдан ҳимоялашга алоҳида эътибор бермоқ керак. Пўлат арқонларни (четга чиқарувчи қурилмалар, пилонлар каллаклари ва бошқалар) ёки арқондаги симларни (анкер қурилмалари) йўналишини ўзгартирувчи ҳамда арқонларни қисувчи (қисгичлар, хомутлар, осгичлар ва ҳ.к.) деталлар конструкцияларида кўндаланг кесими эгри чизиқли чеккасига яқин юмалоқланган (арқоннинг чиқиш жойида) ва калталаштирилган (асоси билан солиштирилганда), алюминийдан (мазкур ШНҚнинг 326-бандига мувофиқ) ёки бошқа юмшоқ материалдан қисиб турувчи қоплагичли желоб қўлланилиши керак. Бунда электркимёвий коррозияни истисно қилиш учун, пўлат арқонларни ва юқорида кўрсатилган жиҳозларнинг пўлат деталларини алюминий билан туташувчи жойларини 20 мкм дан кам бўлмаган қалинликда кадмий ёки қўрғошиндан қилинган қоплама билан ҳимояланган бўлиши керак.

27-§. Планкаларнинг ва тешикли листларнинг конструкциялари

493. Темир йўл кўприклари бош фермаларининг пайвандланган қутисимон ва Н симон элементларида фақат яхлит ёки тешикли горизонтал листларни қўллашга рухсат этилади. Бириктирувчи планкалар фақат темир йўл кўприклари боғловчиларининг элементларида ва автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларининг, бириктирувчи планкалар кесимининг асосий қисмлари билан кучланишларни йиғилишини камайтириш бўйича махсус тадбирларсиз амалга оширилиши мумкин бўлган элементлари учун рухсат этилади.

494. Оралиқ планкаларнинг узунлиги l_s , 0,75 а дан кам бўлмаслиги керак, бу ерда а — планкаларни маҳкамловчи болтлар қаторлари (ёки пайвандли чоклар) орасидаги масофа. Сиқилувчи ва сиқилувчи-чўзувчи элементлардаги четки планкаларни, оралиқлардагидан 1,7 марта, чўзилувчиларда эса 1,3 марта узунроқ қилиб бўлиш керак. Четки планкалар иложи борича тугунга яқинроқ ўрнатилиши керак. Пайвандли қутисимон ва Н симон элементларда тешикларни элемент четига чиқишига рухсат этилади.

495. Планкаларнинг бир томонини маҳкамлаш учун болтлар сони қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак:

вақтинчалик юкламаларга ишловчи элементлар учун — 4 тадан;

фақат доимий юкламаларга ишловчи элементлар учун — 3 тадан;

ишчи бўлмаган элементлар учун — 2 тадан.

28-§. Болт-пайвандли оралиқ қурилмалар конструкцияларининг алоҳида хусусиятлари

496. Анъанавий болт-пайвандли оралиқ қурилмаларда болт тешиклари орқали элементларнинг кесимини заифлаштириш учун компенсаторлардан фойдаланишга рухсат берилади.

Бўшатувчи туташма компенсаторларининг учларида (туташма ёнида) мазкур ШНҚнинг 450 ва 486-бандлари кўрсатмаларига мувофиқ кесим ва механик ишлов беришни кўзда тутиш керак.

Бўшатувчи қоплагич компенсаторларда кенглиги бўйича нишаблиги 1:1 бўлган қирқимлар кўзда тутилиши лозим. Қия чоклар учун катетлар нисбатини 1:2 қилиб олиш керак. Чокдан асосий металлга текис ўтишни (5 mm дан кам бўлмаган радиус билан) таъминлаш учун, қия чокларни компенсаторлар четида ишлов бериш кўзда тутилиши зарур. Қия ва бўйлама чокларнинг тешикларни биринчи қаторигача бўлган қисмлари, компенсатор майдонининг тўла маҳкамланишини таъминлаши керак. Ст3, 15ХСНД и 10ХСНД русумли пўлатлардан қилинган компенсаторларнинг кенглиги мос ҳолда уни қалинлигининг 44, 38 ва 36 сидан катта бўлмаслиги керак. Ундан катта кенгликдаги талаб қилинганда, иккита алоҳида компенсатор қўллаш керак, уларнинг чоклари орасидаги масофа 60 mm дан кам бўлмаслиги лозим. Болтнинг марказидан компенсатор четигача бўлган масофа, болт ости тешик диаметрининг икки бараваридан кам бўлмаслиги керак.

497. Одатдагидек бажарилган автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприклари оралиқ қурилмаларининг панжарали болт-пайвандли фермалари учун, белбоғлар билан пайванд ёрдамида бириктириладиган тугунлар ўрнатма-фасонкалари ва ўрнатгич фасонкаларини қўллашга рухсат этилади. Тугунлар ўрнатма-фасонкалари ва ўрнатгич фасонкалари, белбоғга текис ўтишга (250 mm дан кам бўлмаган радиусда) эга бўлиши керак. Белбоғ туташмаси ва ўрнатгич фасонкалардан ундаги айланма бошланишигача бўлган масофа 70 mm дан кам бўлмаслиги керак. Чўзилувчи ва сиқилувчи-чўзилувчи белбоғлар ўрнатма-фасонкаларининг туташма чоклари учун, мазкур ШНҚнинг 486-банди талабларига жавоб берадиган механик ишлов бериш кўзда тутилиши керак. Ўрнатгич фасонкалар ёнида бутун қалинлигини тўла эришини ва уни бузмасдан назорат қилиш имкони ҳамда фасонкалар четига механик ишлов бериш кўзда тутилган бўлиши зарур.

498. Бўйлама ва кўндаланг тўсинларнинг белбоғ листлари, вертикал қирраси узиладиган белбоғ листнинг қирраси билан мос тушадиган, девор бурчакларида тўғри бурчакли айланма (15 mm ли радиус билан) қирқимлар қилинган шартларда, девор узунлигидан кам узунликка эга бўлиши мумкин. Бундай қирқимлар ҳам, бош фермаларга маҳкамлаш зонасида унинг деворининг баландлигини ошириш учун кўндаланг тўсиннинг устки белбоғига пайвандланадиган фасонкаларга эга бўлиши керак. Фасонка четини кўндаланг тўсин белбоғи билан туташиш конструкцияси мазкур ШНҚнинг 487 ва 488-бандлари талабларига жавоб бериши керак.

Деворида юқорида кўрсатилган қирқимни ҳосил қилмасдан қўштавр тўсинлар белбоғларида узилиш ҳосил қилиш зарур бўлганда, қуйидагиларни кўзда тутиш керак: белбоғ узилиш жойи томонга, қалинлиги бўйича 6 mm гача 1:8 нишаблик билан ва кенглиги бўйича 32 mm гача 1:4 нишаблик билан қирқилган бўлиши керак, белбоғнинг қирқилган қисми давомида тўсин деворига маҳкамланиши тўла эришга эга бўлиши керак. Белбоғ учини деворга (иккала текисликда) текис ўтишини ҳосил қилиш учун (60 mm дан кам бўлмаган радиус билан) механик ишлов беришни ҳам кўзда тутиш керак.

29-§. Қатнов қисми ортотроп плитасининг конструкцияси

499. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида ортотроп плитанинг конструкциясини, вертикал деворлари тўшама листига икки томонлама бурчакли чок билан пайвандланган бўйлама ва кўндаланг қовурғалар билан мустаҳкамланган тўшама листидан иборат бўлган ҳолда бир қаватли этиб лойиҳалаш керак. Ортотроп плиталарнинг монтаж блоклари, узун томони билан кўприк ўқи бўйлаб йўналтирилган бўлиши керак.

500. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида тўшам листининг қалинлиги t_min ни, 14 mm дан кам бўлмаган ва қуйидаги формула бўйича олинган қийматлардан катта қилиб олиш керак:

(268)

бу ерда, a — бўйлама қовурғалар орасидаги масофа; P — полотно конструкцияси томонидан уни тақсимланишини ҳисобга олган ҳолда аниқланадиган, тўплама кучлардан листга тушадиган максимал босим; x = 7,8 ёки 15,6 — мос ҳолдаги полосали ва фасонли профилга эга бўлган бўйлама қовурғали ортотроп плиталар конструкциялари учун қабул қилинадиган коэффициент қийматлари.

501. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида устки ортотроп плиталар тўшамаси листининг монтаж туташмаларини пайвандли қилиб лойиҳалаш керак. Пастки ортотроп плиталарда ҳисоблашлар орқали асосланган тақдирда, горизонтал листни, бўлакларини тўла бўлмаган тўлдириш билан бўйлама пайвандли монтаж туташмаларини қўллашга рухсат этилади.

Темир йўл кўприкларида натктил листларнинг монтаж чоклари юқори ёки пастки ортотроп плиталарда чиғриқли боғланмалар горизантал листларда бўйлама пайвандли чоклар қўлланилади. Қатнов қисми ортотроп плитасининг тўшама листларини, бош тўсинлар ёки фермалар белбоғларига устма-уст қўйиб пайвандлашга рухсат этилмайди.

502. Ортотроп плиталарда бўйлама қовурғаларда кўпроқ очиқ кесимли полосаларни, прокат таврларни, томонлар тенг бўлмаган бурчакларни ва пайвандли таврлардан, айниқса темир йўл кўприкларида пайвандли таврлардан қўллаш керак.

503. Устки ортотроп плиталар бўйлама қовурғаларининг монтаж туташмаларини, оралиқнинг учинчи қисмида кўндаланг қовурғалар орасида жойлаштирилиши ва тешиклари завод шароитида бажарилган фрикциявий қилиб кўзда тутилиши керак. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида пастки ортотроп плиталар бўйлама қовурғаларининг монтаж туташмасини пайвандли қилиб лойиҳалаш керак. Тўшама листига бўйлама қовурға ўрнатмалар билан пайвандланмаган ва оралиқ қурилма блокларининг монтаж туташмалари зонасида қовурғалари узилган ортотроп плита монтаж туташмаларини қўллаш рухсат этилмайди. Темир йўл кўприкларда пастки ортотроп плиталар бўйлама қовурғалар монтаж чоклари чиғриқли қилиб бажариш кўзда тутилиш керак.

504. Деворларнинг ва тавр кесимли кўндаланг қовурғалар белбоғларининг монтаж туташмаларини, тешикларини тўла диаметрига завод шароитида бажариладиган юқори мустаҳкам болтларда фрикциявий қилиб лойиҳалаш зарур.

Ортотроп плитали қатнов қисм конструкцияларининг тўсиқ қурилмалари устунчаларини анкерлаш кўндаланг тўсинлар текислигида бажарилиши керак.

505. Бўйлама қовурғалар кўндаланг тўсинлар деворлари билан кесишиш жойларида узилмаган бўлиши керак. Автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида бўйлама қовурғаларни, кўндаланг тўсинлар деворларидаги қирқимлар орқали ўтказиш ва қирқимнинг девордаги вертикал қиррасига ёки таянч пластинкасига заводда бурчакли чоклар билан пайвандланиши керак (18-иловаси, 1-жадвал, 17 а,б, ларга қаралсин). Бўйлама қовурғалар четларини, кўндаланг қовурғалар деворларига пайвандлашга рухсат этилмайди.

506. Устки ортотроп плитанинг кўндаланг қовурғаларини бикрлик қовурғаларига ёки бош тўсинларнинг махсус фасонкаларига маҳкамлашни, юқори мустаҳкам болтларда фрикциявий қилиб амалга оширилиши керак. Ўтиш қисми орттроп плитали бўлган конструкцияларда тўсиқ қурилмаларининг устунларини кўндаланг тўсинлар текислигида бажариш керак.

507. Лойиҳада тўшама листининг коррозияга қарши қопламасининг тури ва пўлат ортотроп плита бўйлаб қатнов қисми полотноси тўшамасининг тури кўрсатилиши керак.

508. Темир йўл кўприклари оралиқ қурилмаларида, бўйлама қовурғаларини кўндаланг тўсинларнинг устки токчасига юқори мустаҳкам фрикциявий болтларда маҳкамлаш билан икки қаватли ортотроп плиталарни қўллаш керак. Агар тўшама листи тўсинлар деворлари билан бевосита бириктирилган ҳолларда бўйлама қовурғаларни кўндаланг тўсинлар токчаларига клемм туридаги тортқич мосламалар билан маҳкамлашга рухсат этилади.

30-§. Таянч қисмларнинг конструкциялари

509. Оралиғи 25 m дан катта бўлган тўсинли оралиқ қурилмаларнинг таянч қисмларини оралиқ қурилмани фазода ҳаракатсиз ушлаб битта турувчидан ташқари горизонтал текисликда ҳаракатланувчи қилиш керак, бунга асосан оралиқ қурилма тик юк таъсирида таянчларга тик босим беради ва деформацияда ўзининг ўлчамларини эркин ўзгартириши мумкин бўлади. Полимер материаллар қўлланган таянчларни ишлатишга рухсат этилади (сейсмик минтақаларда тавсия этилади).

510. Битта таянчда жойлашган таянчлар марказлари орасидаги масофа 15 m дан катта бўлганда, таянчлардан бирортасини, иккиёқлама ҳаракатланувчи таянчлар ўрнатиш ёки бошқа усуллар орқали кўндаланг ҳаракатланувчанлигини таъминлаш керак. Темир йўл кўприкларида ҳаракатланмайдиган таянчларнинг пастки балансирлари ва ҳаракатланувчи таянчларнинг плиталари, таянчларда анкер болтлари билан маҳкамланган бўлиши керак. Мазкур ШНҚнинг 42-банди талаблари бажарилмаганида оралиқ қурилмаларнинг учлари таянчларга ҳисоблашлар бўйича маҳкамланган бўлиши керак.

511. Таянчларнинг конструкцияси, оралиқ қурилманинг таяниш тугуни ва таянчга таянишнинг бутун майдони бўйича юкламаларнинг тақсимланиши таъминланиши керак.

512. Одатда, қуйма эркин тегувчи шарнирли таянч қисмларни ишлатиш керак. Юқори мустаҳкам пўлатлардан, ҳамда каток ва плиталар юзасига юқори қаттиқликка эга бўлган материаллар қўйилган бир катокли ҳаракатланувчи таянчларни ўзига мувофиқ равишда асосланганда қўллашга рухсат этилади. Ҳаракатланувчи таянчларда тўрттадан ортиқ катоклар бўлиши мумкин эмас. Катокларнинг ўзаро биргаликда силжишини таъминловчи, юмалашга ва тозалашга тўсқинлик қилмаслигига кафолат берувчи ён тортқичлар билан бириктирилган бўлиши ва ёнга силжишлар ҳамда бўйлама қочишлардан сақловчи жиҳозлар билан жиҳозланган, шунингдек ғилоф билан ҳимояланган бўлиши керак. Икки ёнидан ясси қирраси бўлган цилиндрик катоклар қўлланилганда, уларни ағдарилиш ва поналаниб қолиш имконияти истисно бўлиши керак.

28-боб. Пўлат-темир-бетон конструкциялар

1-§. Умумий қоидалар

513. Ушбу бўлимнинг нормаларига темирбетон плита пўлатдан қилинадиган бош тўсинлар фермалар билан, ёки ўтиш қисмининг тўсинлари билан, уларнинг биргаликда ишлашини таъминлаш мақсадида бирлаштирилган оралиқ қурилмаларни лойиҳалашда риоя қилинмоғи керак.

2-§. Ҳисоблашлар

514. Ҳисоблашларни, пўлат ва темирбетон қисмларнинг бирлаштириш чокларининг бўйсинувчанлигини ҳисобга олмасдан, текис кесимлар гипотезасидан келиб чиққан ҳолда, бажармоқ керак. Бирлашиш чокларининг бўйсинувчанлигини, оралиқ узунлиги 8 m дан кам бўлган тўсинлар ва панели узунлиги 8 m дан кам панжарали фермалар учун ҳисобга олиш керак.

515. Пўлат-темир-бетон конструкцияларни ҳисоблашларда келтириш коэффициентини n_b = E_st/E_b, қўллаш керак , бу ерда E_st = 2,06×10⁵ МPа (2,1×10⁶ kgk/сm²) — пўлат қисмининг конструкцион металининг эластиклик модули;

Е_b—18-бобидан аниқланадиган бетоннинг сиқилишдаги ва чўзилишдаги эластиклик модули.

516. Ҳисоблашлар таркибини ва унда ҳисобга олинадиган ноэластик деформациялар турларини қуйидаги 90-жадвалга биноан қабул қилинади. Статик ноаниқ туркумларнинг элементларидаги зўриқишларни аниқлашда ҳам ноэластик деформациялар ҳисобга олиниши керак. Бетоннинг ноэластик деформациясини мазкур ШНҚнинг 20 ва 21-иловаларидаги шартли эластик модулидан фойдаланиб, тахминий ҳисобга олиш мумкин.

90-жадвал

	Ҳисоблашларда эътиборга олинадиган ноэластик деформациялар
Юкламалар ва таъсирлар	мустаҳкамликка ва устиворликка	чидамлиликка		Ёрилишга чидамлиликка		Вертикал ва горизонтал бикрлигининг	Қурилиш кўтарилишининг ординаталари (йиғма плитали конструкциялар учун
Юкламалар ва таъсирлар	мустаҳкамликка ва устиворликка	темир йўл кўприкларининг статик аниқ оралиқ қурилмаларини	автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг оралиқ қурилмаларини	ҳосил бўлган ёрилишида	ёриқни очилишида	Вертикал ва горизонтал бикрлигининг
Доимий	kr, us	vkr, us	kr, us	kr, us	Kr, us	-	kr, us
Вақтинчалик вертикал	cr, рl	vkr, us	cr	Wud	cr	wud	wud
Ҳароратий ва чўкишга	cr, рl	-	-	Wud	cr	-	-
Вақтинчалик кўндаланг горизонтал	рl	-	-	-	-	wud	-
Вақтинчалик кўндаланг горизонтал ташиганда, монтаж қилганда, олдиндан кучайтирганда ва зўриқишни тартибга солганда	wud	-	-	Wud	cr	-	wud

90-жадвалдаги белгилашлар:

kr — бетоннинг оқувчанлиги;

us — йиғма темирбетон плитанинг кўндаланг чокларининг қисилиши;

vkr — бетоннинг титрама оқувчанлиги;

cr — темирбетондаги кўндаланг ёриқлар (таъсир этадиган барча юкламалардан);

рl — пўлат ва бетоннинг пластик деформацияси (таъсир этадиган барча юкламалардан ва фақат кесимни текширганда);

wud — ноэластик деформацияларни ҳисобламаганда;

тире — ҳисобланмаслигини билдиради.

517. Бетондаги доимий юклар ва таъсирлардан бўладиган энг катта кучланишлар 0,2 R_b дан ошган ҳолда, у юкламалардан бўладиган эгувчи момент ва зўриқишларни аниқлаётганда бетоннинг оқувчанлигини ҳисобга олиш лозим, бу ерда R_b — мазкур ШНҚнинг 161-бандига кўра бетоннинг сиқилишга ҳисобий қаршилиги.

Пўлат-темир-бетон конструкцияга бетон оқувчанлигининг таъсирини аниқлаётганда, темирбетон конструкциянинг эгилишга бикрлиги ни ҳисобга олиш керак.

Агарда Е_bI_b £0,2 E_stI_s; бўлганда, бетоннинг оқувчанлигини 20-иловасига биноан тахминан ҳисобга олиш рухсат этилади; бу ерда E_stI_s — конструкция пўлат қисмининг эгилиш мустаҳкамлиги. Кучлантирилган арматурадаги бетоннинг оқувчанлигидан бўладиган тортишнинг йўқолишини ҳамда йиғма темирбетон плиталарнинг кўндаланг чокларидаги қисилишдан бўладиган қўшимча деформацияни 20-иловасига биноан аниқлаш керак.

518. Вақтинчалик юклама, темир йўл кўприкларининг бетонда сиқувчи кучланишларни кўпайтирадиган зоналарини чидамлиликка ҳисоблашни 20-иловасига биноан бетоннинг титрама оқувчанлигини ҳисобга олиб бажариш лозим.

519. Бетоннинг қисқаришини ҳарорат таъсирига ҳисоблашларда эътиборга олмоқ керак. Бунда бетоннинг қисқаришидан енгиллаштирувчи таъсири ҳисобга олинмайди. Бетон қисқаришининг чекланган нисбий деформацияси ни қуйма плиталар учун 2×10^-4га ва йиғма плиталар учун 1×10^-4 га баробар деб қабул қилинади. Бетоннинг қисқаришидан бўладиган кўндаланг кесим чегарасидаги тенглаштирилган кучланишни 21-иловасига биноан аниқлаш рухсат қилинади. Бетоннинг қисқаришидан бўладиган кучланишидан оқувчанлигини ҳисоблашларда, бетоннинг шартли эластиклик модули Е_ef,shr = 0,5Е_b ни қўллаш йўли билан ҳисобга олиш рухсат этилади.

520. Ҳарорат таъсирига ҳисоблашларда кесимларнинг темирбетон ва пўлат қисмларидаги ҳароратларнинг фарқини ҳисобга олмоқ керак. Уларни, иссиқлик физикаси ҳисоблашлари асосида аниқлаш керак.

Ҳароратнинг таъсирига ҳисоблашларни, пўлат-темир-бетон оралиқ қурилманинг бутун узунасига кўндаланг кесимларидаги ҳароратнинг тарқалишини ўзгармас деб қабул қилиб ва темирбетон плита ҳамда пўлат конструкциялар ҳароратлари фарқининг қуйидаги меъёрий энг катта қийматлари t_n,max дан келиб чиққан ҳолда бажариш рухсат этилади:

а) ҳаракат устки қисмидан ўтадиган, туташ деворли пўлат тўсинли оралиқ қурилмалар учун (14-расм, а):

пўлатнинг ҳарорати темирбетонникидан юқори ва тўсин уфққа нисбатан 30 °С ва ундан ҳам катта қияликда тушадиган қуёш нурлари таъсиридан исийдиган ҳолда, у қиймат 30 °С га тенг;

пўлатнинг ҳарорати темирбетонникидан юқори, аммо тўсин қуёш нурлари таъсиридан исимайдиган ҳолда, у қиймат 15°С га тенг;

пўлатнинг ҳарорати темирбетонникидан паст бўлган ҳолда, у қиймат манфий (минус) 15 °С га баробар;

б) ҳаракат устки қисмидан ўтадиган, бош фермалари панжарали бўлган оралиқ қурилмалар учун:

ферманинг пўлат элементларининг ҳарорати темирбетонга нисбатан юқори, қуёш билан ёритилиш шароитига боғлиқ бўлмаган ҳолда, у қиймат 15 °С га тенг;

ферманинг пўлат элементларининг ҳарорати темирбетонникига нисбатан паст бўлган ҳолда, у қиймат минус 10 °С га баробар;

в) бош тўсинлари туташ деворли ёки бош фермалари панжарали фермали ва улар орасида жойлашган темирбетон плитали ҳаракат баландлигига нисбатан ўрта ёки пастки қисмидан ўтадиган оралиқ қурилмалар учун:

пўлатнинг ҳарорати темирбетонникига нисбатан юқори бўлган ҳолда, у қиймат 20 °С га баробар;

пўлатнинг ҳарорати темирбетонникига нисбатан паст бўлганда, у қиймат минус 15 °С га тенг;

г) ўтиш қисмида балластсиз плитали темир йўл кўприкларининг оралиқ қурилмалари учун ва ҳаракат устки қисмидан ўтадиган автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари оралиқ қурилмаларида, ўтиш қисмининг темирбетон плитасида, ўтиш полотноси тўшамаси ётқизилмасдан олдин, темирбетон ҳарорати пўлатникига нисбатан юқори бўлганда, у қиймат 20 °С га баробар.

Ҳарорат таъсиридан зўриқиш ва кучланишни аниқлаш қуйидагича бажарилади:

«а» банди бўйича — ҳароратлар фарқи эгри чизиқли эпюраси билан нуқтадаги ординатаси кесимнинг пўлат қисми баландлиги бўйлаб олинганда (14-расм, б)

бу ерда, Z_b1,i, h_w — 14а-расм бўйича, сm да;

«б» ва «в» банди бўйича — кесимнинг пўлат қисмининг бутун баландлиги бўйлаб ҳароратлар фарқининг тўғри бурчак шаклидаги эпюрасини қабул қилганда;

«г» банди бўйича — нуқтадаги ордината 14-расм, в да кўрсатилгандек ҳароратлар фарқининг эгри чизиқли эпюраси билан олинганда

бу ерда Z_bf,i — 14в-расмдагидек, cm да.

Ҳаракат устки қисимида бўладиган оралиқ қурилмаларда қутисимон кесимнинг пўлат қисмини шартли равишда қўштавр кесимли тўсиқларга ажратиш рухсат қилинади ва у ҳолда ҳароратлар фарқини 14-расм, б дагидек қабул қилинади. Ҳарорат ўзгаришидан кўндаланг кесим чегарасида мувозанатлашган кучланиш 21-иловаси бўйича аниқланади.

14-расм. Пўлат-темир-бетон конструкциянинг кўндаланг кесими ва ҳароратлар фарқининг ҳисобий эпюралари

а — кўндаланг кесим схемаси;

б — пўлат қисми кесими баландлиги бўйича ҳароратлар фарқининг эгри чизиқли эпюраси;

в — тўсин кесимининг устки қисми учун ҳароратлар фарқининг эгри чизиқли эпюраси

521. Сиқилган темирбетон плитали автомобиль йўллари кўприкларида мустаҳкамликка, ёрилишга чидамлиликка, темир йўл кўприкларида эса, ҳисоблаш шулар билан бирга чидамлиликка ҳам ҳисобланади.

Бетон ва пўлатдаги чекланган пластик деформациянинг кўпайишининг статик ноаниқ конструкциялардаги зўриқишининг тарқалишга таъсирини ҳисобга олмаслик рухсат қилинади.

522. Чўзилган темирбетон плиталарни мустаҳкамликка ва ёрилишга чидамлиликка ҳисоблаш керак. Ёрилишга чидамлилик талаб даражаси 3.бўлимга биноан қабул қилинади. Темирбетон плитанинг чўзилишдаги бикрлигини пайдо бўлган ёриқларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу формула билан

аниқланади, бу ерда Е_r, A_r — плитанинг бўйлама арматурасининг эластиклик модули ва майдони, ψ_cr — қуйидаги 91-жадвалдан олинадиган, ёриқлар орасидаги бетон чўзилишига ишлашга қисман жалб қилинишини ҳисобга олувчи коэффициент.

91-жадвал

Арматура	Ушбу ҳоллар учун коэффициентининг қиймати
	темир йўл кўприкларини ҳисоблашда		автомобиль ва шаҳар кўприкларини мустаҳкамликка ва ёрилишга чидамлиликка ҳисоблашда
	мустаҳкамликка	ёрилишга чидамлиликка
Ташқи юзаси силлиқ; юқори мустаҳкамликдаги симлардан ўрамлар, пўлат арқонлар	1,00	1,00	0,70
Ташқи юзаси нотекис профилли	1,00	0,75	0,50

Статик ноаниқ туркумларда зўриқишларни, темирбетон плитадаги кўндаланг ёриқларининг мавжудлигини ҳисобга олиб, аниқланади. Бўйлама арматураси уланмайдиган йиғма сиқилмайдиган темирбетон плиталар учун чўзилишдаги бикрликни нўлга тенг деб қабул қилинади.

523. Ўтиш қисми плитасини маҳаллий эгилишга ва унинг бош тўсинлар билан биргаликдаги ишлашига ҳисоблашларини бирини иккинчисидан беғараз ҳолда бажаришга рухсат этилади. Ушбу иккита турдаги ҳисоблашда аниқланган зўриқишлар ва деформациялар қийматларини, тахтанинг фақат бўйлама йўналишда маҳаллий эгилишга ишлаган ҳолида биргаликда қўшиш лозим.

524. Кўндаланг кесимни ҳисоблашни босқичма-босқич бажариш керак. Уларнинг сони кесимдаги кетма-кет ишга киришадиган, қисмларнинг сонига кўра аниқланади. Кесимнинг ҳар битта қисми учун кучланиш таъсирини уларни ишлаш босқичларига кўра йиғиб, аниқлаш керак.

525. Темирбетон плитанинг кесим таркибига қўшиладиган ҳисобий эни ни, пўлат конструкция ўқидан иккита томонга осилган қисмларининг ҳисобий узунликларининг йиғиндиси миқдорида деб аниқлаш керак (15 расм). Плитанинг осилган қисми узунлигининг ҳисобий қийматини фазовий ҳисоблаш билан аниқлаш керак; унинг қийматларини қуйидаги 92-жадвалга биноан қабул қилинади.

15-расм. Кесим таркибига киритиладиган темирбетон плитанинг ҳисобий энини аниқлаш учун схема

92-жадвал

Пўлат қисмига нисбатан плитанинг осилган томонларининг ҳолати, унинг белгиланиши

Плитанинг параметри

Плитанинг осилган томони узунлигининг ҳисобий қиймати

Қўшни пўлат элемент b томондаги осилган бўлаги,

4В дан кўп

4В дан кам

В/2

a + 6t_sl ,

аммо В / 2 дан кўп эмас ва l/8 дан кам эмас

Консол томонга b_cосилган бўлаги

12 С дан кўп

12 С дан кам

a + 6t_sl,c,

аммо С дан кўп эмас ва l/12 дан кам эмас

92-жадвалдаги белгилашлар изоҳи:

а — темирбетон қовурға ёки вут энининг ярмиси;

улар йўқ бўлса — темирбетон плита билан пўлат белбоғнинг тегиб турадиган жойининг энининг ярмиси;

t_sl, t_sl,c — оралиқ ва консол томонлардаги темирбетон плитанинг (қовурға ёки вутларини чиқазиб ташлагандаги) ўртача қалинлиги;

l — плитанинг узунлиги, у қуйидагиларга тенг:

бош тўсин ёки фермалар учун — оралиқ узунлигига;

ўтиш қисмининг бўйлама тўсинлари учун — панел узунлигига;

ўтиш қисмининг кўндаланг тўсинлари учун — бош фермалар орасидаги масофага ёки бош фермалар орасидаги масофадан кам бўлганида темирбетон плитали кўприкнинг кўндаланг йўналишидаги энига;

B — бикрликларига кўра бир хил бўлган пўлат конструкциялар юкламалари орасидаги масофа (15-расм);

С — плитанинг конструктив қабул қилинган консол қисмининг пўлат конструкция ўқидан ўлчагандаги узунлиги (15-расм).

526. Темирбетон плитанинг майдони А_b ни, буралишга ҳисоблашларда — унинг қалинлиги t_sl ни ҳам ва қовурға ёки вутнинг энини мазкур ШНҚнинг 515-бандига биноан келтириш коэффициенти n_b га бўлинган деб қабул қилиш керак. Эластик бўлмаган деформацияларни ҳисобга олганда, бетоннинг 20 ва 21-иловаларига кўра аниқланадиган шартли эластиклик модули бўйича топилган келтириш коэффициентидан фойдаланиш рухсат этилади. Бетон билан жипслашган бўлама арматура юзаси майдонини келтириш коэффициенти n_r = Е_st / Е_r га бўлинган деб қабул қилинади, бу ерда E_r — кучлантирилмаган Е_rs ёки олдиндан кучлантирилган Е_rp арматураларнинг эластиклик модули ва у 34-жадвалдан олинади. Ҳисобий кўндаланг кесим таркибига қуймани, ўтиш қисм қатламларини ва темир йўл йўлининг устки қурилмасини киритиш керак эмас.

527. Пўлат қисми ва келтирилган кесимларнинг бирлик марказларини барча кесимга нисбатан аниқлаш керак. Кесимнинг, болтлар жойланадиган тешиклар борлиги туфайли заифланиши мазкур ШНҚнинг 341-бандига биноан ҳисобга олинади.

528. Пўлат тўсинларнинг монтаж қилаётгандаги мустаҳкамлиги ва устиворлиги мазкур ШНҚнинг 363, 364 ва 373-бандларига биноан текширилади. Конструкциялар ва улар элементларининг олдиндан кучлантиришдаги, ташишдаги ва монтаж қилиш босқичларидаги мустаҳкамлиги ва ёрилишга чидамлилигини, пўлат ва бетонни эластиклик даражасида ишлайди деб ҳисоблаб текширилади. Ушбу текширишларни, бетоннинг қисқаришини, оқувчанлигини ва кўндаланг чокларнинг қисилишини ҳисобга олмаган ҳолда, аммо олдиндан зўриқишларининг таъсири йўқолишини 18-бобга биноан эътиборга олиб бажариш лозим.

3-§. Конструкцияларни ҳисоблаш. Мустаҳкамликка ҳисоблаш

529. Пўлат-темир-бетон конструкцияда пайдо бўлувчи сиқувчи кучланишлар темирбетон қисм орқали, нормаль кучланишлар — пўлат қисм орқали, уринма кучланишлар — пўлат қисм орқали, темирбетон қисмнинг кўндаланг арматураси, ҳамда бетон орқали қабул қилинади.

Пўлат-темир-бетон конструкцияларни ҳисоблаш ўзига яраша кесимдаги темирбетон ва пўлат қисмларнинг хусусиятлари билан ифодаланади. Пўлат-темир-бетон тўсинни мусбат ишорали эгувчи момент таъсирига (92-расм) ҳисоблашни кўрсатилган А, Б ёки В ҳисобий ҳолатларнинг бирортаси бўйича темирбетон плитанинг оғирлик маркази сатҳидаги бетондаги кучланиш қиймати s_b га ва ушбу кучланиш s_r дан бўладиган бетондаги деформацияга жавоб берадиган бўйлама арматурадаги s_r кучланишга қуйидаги 93-жадвалдаги формулалар билан боғлиқ ҳолда бажариш керак.

93-жадвал

Текширишлар ва критерийлар турлари	Ҳисобий ҳолатларда мустаҳкамликка текшириш ва критерийлар учун формулалар
	А		Б	В
Критерийлар: мустаҳкамлик нисбатлари			-	-
бетондаги кучланиш (+ сиқилишдаги, – чўзилишдаги)
ҳисобий бўйлама арматурадаги кучланиш (+ сиқилишдаги, – чўзилишдаги)
Текширишлар: темирбетонни (+ cиқилишдaги, – чўзилишдаги)	-	-
пўлат тўсиннинг устки белбоғини (+ cиқилишдаги, – чўзилишдаги)
пўлат тўсиннинг пастки белбоғини (+ cиқилишдаги, – чўзилишдаги)	+

93-жадвалдаги белгилашлар:

М=М₁ + М₂ — эгувчи моментнинг тўла қиймати (М₁ва М₂ ларникидек тегишли ишоралар билан олинади );

М₁ — биринчи босқичда ишлагандаги эгувчи момент (юкламани фақат пўлат тўсин қабул қилади);

М₂ — ишлашнинг иккинчи босқичидаги эгувчи момент (юкламаларни темирбетон конструкция қабул қилади), статик ноаниқ туркумлар учун бетоннинг оқувчанлиги, кўндаланг чокларнинг қисилиши, темирбетон плитанинг чўзиладиган томонида кўндаланг ёриқлар пайдо бўлиши ҳамда бетоннинг қисқариши) ва ҳароратнинг ўзгаришлари ҳисобланади;

s_bi, s_ri — пўлат темирбетоннинг кўндаланг кесимидаги бетон қисмининг кўндаланг кесими оғирлик маркази сатҳидаги, унинг оқувчанлиги, йиғма плита кўндаланг чокларининг қисилиш, бетоннинг ўтириши ва ҳарорат ўзгаришидан (мазкур ШНҚнинг 520-бандига биноан темирбетон плита ҳарорати пўлатникидан кўп бўлган ва 93 — 95-жадваллардаги формулаларда ҳисобланадиган ҳол бундан мустасно) бетондаги ва бўйлама арматурадаги тенглаштирилган кучланишлар;

А_s = A_s1 + A_w + A_s2 — пўлат тўсиннинг кўндаланг кесими юзасининг тоза майдони;

А_s1, A_s2, A_w, A_b, A_r = A_rs — элементларнинг кўндаланг кесимларининг ўз тартибида пўлат тўсиннинг пастки, устки белбоғларининг, деворининг, плитанинг бетон қисмининг ва унинг кучайтирилмаган бўйлама арматураси юзаларининг майдонлари;

қаршилик моментлари;

— бетон кесимининг оғирлик маркази сатҳидаги шартли қаршилик мементи;

I_stb, I_s — пўлат-темир-бетон тўсиннинг пўлатникига келтирилган кўндаланг кесимининг ва пўлат тўсин кўндаланг кесимларининг тешикларни чиқазиб ташлаган қисмларининг инерция моменти;

Z_b,stb, Z_bs, Z_s1,s, Z_s2,s — 16-расмда кўрсатилган масофалар;

— мазкур ШНҚнинг 526-бандида кўрсатилганга биноан қабул қилинадиган келтириш коэффициенти;

n_b — мазкур ШНҚнинг 512-бандига биноан қабул қилинадиган, келтириш коэффициенти;

e_b,lim = 0,0016 — пўлат-темир-бетон конструкция учун бетон кўндаланг кесимининг оғирлик маркази сатҳида бўладиган, унинг чегаравий нисбий деформацияси;

R_y, R_b, R_r = R_rs — мазкур ШНҚ нинг 328 ва 329-бандларига кўра пўлат конструкциянинг, мазкур ШНҚнинг 161-бандига кўра бетоннинг сиқилишга мазкур ШНҚнинг 168-бандига кўра олинадиган кучлантирилмаган бўйлама арматураларнинг ҳисобий қаршиликларидир;

æ₃ = 1 + h(æ — 1) — пўлат тўсинни эгувчи момент билан бўйлама кучнинг биргаликдаги таъсирига мустаҳкамликка ҳисоблашдаги қаршилик моментига тузатувчи коэффициент;

æ₄ = æ₃ / m₁ — пўлат тўсиннинг устки белбоғини текширишдаги қаршилик моментига тузатувчи коэффициент, у 1,0 дан кам бўлмаслиги керак;

æ — мазкур ШНҚнинг 348-бандига кўра қабул қилинадиган коэффициент;

h — қуйидаги 94-жадвалга кўра қабул қилинадиган коэффициент;

m — пўлат конструкция учун мазкур ШНҚнинг 336-бандига кўра қабул қилинадиган ишлаш шароити коэффициенти;

m_b — 18-бобга кўра қабул қилинадиган бетоннинг ишлаш шароити коэффициенти;

m_r — 18-бобга кўра олинадиган арматуранинг ишлаш шароити коэффициенти;

— етарли кучлантирилмаган бетон плитадан тушадиган юкламани ҳисобга олувчи пўлат тўсиннинг устки белбоғининг ишлаш шароити коэффициенти ва у 1,2 дан кўп бўлмаслиги керак;

k — пластик деформация кучайишидан бетондаги нисбий деформациянинг кўпайишини ҳисобга олувчи коэффициент;

бу ерда К =1 бўлганида,

агар

бўлганида К=1,0 ва

қийматларини интерполяция қилиб топилади

16-расм. Мусбат ишорали эгувчи моментни қабул қиладиган пўлат-темир-бетоннинг кўндаланг кесимидаги зўриқишлар, кучланишлар ва деформациялар

94-жадвал

A_s2

Коэффициент h ни N / A_smR_y даги коэффициенти қийматлари, қуйидагиларга тенг

A_s1

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

0,30

0,35

1,0

0,98

1,0

0,94

1,0

0,90

1,0

0,87

1,0

0,81

0,99

0,75

0,98

0,67

0,2

1,0

0,97

1,0

0,92

1,02

0,87

1,03

0,80

1,04

0,70

1,05

0,57

1,06

0,38

0,4

1,0

1,04

0,90

1,08

0,80

1,12

0,67

1,14

0,52

1,16

0,34

1,19

0,53

1,20

0,68

0,6

1,0

1,10

0,84

1,19

0,64

1,28

0,40

1,35

0,56

1,40

0,75

1,44

0,95

1,46

1,13

0,8

1,0

1,20

0,61

1,39

0,51

1,55

0,84

1,70

1,12

1,83

1,36

1,93

1,60

1,98

1,86

1,0

1,29

1,63

2,04

2,47

2,86

3,20

3,38

94-жадвал давоми

A_s2

Коэффициент h ни N / A_smR_y даги коэффициенти қийматлари, қуйидагиларга тенг

A_s1

0,40

0,45

0,50

0,55

0,60

0,65

0,70

0,96

0,58

0,95

0,45

0,92

0,28

0,88

0,52

0,83

0,68

0,75

0,76

0,63

0,82

0,2

1,07

0,49

1,06

0,61

1,05

0,72

1,02

0,82

0,99

0,91

0,90

0,99

0,75

1,05

0,4

1,21

0,84

1,20

0,98

1,18

1,12

1,16

1,22

1,13

1,30

1,09

1,38

1,04

1,42

0,6

1,47

1,30

1,46

1,45

1,58

1,42

1,69

1,39

1,76

1,35

1,84

1,30

1,90

0,8

2,00

2,08

2,02

2,29

2,01

2,47

1,99

2,52

1,97

2,50

1,91

2,46

1,84

2,38

1,0

3,49

3,56

3,57

3,53

3,43

3,29

3,05

		95-жадвал
Критерийлар ва текширишлар турлари	Қуйидаги ҳисобий ҳоллардаги мустаҳкамликни текширишлар ва критерийлар учун формулалар
Критерийлар ва текширишлар турлари	Г	Д
Критерийлар: мустаҳкамликлар нисбатига		-
бетондаги кучланишларга (сиқувчи +, чўзувчи -)
Текширишлар: темирбетоннинг бўйлама арматурасидаги кучланишни (сиқувчи +, чўзувчи -)	-
устки пўлат белбоғни (сиқувчи +, чўзувчи -)
пастки пўлат белбоғни (сиқувчи +, чўзувчи -)

95-жадвалдаги белгилашлар:

M; M₁; M₂; σ_bi; σ_ri; A_s2; A_w;

A_b; A_r; A_s; W_b,stb; W_s2,s; W_s1,s;

n_r; n_b; R_y; R_b; R_r; ?₃; h; m; m_r; m_b — cm, 93-жадвалдаги белгилашларни қаранг;

I_sψ — майдонли (пўлат конструкция материали келтирилган) бўйлама арматура билан биргаликда ишлайдиган тўсиндаги соф оғирликдаги (нетто) пўлат конструкцияси кўндаланг кесимига тўғри келувчи майдон, қаршилик ва инерция моментлари;

Z_bs; Z_b,sy; Z_rs; Z_r,sy — 17-расмда кўрсатилган масофалар;

æ₅ = æ₃/m₂ — 1,0 дан кам бўлмаган, тўғриловчи коэффициент;

— устки пўлат белбоғнинг ишлаш шароити коэффициенти, 1,2 дан ортмаслиги керак.

93 — 95-жадваллардаги белгилашлар:

N = N_br = A_bs_b + A_rs_r — А ва Г ҳолларда;

N = N_br,R = A_bR_b + A_rs_r — Б ҳолларда пастки белбоғни текшираётганда;

N = N_br,R = A_bR_b + A_rR_r — Б ва В ҳолларда устки белбоғни текшираётганда;

N = N_rR = А_rR_r — Д ҳолларда, устки белбоғни текшираётганда;

N = N_r = A_rs_r , аммо дан кўп эмас A_rR_r — Д ҳолда, пастки белбоғни текшираётганда.

Изоҳ: 1. А, Б, В ҳолларни мазкур ШНҚнинг 529-банди (17-расм), Г ва Д ҳолни мазкур ШНҚни 5.21-бандига кўра (17-расм), қабул қилиш керак.

2. Бу ерда А_s2 — пўлат тўсини юзасининг майдони кичик белбоғ майдони.

3. Суратда пўлат тўсин юзасининг кичик белбоғида момент ва бўйлама кучдан бўладиган кучланишларни қўшган ҳолдаги қийматлари, махражида пўлат тўсиннинг катта майдондаги юзали белбоғдаги ўша кучланишларни қўшган ҳолдаги қийматлари берилган.

4. Темирбетон плитада сиқувчи кучланишлар бўлганида нормал куч N ни пўлат тўсинни чўзувчи деб, темирбетон ва арматурада чўзувчи кучланишлар бўлганида у куч пўлат тўсинни сиқувчи деб қабул қилмоқ керак (иккала ҳолдаги формулаларда N кучига мусбат ишора қўймоқ керак).

530. Кесимнинг нейтрал ўқи темирбетон тахтанинг баландлиги чегарасида тўпланганида ва тахтанинг чизиладиган қисмда мазкур ШНҚнинг 155 ва 156-бандларида m_bR_bt дан катта қийматдаги кучланишлар бўлганида кесим таркибига бетоннинг фақат сиқилаётган қисмини киритмоқ керак. Кесимнинг мустаҳкамлигини темирбетон плитасининг баландлигида кучланишларни нотекис тарқалганини ҳисобга олиб бажариш керак.

531. Пўлат темирбетон тўсинни манфий ишорали эгувчи момент таъсирига ҳисоблашни, 17-расмда кўрсатилган Г ёки Д ҳисобий ҳолларнинг бирортасига, темирбетон плитасининг оғирлик маркази сатҳида бетондаги кучланиш нинг қийматига боғлиқ, равишда, 19-жадвалнинг формулалари билан бажармоқ керак.

17-расм. Манфий ишорали эгувчи моментга ишлайдиган пўлат-темир-бетон кесимдаги зўриқиш ва кучланишлар

Пўлат темирбетон эгилувчи тўсинни кўндаланг кесимидаги пўлат қисми декоридаги уринма кучланиш t қиймати М = М_х= М_у = 0 бўлганда қуйидаги шартни қаноатлантириши шарт

бу ерда, Q₁ — биринчи босқич ишлашидаги кўндаланг куч (юкни фақат конструкциянинг пўлат қисми қабул қилади); Q₂ — иккинчи босқич ишлашидаги кўндаланг куч (юкни фақат конструкциянинг темирбетон қисми қабул қилади) темирбетон плитани чўзилиш зоналарида, статик ноаниқ система учун бетоннинг оқувчанлиги ва кўндаланг чокларнинг сиқилишини, кўндаланг ёриқларни пайдо бўлиши, ҳамда бетоннинг ўтириши ва ҳароратнинг ўзгариши орқали аниқланади.

I_s ва I_stb – пўлат кесимнинг ва пўлат пўлатга келтирилган темирбетон кесимнинг инерция моменти; t — девор қалинлиги; S_i,s ва S_i,stb — «I» баландликда кесилган пўлат қисмнинг ва пўлатга келтирилган пўлат темирбетон кесимнинг мос равишда пўлатнинг умумий ва умумий келтирилган пўлат темирбетон кесимнинг оғирлик марказига нисбатан статик моментлари; æ2 — (175) формула ва мазкур ШНҚнинг 352-банди бўйича аниқланувчи коэффициент.

532. Анча мураккаб кесимларни (масалан, эгувчи момент билан ташқи бўйлама кучнинг биргаликдаги таъсирида) мазкур ШНҚнинг 529 — 531-бандларининг кўрсатмаларига риоя этган ҳолда, уларнинг конструктив хусусиятларини ва кучланиш ҳолатларини ҳисобга олиб бажармоқ керак.

Юқори мустаҳкамликдаги арматурали кесим учун олдиндан таранглаштирувчи кучни, арматурани тортиш босқичида ташқи юклама деб ҳисоблаш керак.

Кейинги босқичлардаги ишлашида N — нинг енгиллаштирувчи (бўшаштирувчи) кучини, бетон ва таранглаштирилмаган арматуралар билан биргаликда ҳисобга олмоқ керак бу ерда юқори мустаҳкамликдаги арматуранинг мустаҳкамлигини қўшимча равишда текширмоқ керак. Д ҳолда юқори мустаҳкамликдаги арматурани, пўлат конструкцияда пластик деформация ривожи чекланган ҳолатдаги арматурада зўриқишнинг кучайишини ҳисобга олиб текшириш керак. Кесимга эгувчи момент М билан бирга ташқи бўйлама куч N_е таъсир этганда, кесимнинг кўрилаётган қисмининг оғирлик маркази ҳолатининг ўзгаришидан ҳосил бўладиган қўшимча эгувчи моментни ҳам ҳисобга олмоқ керак.

533. Бўйлама йўналишда маҳаллий эгилишга ишлайдиган темирбетон плитали кесимни ҳисоблашни А, Б, В, Г ва Д ҳисобий ҳолларига бажариш керак. Бу ерда Б, В ва Д ҳолларда плитани мазкур ШНҚнинг 204, 205, 206, 207, 209 ва 523-бандларига биноан номарказий сиқилаётган ёки номарказий чўзилаётган темирбетон стержен деб қабул қилиб, чегаравий мувозанатга ҳисоблаш керак, бутун яхлит кесимни ҳисоблашда эса, унинг плита кесим қабул қилаётган чўзувчи ёки сиқувчи бўйлама кучларнинг тенг таъсир этувчисининг пўлат қисми аҳволини бирмунча енгиллаштираётганини ҳисобга олиш керак.

4-§. Чидамлиликка ҳисоблаш

534. Чидамлиликка ҳисоблашни, темир йўл кўприкларида конструкциянинг пўлат ва темирбетон қисмлари, ҳамда пўлат билан темирбетонни бирлаштирувчи конструкциялар учун, пиёдалар, шаҳар ва автомобиль йўллари кўприкларида фақат конструкциянинг пўлат қисми ва уларни темирбетон билан бирлаштириб маҳкамловчи элементлари учун бажариш керак.

Бу ҳолда бетон билан жипслашиб кетган юқори мустаҳкамликдаги арматурани темирбетон қисмига, жипслашмаган арматурани эса пўлат қисмига киритиш керак. Чидамлиликка ҳисоблашда бетоннинг ноэластик деформацияларини мазкур ШНҚнинг 516-518-бандларига ва 20-иловасига биноан ҳисобга олиш керак.

Чидамлиликка ҳисоблашда горизонтал юкларни, ҳарорат таъсирини ва бетоннинг қисқаришини ҳисобга олмаслик рухсат этилади.

ни аниқлаётганда кесимнинг таркибига кўрилаётган юкланиш ҳолатида бетоннинг чўзилиш бўлмайдиган қисмини киритиш керак. Чидамлиликка текширишларни мазкур ШНҚнинг 226 — 229 ва 379-бандларида кўрсатилган талабларни ҳисобга олиб бажариш керак.

535. Темир йўл кўприклари кесимининг темирбетон қисмида кучайтирилмаган арматурали пўлат темирбетонли тўсинларини чидамлиликка ҳисоблашни қуйидаги формулаларга асосан бажариш лозим:

бу ерда, M_1w — чидамлиликка ҳисоблашларда таъсир этадиган юкламалардан ишлашнинг биринчи босқичидаги эгувчи момент;

M_2w — чидамлиликка ҳисоблашларда таъсир этадиган юкламалардан, статик ноаниқ туркумларда бетоннинг титрама оқувчанлигидан бўладиган эгувчи моментни ҳам киритгандаги ишлашнинг иккинчи босқичидаги эгувчи момент;

W'_i,stb — соф пўлат-темир-бетон кесимнинг i (bf, s1, s2) толасидаги сатҳга нисбатан бетоннинг пўлатга келтирилган коэффициенти

бўлгандаги аниқланган қаршилик моменти; Е_{vk r} — 20-иловасига биноан бетоннинг титрама оқувчанлигини ҳисобга олгандаги шартли эластиклик модули;

m_b₁ — мазкур ШНҚнинг 162-бандига биноан олинадиган кўп марта такрорланувчи юклама таъсиридаги бетоннинг ишлаш шароити коэффициенти; қолган белгилашлар мазкур ШНҚнинг 229, 379, 529-бандларидаги ва 16-расмдаги қабул қилинган белгиларга мос келади. Тўсиннинг деворида, кучланишни бирорта жойга тўплагичлар бўлганида, кесимнинг у жойдаги нуқталарининг чидамлилигини (94) ва (95) формулаларга қарашлик моментларнинг ва g_w коэффициентининг тегишли қийматларини қўйиб, ҳисобланади.

5-§. Ёрилишга чидамлиликка ҳисоблаш

536. Темирбетон плиталарнинг пўлат конструкциялар билан бирга ишлагандаги ёрилишга чидамлилигини мазкур ШНҚнинг 230 — 248 ва 522-бандларининг талабларига биноан бажариш керак. Бу ерда ёриқнинг ҳосил бўлишига ҳисоблашда, бетонга чўзувчи кучланишларнинг чегаравий қийматларини, мазкур ШНҚнинг 516-бандига биноан олинган фойдаланиш босқичида ноэластик деформацияни эътиборга олиб, эксплуатациявий юкламалардан ҳисобланган, эластик ишлайдиган пўлат-темир-бетоннинг бетоннинг чекка толасидаги кучланиш билан солиштириш керак.

Ёриқнинг очилишига ҳисоблашларда, чекка қатордаги бўйлама арматурадаги кучланишни, мазкур ШНҚнинг 5.22-бандига кўра унинг майдонининг катталашишини ва ноэластик деформация таъсиридан кучланишнинг йўқолишини ҳисобга олиб аниқлаш керак. Кучайтирилмаган бўйлама арматура бўлганида ва кесим иккита босқичда ишлаганида чўзувчи кучланиш ушбу формула орқали аниқланади:

бу ерда, М₂ — фойдаланишдаги юкламалардан иккинчи босқичда ишлагандаги эгувчи момент, (статик ноаниқ туркумларда бетоннинг оқувчанлигини, кўндаланг чокларнинг қисилишини, темирбетон плитанинг чўзилаётган қисмида кўндаланг ёриқлар ҳосил бўлишини ҳамда бетоннинг чўкишини (қисқаришини) ва ҳарорат ўзгаришини ҳисобга олиб топилади); бошқа белгилашлар мазкур ШНҚнинг 522, 529, 531-бандларида ва 17-расмда кўрсатилган.

537. Чўзиладиган йиғма темирбетон плитада кўндаланг чокларда кучайтирилмаган арматура уланмаган бўлганида ёриқнинг очилиши (иккита босқичда ишлаганда) ушбу формула билан аниқланади:

бу ерда, s_2,s2 — устки пўлат белбоғда иккинчи босқичда ишлашдаги юкламалар ва таъсирлардан, чўзилаётган томонда темирбетон плита йўқ деб ҳисоблагандаги, чўзувчи кучланиш; l_a — кўндаланг чоклар олдидаги бирлаштирувчи конструкциялар орасида масофа йўқ бўлганда плита блокларининг узунлиги; Z_bf,s , Z_s_2,s — масофа, 17-расмда кўрсатилганга биноан;

D_cr,d = 0,03 сm — кўндаланг кучни қабул қилишга мўлжалланган арматура бўлган кўндаланг чокдаги ёриқ очилишининг чекланган эни; чокда арматура йўқ бўлганида D_cr,d ни кўндаланг куч чок орқали берилмайди деб ҳисоблаш зарур.

Темир йўл кўприкларида темирбетон плиталарга елимланган чоклар қилинганда, уларнинг ёрилишга чидамлилигини 2а даражали талабга биноан текшириш керак; автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларининг темирбетон плиталарини ёрилишга чидамлилигини текширишда чўзувчи кучланишларнинг қиймати (24-жадвалдаги) 0,5 R_bt,ser дан ошмаслиги керак.

Кучайтирилган темирбетон плитада елимланган чоклар қилинганида унинг ёрилишга чидамлилигини мазкур ШНҚнинг 536-бандига биноан қабул қилиш керак.

6-§. Темирбетон плита билан пўлат конструкция бирлашишини ҳисоблаш

538. Бирлаштирувчи конструкцияни, бирлаштирадиган чокдаги кесувчи кучдан бўладиган сурувчи кучлар S_Q га ва ҳарорат таъсиридан, бетоннинг қисқариши, юқори мустаҳкам арматурани анкерлашдан, вантлар ёки раскослар ва ҳ.к.лар таъсиридан бўладиган бўйлама сурувчи куч S_N га ҳисоблаш керак.

Темирбетон плиталарнинг чекка қисмларида жойлашган бирлаштирувчи конструкцияларни узувчи кучларга, жумладан ҳарорат таъсиридан ва бетон қисқаришидан бўладиган кучларга ҳам ҳисоблаш керак.

539. Темирбетон плитани ва пўлат конструкцияни бирлаштирувчи чоклар бўйлаб сурувчи кучни қуйидаги формула билан аниқлаш лозим:

бу ерда, σ_b1, σ_b2 — узунликдаги плитанинг ҳисобланадиган қисмининг ўнг ва чап томонларидаги кесимларида бетоннинг кўндаланг кесимларининг оғирлик марказларидаги кучланишлар; σ_r1, σ_r2 — ўша кесимларга тегишли, бўйлама арматурадаги кучланишлар; A_b, A_r — мазкур ШНҚнинг 529 ва 522-бандларига мувофиқ кўрсаткичлар.

Темирбетон плитадаги чўзувчи кучланиш 0,4R_bt,ser дан ортиқ бўлганида, сурувчи кучни плитада ёриқлар бор деб ҳисоблаб аниқлаш ва арматурадаги кучланишни плитанинг бўйлама бикрлигини мазкур ШНҚнинг 529-бандига кўра σ_r ни эътиборга олиб ҳисоблаш керак. Чеккадаги тўла сурувчи куч S_e ни, чеккада деб қабул қилиб ва чеккадаги ҳисобланаётган қисм узунлигини:

деб белгилаб аниқлаш керак, бу ерда, Н — пўлат-темир-бетон элемент кўндаланг кесимининг ҳисобий баландлиги; b_sl — мазкур ШНҚнинг 525-бандига биноан.

Темирбетон плита билан пўлат конструкция орасида, таъсир этишнинг мураккаб ҳолларида, сурувчи кучларнинг тақсимланишини 23-иловасига биноан қабул қилиш рухсат этилади.

540. Чекка қисмдаги темирбетон плитани пўлат конструкциядан узиб ажратувчи куч S_ab ни қуйидаги формула билан аниқлаш лозим:

бу ерда, Z_b,s2 — бетоннинг кўндаланг кесими оғирлик марказидан пўлат конструкциянинг устки толасигача бўлган масофа;

S_e, H, b_sl — мазкур ШНҚнинг 539-бандига биноан.

Узиб ажратувчи куч S_ab ни плитанинг учидан 0,024 (Н + b_sl) масофада қўйилган деб қабул қилиш керак (23-иловаси расмига қаранг).

541. Пўлат қисмни темирбетон билан бирлаштирувчи конструкцияларини ҳисоблашларда қуйидагиларни:

а) мустаҳкам тиргаклар бўлганида — тиргакнинг эзилаётган ҳисобий юзасидан берилаётган сиқувчи кучланишнинг эпюрасини тўғри бурчакли деб ҳисоблаган ҳолда;

б) эгилувчан вертикал тиргаклар бўлганида — тиргакнинг эгилишга, 24-иловасига биноан эзиш билан ишлаш шароитидан чиққан ҳолда;

в) қия жойлашган анкерлар бўлганида — 21-иловаси билан анкернинг, чўзилиш ва бетонни эзиш билан эгилишларининг биргаликдаги ишлаш шароитидан чиққан ҳолда;

г) пўлат белбоғлар билан плитанинг юқори мустаҳкамликдаги болт билан бирлашганида боғловчи қисмлар бўлганида — 27-бобга кўра юқори мустаҳкамли болтларни фрикцион бирлаштириш ҳисобидан чиққан ҳолда;

д) юқори мустаҳкам болтлар билан темирбетонни сиқувчан бирлаштирувчи чоклар бўлганида — 22-иловасига биноан бирлаштириш чокининг тегишиб турадиган юзалари бўйлаб ишқаланишга ишлаш шароитидан чиққан ҳолда;

е) болтли елимланган бирлаштирувчи чоклар бўлганида елимлагандаги ёпишиш кучларини ҳисобга олгандаги «г» ва «д» бандларига биноан.

ж) тароқли тиргакларга оралиқ қурилма узунлигида текис тарқалишини ҳисобга олингандаги сурилувчи ва ажралувчи ҳисобий кучлар таъсирига биноан.

542. Мустаҳкам тиргакли бирлаштирувчи конструкцияларни қуйидаги формулаларга биноан:

темир йўл кўприкларида:

мустаҳкамлик бўйича

чидамлиликка

автомобиль йўллари, шаҳар ва пиёдалар кўприкларида — мустаҳкамликка

бажариш керак, бу ерда, S_h, S_w — тегишли мустаҳкамликка ёки чидамлиликка ҳисоблаётганда битта тиргакка тўғри келадиган сурувчи куч;

A_b,dr — бетоннинг тиргак билан эзилиш юзасининг майдони; (цилиндрсимон ва дўғасимон шаклдаги тиргакларда — уларнинг диаметриал кесимининг майдони);

m_b_l — мазкур ШНҚнинг 535-бандига биноан қабул қилинади.

Йиғма темирбетон плиталарда ва тиргаклар тешикларида жойлашганида, ҳисобий қаришлик R_b ни блоклар бетонининг классига кўра қабул қилиш керак, лекин қуйманинг қалинлигини эзилиш майдонига киритилмайди.

Тиргаклар плитанинг бўйлама чокларида жойлашганида бутун эзилиш юзасини ҳисобга олиш керак, ва ҳисобий қаршиликни чокни тўлдирувчи қуйма бетоннинг классига кўра қабул қилинади.

Агарда мустаҳкам тиргаклар темирбетон қовурға ёки вутларда жойлашган бўлса, S_h ва S_w ларнинг қийматини келтирилган формулаларнинг ўнг томонини,

бўлганда 0,9 га кўпайтириб,

бўлганда 0,7 га кўпайтириб топиш керак, бу ерда, — b_dr қовурға ёки вут бетонининг тиргак билан ҳисобий эзилиш майдонининг оғирлик маркази сатҳидаги эни.

543. Пўлат қисмига бирлаштирувчи конструкцияларни маҳкамлашларни мазкур ШНҚнинг 399 — 425-бандларига кўра ҳисоблаш керак. Мустаҳкам тиргакни конструкциянинг пўлат қисмига маҳкамлашни ҳисоблашларни сурувчи кучдан бўладиган моментларни ҳисобга олиб бажариш лозим.

544. Бирлаштирувчи конструкцияда мустаҳкам тиргак ва қия анкерларни бир вақтнинг ўзида фойдаланганда, уларнинг биргаликдаги ишлашини, бирлаштирувчи чокнинг тўла қаршилигини тиргаклар ва анкерларнинг қаршиликларининг йиғиндисига тенг деб ҳисоблаш мумкин.

7-§. Бикрликни текшириш, қурилиш кўтарилишини аниқлаш ва горизонтал юкламаларга ҳисоблаш

545. Таъсир этувчи юкламалардан бўладиган вертикал эгилишларни ва тебраниш даврини аниқлашдаги кўчишларни, бетонда юз берувчи кучланишларнинг ишораларидан қатъий назар, уни эластик ҳолда ишлайди деб ҳисоблаш керак.

Бир оралиқли тўсиннинг бир хил тақсимланган юкдан эгилиши қуйидаги формула билан аниқланади:

бу ерда ℓ — таяниш нуқталари орасидаги тахминий оралиқ;

E_δ — сиқилиш ва тарангликда бетоннинг эластиклик модули (29-жадвал)

J_np— металлга олиб келадиган пўлат темирбетон қирқимининг инерция моменти

(283)

Бу ерда J_ст — оралиқ қирқимида пўлат тўсинининг инерция моменти (17-расм).

J_Б — бетон плитанинг инерция моменти (29-жадвал);

F_cτ — металл тўсиннинг кесим майдони;

F_δ — темирбетон плитанинг кесими майдони;

Z — бирлаштирилган кесимнинг оғирлик марказининг ҳолати

(284)

бу ерда S_o — 0-0 ўқига нисбатан статик моменти (93-расм)

(285)

а — темирбетон плита ва металл тўсиннинг оғирлик марказлари орасидаги масофа

— келтириш коэффициенти (286)

бу ерда F_δ — 58-жадвал бўйича.

Эркин горизонтал тебранишнинг даврларини аниқлашда темирбетон плитанинг горизонтал текисликдаги салқилигини кесим таркибидаги ҳимояловчи қатламни, балласт тоғора ён томонларининг нам тўсгич қатламларининг ва темирбетон пиёдалар йўлаклари блокларининг тагларидаги тайёрловчи қатламчаларни киритиш билан аниқлаш рухсат қилинади.

Йиғма плитали оралиқ қурилманинг қурилиш баландлигини ҳисоблашда бетоннинг қисқаришини ҳисобга олинмайди. Монолит плитали қатнов қисми оралиқ қурилмасининг қурилиш баландлигини ҳисоблашда, плитанинг кетма-кет бетонланишини, бетоннинг ўтириши ва оқувчанлигини, иншоотнинг пўлат ва темирбетон қисмларидаги ҳароратни сакрашини, ҳамда бетонни қаттиқлашишидаги ўз-ўзини иситишини ҳисобга олиш керак.

546. Битта йўлли темир йўл ва оралиқ қурилмаларда темирбетон плита горизонтал текисликда, горизонтал юкламалардан бўладиган эгувчи моментлар ва темирбетон элементи билан пўлат конструкциянинг биргаликдаги ишлашидан — эгилувчи (ёки чўзилиб-эгилувчи) элемент деб мустаҳкамликка текширилиши керак. Бу ҳолда ҳарорат таъсири ва бетоннинг қисқаришини ҳисобга олмаслик рухсат этилади. Вертикал юклама ва таранглаш кучи таъсиридан плитанинг бетони пластик ҳолатда бўлганида ва горизонтал эгувчи моментни қабул қила олмаганида, у конструкциянинг пўлат қисми томонидан қабул қилинади. Бу ҳолда бетондаги тўла нисбат деформация e_b,lim горизонтал эгувчи моментни ҳисобга олганда 0,0016 дан ортмаслиги керак.

8-§. Конструкциялаш

547. Темирбетон плитани пўлат бош тўсинлар ва фермалар билан, уларнинг бутун узунаси бўйлаб бирлаштириш керак. Ёрилишга чидамлиликнинг талаб қилинадиган даражаси бўйлама йўналишда арматуралаш ёки таранглаштириш билан таъминланиши лозим.

Конструкцияларни талаб қилинган мустаҳкамлигини унинг кесимлар баландлигини камайтириш, металл сарфини қисқартирилган ҳолда олдиндан зўриқтириш орқали олиб борилади. Эгилувчи элементни олдиндан сиқиш унинг бутун узунлигига эмас, балки максимал эгувчи моментлар таъсир қилувчи зоналарида бўлади. У юксак мустаҳкамликка эга бўлган пайвандланувчи арматура ташқи стерженлари орқали олиб борилади.

548. Ўтиш қисмининг темирбетон плитасининг қалинлиги 3-бўлимда кўрсатилгандан кам бўлмаслиги керак. Темирбетон плитанинг ишчи кесими таркибига кирадиган пиёдалар йўлаги тагидаги консолининг қалинлиги йиғма конструкциялар учун 8 сm дан кам, монолитлилар учун эса — 12 сm дан кам бўлмаслиги керак.

549. Йиғма темирбетон плитани пўлат конструкция билан бирлаштиришни фрикцион, болтелимли ёки кавшарловчи бирикмаларни ишлатиб амалга ошириш зарур. Қатнов қисми плитаси устини i = 0,02 га тенг бўлган қиялик билан оқишни таъминловчи учбурчак қурилмасисиз бажариш тавсия этилади.

Йиғма темирбетон плиталарни тешикларга ва чокларда жойлашадиган ва қуйма бетон билан тўлғазиладиган тиргаклар ва анкерлар билан бирлаштириш рухсат этилади. Тиргаклар билан конструкциянинг плита блокларининг орасидаги ёриқнинг эни, оралиқ қурилма узунаси йўналишида 5 сm дан, кўндаланг йўналишида 3 сm дан кам бўлмаслиги керак. Тиргаклар ва анкерларни, тепаси берк бўшлиқ ва ёриқларга ҳамда қийин тўлғазиладиган жойларга жойлаштириш рухсат қилинмайди.

Узлукли бирлаштирувчи чоклар қилинганида таянч участкалари орасида маҳаллий эгилишга ишлайдиган темирбетон плитанинг мустаҳкамлиги таъминланган бўлиши керак, бу ҳолда плита билан белбоғ орасидаги бўшлиқнинг баландлиги, белбоғни бўяшга етарли бўлиши керак. Қатнов қисмининг монолитли темирбетон плитасини оралиқ қурилмаларнинг асосий тўсинлари билан қўшилиши доимий ва вақтинчалик юклар таъсирида ўзаро бирга ишлашини таъминлаш учун металлконструкцияларни заводда тайёрлаш даврида пўлат тасмалардан иборат узлуксиз тароқсимон тиргакларни асосий тўсинларни устки белбоғларига пайвандлаш рухсат этилади.

Тароқсимон қурилмалар шаҳар, автомобиль ва темир йўл кўприклари, кесилган ва узлуксиз йўл ўтказгич ва эстакадаларнинг ҳар қандай габаритли ва оралиқли пўлат темирбетон оралиқ қурилмаларида, горизонтал ва вертикал эгриликларда, ҳамда қийшиқ чорраҳаларда ишлатилади. Монолитли плита арматураси таранглаштирилмаган ёки олдиндан зўриқтирилган, ҳамда плита ва металлконструкцияларни ўзаро бирга ишлашида кучларни бошқарадиган бўлиши мумкин.

Тароқсимон тиргаклар, металл тўсин элементлари бўлиб, қатнов қисми плитаси бетон анкеридир ва умумлашган пўлат темирбетон конструкциясида сурилиш ва ажровчи кучларни қабул қилади. Металл тўсиндан бетонга куч ва ундан орқага тароқнинг тешиклари ва бўшлиқларида жойлашган калта ва узун кўндаланг арматура стерженлари орқали узатилади. Бунда бетон сиқилиш ва парчаланишга ишлайди. Тароқларни металл икки таврли ва қутисимон тўсинлар устки белбоғларига узлуксиз пайвандлаб маҳкамланиши металлконструкциялар ва плиталар бетонида бўлувчи кучланишлар концентрациясини олдини олишга хизмат қилади.

Оралиқ қурилмалар узунлигида тароқсимон тиргакларни узлуксизлиги элементларни бирикувчи яримавтоматик пайвандлашнинг (тайёрланмалар) яхлит пайвандлилигини таъминлаш орқали олиб борилади.

550. Бирлаштирувчи конструкциянинг жойланиши қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:

мустаҳкам тиргак билан анкерлар орасидаги тоза масофа плитанинг ўртача қалинлигидан саккиз марта кўп қийматидан ошмаслиги керак. Ўртача қалинлиги, плитанинг ишлайдиган майдонини, унинг ҳисобий энига бўлиб топилади. Бу ерда плитанинг майдони қовурға ёки вутлар майдонларини ҳисобга олиб, қабул қилинади;

мустаҳкам тиргаклар орасидаги тоза масофа тиргак билан бетоннинг ҳисобий эзилиш майдони баландлигининг 3,5 баробар қийматидан кам бўлмаслиги керак;

анкерлар орасидаги тоза масофа 3 d_an дан кам бўлмаслиги керак, d_an — анкер стерженининг диаметри. Темирбетон плитани қисувчи юқори мустаҳкам болтларнинг орасидаги минимал масофалар 96-жадвалдан олинади.

	96-жадвал
Нормаланган ўлчам	Куйидаги диаметрли (mm, да), болтларнинг орасидаги рухсат қилинган минимал масофа, mm, да
Нормаланган ўлчам	22	24
Тешикнинг марказидан темирбетон элементининг чеккасигача	100	120
Барча йўналишларда тешиклар — марказлари орасидаги	140	160

551. Мустаҳкам тиргакларнинг конструкцияси, эзилиш майдони бўйлаб бетон деформацияси бир хил бўлишини таъминлаши ва бетонни синиб тушишга олиб келмаслиги керак, масалан, бурчаклар мавжудлигидан.

Тиргакдан бетонга босим ўтказадиган сиртининг таги дўмбоқ бўлганида (цилиндрик тиргаклар ва ҳ.к.) бетоннинг тиргак билан маҳаллий сиқиладиган қисмини арматуралаш керак.

552. Анкерларни сурувчи куч йўналишига 45° бурчак остида жойлашган илмоқлар турида ўрнатиш керак. Якка арматурали анкерларни қўллаш рухсат этилади. Қистириладиган қисмларда илмоқли арматурали анкерларни мустаҳкам тиргаклар билан биргаликда ишлатилади.

553. Йиғма темирбетон плиталарни пўлат белбоғлар билан юқори мустаҳкам болтлар ишлатиб бирлаштириш учун қуйидагилар зарур:

юқори мустаҳкам болтлар жойланадиган тешикларни тайёрлаш ва монтаж қилиш нормалари билан кўрсатилган, рухсат этилган ўрнатилишини таъминлайдиган каттароқ диаметрини белгилаш;

бўйсинувчан таглик қисмларни ёки бошқа чораларни қўллаб, тортишдаги пўлат листнинг деформацияси ҳисобига зичланмасликни йўқотиш имконини таъминлаш.

554. Темирбетон плита унинг пўлат қисмдан узилиб ажралиб кетмаслигини таъминлаш учун анкерланган бўлмоғи керак. Темирбетон плитанинг анкерланишини таъминлай олмайдиган мустаҳкам тиргакларда унинг ажралишига қарши қўшимча чоралар кўрилиши керак.

Агарда қия анкерли бирлашмаларда сурувчи куч таъсир йўналишини ўзгартириши мумкин бўлганида, янги йўналишга қия бўлган анкерлар қўйилади ёки қия анкерларни тик анкерлар билан биргаликда жойлаш зарур.

555. Йиғма темирбетон блокларнинг кўндалангига уланадиган жойларини қуйидагиларни ишлатиб қуриш тавсия этилади:

уланадиган жойлар учларининг сиртларини елимлаб, учларига камида 0,5 МPа (5 kgk/сm²) босим берадиган куч билан қисишни; чиқиб турган арматураларни сваркалашни ва кейин чокни бетон билан қуйишни.

556. Йиғма темирбетон плиталарга, блокнинг бутун узунасига бирлашганида устки пўлат белбоғ ва темирбетон блок орасига, устки белбоғни занглашдан сақловчи бетон ёки қоришма қатлами лойиҳаланиши керак. Қоришма ёки бетон қатламнинг қалинлиги 5 сm ва ундан ортиқ бўлганида арматуралаш керак.

29-боб. Ёғоч конструкциялар

557. Ёғоч кўприкларда заводда тайёрланган элементлар қўлланилиши керак, темир кўприкларнинг элементлари ва барча кўприклар ёпишқоқ бирикмаларининг элементлари фақат заводда тайёрланиши зарур.

Ёғоч темир йўл кўприклар оралиқ қурилмалари прогонлар ёки оддий (бирлашмаган) пакетлардан иборат бўлган тўсинли эстакада турида ишлатилиши шарт.

558. Ёғоч кўприклар учун, ёғочни чиришдан ҳимоя қиладиган, зарур ҳолларда эса ёнғинга бардош бериш даражасини ошириш учун махсус чоралар кўзда тутилиши лозим.

559. Ёғоч кўприкларнинг конструкцияси ҳамма жойларини кўришга, тозалашга, болт ва тяжларни тортиб маҳкамлашлар оқибатида юз бериши мумкин бўладиган бўшашишларни тўғрилашга, ҳамда айрим элементларида оддий таъмирлаш ишларини ўтказишга, темир йўл кўприкларида капитал турдаги кўприклар ёки қувурлар билан алмаштиришга қулай ва мослашган бўлиши зарур.

Конструкцияларда қўлланилаётган тугунлар, уланишлар ва бирикмалар, иншоотнинг қисмлари ва алоҳида элементлари орасида зўриқишнинг бир меъёрда тарқалишини таъминлаши керак. Лойиҳалашда, конструкциянинг айрим қисмларини шамоллатиш учун шароит яратишга алоҳида эътибор қилиниши керак. Ёғоч кўприкларни ёғли ва сувда эрийдиган 60 — 80°С ҳароратгача иситилган антисептиклар билан чётка ёки сачратувчи гидропульта ёрдамида 2 — 4 соат оралиғида 2 марта ишлов бериш керак.

560. Тўсинли эстакада кўприкларида битта қаторли таянчлар бўлганида горизонтал кучларни қабул қилишга, ҳар бешинчи таянчни иккита ёки кўп қаторли этиб қуриш керак.

561. Ёғоч таянчлар музлар ва ҳар хил сузиб юрган нарсалар таъсиридан қопламалар, ўрамалар ва музкесарлар ёрдамида ишончли даражада ҳимоя қилинган бўлиши зарур.

1-§. Материаллар

562. Ёғоч кўприклар учун ГОСТ 9463 ва ГОСТ 8486 талабларига жавоб берадиган қарағай, арча, лиственница, пихта дарахтлари ишлатилиши керак.

Оралиқ қурилманинг эгилишга ва чўзилишга ишлайдиган ҳамда кўприк бруслари 1-чи нав ёғоч материалдан қилинган бўлиши зарур. Кўприк конструкцияларининг қолган элементлари 2-чи нав ёғоч материаллардан тайёрланиши мумкин. Тўғри бурчакли кўндаланг кесимли елимланган тўсинларнинг чекка томонларида (қиррасидан умумий баландлигининг 1/6 қисмигача, аммо иккита доскадан кам бўлмаган) 1-нав тахталар ишлатилиши зарур, қолган қисмларида эса 2-нав тахталар ишлатилиши рухсат этилади.

Бирлаштирувчи майда бўлакларни (деталларни) (ёстиқлар, поналар ва ҳоказолар) тайёрлаш учун, танлаб олинган, қаттиқ баргли жинсли дарахтларни (эман, шумтол, бук ва грабларни) ишлатиш зарур, улар юмалоқ ҳолда ишлатилганида ГОСТ 9462, тилинган тахталар ҳолида ишлатилганида эса ГОСТ 2695талабларига жавоб бериши лозим.

Кўприкларнинг таянчларидаги ўтирма ва таянч бруслари учун ГОСТ 9462 ва ГОСТ 2695 ларга тўғри келадиган қаттиқ баргли жинсли — эман, шумтол, бук ва граб дарахтларидан қилинган юмалоқ ёғоч ва брусларни ишлатиш рухсат этилади.

563. Ёғоч кўприкларнинг элементларини тайёрлашда ишлатиладиган ёғочларнинг мустаҳкамлик хусусиятлари (меъёрий ва вақтинчалик қаршилиги) ҚМҚ 2.03.08 даги танланган навдаги ёғоч материаллар учун белгиланган талабларга жавоб бериши керак. Ёғоч фермали кўприк қуришда ва ёғочнинг паст мустаҳкамликда эканлиги кўринган барча ҳолларда, ишлатиладиган ёғоч намуналарини лабораторияда мустаҳкамликка синаб, текшириш зарур.

Синашда кўринган мустаҳкамлиги меъёрий қаршиликдан кам бўлмаганида, ёғоч ишлатишга яроқли деб ҳисобланади. Юмалоқ ёғоч ва брусларнинг мустаҳкамлигини ушбу меъёрнинг мазкур ШНҚ нинг 559-бандида кўрсатилган давлат стандартларида келтирилган тегишли талабларга биноан баҳолаш рухсат этилади.

564. Ишлатиладиган ёғоч материалларнинг намликлари % да — юмалоқ ҳолатдаги ёғочларники 25 дан, тилинган ёғочларники 20 дан, елимланган конструкциялар учун ишлатиладиганлариники 12 дан ортиқ бўлмаслиги керак.

Ички хўжалик автомобиль йўллари, қишлоқ хўжалиги корхоналари ва ташкилотлари, кичик автойўл ва шаҳар кўприкларида устки тўшама, кўндаланг тўсинчалар ва габарит чегарасига қўйиладиган бруслар учун 40 % гача намликдаги ёғоч материалларни ишлатиш рухсат этилади.

Сувнинг энг паст сатҳидан пастда жойлашадиган элементлар ва қозиқ оёқлар учун ишлатиладиган ёғоч материалларнинг намлиги чекланмайди. Ёғоч материаллари қурилиш майдончаси шароитида тайёрланганда, уларни чиришдан ҳимоя этиш таъминланганда, юк кўтариб турадиган элементлар учун 25 % гача, ёрдамчи элементлар учун 40 % гача намликдаги ёғоч материалларни ишлатиш рухсат этилади.

565. Ёғоч кўприкларнинг пўлат элементлари учун мазкур ШНҚ нинг 18 ва 27-бобларнинг талабларини қаноатлантирадиган пўлатдан тайёрланган арматуралар, юпқа тахта, бўлак шаклдаги ва фасонли прокатлар қўлланилади.

Михларни ГОСТ 4028 га, пўлат дюбелларни эса ТУ 14-4-1231га биноан қўллаш керак. Асосланган ҳолларда ТУ 10-69-369га биноан винтли пўлат михларни ишлатиш рухсат этилади.

566. Конструкция элементларини елимлашда, талаб қилинадиган мустаҳкамликка, сувга чидамлиликка, биологик таъсирларга чидамлиликка эга бўлган ва узоқ муддатга яроқли: фойдаланиш шароитига боғлиқ ҳолда ҚМҚ 2.03.08 талабларига тўғри келадиган фенолли, резорцинли ва фенолли-резонцинли елимларни қўллаш зарур.

Ёғоч материални металл билан елимлаш учун эпоксид елим ишлатиш зарур.

2-§. Материал ва бирикмаларнинг ҳисобий хусусиятлари

567. 1-нав қарағай ёғочининг, унинг намлигига боғлиқ равишдаги ҳисобий қаршиликларини қуйидаги 97-жадвалга биноан қабул қилинади.

	97-жадвал
Кучланиш ҳоллари ва элементларнинг хусусиятлари	Қуйидаги % лардаги ҳисобий қаршиликлари, МПа (kgk/сm²) да
Кучланиш ҳоллари ва элементларнинг хусусиятлари	белгиланиши	25 ва ундан кам	25 дан кўп
1. Эгилиш:
а) чеккалари табиий ҳолатдаги юмалоқ ёғочдан қилинган элементларники	R_db	17,7 (180)	15,2 (155)
б) бруслардан ва чеккалари қиррали кесилган ёғочдан қилинган элементларники		15,7 (160)	13,7 (140)
в) тўшаладиган тахталарники ва бошқаларники		13,7 (140)	11,8 (120)
2. Толалари бўйлаб чўзилиш	R_dt	11,8 (120)	9,8 (100)
3. Толалари бўйлаб сиқилиш ва эзилиш	R_dc, R_dqs	14,7 (150)	11,8 (120)
4. Толаларига кўндаланг йўналишда барча сиртларнинг сиқилиши ва эзилиши	R_dq	1,77 (18,0)	1,47 (15,0)
5. Толаларига кўндаланг йўналишда маҳаллий эзилиш:
а) юзма-юз ўймаларда (эзилиш майдонининг узунлиги 15 сm гача бўлганда)	R_dqp	3,1 (32,0)	2,5 (26,0)
б) шайбаларнинг тагидаги эзилиш бурчаги 90° дан 60° гача бўлганида		3,9 (40,0)	3,3 (34,0)
6. Эгилишда тола бўйлаб қирқилиши (энг катта қиймати)	R_dab	2,35 (24,0)	2,15 (22,0)
7. Элементнинг иккита брутто қалинлигини ва 10 ўйма чуқурлигига тенг узунликни ҳисобга олган ҳолда, ўймалар уланган жойдаги (майдон бўйича ўртача) қирқилиш:
а) тола йўналишида	R_dam	1,57 (16,0)	1,47 (15,0)
б) толага кўндаланг йўналишда	R_dsm	0,78 (8,0)	0,69 (7,0)

Изоҳлар: 1. Ёғочнинг эзилишга ва тола йўналишига a бурчак остида қирқилишига ҳисобий қаршилигини ушбу формула билан аниқлаш лозим:

бу ерда, R_d1, R_d2 лар — a₁=0° ва a₂=90° бўлганидаги эзилишга ёки сиқилишга ҳисобий қаршиликлар.

2. Элементнинг юкланмаган қисмининг узунлиги эзилиш майдонидан ва элемент қалинлигидан кам бўлмаганида, унинг узунлиги қисмидаги толасининг кўндалангига маҳаллий эзилишга (ушбу жадвалнинг 5 вазиятида кўрсатилган ҳолатлардан ташқари) ҳисобий қаршиликни қуйидаги формула билан аниқлаш керак:

бу ерда, l_s — ёғочнинг толаси бўйлаб эзилиш майдонининг узунлиги, cm, да.

3. Элементнинг ҳисобий кесимларида, кесиш ёки тешиш оқибатида, бўшашиш ҳолати бўлганда, тегишли ҳисобий қаршиликларни қиймати қуйидагига тенг бўлган элементларнинг иш шароити коэффициентларига кўпайтириш лозим:

чўзиладиганлари учун — 0,80 га;

эгиладиган бруслар учун — 0,85 га;

эгиладиган юмалоқ ёғочлар учун — 0,90 га.

2-нав қарағай ёғочининг ҳисобий қаршиликлари 1-нав учун белгиланганларидан:

толалари бўйлаб чўзилгандагиси 30 % га;

қолган барча кучланиш ҳолатлардагиси 10 % га кам миқдорда қабул қилиниши керак.

568. Елимланадиган тахталарнинг қалинлиги 33 mm ва элемент баландлиги 50 сm ва ундан кам бўлган елимланган қарағай ёғочларнинг ҳисобий қаршиликларини қуйидаги 98-жадвалдан қабул қилиш керак.

			98-жадвал
Кучланиш ҳолати	Ҳисобий қаршиликлар
Кучланиш ҳолати	Белгиланиши	МPа	kgk/сm²
1. Бруснинг эгилиши	R_db	17,7	180
2. Тола бўйлаб чўзилиш	R_dt	12,7	130
3. Тола бўйлаб сиқилиш	R_ds	15,7	160
4. Тола бўйлаб эзилиш	R_dqs	14,7	150
5.Толанинг кўндалангига барча сиртларнинг сиқилиши ва эзилиши	R_dcq, R_dq	1,96	20,0
6. Толанинг кўндалангига маҳаллий эзилиши:
а) конструкциянинг таянадиган жойидаги текисликда	R_dq	2,50	26,0
б) шайбаларнинг тагида эзилиш бурчаги 90° дан 60°гача бўлганда	R_dap	4,31	44,0
7. Эгилишда елимланган чокларда толалар бўйлаб катта қирқилиш	R_daf	1,47	15,0
8. Елимланган чокларда толаларни кўндаланг парчалаш	R_dsf	0,78	8,0

Қалинлиги 33 mm дан фарқ қиладиган тахталарни (қатламларни) қўллашда эгилишга, сиқилишга ва тола бўйлаб қирқилишга ҳисобий қаршиликларини қуйидагиларга тенг бўлган иш шароити коэффициентларига кўпайтириш керак:

қалинлиги 19 mm ва ундан кам бўлганида — 1,10 га;

қалинлиги 26 mm бўлганда — 1,05 га;

қалинлиги 43 mm бўлганда — 0,95 га.

Елимланган элементларнинг баландлиги 50 сm дан катта бўлганида эгилишга ва тола бўйлаб сиқилишга ҳисобий қаршиликларни қуйидаги 99-жадвалда келтирилган иш шароити коэффициентларига кўпайтириш зарур.

	99-жадвал
Кесим баландлиги, сm,да	Иш шароити коэффициенти
50 ва ундан кам	1,00
60	0,96
70	0,93
80	0,90
100	0,85
120 ва ундан кўп	0,80

569. Елимланган пўлат арматура стерженли-елимли штирли бирлаштиришларда, тортиб олишга ёки тешиб ўтишга (18 расм) ишлайдиган қарағай ёғочнинг тола бўйлаб қирқилишга ҳисобий қаршилиги R_daf ни штирнинг кириш чуқурлиги l га боғлиқ ҳолда 100-жадвалдан қабул қилиш зарур.

18-расм. Елимлаштиришли уланган жой.

1-уланувчи блоклар, 2-блокларнинг уланадиган жойи, 3-штирлар учун тешиклар, 4-тешикларга елимланган штирлар.

		100-жадвал
Штирни киритиш чуқурлиги l, сm, да	Қирқилишга ҳисобий қаршилиги, R_dat
Штирни киритиш чуқурлиги l, сm, да	МPа	kgk/сm²
15	2,94	30,0
20	2,75	28,0
25	2,55	26,0
30	2,45	25,0
35	2,26	23,0
40	2,16	22,0
45	2,01	20,5
50	1,91	19,5
55	1,77	18,0

Изоҳ: 1. Стерженни тола йўналишида a бурчаги остида киритиб елимлаганда қирқилишга ҳисобий қаршиликни қуйидаги формула билан аниқлаш керак

2. Елимштирли бирикмаларни тайёрлаш фақат керакли технологик қурилмаси бор заводларга рухсат этилади.

570. Бошқа турдаги ёғочлар учун мазкур ШНҚ нинг 97, 98 ва 100-жадвалларидаги берилган ҳисобий қаршилик қийматларини қуйидаги 101-жадвалдаги ўтказиш коэффициентларига кўпайтириш керак.

			101-жадвал
Ёғочларнинг жинслари	Ҳисобий қаршиликлар учун ўтказиш коэффициенти
Ёғочларнинг жинслари	чўзилишга, эгилишга, сиқилишга ва тола бўйлаб эзилишга	тола кўндалангига сиқилишга ва эзилишга	қирқилишга
Арча	1,0	1,0	1,0
Лиственница	1,2	1,2	1,0¹⁾
Пихта	0,8	0,8	0,8
Эман	1,3	2,0	1,3
Шумтол; граб	1,3	2,0	1,6
Бук	1,1	1,6	1,3

¹⁾ Елимланган конструкциялар учун — 0,9.

571. Барча турдаги ёғоч материаллари учун толаси бўйлаб сиқилиш ва чўзилишдаги ҳамда эгилишдаги эластиклик модулини қуйидагича қабул қилиш керак:

одатдаги ёғочлар учун доимий юкламалардан деформацияни аниқлашда — 8340 МПа (85000 kgk/сm²) га тенг деб;

елимланган ёғочлар учун хоҳлаган юкламалардан деформацияни аниқлашда — 9810 МPа (100000 kgk/сm²) га тенг деб.

Ёғоч толасининг кўндалангига сиқилишдаги эластиклик модулини 392 МPа (4000 kgk/сm²)га тенг деб қабул қилиш зарур.

572. Ёғоч кўприкларнинг пўлат элементлари учун эластиклик модули ва ҳисобий қаршиликларини мазкур ШНҚ нинг 18 ва 27-бобларига биноан қабул қилинади.

573. Қарағайлардан бўладиган бирикмалардаги ичларига киритилиб жойлаштириладиган пўлатдан қилинадиган пона (нагел), дюбел ёки михларнинг понадан бериладиган зўриқиши тола бўйлаб, дюбел ва михдан бериладигани эса маълум бурчак остида таъсир кўрсатганларидаги зўриқишларни ўзига қабул қилиш (ёки оғирликни кўтариш) қобилиятининг ҳисобий қийматлари қуйидаги 102-жадвалда келтирилган.

		102-жадвал
Бирикмалар тури	Кучланиш ҳолати	Пона (нагел), дюбел ёки михнинг битта кесимга кучни қабул қилиш қобилиятининг қиймати
Бирикмалар тури	Кучланиш ҳолати	кН	kgk
Симметрик	Ўртадаги элементларнинг эзилиши	0,441 dt₁	45 dt₁
	Чеккадаги элементларнинг эзилиши	0,685 dt₂	70 dt₂
Носимметрик	Бир хил қалинликдаги барча элементларнинг ҳамда битта кесимдаги бирик-маларнинг анча катта қалинликдаги элементларининг эзилиши	0,294 dt₁	30 dt₁
	Чеккадаги анча юпқа элементларнинг эзилиши	0,685 dt₂	70 dt₂
Симметрик ва носимметрик	Пона (нагел) нинг эгилиши	1,618d² Қ 0.019t₃²; лекин, 2,256d² дан кўп эмас	165d²Қ 2t₃² ; лекин 230d² дан кўп эмас
	Михнинг эгилиши (ГОСТ 4028-63*)	2,256d² Қ 0.010t₃²; лекин, 3,628d² дан кўп эмас	230d²Қ t₃² ; лекин 370d² дан кўп эмас
	Дюбелнинг эгилиши (ТУ 14-4-1231-83)	3,384d² Қ 0.015t₃²; лекин, 5,442d² дан кўп эмас	234,5d²Қ 1,5t₃²; лекин 555d² дан кўп эмас
	Бурама михнинг эгилиши
	(ТУ 10-69-369-87)	4,14 d²	420 d²

100-жадвалда белгиланганлар:

d — пона (нагел) ёки михнинг диаметри, сm, да;

t₁ — ўртадаги ва тенг, кўпроқ қалинликлардаги битта қирқиладиган бирикмадаги элементларнинг қалинлиги, сm, да;

t₂ — чеккадаги элементларнинг ва битта қирқиладиган бирикмаларнинг анча юпқа элементларининг қалинлиги, сm, да;

t₃ — битта қирқиладиган бирикмаларнинг чеккадаги элементига михни ёки дюбелни киргизиш чуқурлиги, сm, да.

Изоҳлар: 1. Пона (нагел)нинг, кўрилаётган чокдаги, зўриқишни қабул қилиш қобилиятининг ҳисобий миқдорини жадвалдаги формулаларга асосан топилган қийматларнинг энг кичигига тенг деб қабул қилинади.

2. Пона (нагел)нинг диаметри d ни, унинг эгилишдаги зўриқишни қабул қилиш қобилиятининг тўла фойдаланилишидан сал кўпроқ шароитдан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

3. Ушбу меъёрларнинг талабларига мувофиқ поналар (нагеллар)ни жойлаш шароити бажарилган бўлганида, пона (нагел)ли бирикмаларда ёғочни ёрилиб ажралишга ҳисобламаслик мумкин.

4. Цилиндрик пона, михлар ва дюбеллар ёғочнинг ичига етарли даражада киритилиб жойлаштирилиб, устига қўйилган нарса зич беркитиб турадиган ҳолларда, болт тагига пўлатдан қилинган ёпиштирма қўйиладиган бирикмалар қўллаш рухсат этилади.

5. Пўлатдан қилинган ёпиштирмали бирикмалардаги дюбел ва михларнинг ҳисобий зўриқишни қабул қилиш қобилияти қуйидаги коэффициентларга кўпайтириб аниқлаш лозим:

куч билан киритилган дюбеллар учун — 1,0 га;

олдиндан бурғиланган тешикларга киритилганда — 0,8 га.

Бошқа турдаги ёғочдан қилинган бирикмаларда пўлат пона (нагел) нинг зўриқишни ўзига қабул қилиш қобилиятининг ҳисобий қиймати, пона жойлашган тешикда ёғочни эзишга ҳисоблаганда мазкур ШНҚ нинг 102-жадвалидаги тегишли коэффициентларни мазкур ШНҚ нинг 102-жадвалидаги миқдорларга кўпайтириб ва у тешикнинг ичида эгилишга ишлаганда, шу коэффициентлардан квадрат илдиз олгандаги қийматларни жадвалдаги миқдорларга кўпайтириб аниқланади. Куч пона (нагел) дан ёғоч толаларига a бурчаги остида берилганида, унинг зўриқишни ўзига қабул қилиш қобилиятини ҚМҚ 2.03.08нинг кўрсатмаларга кўра k_a коэффициентини ҳисоблаб аниқлаш лозим.

574. Чўзиладиган ва сиқиладиган елимштирли (пўлат стержен ёғочлардаги тешикларга елимланган) бирикмаларда елимланган штир (пўлат стержен)нинг суғирилиб олишга ёки тешиб ўтишга ҳисобий мустаҳкамлик қобилияти N_dd кН, (kgk) ни ушбу формула билан аниқлаш зарур:

бу ерда, m — тешик диаметрлари 2,4 cm ва ундан кам бўлганида — 1,0 га; 2,6 ва 2,8 сm да — 0,95 га; 3,0 сm ва ундан катта бўлганида — 0,90 га тенг деб қабул қилинадиган иш шароити коэффициентлари;

d_e — штир (стержен) киритиладиган тешик диаметри, m (сm) да;

l_e — штир (стержен) кирадиган қисмининг узунлиги, m (сm) да;

R_daf — мазкур ШНҚ нинг 100-жадвалидан олинадиган елимштирли бирикмалардаги ёғочнинг ёрилиб ажрашига ҳисобий қаршилиги, МPа (kgk/сm²) да.

575. Бўйлама йўналишда жойлашган призматик поналарнинг (колодка, шпонка) ҳисобий, зўриқиш қабул қилиш қобилиятини эзилишга ва ёрилиб ажралишга аниқлаш керак. Бу ерда, ёрилиб ажралишга ҳисобий қаршилигини иш шароити коэффициенти m_a=0.8 билан қабул қилиш зарур.

3-§. Ҳисоблашлар. Зўриқишлар ва моментларни аниқлаш

576. Кўприкларнинг конструкцияларини ҳисоблашда қуйидагиларга ижозат берилади:

элементлар ва бирикмалардаги зўриқишларни материални эластик ишлайди деб фараз қилиб аниқлашга;

фазовий конструкцияни алоҳида текис туркумларга ажратишга ва уларни элементларнинг кўнувчанлигини назарга олмасдан мустаҳкамликка ҳисоблашга;

панжарали конструкциялар элементларининг тугунларида бирлашишларини ҳисоблашларда шарнирли деб қабул қилишга;

битта қаторли ва фазовий таянчларнинг устунларига ўтирмалардан бериладиган вертикал кучларни қабул қилишда қиятиргаклар, диагонал боғланишлар ва раскослар қатнашмайди деб ҳисоблашга;

ҳароратнинг ўзгаришидан ҳамда ёғочнинг қуришидан ва шишганидан бўладиган деформация ва кучланишларни ҳисобга олмасликни;

ишқаланиш кучи таъсирини, конструкция ёки бирикманинг ишлаш шароитини ёмонлаштирган ҳолдагина ҳисобга олиш кераклигига (бундай ҳолларда ёғочнинг ёғочга ишқаланиш коэффициентини 0,6 га тенг деб қабул қилиш рухсат этилади).

577. Тўсинли кўприкларнинг прогонларини, тўшамасининг пастки қатлами элементларини (тахталари, накатниклари ва ҳ.к.) кўндаланг тўсинчаларини, автомобил йўллари ва шаҳар кўприкларининг ўтиш қисмининг бўйлама ва кўндаланг тўсинларини узлукли деб ҳисоблаш зарур.

Кўндаланг прогонларга таянувчи ёғочли тахталарни эни b га тенг бўлган, иккита таянчда ётган тўсин деб ҳисоблаш рухсат этилади:

а) елимланган ёғочли тахта учун

б) михланган ёғочли тахта учун михларнинг орасидаги масофа 25 сm ва ундан кам бўлганида

ўша масофа 25 cm дан катта бўлганида:

(5.6)-(5.7) формулаларда:

a — ғилдиракнинг ёки ўрмаловчи занжирнинг кўприкка тегиб турадиган жойининг ёғоч тахталарнинг кўндаланг йўналишдаги ўлчами;

t — қоплама қалинлиги;

d — битта ёғоч тахтанинг қалинлиги;

l — ёғоч қопламали плитанинг ҳисобий оралиғи.

Прогонларга узлуксиз кўндаланг тўсинчалар орқали тушадиган босимни аниқлашда, юкламаларнинг уларга эластик равишда тарқалишини ҳисобга олиш керак.

Тўшамадаги ёғоч тахталарнинг уланган жойлари битта қаторга тўғри келмаган ҳолатда (битта кесимда барча уланган жойларнинг 30 % дан ками тўғри келганида) кўндаланг тўсинчага бўладиган босимни аниқлашда, юкламаларнинг тарқалишини ҳисобга олишга рухсат этилади.

578. Прогонлардаги зўриқишларни аниқлашда ўтирмаларнинг устида подбалкалар қўйилганида оралиқнинг узунлигини камайтириб олиш рухсат этилади, лекин у камайтирилган миқдор, умумий узунлигининг 10 % дан ошмаслиги керак.

579. Фермаларнинг металл тортмаларидаги зўриқишларни аниқлаётганда, уларнинг ўзларининг оғирликлари устки ва пастки тугунларга теппа-тенг тарқалади деб қабул этиш рухсат этилади.

Оралиқ қурилманинг ўтиш қисми сатҳида жойлашган томонга қарши боғланишларини, ферманинг белбоғи, ўтиш қисми ва қўл тутгич панжарасига тўғри келадиган шамолдан бўладиган юкламага ва вақтинчалик юкламадан горизонтал кўндаланг таъсирга ҳисоблаш керак.

4-§. Сиқилувчи элементларнинг ҳисобий узунлиги ва элементларнинг эгилувчанлиги

580. Бўйлама кучлар таъсир этадиган тўғри чизиқли элементларни устиворликка ҳисоблашда, уларнинг ҳисобий узунлигини ҚМҚ 2.03.08 кўрсатмаларига мувофиқ учларининг маҳкамланиш турига боғлиқ равишда қабул қилиш керак.

581. Устиворликка ҳисоблашда оралиқ қурилма ва таянчлар элементларининг ҳисобий узунлигини қуйидагича:

а) фермаларнинг сиқилаётган белбоғлари учун:

ферма текислигида бўлганида — тугунлар орасидаги масофага тенг деб;

ферма текислигидан бўлганида — горизонтал боғланишларнинг тугунлари орасидаги масофани;

б) Гау-Журавский фермасидаги раскослар учун:

ферма текислигида бўлганида — раскоснинг тўла узунлигининг ярмига тенг деб;

ферма текислигидан бўлганида — раскоснинг тўла узунлигига тенг деб;

в) ёғоч тахтали туташ деворли фермаларнинг сиқилаётган тахталари учун улар энининг олти баробар катталаштирилган қийматига тенг деб;

г) фазовий таянчларнинг устунлари учун — боғланишлар тугунлари орасидаги масофага тенг деб;

д) қўшимча боғланишлар йўқ бўлганида қозиқ оёқлар учун:

қозиқ оёқларнинг ўтирмаларини (ростверкларини) қия қозиқ оёқларини қоқиш йўли билан горизонтал текисликда жилишдан маҳкамлаганда ва қозиқ оёқни грунтга тўла киритганда — 0,7l деб;

қозиқ оёқларнинг ўтирмаларини (ростверкларини) горизонтал текисликда жилишдан маҳкамлаганда ва қозиқ оёқ грунтга тўла киритилмаганда (шарнирли ҳолатда, қозиқ оёқнинг бир қисми грунтдан тепада турганида) — l га тенг деб;

қозиқ оёқларнинг ўтирмаларини (ростверкларини) горизонтал текисликда жилишдан маҳкамламаганда ва қозиқ оёқлар грунтга тўла киритилганида — 2l га тенг деб, қабул қилиш зарур.

Бу ерда, l — қозиқ оёқнинг бошидан (ростверк ёки ўтирманинг пастидан) сув ювилишини ҳам ҳисобга олгандаги грунтга киритилган жойдаги кесимгача бўлган назарий узунлиги.

582. Ҳисобий эгилувчанликни қуйидагиларга:

а) бутун кесимли элементлар учун (иккита текисликдаги) ва таркиби бир нечта бўлган стерженлар (шахобчалар орасини бириктирувчи боғланишлар текислигига меъёрий текисликда) элемент ҳисобий узунлигининг тўла юзасининг тегишли инерция радиусига нисбатига тенг деб;

б) бир нечтадан таркиб топган элементлар (шахобчалари орасини бирлаштирувчи боғланишлар текислигида) учун келтирилган эгилувчанлик l_z ни

га тенг деб, қабул қилиш зарур;

бу ерда, l, l_a — тегишли бир элементларнинг ва унинг айрим шахобчаларининг эгилувчанлиги;

m_z — келтирилган эгилувчанлик коэффициенти, у қуйидаги формула билан аниқланади:

бу ерда, l_c — элементнинг ҳисобий узунлиги, m да;

a — элементнинг кўндаланг кесимининг эгилиш текислигидаги ўлчами, cm да;

n_f — элементнинг шахобчалари орасидаги чоклар сони;

n_q — битта чокдаги боғланишлар қирқимларининг элементнинг 1 m. га тўғри келадиган сони;

d — қуйидаги 103-жадвалга биноан аниқланадиган бирлашманинг кўникувчанлик коэффициенти;

b — элемент кесимининг тўла эни, сm, да;

Изоҳлар: 1. l ва l_а эгилувчанликлар элементнинг ҳисобий узунлиги l_c ва бутун элементлар учундек боғланишлар орасидаги масофаларга кўра аниқланади.

2. Шахобчанинг ҳисобий узунлиги l_а, унинг етти карра энидан ошмайдиган бўлганида l_а = 0 деб қабул қилиш рухсат этилади.

	103-жадвал
Боғловчилар тури	Қуйидагича сиқилгандаги бирикманинг кўникувчанлик коэффициенти d нинг қиймати
Боғловчилар тури	марказий	Эгилиш билан биргаликда
Пўлат пона (нагел)лар:
D ≤ 1/7 l	1/5d²	1/2,5d²
D > 1/7 l	1.5/dt	3/dt
Михлар ва дюбеллар	1/10d²	1/5d²

6.7-жадвалдаги белгилашлар:

t — бирлаштирилаётган элементларнинг энг юпқасининг қалинлиги, сm да;

d — мих, дюбел ёки пона (нагел)нинг диаметри, сm, да.

583. Бир нечтадан ташкил топган элементларнинг келтирилган эгилувчанлик коэффициентларини аниқлаётганда қуйидаги шартларни бажариш керак:

а) қистириб маҳкамланган учлари 4 d дан кам бўлган михлар ва дюбеллар ҳисобга олинмаслиги керак;

б) шахобчаларни пона (шпонка)лар ёки колодкалар ёрдамида бирлаштирганда m_z = 1,2 деб қабул қилиш керак;

в) чокларда икки хил диаметрдаги (d₁ ва d₂) пона (нагел) лар қўлланилганида, боғловчиларнинг чокдаги қирқиладиганларининг сони n қуйидаги формула билан аниқланади:

бу ерда, n₁, d₁ — d₁диаметрдаги пона (нагел)ларга тўғри келадиган қирқимлар сони ва кўникувчанлик коэффициенти;

n₂, d₂ — d₂ диаметрдаги пона (нагел)ларга тўғри келадиган қирқимлар сони ва кўникувчанлик коэффициенти.

584. Марказий сиқилувчан элементларнинг қабул қилувчанлик (кўтарувчанлик) қобилиятининг камайиш коэффициенти j ни уларнинг эгилувчанлигига боғлиқ равишда қуйидаги формула билан аниқлаш лозим:

λ≤70 бўлганида, φ = 1 — 0.8 (λ/100)²; (297)

λ>70 бўлганида, φ = 3000/λ²; (298)

5-§. Конструкция элементларини ҳисоблаш

585. Кўприкларнинг ёғоч конструкцияларининг элементларини мустаҳкамликка ва устиворликка ҳисоблашни қуйидаги 104-жадвалдаги формулаларга биноан бажариш зарур.

	104-жадвал
Элементнинг ишлаши	Ҳисоблаш учун формула
Нормал кучланишларни кўра мустаҳкамликка
Толаси бўйлаб чўзилиш	N_d/A_nt ≤ R_dt (6.13)
Толаси бўйлаб сиқилиш	N_d/A_nt ≤ R_ds (6.14)
Бош текисликларнинг бирортасида эгилиш	M_d/W_nt ≤ R_db (6.15)
Қия эгилиш	M_dx/I_x ×y + M_dy/I_y ×x ≤ R_db (6.16)
Бош текисликларнинг бирортасида эгилиш билан чўзилиш	N_d/A_nt+ M_d/W_nt × R_dt/R_db≤ R_dt (6.17)
Бош текисликларнинг бирортасида эгилиш билан сиқилиш	N_d/A_nt+ M_d/ξW_nt × R_dt/R_db≤ R_dc (6.18)
Тола кўндалангига сиқилиш (эзилиш)	N_d/A_d ≤ R_dq (6.19)
Уринма кучланишларга кўра мустаҳкамликка
Эгилиш	Q_dS_br/I_brb ≤ R_dab (6.20)
Устиворликка
Марказий сиқилиш	N_d/A_d ≤ φR_ds (6.21)

104-жадвалдаги белгилашлар:

N_d, M_d, Q_d — тегишли бўйлама куч, эгувчи момент, кесувчи кучларнинг ҳисобий қийматлари;

R_db, R_dq — ҳисобий қаршилиги (индекслар кучланиш R_db, R_dq ҳолатларига мос келади);

A_nt, A_br — тегишли кўндаланг кесимнинг соф ва тўла майдонлари;

S_br — тўла кесим қисмининг нейтраль ўққа нисбатан статик моменти;

W_nt — бир нечтадан таркиб топган стерженлар учун, 6.33-бандига биноан иш шароити коэффициенти ҳисобга олинган ҳолда қабул қилинган бўшашган кесимнинг қаршилик моменти;

I_x, I_y — х ва у ўқларига нисбатан соф кесимнинг инерция моменти;

I_br — тўла кесимнинг инерция моменти;

х, у — бош ўқлар х ва у лардан кесимнинг энг узоқда жойлашган нуқталаригача бўлган масофа;

b — кесимнинг эни;

j — мазкур ШНҚ нинг 562-бандига биноан марказий сиқилувчи элементларни устиворликка текширгандаги кўтарувчанлигининг камайиш коэффициенти;

A_q — эзилиш майдони;

A_d — устиворликка текширгандаги кўндаланг кесимнинг ҳисобий майдони. У қуйидагича қабул қилинади: кесим 25 % ва ундан кам бўшашганда — A_br га;

25 % дан кўп бўшашганда — 4/3 A_nt га тенг деб.

x — элемент деформациялангандаги нормал куч N_d дан бўладиган қўшимча моментнинг таъсирини ҳисобга олувчи коэффициент. У қуйидаги формула билан аниқланади:

ξ қ 1 – λ²/3000 × N_d/R_dsA_br (299)

Изоҳлар: 1. Марказий сиқилувчи элементларни, чет томонига чиқадиган носимметрик бўшашганида, номарказий сиқилувчи деб ҳисоблаш керак.

2. Номарказий сиқилувчи элементни, эгилиш текислигига перпендикуляр текисликда ҳамда N_d/A_br кучланишнинг 10 % дан ошмайдиган эгилиш текислигида M_d/W_br кучланиш бўлганида, устиворликка ҳисоблашни (6.14) формулага биноан, эгувчи моментни ҳисобга олмасдан бажариш рухсат этилади.

3. Елимланган стереженли (штирли) уланган жойи бор сиқилувчи элементларни сиқилишга ҳисоблаганда, кесим тўла сиқилувчан бўлган ҳолда штирлар жойидаги тешиклар таъсиридан бўшашиш ҳисобга олинмайди.

4. Чўзиладиган элементларнинг елимланган штирли уланган жойларидаги кесимларини мустаҳкамликка текширганда унинг майдони A_nt ни 0,9 га тенг бўлган иш шароити коэффициентига кўпайтириш йўли билан, кесимда кучланиш жамланишини ҳисобга олиш керак.

586. Ораларига қатлам қўйилган, бир нечтадан ташкил топган номарказий сиқилувчи элементларнинг кўпроқ кучланувчи тармоғини устиворликка ҳисоблаш, унинг ҳисобий узунлиги, қалинлигининг етти карра оширилган қийматидан катта бўлганида, қуйидаги шартдан келиб чиққан ҳолда бажариш керак:

N_d/A_br + M_d/ξW_br · R_ds/R_ab ≤ φR_ds (300)

бу ерда, j — алоҳида тармоқ кўтарувчанлигининг камайиш коэффициенти;

A_br, W_br — тармоқнинг брутто майдони ва қаршилик моменти;

x — 6.30-бандига биноан аниқланадиган коэффициент.

587. Юмалоқ ёғочлардан қилинадиган элементларни диаметри 1 m узунлигида 1,0 сm га кичрайиб боришини эътиборга олган ҳолда ҳисоблаш керак. Кесим майдони A_nt ни, 20 сm узунликда жойлашган уни бўшаштирувчи шароитларнинг барчасини, шартли равишда кўрилаётган кесимда жойлашган деб фараз қилиб, аниқлаш керак. Бу ҳолда, тўла кесим майдонининг (брутто) нисбий бўшашиши носимметрик бўшашишда 0,4 миқдордан, симметрик бўшашишда 0,5 миқдордан ошмаслиги керак.

Сиқилаётган элементларда пона (нагел)лар туфайли бўлаётган бўшашишларни уларга яқин жойлашган бошқа бўшашишларни эътиборга олмасдан ҳисоблаш рухсат этилади. Қоқилиб киритилган михлар туфайли сиқилаётган элементлардаги бўшашишларни ҳисобга олмаслик рухсат этилади.

Поғанали равишда ажралиб туриши мўлжалланган (қўшни бўшашган жойлар орасидаги ёрилиш майдончаларини ҳисобга олгандаги) аниқланган ишчи майдон ноқулай хулоса берса, уни A_nt майдони сифатида қабул қилиш лозим.

588. Эгиладиган, бир нечтадан ташкил топган призматик бўйлама понали (шпонкали, колодкали) тўсинларни (таркибий тўсинларни) қуйидаги қийматларга тенг бўлган туташиш коэффициентларини инобатга олиб ҳисоблаш керак:

икки қаватли тўсинлар учун — 0,85;

уч қаватли тўсинлар учун — 0,80.

Кўрсатилган тўсинлар учун бирикманинг кўникувчанлигини ҳисобга олмасдан топилган эгилишлар 30 % га оширилиши керак.

Ташкил қилувчи прогон ва шпонкаларда кесимларнинг қаршилик ишчи (заифлаштирилган) моментлари қуйидаги формулалар бўйича:

а) Колодкаларда икки сатҳли прогонлар учун (6.2-расм а)

; (301)

б) Колодкаларда уч сатҳли прогонлар учун (6.26-расм)

; (302)

в) Кўндаланг шпонкаларда икки сатҳли прогонлар учун (6.2 в-расм)

; (303)

г) Кўндаланг шпонкаларда уч сатҳли прогонлар учун (6.2 г-расм)

. (304)

Ташкил қилувчи пргонларда сатҳлар орасидаги боғланишлар ҳам ҳисоб-китобга боғлиқ бўлиб, юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда, бу жуда муҳим рол ўйнайди. Ушбу уланишлар колодкалар, шпонкалар, пластинали нагеллар) одатда прогон оралиғининг бутун узунлиги l бўйлаб тенг равишда жойлаштирилади ва бу ҳолда ҳар бир чок учун зарур бўлган уланишлар сони n_св оралиқнинг ярмида (таянчдан оралиқ ўртасигача) қўйидаги формула бўйича аниқланади:

(305)

бу ерда М — прогонга таъсир қилувчи энг катта ҳисобий эгилувчи момент;

— прогоннинг нейтрал ўқига нисбатан кўриб чиқилаётган чок бўйлаб ҳаракатланишга мойил бўлган элементнинг ялпи кесимининг статик моменти;

I_σp — бутун прогоннинг ялпи кесимининг инерция моменти;

[Т_св ] — кўриб чиқилган чокда жойлашган битта уланишда (колодка, шпонка, пластик нагел) рухсат этилган куч.

6.2-расм. Таркибли прогонларни ҳисоблаш

589. Елимланган конструкцияларнинг кўп қатламли элементларини мустаҳкамлик ва устиворликка, поналарнинг кўникувчанлигини инобатга олмасдан ҳисоблашга рухсат этилади. Елимланган тўсинларнинг салқилигига чокларнинг кўникувчанлик таъсирини 20 % га ошириб ҳисобга олишга рухсат этилади.

590. Панжарали фермаларнинг учлари жойга тўғрилаб тайёрланган белбоғларидаги уланган жойларида, ораларига қатлам, устига ёпиштирмалар қўйилган бўлиб, маҳаллий эгилиш йўқ бўлса, уланган жой ферма тугунида жойлашганида, белбоғнинг учи орқали ҳисобий кучнинг тўла миқдори, тугундан четроқда жойлашганида эса унинг ярми берилишига рухсат этилади.

591. Ёғоч фермаларни, эгувчи моментлари белбоғлари билан, кўндаланг кучлар панжара ёки деворчанинг барча кесишадиган раскосларига бир хил тарқалиб қабул қилинадиган туташ тўсинга ўхшатиб ҳисоблашга рухсат қилинади.

Белбоғнинг соф кесим (нетто) майдонига деворчага яқин жойлашган тахта учун — 1,0 га, кейингиси учун — 0,8 га, учинчиси учун — 0,6 га тенг бўлган коэффициентлар киритиш зарур. Параллел белбоғли ёғоч тахтали фермалар бирикмаларининг кўникувчанликларини ҳисобга олмай ҳисобланган эгилишларини 30 % ошириб олиш лозим.

Ферманинг таянч устунчалари, панжаранинг уларга келиб бирлашувчи элементларидан тушадиган тўла босимга ҳисобланади.

592. Ряж (ичи тошга тўлдирилган қутисимон)ларни ҳисоблаганда, унинг товони майдонининг 2/3 қисми таяниб туради деб қабул қилиш керак. Грунт билан ишқаланиш коэффициентини мазкур ШНҚнинг 634-банди талабларига мувофиқ қабул қилиш зарур.

593. Таянч ҳолатининг ағдарилишга устиворлигига ҳисоблаш, ён томонида қўшимча қўйилган тиргаклар ёки қия қоқилган қозиқ оёқлар йўқ бўлганида, чеккасида жойлашган, грунтдан тепага чиқиб турган қозиқ оёққа нисбатан, агарда юқоридаги кўрсатилган элементлар бор бўлганида ёнидаги қия тиргакнинг ёки қия қозиқ оёқнинг, пастки таянч нуқтасига (пастки горизонтал боғламалар сатҳида) нисбатан бажариш зарур.

6-§. Бирикмаларни ҳисоблаш

594. Элементларнинг бўйлама кучларга ишлайдиган бирикмаларини эгилишга ва ёрилишга ҳисоблашни пўлатдан қилинган маҳкамловчиларнинг ишларини инобатга олмасдан қуйидаги формулалар билан бажариш керак:

эзилишга: N_d/A_q≤ m_qR_dqp (306);

ёрилишга: N_d/A_a ≤ m_aR_dam (307);

бу ерда, A_q, A_a — эзилиш ва ёрилиш майдони;

m_q — сув сатҳидан юқорида жойлашган конструкция элементларини ётиқ ва ўтирмаларни қозиқ оёқлар ёки устунлар билан бирлаштиргандаги бирикмалар учун, ёғоч толасининг кўндалангига эзилишга ишлаш шароити коэффициенти ва у 1,2 га тенг деб, ҳудди юқоридаги ҳолларда, аммо конструкция грунтга тегиб турганда ёки унинг тагида жойлашганида 0,85 га тенг деб, шу ҳоллардаги конструкциялар доимо намланиб турганида ёки сувда жойлашганида 0,75 га тенг деб қабул қилинади;

m_a — ёрилишга ишлаш шароити коэффициенти, у қуйидагиларга тенг деб қабул қилинади:

учма-уч бири иккинчисига киритиладиган ҳолларда:

битта тишли киритмалар — 1,0 га;

иккита тишли киритмаларда, учидан биринчи

тишга — 0,8 га ва ҳудди шу ҳолда иккинчи

тишга — 1,15 га;

бўйлама пона (шпонка)ли бирлашган элементларда — 0,7 га.

Бирикмалардаги ишқаланиш кучлари, улар мабодо қўшимча кучланишлар ҳосил қилмаса, эзилишга ва ёрилишга ҳисоблашларда инобатга олинмайди.

Ёғоч толасининг кўндалангига маҳаллий эзилиш майдончасининг (учма-уч михлар, пона (нагел)лар билан ва бири иккинчисига киритилиб бириктирилган ҳоллардан ташқари) ҳисобий кўтарувчанлиги, ёғочнинг эзилишга бирга ишлайдиган металл маҳкамлагичлар (михлар, дюбеллар, шуруплар, бурама михлар) билан уларни кучайтириш ҳисобига ошириш рухсат этилади.

Маҳаллий эзилиш майдончасида ботиришга ишлайдиган металл бириктиргичларни 106-жадвал талабларига мувофиқ жойлаштириш керак.

Бириктиришлар билан кучайтирилган тола кўндалангига маҳаллий эзилиш майдончали бирикма қуйидаги формулага асосан ҳисобланади:

бу ерда, n_s — маҳаллий эзилиш майдончасидаги бириктиришлар сони;

N_dds — битта бириктиришнинг (мих, бурама мих, дюбель) ёғоч толасига кўндаланг киритгандаги кўтарувчанлик қобилияти, кН (kgk) да ва қуйидаги формула билан аниқланади:

бу ерда, R_dds — ёғоч билан бириктиргичнинг ҳисобий тегиб турадиган юзасининг бир-бирига ботирилишига ҳисобий қаршилиги, михлар ва дюбеллар учун ёғоч намлигига боғлиқ бўлмаган ҳолда 0,3 МPа (3 kgk/ cm²)га тенг, бураладиган михлар (ТУ 10-69-369-87) учун қуруқ ёғочлар бўлганида 0,6 МPа (6 kgk/cm²)га тенг, шуруф глухарлар учун ёғочнинг тегишли намлигига мувофиқ 6.1-жадвалга биноан R_dsm га баробар;

d_s — бириктиргич стерженининг диаметри, m (сm) да;

l_s — ёғоч билан бириктиргичнинг тегиб турадиган жойининг ҳисобий узунлиги, м (cm) да;

N_dqp — 97-жадвалга мувофиқ аниқланадиган тола кўндалангига маҳаллий эзилишга ҳисобий қаршилиги;

D_s — бириктиргич қалпоқчасининг диаметри, m (сm);

(6.26) формуланинг ўнг томони 2m_qR_dqp дан ошмаслиги керак.

595. Учма-уч бир-бирига киритилган иккита тишли бирикмаларни ёрилишга ҳисоблашни қуйидагича: учидан биринчи тиш учун ёрилиш текислиги бўйича — унинг эзилиш майдонига тўғри келадиган кучга, иккинчи тиш учун эса — барча кучга бажариш керак.

596. Қия колодка билан бириктирилган элементлардаги ёрилишнинг ҳисобий узунлиги l_d қуйидагига тенг деб қабул қилинади:

Тортиб турувчи болтларга тушадиган кучларни аниқлашга керакли битта колодкадаги ажратувчи куч S ни қуйидаги формула билан ҳисоблаш лозим:

(310) ва (311) формулалардаги:

Q — бирикманинг кўникувчанлигини эътиборга олмагандаги битта колодкага тўғри келадиган ҳисобий сурувчи куч;

а — колодкалар орасидаги соф масофа;

Z — колодкани ёрувчи кучлар елкаси;

l_a — колодканинг узунлиги.

597. Қўш тавр ёғоч тахтали-михли тўсинлар белбоғларининг, кесишма ҳолатдаги туташ деворларга маҳкамлагичлардаги боғланишларини белбоғ ва девор орасида юз берадиган сурувчи кучга ҳисоблаш керак. Бу ҳолда, маҳкамлагичлардаги михларнинг қабул қилувчанлик қобилиятини, деворча тахталарининг умумий қалинлиги унинг ҳисобий қалинлигига тенг бўлганида, 0,8 га баробар ишлаш шароити коэффициентига кўпайтириб қабул қилиш лозим.

Михни ёғочга қайириб қистиришнинг ҳисобий узунлигини қуйидаги формула билан аниқлаш рухсат этилади:

бу ерда, d — михнинг диаметри;

R_y — пўлат михнинг оқувчанлик чегарасидаги чўзилишга ва эгилишга ҳисобий қаршилиги, МPа (kgk/сm²) да ва мазкур ШНҚ нинг 27-бобига биноан қабул қилинади;

R_dqs — ёғочнинг толаси бўйлаб эзилишга ҳисобий қаршилиги, МPа (kgk/сm²) да.

Михнинг қистириб маҳкамлайдиган томонининг ҳисобий узунлигини аниқлашда ўткирлаштирилган қисмининг узунлиги 1,5d ни ҳисобга олмаслик керак. Бундан ташқари, бирлаштирилувчи элементлар орасидаги ҳар битта чокка 2 mm дан михнинг узунлигидан камайтириш керак. Бир нечта қатлам ёғоч тахтадан мих эркин чиқиб турадиган бўлганида, унинг узунлигини 1,5d га камайтириш керак.

598. Сиқилувчи элементларда ва эгилувчи элементларнинг сиқилувчи томонида жойлашган елим штирли бирикмаларни, зўриқишларнинг 70 % и уланувчи элементларни учлари юзаси билан, қолганлари эса штирлар билан қабул қилинади деб ҳисоблаш лозим.

Эгилувчи элементлар ва чўзилувчи элементларнинг чўзилиш зоналарида жойлашувчи елимштирли бирикмаларни ҳисоблашда бирикувчи элементларнинг алоҳидаги юзаларига тўғри келувчи кучлар бутунлай штирлар орқали қабул қилинади деб ҳисобланади. Уланаётган элементлар учлари орасидаги елимли чоклар чўзилишда ҳисобга олинмайди.

Эгилувчи элементларнинг елимштирли бирикма билан уланган қисмини кўндаланг куч таъсирига бутун кесим деб қабул қилиб ҳисоблаш керак.

7-§. Конструкцияни тузиш

599. Боғламларда энг кам сонли оддий кесиб киритиладиган бирикмаларни қўллаш лозим ва уларда сув тўпланмаслигини таъминлаш керак.

Таркибий (бир нечта бўлаклардан таркиб топган) элементларда бруслар орасида 4 сm дан, юмалоқ ёғочлар орасида 2 сm дан кам бўлмаган шамоллатиб турувчи бўш жой қолдириш назарда тутилиши керак. Бўш жой қолдириш рухсат этилмайдиган конструкцияларда, атмосфера ёғинларидан бевосита намланишга қарши чоралар кўрилиши зарур. Ёғоч конструкцияларнинг сув сатҳидан тепада жойлашган қисмларида ёпиқ (барча томони ёпишмалар билан қопланган) бирикмалар қилиш рухсат этилмайди. Елимланган оралиқ қурилмаларда, уларга қуёш нурларининг тўғри тушишига тўсиқ бўладиган тадбирларни кўзда тутиш лозим.

Ёғоч конструкцияларнинг ёғочли элементларини кетма-кетликда мўрт синишларини ёки узилишини камайтириш учун улар бирикмаларини ёпишқоқ ишлашини таъминлаш орқали табиий мўртликни камайтириш керак.

Бирикмаларда ёғочни эзилишга ишлашини таъминлаб бериш керак. Бирикмаларга ёпишқоқликни бериш учун бўлиш ва зичлик принциплари ишлатилса кучлар элементдан элементга иложи борича кўпайтирилган боғланишлар сони орқали узатилади. Бу ҳолда параллел ишловчи боғланишлар ўртасида кучлар тўлароқ текис тақсимланади.

600. Тилинган материалларни узунаси бўйлаб, ГОСТ 16483.10 га биноан, тишли бирикмалар ёрдамида улаш керак.

601. Бактериялари йўқотилган элементларни, маҳкамловчи буюмлар учун тешиклар тайёрлашдан бошқа қайта ишлов бериш ишларига рухсат этилмайди.

Бактериялари йўқотилган ёғочларда, маҳкамловчи буюмлар ўрнатилишидан аввал, тайёрланган тешиклар ГОСТ 2770 га мувофиқ тошкўмир ёғи билан қалин суркалиши зарур.

602. Елимланган ва тахта-михли бош тўсинли оралиқ қурилманинг кўндаланг бикрлигини таъминлаш учун таянч кесимларида ва оралиғида ҳар 4 — 6 m да кўндаланг боғланишлар, тахта-михли тўсинларда уларнинг устки белбоғи текислигида бўйлама боғланишлар ҳам ўрнатиш лозим.

603. 15 m ва ундан узун оралиқ қурилмаларнинг бош тўсинларини, резина таянчларга ўрнатиш керак. Тўсинларнинг тагига таянчлар ўрнига, бактериялари йўқотилган ёғочлардан қилинган, рубероид қатламлари устига ётқизиладиган мауэрлат брусларни ўрнатишга рухсат этилади.

604. Ўтиш қисмининг, ёғоч темирбетон плитаси бош тўсинларга горизонтал кучларнинг берилишини таъминлайдиган маҳкамлагичлар билан уларга боғланган бўлиши керак.

605. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг елимланган оралиқ қурилмаларининг ўтиш қисмини тузаётганда, сувларнинг тезда унинг устидан оқиб кетишини таъминлайдиган бўйлама ва кўндаланг йўналишларда нишаблик бўлишини кўзда тутиш зарур.

Кўприкнинг узунлиги 50 m гача ва бўйлама йўналишида бир томонга нишаблиги камида 1 ‰, узунлиги 100 m ва ўртасидан ҳар иккала томонга нишабликлари камида 1 ‰ дан бўлганида, узунаси бўйлаб оқизиб, кўприк устига йиғиладиган сувларни кетказишга рухсат этилади.

606. Елимланган оралиқ қурилмаларнинг ўтиш қисми, пастда ётган конструкцияларни ёғингарчилик сувлари тегишидан ва қуёш нурларининг бевосита таъсиридан ҳимоя қилиш зарур. Ўтиш қисмининг плитасини узлуксиз равишда қуриш керак. Тўсинларнинг темирбетон плита тагидаги устки белбоғига сув ўтказмайдиган қатламлар ётқизилиши зарур.

607. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларида шамоллатиш шароитини яхшилаш учун бош тўсинлар учларининг орасида камида 10 сm бўлган бўшлиқ қолдириш ва таянчларнинг баландликларини камида 5 сm этиб белгилаш керак. Бош тўсинлар ва ўтиш қисмилар орасида баландлиги 5-6 сm бўлган бўшлиқлар қолдирилиши зарур.

608. Ёғоч плитали елимланган кўприкларнинг қопламаси сифатида юзасига уч карра ишлов берилган қатлам ёки бир қатламли асфальтбетон ётқизишни белгилаш зарур.

609. Ҳаракат устки қисмида бўладиган оралиқ қурилмаларда ферма билан маҳкамланган юқори бикрликдаги ўтиш қисмини устки боғланишлар сифатида фойдаланиш керак.

610. Эгилувчи элементларда энг катта қийматдаги эгувчи момент ҳосил бўладиган кесимларда чўзилаётган толаларини ҳар хил кесиклар билан бўшаштирмаслик керак. Элементларнинг таянчлардаги кесимларида ёғоч толаларининг кўндалангига ажралишга мустаҳкамлиги таъминланган ҳолда элементнинг 1/3 баландлигигача кесиш рухсат этилади.

8-§. Элементларнинг энг кичкина ўлчамлари ва уларнинг рухсат этиладиган эгилувчанлиги

611. Ёғоч қисмлари ва металл буюмлар кўндаланг кесимларда қуйидаги 105-жадвалда келтирилган қийматлардан кам бўлмаган ўлчамларга эга бўлиши керак.

		105-жадвал
Ёғоч қисмлар ва металл буюмлар	Кўндаланг кесимнинг меъёрланган ўлчами	Қуйидаги кўприклар учун меъёрланган ўлчамларнинг энг кичик қиймати
		автомобиль йўллари ва шаҳарлардаги 16 8 4* 18** 22 14 9 19 16 12 22 12 4 8 6 3,2
1.Бруслар ва тилинган тахталар: асосий элементлар учун	Катта томони, сm, да
боғланишлар, бириктирувчи ёпишмалар, қўл тутгич панжаралар ва бошқа қўшимча элементлар учун	Ҳудди ўзи
2.Ёғоч тахталар	Қалинлиги, cm, да
3.Юмалоқ ёғочнинг ингичка учида: асосий элементлар учун	Диаметр, сm, да
қозиқ оёқлар учун
накатниклар учун
4.Пластиналар	Айлана радиуси, сm, да
5.Болтлар: ишчи ва тортиб турувчилари	Диаметр, mm да
конструктивлари
6. Елимўтирли уланган жойдаги штирлар	Диаметр, mm, да
7. Пўлат тяжлар	Ҳудди ўзи
8. Пўлат пона (нагел)лар	Ҳудди ўзи
9. Михлар ва дюбеллар	Ҳудди ўзи
10. Пўлат ёпишмалар	Қалинлиги, mm, да
11. Шайбалар	Ҳудди ўзи
12. Тишли тикан (шип)лар	Узунлиги, cm, да

* Бош тўсинлар учун елимланган конструкцияларда ёғоч тахталарнинг ишлов берилгандан кейинги қалинлиги 3,3 сm дан, қолган бошқа элементлар учун 4,3 сm дан ошмаслиги керак.

** Ингичка томнинг диаметри 18 сm дан кам бўлган юмалоқ ёғочлар фақат ўтиш қисмининг тўшамаси ва жавобгарлиги кам жойдаги элементлар (иккинчи даражали боғланишлар,қистиргичлар ва ҳоказолар) учунгина қўллаш рухсат этилади.

612. Конструкцияларда ёғоч элементларнинг эгилувчанлиги қуйидагилардан ошмаслиги керак:

а) белбоғлар, раскослар, таянчларнинг устунлари ва қозиқ оёқлар учун:

сиқилаётганлариники — 100 дан;

чўзилаётганларники — 150 дан;

б) боғланишлар учун:

сиқилаётганлариники — 150 дан;

чўзилаётганларники — 200 дан.

9-§. Туташмалар ва боғламлар

613. Фермаларда сиқилаётган ва чўзилаётган элементларнинг уланадиган жойларини, тугундан ташқарида (панелда) жойлаш керак, бунда сиқилаётган элементларни бириктиришларни (улашларни) ферма текислигидан чиқадиган жойларда маҳкамланган тугунларнинг ёнида жойлаш зарур.

Елимланган узлуксиз тўсинларда улашларни, моментлар қиймати кам бўладиган қисмларида жойлаш лозим.

614. Бирлаштириладиган элементлар болтлар билан зарур бўлса — хомутлар билан тортиб қўйилиши керак. Болтларнинг иккала томонидаги учларида пўлат шайбалари бўлиши керак.

615. Фермаларнинг чўзилаётган ва чўзилиб-эгилаётган элементларининг уланишларини цилиндрик пўлат пона (нагел) лар тешиб ўтказилган ёғоч ёпиштирма (накладка) лар билан беркитиш ёки елимштирли қилиб бажариш тавсия этилади. Поғонали ёпиштирмали бирикмаларни ишлатмаслик керак.

Белбоғларнинг сиқилаётган элементлари учларининг юзалари бир-бирига тўла тегиб турадиган қилиб уланган жойлар устиларига ёпишмалар қўйилиши, зарур бўлганида учларига елимлаб киритилган пўлат штирлар (елимштирли туташма) билан кучайтирилиши зарур. Тилинган тахтали-михли фермалар белбоғларининг уланадиган жойларини ташқарисидан қўйиладиган пўлат пона (нагел) ли ёпишмалар билан беркитиш керак.

616. Болтлар, пона (нагел) лар, михлар, дюбеллар, шуруфлар, глухарлар ва штирлар қаторасига жойлашганда улар орасидаги энг кам масофа миқдорини қуйидаги 106-жадвалга биноан қабул қилиш лозим.

	106-жадвал
Меъёрланувчи масофалар	Қуйидагилар учун, уларнинг ҳисобий диаметрларида ифодаланган энг кам масофалар қийматлари:
Меъёрланувчи масофалар	Болтлар ва тешиб ўтказиладиган нагеллар	Ичида қолдириладиган (чиқиб турмайдиган) нагеллар	штирлар	Михлар ва дюбеллар	Шруфлар ва глухарлар
1. Маҳкамлагичлар ўқларининг ораси:
тола бўйлаб	6	7	-	15* ёки 25**	10
тола кўндалангига	3	3,5	3	4	5
2. Чеккадаги бириктиргич (маҳкамлагич) ўқидан тола бўйлаб элемент учининг чеккасигача	6	7	-	15* ёки 25**	10
3. Чеккадаги бириктиргич (маҳкамлагич) ўқидан элемент чеккасигача толага кўндаланг йўналишда	2,5	3	2	4	35

* Тешиб ўтказилаётган элемент қалинлиги 10 d дан кам бўлмаганида (бу ерда d — мих ёки дюбел диаметри);

** Тешиб ўтказилаётган элемент қалинлиги 4d бўлганида. Михлар ёки дюбеллар билан тўласига тешиб ўтказилмайдиган элементлар учун уларнинг қалинликларидан қатъий назар тола бўйлаб михлар ёки дюбеллар ўқлари орасидаги масофа 15d дан кам бўлмайдиган этиб қабул қилинади.

Изоҳлар: 1. Елимштирли бирикмалардаги штирлар ўқлари орасидаги масофалар, уларнинг тола бўйлаб жойлашгандаги ҳолати учун берилган. Штирларни толага кўндаланг ёки унга бурчак остида жойлаганда, штирлар орасидаги масофа тугунли бирикманинг ишлаш шароитига кўра белгиланиши керак, аммо жадвалда келтирилганидан кам бўлмаслиги зарур.

2. Элементларнинг қалинликлари юқорида кўрсатилган қийматларнинг оралиқларида бўлганида, михлар ёки дюбеллар орасидаги масофанинг энг кам миқдорини интерполяция қилиб аниқлаш лозим.

3. Нагеллар (штирлар) орасидаги энг кам масофа, улар учун тайёрланган тешикларнинг узунлиги 10d дан катта бўлганида, ўша қийматни 5 % оширгандаги миқдорга тенг бўлиши керак.

617. Лиственница ва бошқа қаттиқ жисмлардан ташкил топган ёғоч элементларини михлар ва дюбеллар билан бириктиришда, ҳамда d диаметри 6 mm дан катта барча михларнинг ишлатилишида олдиндан 0,8-0,9 d ўлчамда пармаланган тешиклар ҳосил қилиш зарур.

618. Пона (нагел) лар, дюбеллар, шуруфлар, глухарлар ва михларни тилинган тахталарнинг ёки брусларнинг ўқлари бўйлаб жойламаслик керак.

Нагелли бирикмаларда пармаланган тешикларни шахмат тартибида жойлаш тавсия қилинмайди.

Фермаларнинг белбоғларидаги михларни вертикал қаторлар билан жойлаш зарур.

619. Михлар ва дюбеллар, элементларни тешиб чиқмайдиган қилиб иккала томонларидан бир-бирига қарши йўналишда қоқилганида, улар орасидаги масофа катталаштирилмасдан, учларининг бирининг иккинчисидан ичкарига кириб турадиган масофаси тахтанинг 1/3 қалинлиги миқдорида бўлиши керак.

620. Нагелли бириктирувчи уламаларда, нагел диаметри билан бир хил диаметрдаги тортувчи болтларни қўллаш лозим. Болтларнинг сони, нагеллар сонининг 20 % дан кам бўлмаслиги керак ва ёпишманинг ҳар қайси ярмига камида тўрттадан тўғри келиши зарур.

621. Елимштирли бирикмаларда А300 (А-II) классдаги пўлатдан қилинган диаметри 12 — 26 mm бўлган, қайноқ ҳолда қолипларда қотирилган, устки юзаси нотекис бўлган арматура стержени штирлар сифатида қўлланилиши керак.

Штирлар киритиладиган тешикларнинг диаметрларини, штир диаметри 12 mm бўлганида 2 mm га, 14 — 18 mm бўлганида 3 mm га, 20 — 24 mm бўлганида 4 mm га ва 25 mm дан катта бўлганида 5 mm га катта қилиб белгиланиши зарур.

Штирнинг ёғочга киритиш чуқурлигини, унинг 15 — 20 диаметри миқдорида қабул қилиш тавсия этилади.

622. Сиқилаётган ва чўзилаётган элементларда, штирларни кесими бўйлаб баробар равишда жойлаш керак. Штирлар сони камида тўртта бўлиши зарур.

Эгилувчи элементларнинг чўзилувчи ва сиқилувчи қисмларида, штирларнинг ҳар биттаси ёғочнинг унга жалб қилинган участкасидан зўриқишни берадиган этиб жойланиши лозим. Ҳар битта қисмдаги стерженларнинг сони тўрттадан кам бўлмаслиги керак.

Штирлар сони бешта ва ундан ортиқ бўлганида, кучланишлар битта жойга йиғилмаслиги учун, уларнинг узунликларини ҳар хил белгилаш зарур.

623. Бирлаштирилган жойлардаги элементларнинг ёки қисмларнинг бирининг иккинчисига ўйилиб ёки кесилиб киритилган жойларининг чуқурликлари брусларда 2 сm дан, юмалоқ ёғоч бўлганида 3 сm дан кам бўлмаслиги керак.

Ўйилиб ва кесилиб киритилган жойларнинг чуқурликлари қуйидагилардан:

а) поналар ва колодкалар билан бириктирилганда:

брусларда — улар қалинликларининг 1/5 қисмидан;

юмалоқ ёғочларда — улар диаметрларининг 1/4 қисмидан;

б) ўйилиб бирлаштирилганларда:

таянчлардаги тугунларда элемент қалинлигининг 1/3 қисмидан;

панжарали фермаларнинг оралиқларидаги тугунларида элемент қалинлигининг 1/4 қисмидан катта бўлмасликлари керак.

Бирикмалардаги ёрилиш текислигининг узунлиги кесиб киритиш чуқурлигидан камида 4 марта катта ва 20 сm дан кам этмай белгилаш зарур.

624. Элементларни ўйиб бирлаштиришларни, пеш томонида катта тишли ўйиқли ёки келиб қўшиладиган сиқиладиган элементларнинг пешларини тўғридан-тўғри тираш билан амалга ошириш керак.

Пешда иккита тишли ўйиқли бирикмаларда тишларнинг чуқурлиги биринчи тишнинг чуқурлигидан 2 сm га катта бўлиши керак. Пешда учта тишли бирикмаларни қўллаш рухсат этилмайди. Жағли ўйиқли бирикмалар ишлатиш тавсия этилмайди.

Эзилишнинг ишчи текислигини, келиб бирикадиган сиқилувчи элементнинг ўқига перпендикуляр жойлаш лозим.

625. Ёғоч призматик поналарни (ёки колодкаларни) фақат толалари сурувчи кучлар йўналишига параллел ёки ўшанга яқин бўлган бўйлама ёки қия ҳолда қўллаш рухсат этилади.

Поналар (колодкалар) орасидаги соф масофа барча ҳолларда унинг узунлигидан кам бўлмаслиги керак. Пона узунлиги l нинг қирқиш (кесиш) чуқурлиги а га нисбатан 5 дан кам бўлмаслиги керак.

Элементларни ораларида  миқдордаги бўшлиқ билан бирлаштирилганда қуйидаги шарт бажарилиши шарт:

(313)

Бўшлиқ жойнинг эни δ, d диаметрли қия понали (колодкали) юмалоқ ёғочларни бирлаштирганда:

иккита ярусли тўсинларда (0,4-0,5)d дан;

учта ярусли тўсинларда 0,25d дан ошмаслиги керак.

10-§. Оралиқ қурилмалар ва таянчларнинг элементлари

626. Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприкларининг ўтиш қисми ни тахта-михли плита ёки икки қатламли тахта тўшамали этиб қуриш керак.

Темир йўл кўприклари балласт тоғораси тубининг ва ёнғинга қарши майдаланган тош қатламли тўшаманинг ҳамда автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари ўтиш қисмининг пастки қатлами элементлари орасида 2-3 сm очиқ жой қолдириб ётқизилиши керак.

Автомобиль йўллари ва шаҳар кўприклари ўтиш қисми тўшамасининг устки қатламини бўйламасига қуриш тавсия этилади. Тўшаманинг тилинган тахталарининг қалинлиги 5 сm дан кам бўлмаслиги керак.

627. Прогонларнинг бруслари ва юмалоқ ёғочлари ўзаро боғланган ва таянчларга бўйлама, кўндаланг йўналишларда силжимайдиган этиб маҳкамланган бўлиши керак. Сочилган прогонларнинг учлари таянч ўтирмаларининг (ёки таянч брусларининг) ўқларидан камида 30 сm га узунроқ қилиб чиқазиб қўйилади. Темир йўл кўприклари балласт чуқурлигининг тагидаги прогонларнинг ораларини 15-20 сm дан жойлаш керак.

628. Фермаларнинг белбоғларига кучлар кўндаланг тўсинлардан, уларнинг барча шахобларини ёпиб турган ёстиқ орқали марказий равишда берилиши керак.

629. Раскослар ва устунларнинг пешлари билан тиралиб турадиган жойларида ичларига киритиладиган штирлар, раскослар ўзаро кесишадиган жойларга эса, прокладка ва болтлар қўйилиши лозим.

630. Панжарали фермаларда тяжларнинг шахоблари сони иккитадан кўп бўлмаслиги керак.

Тяжлар учларида контргайкалар кўзда тутилиши зарур, кесикчаларининг узунлиги қураётганда ва фойдаланиш даврида тяжларни керакли даражада тортишга имкон бериши лозим.

Гайканинг тагига қўйиладиган бруслар битта тугундаги барча тяжлар учун умумий бўлиши зарур.

631. Тилинган тахтали фермалар белбоғларининг ҳар бир поғонасида деворчанинг битта томонида уловчи ёпишмани ҳам ҳисобга олганда, учтадан ортиқ тахта бўлмаслиги керак.

Белбоғ ҳар бир поғонасининг битта кесимида иккитагача тахтани улашга рухсат этилади.

Ҳар бир тахта назарий жиҳатдан узилиши керак бўлган жойдан, ёпишма узунлигининг ярмисидан кам бўлмаган масофага узайтирилиши керак. Битта поғона нинг уланадиган тахталарини бошқа поғона нинг ишга киришадиган тахталари билан алмаштириш рухсат этилмайди.

632. Тилинган тахтали фермалар деворчаларининг устиворлиги, 3 m масофадан кам бўлмаган оралиқда ва ферма баландлигидан кичик қилиб қўйиладиган бруслар ёрдамида таъминланади. Бруслар ферманинг деворчасини ва белбоғларини икки томонидан қисиб туришлари керак.

633. Туташ деворнинг тилинган тахталарининг кесишадиган жойларига диаметри 4,5 mm дан кам бўлмаган мих қоқилиши керак. Михларнинг узунлиги деворча қалинлигидан камида 3 сm катта бўлиши зарур. Михларнинг учлари қайириб киритилиши лозим.

634. Қозиқоёқли ва ромли таянчларнинг кўндаланг ва бўйлама йўналишларидаги бикрлиги ҳамда устиворлиги, қия қозиқ оёқлар, раскослар, подкослар, тяжлар шаклидаги горизонтал ва диагонал боғланишлар ва ҳоказоларни қўшиш билан таъминланиши керак. Қия қозиқ оёқлар ёки тиргакларни таянчларнинг баландлиги (грунтдан ўтирманинг тепасигача бўлган масофа) чеккалардаги қозиқ оёқ ёки устунлар ўқлари орасидаги масофадан ошиб кетганида қўйилиши зарур.

Темир йўл кўприклари учун сув ичидаги тяжлар ва ряжли оболочкалар қўллаш тавсия этилмайди.

635. Қозиқоёқларнинг уланадиган жойлари, грунтнинг ювилишини ҳам ҳисобга олгандаги юзасидан 2 m пастда жойлаш керак. Грунтнинг сув билан ювилиб кетиш мумкин бўлган сатҳидан уларни улаш керак бўлганида, ўша жойга боғланишлар қўйилиши зарур.

Таянчларнинг сиқиладиган элементлари (устунлари, қозиқ оёқлари)нинг уланишларини учма-уч (ёлғиз қозиқ оёқларни улашни штирлар билан) бирлаштириш ва болтли металл ёпиштирмалар билан устидан беркитиш керак.

Қозиқоёқларнинг уланадиган жойлари грунт сатҳидан тепада жойлашганида пона (нагел)ли ёпишмалар қўллаш рухсат этилади.

Бир нечтадан бир бутун қилинган қозиқ оёқларнинг алоҳида брусларининг ёки юмалоқ ёғочларининг ҳар биттасининг уланган жойлари ҳар хил сатхдаги кесимларда бўлиши зарур.

636. Қозиқоёқларни грунтларга қоқишнинг иложи бўлмаган ҳолларда ряжли таянчлар ишлатилиши керак.

637. Ряжнинг энини, (кўприк узунаси йўналишида) унинг баландлигининг 1/3 қисмидан ва 2,0 m дан кам бўлмаган ўлчамда белгилаш лозим. Ряжнинг баландлиги чўкиши ва қуриганда қисқаришини инобатга олиб, 5 % ортиғи билан белгиланади.

Ряжнинг тепа қисми муз оқишининг энг баланд сатҳидан камида 0,5 m га, сувнинг баланд сатҳидан камида 0,25 m га юқорида туришини таъминлаш керак.

638. Сув оқмайдиган жойларда ва сув секин оқадиган дарёларда ряжларни планда тўғри бурчакли этиб қуриш тавсия этилади.

Оқим тезлиги 1,5 m/sek ва ундан катта бўлганида, олди томони учқирроқ ва силлиқ шаклдаги ряжларни қўллаш лозим.

639. Ряж ташқи деворларининг орасига кўндаланг ва бўйлама ғовлар (ички деворлар) ўрнатиш керак. Ички деворлар билан ҳосил қилинган жойлар томонларининг ўлчамлари 2 m дан ошмаслиги зарур.

Ташқи деворларнинг бурчакларида ва ғовларнинг уларга бирикадиган жойларида вертикал бруслар ҳамда ҳар тўртинчисида болтлар учун аввал тешиклар қолдирилган қирраланган қисувчи ёғочлар — қисқичлар қилиниши керак. Ряжнинг ташқи деворлари кўндаланг йўналишда қисқичлар орқали ўтказилган пўлат тортгичлар (тяжлар) билан бирлашиши керак.

30-боб. Заминлар ва пойдеворлар

1-§. Умумий қоидалар

640. Кўприк ва қувурларнинг заминлари ва пойдеворларини, ушбу бўлимнинг талабларини ҳисобга олиб, ҚМҚ 2.02.01, ШНК 2.02.03 и ШНК 2.01.20 ларга, ҳамда СНиП II-7 нинг 27-бобига мувофиқ лойиҳалаш керак.

641. Асосларнинг грунтларини ГОСТ 25100 га мувофиқ синфларга ажратиш зарур таснифлаш керак.

642. Саёз жойланадиган ёки ботириладиган қудуқлардан қилинадиган пойдеворларнинг тавонлари тагидаги заминларнинг ҳисобий қаршилигини, ҳисоблаш учун керакли бўлган грунтларнинг физик хусусиятларининг тавсифлари қийматларини ушбу норматив ҳужжатнинг 23-иловасига ва ҚМҚ 2.02.01 нинг кўрсатмаларига биноан аниқлаш керак.

Табиий мавжуд, ҳамда сунъий тарзда ишланган грунтларнинг тавсифларини, бевосита дала ва лаборатория шароитларида уларнинг намлигини қурилиш ва фойдаланиш даврида ўзгариши мумкинлигини ҳисобга олган ҳолда аниқлаш керак. Бунда грунтлар тавсифларининг норматив ва ҳисобий қийматларини ГОСТ 20522. ГОСТ 20522 да берилган синаш натижаларини статистик қайта ишлаш усули орқали ўрнатиш керак

643. Пойдевор учун фойдаланиладиган материаллар физик-математик ҳоссаларининг тавсифларининг меъёрий ва ҳисобий қийматлари 18, 27 ва 27-бобларнинг талабларини қаноатлантириши зарур.

Пойдеворлар элементларини бетоннинг қуйидаги сувўтказмаслик маркасидан иборат бўлгандагина лойиҳалаш лозим: W4 — сув ости ва ер ости зоналаридаги элементлар учун (чуқур бўлмаган пойдеворлар ва свайли ростверк плиталаридан ташқари); W6 — сув ости ва ер ости зоналаридаги пойдеворлар ва свайли ростверк плиталари; W8 — сув усти, ер усти ва сув сатҳи ўзгарувчан зоналаридаги, ҳамда тузлар тушишидан ҳимоя қилинмаган элементлар учун.

2-§. Ҳисоблашлар

644. Кўприк ва қувурларнинг юк кўтарувчи конструкцияларини заминларини доимий юклар ва ноқулай вақтинчалик юклар бирлашмаси таъсирига керак бўлган мустаҳкамлик запаси ва ишончлилигини таъминлаган ҳолда ҳисоблаш керак. Ҳисоблаш иншоот элементлари ва заминларидаги юкларни ва пайдо бўлувчи кучлар ва кучланишлар, ҳамда деформация, кўчиш, ёриқларни очилиши ва ҳ.к. ларни таққослашдан иборатдир. Бу қийматлар уларнинг ўрнатилган чегаравий қийматларидан ошмаслиги зарур.

Кўприклар ва қувурларнинг заминлари ва пойдеворларини иккита гуруҳ чегаравий ҳолатларига ҳисоблаш зарур:

биринчи гуруҳга кўра — заминни юкламани кўтариш қобилияти бўйича, пойдеворнинг ағдарилиб ва сурилиб кетишига маҳкамлигига, грунтларнинг совуқдан шишганидаги кучи таъсиридан пойдеворларнинг устиворлигига, пойдеворлар конструкциянинг мустаҳкамлиги ва устиворлигига;

иккинчи гуруҳ бўйича — заминлар ва пойдеворларнинг деформацияларига (чўкишларига, қийшайишларига, горизонтал кўчишларига), пойдеворларнинг темирбетон конструкцияларининг ёрилишга пишиқликка (мазкур ШНҚ нинг 140-бандига кўра).

645. Пойдеворлар қумларда, супесларда ва балчиқларда жойлашганида заминларнинг кўтарувчанлик қобилиятига, пойдеворлар ҳолатининг устиворлигига ҳисоблашларда ер усти ёки ер ости сувлари сатҳидан пастда жойлашган иншоот қисмлари ва грунтларга ўша сувларнинг босиб кирувчанлик таъсирларини ҳисобга олмоқ зарур. Пойдеворларни суглинокларда, лойларда ва қояли грунтларда жойлаштирганда, сувлар таъсирини, улар кўпроқ ноқулай ҳисобий шароитлар яратадиган бўлган ҳолларда, ҳисобга олмоқ талаб қилинади. Бу ҳолларда ноқулай таъсир кўрсатадиган — энг паст ёки энг баланд сув сатҳи қабул қилинади.

646. Грунтга бекитилганлиги эътиборга олинмасдан ҳисобланадиган саёз жойланадиган пойдеворларнинг тагидаги қояли эмас грунтлардан бўладиган заминлар учун ҳисобий юкламаларнинг тенг таъсир этувчисининг нисбий эксцентриситент билан тавсифланувчи ҳолати (пойдевор товони майдонининг оғирлик марказига нисбати) қуйидаги 107-жадвалда кўрсатилган қийматлар билан чекланмоқлиги зарур.

	107-жадвал
Кўприкларнинг жойлашуви	*Қуйидаги ҳоллар учун энг катта нисбий эксцентриситет е₀^/ r**
	қуйидаги юкламалар таъсиридаги оралиқ таянчлар учун		қуйидаги юкламалар таъсиридаги қирғоқ таянчлар учун
	фақат доимий юкламалар	доимий ва вақтинчалик юкламаларнинг биргаликдаги энг ноқулай ҳолида	фақат доимий юкламалар	доимий ва вақтинчалик юкламаларнинг биргаликдаги энг ноқулай ҳолида
Умумий сетдаги ва саноат корхоналаридаги темир йўллардаги ва алоҳида жойлашган метрополитен йўлларида	0,1	1,0	0,5	0,6
Автомобиль йўлларидаги (саноат корхоналари ва хўжалик ичидаги йўллар ҳам киради), шаҳарлар, посёлкалар ва қишлоқ кўчалари йўлларидаги:	0,1	1,0	0,8
катта ва ўртача кўприкларда				1,0
кичик кўприкларда				1,2

*Эксцентриситет, пойдевор кесими ядросининг радиуси r (тавонидаги) ушбу формулалар билан аниқланади:

(314)

бу ерда, М — пайвор тавонининг бош марказий ўқига нисбатан таъсир этувчи кучлар моменти;

N — вертикал кучларнинг тенг таъсир этувчиси;

W — пойдевор тавонининг камроқ кучланган қирраси учун қаршилик моменти;

А — пойдевор тавони майдони.

Қирғоқ танчлар пойдеворларнинг товони сатҳида юкларнинг тенг таъсир этувчисининг ҳолатини, йўлга уланадиган жойдаги тупроқ кўтарма баландлиги 12 m дан катта бўлганида, пойдевор қисмига вертикал босадиган грунт оғирлигини ҳисобга олган ҳолда текширмоқ керак. Бу ҳолда оралиқ томонга бўладиган нисбий эксцентриситет, 107-жадвалда кўрсатилган қийматларнинг 20 % дан кўп бўлмаслиги керак.

Агар эксцентриситет қиймати бирдан катта бўлганда, пойдевор тавонининг заминга максимал босимини, заминнинг сиқилаётган қисми чегарасидаги учбурчак шаклдаги эпюрадан келиб чиққан ҳолда лекин фундаментнинг ўлчамини ва ҳажмини ўзгартириш тавсия этилиб, аниқлаши керак.

647. Таянчларни, кўприкнинг бўйлама ва кўндаланг йўналишларида вақтинчалик юкламалар таъсирига алоҳида ҳисоблаётганда, саёз жойлашадиган ёки ботириладиган қудуқлардан қилинадиган пойдеворлар товонларининг тагидаги заминларнинг кўтарувчанлик қобилиятлари қуйидаги шартларни қаноатлантириши зарур:

(315)

бу ерда, р, р_max — пойдевор товонидан заминга тушадиган ўртача ва максимал босим, кПа (тк/м²) да; R — қояли эмас ёки қояли грунтлардан бўлган заминларнинг, 25-иловасига биноан аниқланадиган ўқ бўйлаб сиқилишга ҳисобий қаршилиги, кПа (тк/м²) да; γ_n — иншоотнинг хизматига кўра ишончлилик коэффициенти ва у 1,4 га тенг деб қабул қилинади; γ_c — ишлаш шароити коэффициенти унинг қийматини 7 — 9-сонли вақтинчалик юкламалар таъсирига қояли эмас грунтли заминларнинг кўтарувчанлик қобилиятини ҳисоблаётганда 1,0 га, қояли эмас грунтли заминларнинг 10 — 15 ва 17-сонли вақтинчалик юкламаларнинг биттаси ёки бир нечтасининг таъсир этгандаги ва қояли грунтли заминларнинг барча ҳоллардаги кўтарувчанлик қобилиятини топаётганда 1,2 га тенг деб қабул қилинади.

648. Саёз жойланадиган ва ботириладиган қудуқлардан қилинадиган пойдеворлар тавонларининг тагида № 10 — 14 сонли юкламалардан (мазкур ШНҚнинг 109-бандидаги биргалик коэффициентларини ҳисобга олган мазкур ШНҚнинг 101-бандига биноан) бўладиган кучланишларни, заминларнинг кўтарувчанлик қобилиятини ҳисоблаётганда кўприкнинг кўндаланг ва бўйлама йўналишларида алоҳида аниқлаш ва кўпроқ ноқулай вазият туғдирадиганини доимий ва вақтинчалик вертикал юкламалардан бўладиган кучланиш қийматларига қўшиш керак. Қозиқоёқ пойдеворларда юқорида кўрсатилган, кўприк ўқига бўйлама ва кўндаланг таъсир этувчи юкламалардан бўладиган зўриқишларни бирга қўшиш зарур.

649. Қозиқоёқ ва ботириладиган қудуқлардан қилинадиган пойдеворларни (грунтларга ва қилинадиган материалларига кўра) ҳисоблашларда (заминларнинг кўтариш қобилиятига ҳисоблашлардан ташқари) қуйидаги ҳоллар учун грунтларнинг ҳисобий юзаси деб, пастдаги кўрсатилган шароитларни: қирғоқ таянчларнинг пойдеворлар учун — грунтларнинг табиий ҳолатдаги сатҳини; оралиқ таянчларнинг пойдеворлари учун — таянч атрофидаги грунтларнинг қирқилгандан (текислангандан) кейинги ёки мазкур ШНҚнинг 27 — 30-бандларига биноан ҳисобий ва энг кўп сув миқдорларига [ҳисобий (чегаравий) ва фойдаланиш давридаги юкламалар таъсирига ҳисоблашларни] кўра аниқланадиган маҳаллий ювилишлардан кейинги юзаси сатҳини қабул қилиш керак. Ростверклари грунтдан тепада жойлашган, қозиқ оёқлари тўлдирилган ёки тупроқ кўтарма уйилган жойга киритилган пойдеворли қирғоқ ва оралиқ таянчлар учун грунтларнинг ишчи юзасини қозиқ оёқларнинг ушбу тупроқ кўтармага кириб туришини ҳисобга олган ҳолда қабул қилиш керак.

650. Якка қозиқ оёқнинг музламайдиган грунтлардаги ўқи бўйлаб сиқувчи ёки тортувчи кучларга кўтарувчанлик қобилиятини ҚМҚ 2.02.03 га биноан аниқлаш зарур.

651. Заминнинг, қозиқ оёқнинг учи сатҳидаги кўтарувчанлик қобилиятини 27-иловасига биноан, шартли, пойдевордек текшириш талаб қилинади.

Ушбу кўрсатилган текшириш қуйидагилар учун зарур эмас:

хоҳлаган шароитдаги грунтли, битта қаторли қозиқ оёқли пойдеворлар учун;

қозиқ оёқлари устунга ўхшаб ишлайдиган (улар, қояли грунтларга, қум тўлдирмали катта бўлакли грунтларга, қозиқ оёқлари ўқлари орасидаги масофа 5d дан кўп бўлиб тиралаган бўлганида) кўп қаторли қозиқ оёқли пойдеворлар учун талаб этилмайди.

652. Пойдевор товонининг босимини қабул қилувчи оғирликни кўтарувчи қатламдан пастда, музлаган грунтнинг эрийдиган қатлами ёки музламаган кам мустаҳкамликдаги грунт қатлами жойлашганида, у қатламнинг кўтарувчанлик қобилиятини 28-иловасига мувофиқ текшириш зарур.

653. Музламаган ёки эрийдиган музлаган грунтларда саёз жойлашадиган пойдеворларнинг ағдарилиши ёки текис силжишга устиворлигини 3-бобида кўрсатилганларга мувофиқ ҳисоблашда, тахлами билан грунт қатламлари орасидаги ишқаланиш коэффициентлари қийматларини қуйидагича қабул қилинади:

cиллиқ юзали (лойли оҳактошлар, сланцлар ва ҳоказолар) қояли грунтлар ва лойларда:

а) намланган ҳолатда бўлганида . . . . . . . . . 0,25;

б) қуруқ ҳолатда бўлганида . . . . . . . . . . . . . .0,30;

суглинок ва супесларда . . . . . . . . . . . . .. . . . .0,30;

қумларга . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . 0,40;

шағалли ёки майдатошли грунтларда . . . . . . .0,50;

юзаси ювилмайдиган қояли грунтларда . . . ..0,60.

654. Музламаган ёки музлаган эрийдиган грунтлардаги пойдеворларнинг чуқур силжишига (сурилишга ножўя сиртда жойлашган грунт билан биргаликда кўчувчи) устиворлигини ҳисоблашни тоғ ён бағрида жойлашадиган оралиқ таянчлар учун ва қирғоқ таянчлар учун: тупроқ кўтарма 12 m дан баланд бўлганида барча ҳолларда, 6 m дан 12 m гача бўлганида пойдевор заминида музламаган қатлам ёки эрийдиган лойли грунт ёки лойли грунт устида ётган сув шимган қумлар ётган ҳолларда бажариш керак.

655. Саёз жойланадиган пойдеворларнинг чўкиши ва қийшайишини музламайдиган грунтлар бўлганида ҚМҚ 2.02.01 га музлаган грунтлар бўлганида СНиП 2.02.04 га биноан ҳисоблаш керак.

Қирғоқ таянчларнинг чўкишини ҳисоблашда, тупроқ кўтарманинг баландлиги 12 m дан катта бўлганида 29-иловасига биноан аниқланадиган заминга тупроқ оғирлигидан бўладиган қўшимча босимни ҳам ҳисобга олиш зарур.

656. Қозиқ оёқли ёки ботириладиган қудуқлардан қилинадиган пойдеворларнинг чўкишни, ўлчамларни 27-иловасига мувофиқ шартли равишда тўғри бурчакли параллелепипед шаклдаги пойдевор деб қабул этиб, мазкур ШНҚ нинг 632, 636-бандларидаги кўрсатмаларга биноан аниқлаш керак. Қозиқ оёқли пойдеворнинг чўкиш қийматини, қуйидаги шартлардан:

а) қозиқ оёқлар устунга ўхшаб ишлайдиган бўлганида,

б) қозиқ оёқларнинг бўйлама йўналишдаги қаторлари сони учтадан кўп бўлмаганида ва қаторлар ўқлари орасидаги масофа қадами 5d дан катта бўлиб бирортаси бажариладиган бўлганида, ўша грунтда битта қозиқ оёқни статик синагандаги юз берадиган чўкишига тенг деб қабул қилиш рухсат этилади.

657. Пойдеворнинг чўкишини мазкур ШНҚнинг 636 ва 637-бандларига биноан аниқлашда грунтнинг ҳисобий юзаси деб, унинг табиий ҳолдаги юзасини (қирқиб олишларни ёки мумкин бўлган ювилишларни ҳисобга олмаганда) қабул қилишга рухсат этилади.

Пойдеворнинг музламаган грунтларидаги чўкишини қуйидаги ҳолларда аниқламаслик мумкин:

пойдеворлар қояли, қум тўлдирмали катта бўлакли грунтлар ва қаттиқ лойларга таянганда — барча турдаги кўприклар учун;

темир йўллардаги оралиғи 55 m гача, автомобиль йўлларидаги оралиғи 105 m гача бўлган, ташқи статик аниқ туркумдаги кўприклар учун, пойдеворлари юқорида кўрсатилган грунтлардан бошқасига таянганида.

658. Қозиқ оёқ тепасининг ростверк бетонига тиралгандаги босимидан бўладиган кучланиш, мустаҳкамликка ҳисоблашдаги меъёрда белгиланган ўқ бўйлаб сиқишдаги ростверк бетоннинг ҳисобий қаршилигининг юзанинг ўқли сиқилишидан, ошмаслиги керак. Кучланиш ростверк бетоннинг ҳисобий қаршилигидан ошиб кетган ҳолда, синфи анча юқори бўлган бетон ишлатилиши рухсат этилади. Агарда кучланиш ростверк бетоннинг ҳисобий қаршилигидан ошиб кетка, ҳар битта қозиқ оёқ тепасига диаметри 12 mm бўлган стерженлардан қилинган арматурали битта тўр (ростверк бетонининг ҳисобий қаршилигидан 20 % гача катта бўлган ҳолда), иккита тўр (кучланиш бетонининг ҳисобий қаршилигидан 2030 % гача катта бўлганида) жойлаш кўзда тутилмоғи зарур.

3-§. Конструкцияни тузиш

659. Замин ва пойдеворлар турини қуйидаги энг муҳим факторларни таҳлил қилган ҳолда танлаш зарур:

кўприк конструкциясининг хусусиятлари, ҳамда пойдеворнинг рухсат этилган чўкиши, оғиши ва қийшайиши қийматларига нисбатан бўлган талаблар;

пойдеворлар томонидан қабул қилинувчи юклар қиймати ва характери, грунтларнинг қатлам-қатлам бўлиб йиғилиши ва физик-механик ҳоссалари;

грунтдаги ва ер юзасидаги сувлар ва уларнинг режимлари;

сув оқовалари учун қирқимларни, тўлдиришларни ва ювилишларни мавжудлиги;

климатик шароитлар; маҳаллий шароитларни характерли хусусиятлари, шунингдек тупроқ кўчишлари участкаларининг ва коммуникацияларнинг мавжудлиги;

пойдеворлар қуриш учун ишлаш усули;

ҳар хил турли пойдеворлар вариантларининг техник-иқтисодий таққосламалари натижалари.

Таянчлар ва улар пойдеворларининг ўлчамлари ва шаклларини маҳаллий гидрогеологик ва муҳандис-геологик шароитларни инобатга олиб ҳисоблаш, ҳамда таянчларга оралиқ қурилмаларни ўрнатиш усулини ҳисобга олиб аниқлаш керак. Пойдеворларнинг чуқурлигини лойиҳалаш жараёнида муҳандис-геологик маълумотлар асосида кўприк тешигини ҳисоблаб аниқланаётгандаги дарё тубининг мумкин бўлган максимал ювилишини ҳисобга олиб ўрнатиш зарур.

Кўприклар ва қувурларнинг пойдеворларини мазкур ШНҚнинг 644 — 657-бандларига биноан замин ва пойдеворларнинг кўтариш қобилиятига ҳисоблаб топилган ва саёз жойланадиган пойдеворлар учун ҚМҚ 2.02.01 ва СНиП 2.02.04, қозиқ оёқ ва ростверклар учун КМК 2.02.03 и СНиП 2.02.04 лар талабларида кўрсатилган қийматлардан кам бўлмаган чуқурликларда жойламоқ керак. Планда қозиқ оёқлар ораларидаги минимал масофани ШНК 2.02.03 ва СНиП 2.02.048 ларга мувофиқ белгиламоқ керак.

Агарда саёз жойланадиган пойдеворлар қояли грунтга тиралса, гидростатик босимни фақат устиворлик ҳолатини ағдарилиш ва сурилишга қарши текширилаётганда ҳисобга олинади.

Кўприкларнинг пойдеворлари сув оқадиган жойлар чегарасида ҳисобий ва энг кўп сув миқдорларига мазкур ШНҚнинг 27 — 32-бандлари кўрсатмаларига биноан аниқланган маҳаллий ювилиш сатҳидан пастда ва ҳисобий (чегаравий) ва эксплуатацон (фойдаланишдаги) чоклар таъсирига ҳисоблаб топилган грунтдаги чуқурларга жойлаштирилмоғи зарур. Босимни грунтга бир текис қилиб тарқатувчи қувурлар пойдеворларини ва қувурлар тўдаларини бўйлама йўналишда бирлашишини йиғма бетонли блоклардан ва қуйма бетонлардан бажариш керак. Тешиги 1,5 m бўлган темирбетон ва бетонли йўл, ҳамда металл қувурларини щебен-қум ёки майдатош-қум ёстиқларига, қулай муҳандис-геологик шароитларда эса текисланган табиий заминларга ётқизиш мумкин.

660. Қозиқ оёқли пойдеворларнинг ростверкнинг режадаги ўлчамларини ШНҚ 2.02.03 да кўрсатилган қозиқ оёқлар ўқлари орасидаги масофаларга, ҳамда қозиқ оёқларни грунтга киргазишнинг белгиланган аниқлик миқдорларини ҳисобга олган ҳолда ва қозиқ оёқ билан ростверкнинг тикка қиррасининг орасидаги соф масофа камида 25 сm, диаметри 2 m дан катта бўлган қозиқ оёқ — оболочка ишлатилганида камида 10 сm масофа таъминланиши зарурлигидан келиб чиққан ҳолда қабул қилиниши керак.

Сув тагида жойлаш услубига кўра ётқизилган бетоннинг тампонаж қатламини ростверкнинг ишчи (юк кўтарадиган) қисми сифатида фойдаланиш қатъиян ман этилади.

661. Қозиқ оёқлар ростверкка, (сув тагида бетонлаш услубида ётқизилган бетон қатламдан тепада) ҳисоблаб аниқланган ва призматик қозиқ оёқлар учун периметри узунлигининг ярмисидан, диаметри 0,6 m ва ундан катта бўлган қозиқ оёқлар учун 1,2 m дан кам бўлмаган ҳолда қабул қилинган узунликда киритилиши зарур.

Қозиқ оёқларни ростверкка бўйлама арматура стерженининг узунлиги ҳисоблаб аниқланадиган, аммо ташқи сирти нотекис арматура ишлатилганида камида стерженнинг 30 та диаметри, силлиқ арматура эса камида 40 та диаметри миқдоридаги бўлиши зарур узунликдаги чиқиб турадиган қисми ёрдамида бирлаштириб киритиш рухсат этилади. Бу ҳолда қозиқ оёқ ростверкка камида 10 сm га киритилган бўлмоғи зарур.

662. Темирбетон ростверкни 3 бўлим кўрсатмаларидаги ҳисоблашларга биноан арматуралаш керак.

Бетон ростверкни, унинг пастки қисмида (қозиқ оёқлар ораларида) конструктив ҳолда арматуралаш керак. Кўприкнинг кўндаланг ва бўйлама ўқлари йўналишида ростверкнинг 1 m, га арматура стерженларининг кўндаланг кесимининг майдони камида 10 сm² тўғри келадиган этиб қабул қилиниши зарур.

663. Қояли грунтларда бурғилаб тешилган қудуқчаларга қозиқ оёқларни ёки қозиқ оёқ устунларни маҳкамлашга ишлатиладиган қоришмаларнинг мустаҳкамлиги 9,8 МPа (100 kgk/сm²) дан, бошқа грунтларда эса ҳудди ўша ҳолда 4,9 МPа (50 kgk/сm²) дан кам бўлмаслиги зарур.

664. Пойдеворнинг устки қисми, сувнинг ва музнинг сатҳларининг ўзгариб турадиган чегарасига тўғри келганида, камида 0,3х0,3 m, ўлчамдаги фаска ўрнатиш кўзда тутилмоғи ва пойдеворга силлиқ шакл берилиши керак.

665. Пойдеворлар, заруриятга кўра поғонали қилинганида, уларнинг ўлчамлари ҳисоблашлар билан асосланган бўлмоғи зарур, шунингдек, бетон пойдеворнинг зиналарининг ички қовурғаларини бирлаштирувчи сиртнинг вертикал билан бўлган бурчаги 30° дан ошмаслиги зарур.

Ботириладиган қудуқларнинг ён қирраларининг вертикалга қиялиги (ёки қудуқ поғоналарининг энлари йиғиндисининг жойлаш чуқурлигига нисбати), 1:20 дан ошмаслиги керак. Кўрсатилгандан каттароқ қиялик қудуқни киритишнинг талаб қилинган аниқлигини таъминловчи тадбирлар қабул қилинганида рухсат этилади.

Зўриқтирилмайдиган (Таранглаштирилмайдиган) арматура

Зўриқтирилган ( Таранглаштирилган) арматура