Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати маркази
Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекциясининг
Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекциясининг
қарори
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФУҚАРО АВИАЦИЯСИНИ МЕТЕОРОЛОГИК таъминоти бўйича йўриқнома (ФА МТБЙ-2008)ни тасдиқлаш ҳақида
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги билан келишилган ҳолда техник ҳужжат деб топилган, 2008 йил 25 апрелда 20-15-118/11-сон]
Ўзбекистон Республикаси Ҳаво кодексининг 57-моддасига, ИКАО стандартлари ва тавсияларига мувофиқ Ўзбекистон Республикасида халқаро фуқаро авиациясини метеорологик маълумотлар билан таъминлаш бўйича норматив ҳужжатларни такомиллаштириш мақсадида қарор қилади:
1. «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясини метеорологик таъминоти бўйича йўриқнома» (ФА МТБЙ — 2008) иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Ушбу қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигидан давлат рўйхатидан ўтказилгандан ўн кун ўтгач кучга киради.
3. «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясини метеорологик таъминоти бўйича йўриқнома» (ФА МТБЙ — 2008) кучга кириши билан Ўзгидромет ва Дававианазорат бошлиқларининг 2001 йил 19 декабрдаги 353-ОП, 204-сон буйруғи билан тасдиқланган «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясини метеорологик маълумотлар билан таъминлаш раҳбарий қўлланма» (РМО ГА — 2001) ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати маркази Бош директори В.Е.Чуб
Тошкент ш.,
2008 йил 15 февраль,
38-ОП-сон
Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғи Х.А.Тробов
Тошкент ш.,
2008 йил 15 февраль,
8-сон
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати Маркази ва Ўзбекистон Республикаси парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекциясининг 2008 йил 15 февралдаги 38-ОП, 8-сон қарори билан «ТАСДИҚЛАНГАН»
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясини метеорологик таъминоти бўйича
йўриқнома
(ФА МТБЙ-2008)
(ФА МТБЙ-2008)
Мазкур Йўриқнома (ФА МТБЙ-2008) Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Конвенциянинг 3-иловаси (ИКАО), Жаҳон метеорология ташкилотининг (ВМО) техник регламентига мувофиқ, парвозларнинг хавфсизлигини таъминлашга қаратилган ва фуқаро авиациясининг метеорологик таъминотини ташкил этиш тартибини белгилайди.
I-боб. Мазкур Йўриқномада қўлланиладиган атамалар, қисқартмалар
1. Мазкур Йўриқномада қуйидаги атамалар ва қисқартмалардан фойдаланилган:
абсолют баландлик — ўртача денгиз сатҳидан (MSL) бирор сатҳгача, нуқта ёки нуқта деб қабул қилинган объектгача бўлган вертикал масофа;
авиакомпания, авиакорхона — мунтазам халқаро ҳаво алоқаларини амалга оширувчи ёки бу соҳадаги хизматларини тақдим этувчи ҳар қандай авиатранспорт корхонаси;
авиация аниқ жойли электр алоқа тармоғи (AFTN) — авиация аниқ жойли хизматининг бир қисми бўлган, ўхшаш ёки биргаликдаги алоқа хусусиятлари бўлган авиация аниқ жойли станциялари ўртасида билдиришлар ва/ёки рақамли маълумотларни алмашишни кўзда тутадиган жаҳон авиация аниқ жойли занжирлари тизими;
авиация ишларининг ҳудуди (жойи) — ҳаво фазосининг баландлиги ва/ёки майдонига кўра чегараланган қисми, унда авиация ишларининг ушбу турининг технологиясига (қўлланмаси, йўриқномасига) мувофиқ баландликлари ва йўналиши юзасидан ҳаво кемаларининг маневрлари амалга оширилади;
авиация метеорологик станцияси (фуқаро) — кузатишларни амалга ошириш ва халқаро аэронавигацияда фойдаланиладиган метеорологик маълумотларни тузиш учун мўлжалланган станция;
авиация учун хавфли бўлган об-ҳаво ҳолатлари — аэродромларда парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномада кўрсатилган учишларни хавфсиз амалга ошириш учун белгиланган мезонларга етган ёки улардан ортиқ бўлган, парвоз хавфсизлигига хавф солиши ва/ёки авиация техникасига моддий зарар етказиши мумкин бўлган ўзига хос об-ҳаво ҳолатлари;
автоматикага боғлиқ кузатиш (ADS) — кузатиш усули, унга кўра ҳаво кемалари автоматик равишда маълумот узатиш линиялари орқали бортдаги навигация тизимларидан ҳамда жойлашувини аниқлаш тизимларидан олинган маълумотларни, шу жумладан ҳаво кемасининг таниб олиш индекси, унинг тўртта ўлчов йўналишидаги жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни ҳамда, зарур бўлганда, қўшимча маълумотларни тақдим этади;
аэродром (гидроаэродром) — парвозлар хавфсизлигини таъминловчи ён-атроф ҳамда чекка зоналар ва шу зоналарда жойлашган ҳаво кемаларининг учиши, қўниши, бурилиши, тўхтаб туриши ва уларга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган зарур бино, иншоотлар ва анжомларга эга қуруқликдаги ёки сув сатҳидаги махсус жиҳозланган майдон;
аэродромдаги босим (QFE) — УҚЙнинг ишчи остонасидаги атмосфера босими;
аэродром метеорологик идораси — аэродромда жойлашган, халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминоти учун мўлжалланган идора;
аэродромнинг баландлиги — УҚЙнинг денгиз сатҳига нисбатан энг баланд нуқтасининг баландлиги. Бир нечта УҚЙ бўлганда энг катта қиймати танланади.
аэродромнинг иқлимий жадвали — Аэродромдаги бир ёки бир нечта метеорологик элементлар устидан кузатиш натижалари тўғрисида статистик маълумотлари бўлган жадвал;
аэродромнинг иқлимий маълумоти — статистик маълумотларга асосланган аэродромдаги маълум метеорологик элементлар устидан кузатиш натижаларининг қисқача баёни;
аэродромнинг минимуми — мазкур аэродромда ушбу турдаги ҳаво кемаларининг учишлари ва қўнишлари ўтказилиши рухсат бериладиган УҚЙдаги кўринувчанлик узоқлигининг (кўринувчанлик) ва қарор қабул қилиш баландлигининг (булутлар қуйи чегарасининг баландлиги) минимал йўл қўйиладиган қийматлари;
аэродромнинг назорат нуқтаси — аэродромнинг жуғрофий жойлашувини белгилайдиган шартли нуқта;
аэродромнинг (пунктнинг) стандарт атмосфера бўйича ўртача денгиз сатҳига келтирилган босими (QNH) — барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласига ўрнатилганида аэродромнинг (пунктнинг) барометрик баландлиги унинг абсолют баландлиги билан устма-уст тушадиган атмосфера босими;
аэродром ҳудудидаги автоматик маълумот узатиш хизмати (ATIS) — куну тун ёки сутканинг маълум вақтида етиб келувчи ва учиб кетувчи ҳаво кемалари учун жорий белгиланган ахборотлари тўхтовсиз такрорланувчи радиоузатиш шаклида тақдим этиш;
аэродром ҳудуди — аэродром ва унинг атрофидаги жойлар устидаги горизонтал ва вертикал текисликлардаги чегаралар ичидаги ҳаво ҳудуди;
аэропорт — ҳаво кемаларини қабул қилиб олиш, жўнатиш ва ҳаводаги ташишга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган, ушбу мақсадлар учун аэродром, аэровокзал ва бошқа ер усти иншоотларига ва керакли ускуналарга эга бўлган иншоотлар комплекси;
баландлик — ўртача денгиз сатҳидан ер юзасининг ёки у билан боғлиқ бўлган объектнинг нуқтаси ёки сатҳигача вертикал масофа;
баландликдаги харита — маълум баландлик сатҳи ёки атмосфера қатлами учун метеорологик харита;
билдиришларни узатиш пункти — унга кўра ҳаво кемасининг жойлашуви билдирилиши мумкин бўлган маълум жуғрофий мўлжал;
ваколатли метеорологик идора — Халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминотини амалга оширувчи ёки Шартнома тузувчи давлат номидан бундай таъминотни ташкил этувчи ваколатли идора;
вертикал кўринувчанлик — вертикал пастга ер юзасидаги объектлари кўринадиган сатҳгача максимал масофа;
визуал парвозлар қоидалари (ВПҚ) — экипажларнинг ҳаво вазиятини визуал кузатиши ва парвоз режимини қисқа муддатли ўзгартириши йўли билан ҳавода ва ер (сув) юзасида ҳаво кемалари ва бошқа объектлар орасида белгиланган оралиқларни тутиб туришни кўзда тутадиган қоидалар;
ВПҚ бўйича учиш — визуал парвоз қоидаларига мувофиқ бажариладиган учиш;
вулқон кули бўйича консультатив марказ (VAAC) — Минтақавий аэронавигация келишувига кўра метеорологик кузатиш идоралари, район диспетчерлик марказларига, парвоз маълумотлари марказларига, Жаҳон зонал прогнозлар марказларига ва ОРМЕТ маълумотлари халқаро банкларига вулқон отилишларидан кейин атмосферадаги вулқон кулининг горизонтал ва вертикал қуввати ҳамда прогнозланадиган кўчиши юзасидан консультатив маълумот бериш учун тайинланган метеорологик марказ. Вулқон кули тўғрисидаги консультатив маълумотга оид техник талаблар мазкур Йўриқноманинг 1-иловасида келтирилган;
диспетчерлик ҳудуди — ер юзаси устидан белгиланган чегарадан юқорига қараб чўзилиб, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;
етиб келиш манзилидаги аэродром — учиш режасида ва учиш топшириғида кўзда тутилган қўниш аэродроми деб кўрсатилган аэродром;
жаҳон зонал прогнозлар тизими (ЖЗПТ) — Жаҳон минтақавий прогнозлар марказлари томонидан йўналиш бўйича авиация метеорологик прогнозларининг ягона стандартлаштирилган шаклда тақдим этилишини таъминлайдиган жаҳон тизими;
жаҳон зонал прогнозлар маркази (ЖЗПМ) — авиация аниқ жойли хизматининг имкониятларидан фойдаланиб, айрим об-ҳаво ҳодисалари ва баланддаги прогнозларини жаҳон миқёсида рақамли шаклда тайёрлаш ва бевосита давлатларга тарқатиш учун мўлжалланган метеорологик марказ;
захира аэродроми — кўзда тутилган қўниш аэродромигача бориш ёки унда қўниш мумкин бўлмаган ёки мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолда ҳаво кемаси бориши мумкин бўлган аэродром. Захира аэродромларга қуйидаги аэродромлар киради:
учиб кетишдаги захира аэродром — учиб кетишдан кейин дарҳол қўниш зарурати туғилиб, учиб кетиш аэродромидан фойдаланиш мумкин бўлмаган ҳолда ҳаво кемаси қўниши мумкин бўлган захира аэродроми;
йўналишдаги захира аэродром — ҳаво кемаси йўналиш бўйича учаётганда штатдан ташқари ёки аварияли вазиятга тушганда қўниши мумкин бўлган аэродром;
ETOPS бажарилиши пайтида йўналишдаги захира аэродроми — йўналиш бўйича ETOPS ни бажариш пайтида двигатель ўчирилганидан кейин ёки бирор-бир бошқа алоҳида ёки аварияли шароитлар юзага келганда самолёт қўниши мумкин бўлган мос келувчи захира аэродроми;
етиб келиш манзилининг захира аэродроми — кўзда тутилган қўниш аэродромида қўнишни амалга ошириш мумкин бўлмаган ёки мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолда ҳаво кемаси бориши мумкин бўлган захира аэродроми.
Ҳаво кемаси учиб кетаётган аэродром шунингдек ушбу ҳаво кемаси учун йўналишдаги захира аэродром ёки етиб келиш манзилининг захира аэродроми бўлиши мумкин;
зенит — кузатиш жойидан ўтувчи вертикал чизиқнинг осмон сфераси билан кесишган жойи яъни, кузатувчининг боши ёки БҚЧБ устидан кузатиш ўтказиладиган жой устидаги осмон сферасининг энг юқори нуқтаси;
зенитда ҳаво очиқ — кузатишлар жойи устида осмон сферасининг энг юқори нуқтасида вертикал кўринувчанлик чекланмаган ҳолда булутларнинг умуман йўқлиги;
йўл-йўриқ — аслидаги ёки кутиладиган метеорологик шароитлар юзасидан оғзаки консультация бериш;
консультация — метеоролог ёки бошқа мутахассис билан парвозга боғлиқ бўлган аслидаги ва/ёки кутиладиган метеорологик шароитларни муҳокама қилиш; муҳокама саволларига жавоб беришни ўз ичига олади;
курс — ҳаво кемасининг бўйлама ўқининг турган йўналиши, одатда шимолий йўналишдан (ҳақиқий, магнит, компас ёки шартли меридиандан) ҳисобланадиган бурчак градусларида ифодаланади;
кўринувчанлик — авиация мақсадлари учун кўринувчанлик қуйидаги катталиклардан энг катта қийматда бўлган катталик бўлади:
а) ерга яқин жойлашган мақбул катталикдаги қора объектни ёруғ фонда кузатилганда аниқлаш ва таниб олиш мумкин бўлган энг катта масофа (МКУ);
б) ёритилмаган объектда 1000 кд га яқин ёруғлик кучидаги чироқларни аниқлаш ва таниб олиш мумкин бўлган энг катта масофа.
Бу иккита масофа ютишнинг белгиланган коэффициенти бўлган ҳавода турли қийматларга эга бўлади, бунда охиргиси б) масофа фонининг ёритилганлигига боғлиқ бўлади, биринчи а) масофа эса кўринувчанликнинг метеорологик оптик узоқлиги (MOR) билан тавсифланади;
махсус авиация ишлари — ҳаво кемалари қишлоқ хўжалиги, қурилиш, фотосуратга олиш, топографик суратга олиш, кузатиш ва патруль хизмати, қидириш ва қутқариш ва ҳоказо соҳаларда махсус хизмат кўрсатиш турларини таъминлаш учун бажариладиган парвозлар;
метеорологик ахборот — метеорологик маълумот, таҳлил, прогноз ва бошқа ҳар қандай аслидаги ёки кутиладиган метеорологик шароитларга тегишли бўлган билдириш;
метеорологик бюллетень — тегишли сарлавҳа остидаги метеорологик ахборотни ўз ичига олувчи матн;
метерологик йўлдош — метеорологик кузатишларни ўтказувчи ва шу кузатишларнинг натижаларини ерга узатувчи сунъий Ер йўлдоши;
метерологик кузатиш — бир ёки бир нечта метерологик элементларни баҳолаш;
метеорологик маълумот — маълум вақт ва жойга тегишли бўлган метеорологик шароитларни кузатиш натижалари тўғрисида билдириш;
метеорологик идора — халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминоти учун мўлжалланган идора;
минимал келтирилган босим — ҳаво трассаси, МВИ, парвозларнинг йўналиши ёки ҳудуди бўйлаб денгиз сатҳи даражасида минимал атмосфера босимининг ҳисоб-китоб қилинган қиймати;
муз қопланиши — ҳаво кемасининг турли қисмларида муз қопланиши (кучсиз — қанотнинг олд четида 0,5 мм/мин гача, ўртача — 0,5 дан 1 мм/мин гача, кучли — 1 мм/мин дан ортиқ муз қопланган ҳолда);
мунтазам маълумот — мунтазам кузатиш натижалари бўйича тузилган метеорологик маълумот;
мунтазам тўрнинг тугунларидаги рақамли шаклдаги ахборот — бир метеорологик ЭҲМдан бошқа ЭҲМга автоматлаштирилган тизимларда ишлатиш учун яроқли код шаклида узатиш учун мўлжалланган, харитада бир текисда жойлашган нуқталар гуруҳи учун метеорологик маълумотлар, ЭҲМда ишлов берилган ҳолда. Кўп ҳолларда бундай маълумотлар ўртача тезликдаги электр алоқа каналлари орқали узатилади;
мураккаб метеорологик шароитлар (ММШ) — кўринувчанлик қийматлари 2000 м ва ундан кам ва/ёки булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги — 200 м ва ундан паст бўлиб, уларнинг умумий сони 3-4 октантдан (SCT) юқори бўлган метеорологик шароитлар;
мўлжалли (тахминий) прогноз — метеокузатиш пунктларидан аслидаги об-ҳаво маълумотлари бўлмаганда тузилган прогноз;
нисбий баландлик — белгиланган бошлангич сатҳдан, нуқтадан ёки нуқта деб қабул қилинган объектдан вертикал бўйича масофа;
об-ҳавонинг ўзига хос ҳодисалари — ИКАО ва ВМО қабул қилган метеорологик ҳодисалар ва уларнинг хусусиятларининг рўйхати (код жадвали 4678, Кодлар бўйича Йўриқнома, ЖМТ-№ 306), жорий ва прогнозланадиган об-ҳаво ҳодисаларини билдириш, шунингдек аслидаги ва прогностик об-ҳаво хариталарида кўрсатиш учун;
огоҳлантириш — авиация учун хавфли бўлган об-ҳаво ҳодисасининг кутилаётган ҳолатга келиши, сақланиши ёки кучайиши ҳақидаги ахборот;
октант — осмон сферасининг саккиздан бир қисми;
очиқ ҳаво — вертикал кўринувчанлик чекланмаган ҳолда осмон сферасида булутларнинг умуман йўқлиги;
парвоз ахборот маркази — парвоз-ахборот хизмат кўрсатилишини ва аварияли хабар беришни таъминлаш учун мўлжалланган идора;
парвоз маълумоти ҳудуди — унинг ичида парвоз-ахборот хизмат кўрсатилиши ва авариялар ҳақида хабар бериш таъминланадиган маълум катталикдаги ҳаво фазоси;
парвозлар учун аҳамиятли булут — қуйи чегараси 1500 м (5000 фут) ва ундан пастроқ бўлган ёки сектордаги энг катта минимал абсолют баландликдан пастроқ бўлган (қайси бири каттароқ эканлигига қараб) булут ёки ёмғирли тўп-тўп булут ёки минорасимон тўп-тўп булут исталган баландликда;
парвозларга раҳбарлик қилиш — ҳаво кемасининг хавфсизлиги, парвознинг мунтазамлиги ва самарадорлиги мақсадида парвознинг боши, давоми ёки охири юзасидан, шунингдек йўналишни ўзгартириш ваколатларини амалга ошириш;
парвознинг иш режаси — фойдаланувчи томонидан самолётнинг парвоз-техник хусусиятлари, фойдаланиш чекловларини ҳамда белгиланган йўналишда ва тегишли аэродромларда кутиладиган шароитларни ҳисобга олиб парвознинг хавфсиз бажарилиши учун тузилган режаси;
парвоз ҳужжатлари (метеорологик) — парвоз учун метеорологик ахборотни ўз ичига олган қўлда ёзилган ёки чоп этилган ҳужжатлар, шу жумладан хариталар ёки шакллар;
парвоз экипажи аъзоси — гувоҳномага эга бўлган, хизмат парвоз вақти давомида ҳаво кемасини бошқариш билан боғлиқ бўлган вазифалар юклатилган экипаж аъзоси;
парвозлар хавфсизлиги — ҳаво транспортининг ва авиация ишларининг инсонларнинг ҳаёти ва соғлиғи учун хавфсиз амалга ошириш қобилиятини белгилайдиган мажмуий тавсифи;
парвоз эшелони — доимий атмосфера босимининг белгиланган босим катталиги 1013,2 миллибарга келтирилган ҳамда бошқа шундай юзалардан белгиланган босим оралиқлари катталиги билан ажралиб турган юзаси:
1. Барометрик баландлик ўлчагич, стандарт атмосферага мувофиқ шкаласи бўлиб чиқилган:
а) QNHга ўрнатилганда абсолют баландликни кўрсатади;
б) OFEга ўрнатилганда OFE нинг таянч нуқтаси устида нисбий баландликни кўрсатади;
в) 1013,2 (гПа) босимига ўрнатилганда учиш эшелонларини кўрсатиш учун қўлланилиши мумкин;
2. 1-пунктда ишлатиладиган «Нисбий баландлик» ва «абсолют баландлик» атамалари геометрик эмас, асбоблардаги нисбий ва абсолют баландликларни билдиради;
прогноз (об-ҳаво прогнози) — ҳаво фазосининг маълум зонаси ёки қисмида маълум вақт давомида ёки даврида кутиладиган метеорологик шароитларнинг таърифи;
прогнозга тузатиш — амал қилиш муддати ҳали бошланмаган ёки тугамаган об-ҳаво прогнозини қисман ёки тўлиқ тузатиш;
прогностик харита — харитада ҳаво фазосининг маълум зонаси ёки қисми учун маълум вақт давоми ёки даври учун маълум метеорологик элемент (лар) прогнозининг график тасвири;
сатҳ — парвоздаги ҳаво кемасининг вертикал текисликдаги жойлашувига оид умумий атама, мос ҳолларда парвознинг нисбий баландлигини, абсолют баландлигини ёки эшелонини билдиради;
стандарт изобарик юза — жаҳон миқёсида атмосфера шароитларини график ифодалаш ва таҳлил этиш учун ишлатиладиган изобарик юза;
тажрибавий авиация — тажриба-конструкторлик, тажрибавий, илмий-тадқиқот ишларини, шунингдек авиация ва бошқа турдаги техниканинг синовларини ўтказиш учун ишлатиладиган авиация;
текис жойлар — рельефнинг 25 км радиусидаги 200 м гача нисбий баландликлар бўлган жой;
тепалик жойлар — нотекис рельефли ҳамда 25 км радиусидаги 200 м дан 500 м гача нисбий баландликлар бўлган жой;
тоғликдаги аэродром — нотекис рельефли ҳамда аэродромнинг назорат нуқтасидан (АНН) 25 км радиусида 500 м ва ундан ортиқ нисбий баландликлар бўлган жойда жойлашган аэродром, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 м ва ундан ортиқ баландликда жойлашган аэродром;
тоғли жойлар — нотекис рельефли ҳамда 25 км радиусидаги 500 м ва ундан ортиқ нисбий баландликлар бўлган жой, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 м ва ундан ортиқ баландлиги бўлган жой;
тропик циклон — океаннинг тропик ёки субтропик зонасида юзага келадиган синоптик кўламдаги, ер усти шамолининг кучли ифодаланган конвектив ва ривожланган циклоник циркуляцияси бўлган нофронтал циклонни белгилаш учун умумий атама;
узайтирилган узоқликдаги парвоз — иккита газотурбинали куч қурилмалари бўлган самолёт бажарадиган ҳар қандай учиш, бунда битта ишламаётган куч қурилмаси билан йўналишнинг бирор нуқтасидан талабларга мос бўлган захира аэродромигача крейсерлик тезлиги билан парвоз вақти (МСА шароитида ва сокин ҳаво шароитида) фойдаланувчининг давлати томонидан белгиланган чегаравий вақтдан ортиқ бўлади;
ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари (УПҚҚ) — учишларни пилотаж-навигация асбоблари бўйича, ҲҲХК идоралари томонидан албатта назорат қилиш ва уларнинг ҳаво кемалари орасида белгиланган эшелонлаш оралиқларини таъминлаш билан бажаришни кўзда тутувчи қоидалар;
УПҚҚ бўйича парвоз — ускуналар бўйича парвоз қоидаларига мувофиқ бажариладиган парвоз;
УҚИ остонаси — УҚЙнинг қўниш учун ишлатилиши мумкин бўлган қисмининг боши;
УҚЙдаги кўринувчанлик узоқлиги (RVR) — УҚЙнинг ўқ чизиғида бўлган ҳаво кемасининг учувчиси УҚЙ сиртидаги кўрсатиш белгиларини ёки УҚЙни чегараловчи чироқларни, ёки унинг ўқ чизиғини белгиловчи чироқларни кўра оладиган масофа;
учиш майдони — аэродромнинг бир ёки бир нечта эркин зонали учиш йўллари, ҳаракатланиш йўллари, перронлар, тўхташ жойлари ва махсус мақсадли майдонлар жойлашган қисми;
учиш-қўниш йўли (УҚЙ) — қуруқликдаги аэродромнинг ҳаво кемаларининг парвози ва қўниши учун тайёрланган тўғри бурчакли маълум участкаси;
эксплуатант — ҳаво кемаларидан фойдаланиш билан шуғулланувчи ёки шу соҳада ўз хизматларини таклиф этувчи шахс, ташкилот ёки корхона;
фуқаро авиацияси — давлат ва тажрибавий авиацияларнинг таркибига кирмайдиган авиация;
хабар бериш — авиация учун хавфли ҳодисанинг мавжудлиги ҳақидаги ахборот;
халқаро аэропорт — давлат томонидан ўзининг ҳудудида халқаро самовий ташишни амалга оширувчи ҳаво кемаларни қабул қилиш ва жўнатиш учун ажратилган, божхона, иммиграция, санитария, карантин (ҳайвонлар ва ўсимликлар ташилганда) ва бошқа шунга ўхшаш тартиботлар амалга ошириладиган ҳар қандай аэропорт;
шамол сурилиши — шамолнинг фазодаги йўналиши ва/ёки тезлигининг ўзгариши, шу жумладан юқорига ва пастга йўналган оқимлар (кучсиз сурилиши — 30 м баландликка 2 м/с гача, ўртача — 2 м/с дан 4 м/с гача, кучли 4 м/с дан 6 м/с гача, ўта кучли — 6 м/с дан ортиқ);
қўниш майдончаси — ҳаво кемаларининг учиши ва қўниши учун яроқли ер (сув, муз) майдони ёки махсус тайёрланган сунъий майдон;
қидирув-қутқариш хизмати идораси — умумий атама бўлиб, турли ҳолларда қидирув ва қутқаришнинг мувофиқлаштириш маркази, қидирув ва қутқаришнинг ёрдамчи маркази ёки аварияли хабар бериш постини билдиради;
ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш идораси — умумий атама, мос ҳолларда ҳаво ҳаракатига диспетчерлик хизмат кўрсатиш идорасини, учиш ахборот маркази ёки ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатишга оид билдиришларни йиғиш пунктини билдиради;
ҳаво кемаси бортидан билдириш — учаётган ҳаво кемасининг бортидан юборилган, кеманинг жойлашуви, учишнинг бажарилаётганлиги ва/ёки метеорологик шарт-шароитлар тўғрисидаги маълумотларни билдириш юзасидан талабларга мувофиқ тузилган билдириш;
ҳаво кемаси бортидан кузатиш — учаётган ҳаво кемасининг бортида амалга оширилган бир ёки бир нечта метеорологик элементларни баҳолаш;
ҳаво кемаси командири — эксплуатант томонидан ёки умумий фойдаланишидаги авиацияда ҳаво кемаси эгаси томонидан командир вазифасини бажариш ва парвознинг хавфсиз бажарилишига жавобгар этиб тайинланган учувчи;
ҳаводан туриб танланган қўниш майдончаси — ўз катталиги, юзанинг ҳолати ва етиб келиш шароитларига кўра ҳаво кемасининг ушбу тури учун ва ушбу шароитлар учун қўниш майдончасига бўлган талабларга мос келувчи, экипаж томонидан учиш пайтида (ҳавода) уни кўриш ва ҳолатини баҳолаш орқали танланадиган ер (сув, муз) майдони;
ҳаво кемаси — атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай аппарат, ер юзасидан қайтган ҳаво билан ўзаро таъсир бундан мустасно;
ҳаво трассаси — назорат остидаги йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг қисми);
ҳаво кемаси экипажи — учиш вақтида ҳаво кемасини бошқариш ва хизмат кўрсатиш бўйича тегишли тартибда маълум бир вазифаларни бажариш юклатилган шахслар;
ҲҲХК зонаси (райони) — ҲҲХК идораси ўз вазифаларини амалга оширадиган белгиланган катталикдаги ҳаво фазоси;
ҳудуд диспетчерлик маркази — унга тааллуқли зонада бўлган диспетчерлик районларида назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизмат кўрсатилишини таъминлаш учун мўлжалланган идора;
SIGMET маълумоти — метеорологик кузатиш идоралари томонидан чиқариладиган ҳаво кемаларининг парвози хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган учиш йўналиши бўйича маълум об-ҳаво ҳодисаларининг аслидаги ва/ёки кутиладиган юзага келиши тўғрисидаги маълумот;
VOLMET — учиш давомидаги ҳаво кемалари учун метеорологик маълумот;
VOLMET (D-VOLMET) маълумотларни узатиш линияси — аэродром бўйича жорий мунтазам метеорологик маълумотлар (METAR) ва аэродром бўйича махсус метеорологик маълумотлар (SPECI), аэродром бўйича прогнозлар (TAF), SIGMET маълумоти, бортда узатилган махсус билдиришлар ва, мавжуд бўлганда, AIRMET маълумотларини маълумот узатиш линияси орқали бериш;
VOLMET радиохабарлар узатиш дастури — тегишли ҳолларда жорий METAR, SPECI маълумотларини, TAF прогнозлари ва SIGMET маълумотини узлуксиз ва такрорланувчи нутқ радио узатиш дастури орқали бериш;
| АДП | Аэродром диспетчерлик пункти |
| АКИ | Авиация-кимёвий ишлари |
| АКП | Асосий кузатиш пункти |
| АММ | Авиация метеорологик маркази |
| АМСФ | Авиация метеорологик станцияси (фуқаро) |
| АММТХ | Авиациянинг метеорологик маълумотлар билан таъминлаш хизмати |
| АМУТ | Автоматлаштирилган маълумот узатиш тизими (Узгидромет) |
| АНМ | «Ўзаэронавигация» маркази |
| АНН | Аэродромнинг назорат нуқтаси |
| АПР | Аэродромдаги парвозларнинг раҳбари |
| АЮРС | Алоҳида юритгичли радиостанция |
| БОА | Баланд овозли алоқа |
| БПЧБ | Булутларнинг пастки чегара баландлиги |
| ВПҚ | Визуал парвоз қоидалари |
| ГМС | Гидрометеорологик станцияси |
| ЁКП | Ёрдамчи кузатиш пункти |
| ЖЗПМ | Жаҳон зонал прогнозлар маркази |
| ЖЗПТ | Жаҳон зонал прогнозлар тизими |
| ЖМТ | Жаҳон Метеорологик ташкилоти |
| ИКАО | Халқаро фуқаролик авиация ташкилоти (ингл. International Civil Aiation Organization) |
| КИЧДХ | Корхонанинг ишлаб-чиқариш диспетчерлик хизмати |
| МИЧДХ | Марказий ишлаб-чиқариш диспетчерлик хизмати |
| МДП | Маҳаллий диспетчерлик пункти |
| МЖФҚ | Метеорологик жиҳозлардан фойдаланиш қоидалари |
| МРЛ | Метеорологик радиолокатор |
| МАИ | Махсус авиация ишлари |
| МСА | Халқаро стандарт атмосфера |
| МҲЙ | Маҳаллий ҳаво йўли |
| МҲЙРДП | Маҳаллий ҳаво йўлларининг раҳбар-диспетчерлик пункти |
| ПИЧ | Паст интенсивлик чироқлари |
| РДП | Раҳбар-диспетчерлик пункти |
| ПБДП | Парвозни бошловчи диспетчерлик пункти |
| ТАМС | Тошкент авиаметеорологик станцияси |
| УПҚҚ | Ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари |
| УҚЙ | Учиш-қўниш йўлаги |
| ФА | Фуқаро авиацияси |
| ХМВ | Халқаро мувофиқлаштирилган вақт (UTC) |
| ЮИЧ | Юқори интенсивлик чироқлари |
| ЯЖЙРМ | Яқин жойлашган йўналтирувчи радиомаркер |
| ҚДП | Қўниш диспетчери пункти |
| ҚКАМХЙ | Қуролли Кучларнинг авиация метеорологик хизмати бўйича йўриқномаси |
| ҚТЖ | Қўниш тизимини жиҳозлаш |
| ҲАДП | Ҳаводаги айлана диспетчерлик пункти |
| ҲҲХК | Ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш |
| ҲДМ | Ҳудуд диспетчерлик маркази |
| ҲБДП | Ҳаракатни бошқариш диспетчерлик пункти |
| ҲҲБ | Ҳаво ҳаракати бошқармаси |
| ҲҲФБЯТ | Ҳаво ҳудудидан фойдаланиш бошқарувининг ягона тизими (МДҲда) |
| ҲҲБЯТЗМ | ҲҲБЯТЗМ ҲҲБ ЯТнинг зонал маркази |
| ҲК | Ҳаво кемаси |
| ҲҲБАТ | Ҳаво ҳаракатини бошқаришнинг автоматлаштирилган тизими |
| RVR | УҚЙда узоқлик кўринувчанлиги |
| AFTN | Авиация аниқ жойли электр алоқаси тармоғи (ингл. Aeronautical Fixed Telecommunication Network) |
| AIREP | Ҳаво кемасининг бортидан ИКАО белгилаган шаклдаги билдириш (ингл. airreport) |
| ATIS | Аэродром районида ахборотни автоматик узатиш хизмати (ингл. Automatic terminal information service) |
| METAR | Авиация учун об-ҳаво тўғрисида мунтазам билдириш (кодли шакл) |
| NOTAM | Парвозларни амалга оширишга алоқадор хизматчи ходимларга ўз вақтида етказилиши керак бўлган, телеалоқа ускуналари билан тарқатиладиган амалга оширилиши лозим бўлган ва хавфли об-ҳаво шароитларида, процедура, хизмат кўрсатишларда ҳар хил аэронавигация ускуналаридаги шароит ва ўзгаришларни билдирадиган хабар |
| SIGMET | Ҳаво кемасининг йўналиши бўйлаб аслидаги ва/ёки кутиладиган маълум об-ҳаво ҳодисаларининг қисқартмали очиқ матнли қисқача таърифи, шунингдек шу ҳодисаларнинг вақт ва фазодаги тахминий ривожланиши |
| SPECI | Авиация учун об-ҳаво тўғрисидаги махсус билдириш кодли шаклда |
| TAF | Аэродром бўйича об-ҳаво прогнози (кодли шакл) |
| VOLMET | Учаётган ҳаво кемалари учун метеорологик ахборот |
| ROFOR | Йўналиш бўйича авиация об-ҳаво прогнози (кодли шакл) |
| RNAV | Навигация усули, у ҳаво кемаларига радиомаёқли навигация воситалари таъсир этиши зонаси ичида, ёки автоном воситаларнинг имконияти билан белгиланган чегара ичида ёки уларнинг биргаликдаги зонаси ичида исталган траекторияда ҳаракатланишга имкон беради |
| SA | METAR маълумоти |
| SP | SPECI маълумоти |
| FC | 9 соатлик TAF |
| FT | 18/24 соатлик TAF |
| FA | зонал прогноз GAMET |
| FR | йўналиш бўйлаб прогноз ROFOR |
| WS | SIGMET ахбороти |
| WV | SIGMET вулқон кули тўғрисидаги ахбороти |
| WC | SIGMET тропик циклонлар тўғрисидаги ахбороти |
| FV | Вулқон кули тўғрисидаги консультатив билдириш |
| ABV | Устида |
| AND | ва |
| APRX | Тахминан ёки тахминий |
| AT | да (ундан сўнг прогнозга мувофиқ об-ҳаво ўзгариши содир бўладиган вақт гуруҳи келади) |
| BLW | дан пастроқ |
| BY | орқали |
| CB | ёмғирли тўп-тўп |
| CENTRE | Марказ (тропик циклонларнинг марказини белгилаш учун қўлланади) |
| CLD | Булут |
| CNL | Бекор қилиш ёки бекор қилинган |
| CTA | Диспетчерлик ҳудуди |
| DS | Чанг бўрони |
| E | Шарқ ёки шарқий узунлик |
| ERUPTION | Отилиш (вулқон отилишини белгилаш учун қўлланади) |
| EMBD | Қатламга киритилган (бошқа булут қатламларида бўлган ёмғирли тўп-тўп булутларни кўрсатиш учун) |
| FCST | Прогноз (об-ҳаво прогнози) |
| FIR | Парвоз маълумоти ҳудуди |
| FL | Парвоз эшелони |
| FRQ | Тез-тез |
| FZRA | Ўта совиган ёмғир |
| GR | Дўл |
| HVY | Кучли (об-ҳаво ҳодисалари давомийлилигини кўрсатиш учун қўлланилади) |
| ICE | Музланиши |
| INTSF | Кучаймоқ ёки кучаяётган, ортиб бормоқ ёки ортиб бораётган |
| ISOL | Изоляциядаги (қопламадаги), алоҳида |
| KM | Километрлар |
| KMH | Соатига километрлар |
| KT | Узеллар |
| MOD | Мўътадил (об-ҳаво ҳодисалари давомийлигини кўрсатиш учун қўлланилади) |
| MOV | Ҳаракатланмоқ ёки ҳаракат ёки ҳаракатланувчи |
| MT | Тоғ |
| MTW | Орографик (тоғ) тўлқинлари |
| N | Шимол ёки шимол кенглиги |
| NC | Ўзгаришсиз |
| NE | Шимоли-шарқ |
| NM | Денгиз мили (узунлик ўлчови) |
| NW | Шимоли-ғарб |
| OBS | Кузатиш ёки кузатиладиган ёки кузатишлар |
| OBSC | Қоронғилаштирмоқ ёки қоронғилашган, қоронғилашув, қоронғилаштирувчи |
| OCNL | Номунтазам ёки номунтазам равишда |
| OF | Бирор жойлашувга тегишлилигини билдиради |
| OTLK | Мўлжал (тахминий) прогноз (вулқон кули ва тропик циклонларга оид SIGMET маълумотларида қўлланилади) |
| RA | Ёмғир |
| S | Жануб ёки жанубий кенглик |
| SE | Жануби-шарқ |
| SEV | Кучли (масалан, музланиш ва турбулентность даражасини белгилаш учун қўлланилади) |
| SQL | Бўрон чизиғи |
| SS | Қумли бўрон |
| SST | Товушдан тезроқ транспорт |
| STNR | Стационар (мунтазам, кўчмас) |
| SW | Жануби-ғарб |
| TC | Тропик циклон |
| TO | га (га қараб, гача) (пункт) |
| TOP | Булутларнинг юқори чегараси |
| TS | Момақалдироқ |
| TURB | Турбулентность |
| UIR | Юқори ҳаво фазосининг парвоз ҳудуди маълумоти |
| VA | Вулқон кули |
| VALID | Амалдаги, ҳақиқий |
| W | Ғарб ёки ғарбий узунлик |
| WI | да (доирасида, чегарасида) |
| Z | Жаҳон мувофиқлаштирилган вақт (метеорологик билдиришларда) |
II-боб. Фуқаро авиацияси метеорологик таъминотининг умумий ташкил этилиши
1 §. Асосий қоидалар
1. Фуқаро авиациясига метеорологик хизмат кўрсатишнинг мақсади ҳаво кемаларининг экипажларига, ҳаво ҳаракатини бошқариш идораларига ҳамда учишларни режалаштириш ва таъминлаш билан боғлиқ бўлган бошқа идораларга уларнинг вазифаларини бажариш учун керакли бўлган метеорологик ахборотни тақдим этиш орқали учишларнинг хавфсизлигини, мунтазамлиги ва самарадорлигини таъминлашдир.
ТАМС, АМСФ оператив ишида қўлланадиган норматив ҳужжатлар ва оператив ҳужжатларнинг рўйхати ушбу Йўриқноманинг 2-иловасида келтирилган.
2. Фуқаролик авиациясига метеорологик хизмат кўрсатишнинг стандартлари ва тавсия этиладиган амалиёти Халқаро фуқаролик авиацияси тўғрисидаги Конвенциясининг 3-иловаси (ИКАО), Жаҳон метеорологик ташкилотининг (ВМО) Техник регламентининг асосий қоидалари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан белгиланади.
3. Авиация истеъмолчилари учун мўлжалланган метеорологик ахборот ўз вақтида берилиши, уни тақдим этиш шакли эса истеъмолчилардан уни талқин этиш учун энг кам уриниш талаб этиши лозим.
4. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати Маркази (Ўзгидромет) Ўзбекистон Республикасида фуқаро авиациясига метеорологик хизмат кўрсатишни ташкил этади ва бевосита амалга оширади, бу таъминотнинг тўлиқ, сифатли ва ўз вақтида бўлиши учун жавобгар бўлади, аэродром метеорологик идораларининг услубий текширувларини ўтказади, метеоускуналардан фойдаланиш ва унга техник хизмат кўрсатилиши устидан идоравий тегишлилигидан қатъи назар, назорат қилади.
5. Ушбу Йўриқнома талаблари Ўзгидрометнинг авиация метеорологик идораларининг шахсий таркиби ва авиация метеорологик ахборотининг барча истеъмолчилари учун амал қилади.
Учишларни ташкил этиш, таъминлаш, бажариш ва ҳаво ҳаракатини бошқариш билан боғлиқ бўлган органлар мансабдор шахслари мазкур Йўриқномани билишлари, ташкилий ва ишлаб чиқариш масалалари бўйича доимий ўзаро ҳамкорлик қилишлари, шунингдек унинг талабларининг бажарилиши учун жавобгар бўлишлари лозим.
6. Муайян аэродромда истеъмолчиларни ахборот билан таъминлаш ҳажми ва тартиби аэродром метеорологик идораси томонидан ҲҲБ идораси билан келишилган ҳолда ишлаб чиқилган ва авиакорхонанинг раҳбари (аэропорт директори), Ўзгидромет АММТХ томонидан тасдиқланган ушбу аэродромда учишларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқноманинг намунавий схемаси ушбу Йўриқноманинг 3-иловасида келтирилган.
7. Метеорологик таъминот ИКАО да қабул қилинган халқаро тиллардан бирида амалга оширилади (инглиз, рус тиллари).
2 §. Фуқаро авиациясидан талаб қилинадиган хабарлар
8. Эксплуатант (авиакорхона) аввалдан, 8 сутка илгари, ТАМС, АМСФ га қуйидагилар тўғрисида хабар беради:
а) янги халқаро ёки ички йўналишларнинг очилиши ёки учишларнинг янги турларининг бажарилиши;
б) узоқ турдаги мунтазам рейслар жадвалининг ўзгариши;
в) метеорологик таъминотнинг турига таъсир этувчи бошқа ўзгаришлар.
9. Авиакорхоналар тегишли аэродром метеорологик идораларига учишлар жадвали тўғрисидаги ахборотни аввалдан беради, режалаштириладиган авиация ишлари, жадвалдан ташқари рейслар тўғрисида, шунингдек рейсларнинг кўчирилиши ва бекор қилиниши тўғрисида хабар қилади.
3 §. Биргаликдаги базавий жойлашув ва биргаликдаги фойдаланиш аэродромларида учишларнинг метеорологик таъминоти
10. Биргаликдаги базавий жойлашув ва биргаликдаги фойдаланиш аэродромларида ҳаво кемалари учишларининг метеорологик таъминоти Ўзбекистон Республикаси аэродромларидан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом, ФА МТБИ ва АМХИ талабларига мувофиқ амалга оширилади.
11. Бир аэродромда Ўзгидромет ва учишларни ташкил этиш билан боғлиқ метеорологик органлар бўлганда ушбу идоралар бошлиқлари биргаликда ҳамкорлик қилиш тартибини ишлаб чиқади, унда кузатишлар натижаларини ва об-ҳаво прогнозларининг келиши, техника воситаларидан фойдаланиш ва уларни таъмирлаш, метеорологик ахборотни олиш учун алоқа воситаларидан биргаликда фойдаланиш масалалари ва ҳоказолар акс этади.
12. Ушбу муассасаларнинг метеорологик идораларини бир-бирига бевосита яқин жойда жойлаштириш керак. Акс ҳолда улар орасида тўғри нутқ каналлари ўрнатилиши лозим.
13. Биргаликдаги базавий жойлашув ва биргаликдаги фойдаланиш аэродромларида ҳаво кемалари экипажларининг бевосита метеорологик таъминотини метеорологик идоралар идоравий тегишлилигига кўра амалга оширадилар. Аэродромда бир идоранинг метеорологик идораси бўлганда учишлар таъминоти ҳаво кемаларининг идоравий тегишлилигидан қатъи назар, амалга оширилади.
III-боб. Жаҳон зонал прогнозлар тизими
1 §. Жаҳон зонал прогнозлар тизимининг мақсади
14. Жаҳон зонал прогнозлар тизими ваколатли метеорологик идораларни ва бошқа истеъмолчиларни йўналиш бўйлаб рақамли шаклдаги глобал авиация метеошароитлар прогнозлари билан таъминлайди. Бунга жорий этиладиган технологиялар таъминлаб берган афзалликлардан фойдаланиб рентабелли шаклида тўлиқ қамровли, ўзаро боғлиқ, бутунжаҳон ва имкони борича бир турдаги тизим ёрдамида эришилади.
2 §. Жаҳон зонал прогнозлар марказлари ва улар чиқарадиган маҳсулот
15. Лондон ва Вашингтондаги Жаҳон зонал прогнозлар марказлари қуйидаги вазифаларни бажаради:
а) мунтазам тўр тугунларида барча талаб этиладиган даражалар учун глобал прогнозларни тайёрлайди:
Баландликлардаги шамол;
Баландликлардаги ҳаво ҳарорати ва намлиги;
Учиш эшелонларининг абсолют баландлиги;
Тропопауза ҳароратининг абсолют баландлиги;
Максимал шамолнинг йўналиши, тезлиги ва абсолют баландлиги;
б) алоҳида об-ҳаво ҳодисаларининг рақамли шаклдаги глобал прогнозларини тайёрлайди;
в) «а» ва «б» кичик бандларида кўрсатилган прогнозларни рақамли шаклида ўзи хизмат кўрсатадиган ҳудуддаги ваколатли метеорологик идораларга ва бошқа фойдаланувчиларга, Шартнома тузувчи давлат томонидан ваколатли метеорологик идоранинг тавсиясига кўра тасдиқланган шаклда тарқатади;
г) радиоактив материаллар ҳаракати траекториясини моделлаштириш маълумотларини бериш учун масъул бўлган ўзининг тегишли минтақавий ихтисослашган ВМО метеорологик марказидан уларнинг атмосферага аварияли чиқиши тўғрисидаги ахборотни қабул қилади, радоилогик вазият белгилаб берган шошилинч чораларни кўриш учун, шу маълумотларни алоҳида об-ҳаво ҳодисалари прогнозларига киритиш мақсадида;
д) вулқон фаолияти тўғрисида маълумот алмашиш учун VAAC билан алоқаларни ўрнатади ва вулқон отилишлари тўғрисидаги маълумотни алоҳида об-ҳаво ҳодисалари прогнозларига киритишни мувофиқлаштириш мақсадида тутиб туради.
16. ЖЗПМ ишидаги узилишлар ҳолатида унинг вазифаларини бошқа ЖЗПМ бажаради. ЖЗПМ маҳсулоти бўлмаганда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги гидрометеорология хизмати Маркази ва Гидрометеорология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш Федерал хизмати (Россия Федерацияси) илмий-техник ҳамкорлик шартномасига мувофиқ Россия Гидрометмаркази маҳсулотидан фойдаланишга рухсат этилади.
17. Шамол, баландликлардаги ҳаво ҳарорати ва намлиги, максимал шамолнинг йўналиши, тезлиги ва абсолют баландлиги, тропопауза ҳарорати ва абсолют баландлиги прогнозлари суткасига тўрт марта тайёрланади ва прогнозлар учун асос бўлган синоптик маълумотлар йиғилганидан кейин 6, 12, 18, 24, 30 ва 36 соат давомида амал қилади (соат 00.00, 06.00, 12.00 ва 18.00 да UTC) ҳамда стандарт кузатиш вақтидан кейин кечи билан 6 соат ичида юқорида кўрсатилган тартибда узатишга тайёрланади.
18. ЖЗПМ тайёрлаган алоҳида об-ҳаво ҳодисалари прогнозлари белгиланган амал қилиш даврлари учун суткасига тўрт марта, соат 00.00, 06.00, 12.00 ва 18.00 иТСда чиқарилади. Ҳар бир прогнозни тарқатиш техник имконияти бўлиши биланоқ, лекин стандарт кузатиш вақтидан кейин кечи билан 11 соат ичида тўхтатилади.
3 §. ЖЗПТ га кирмайдиган метеорологик идоралар
19. ЖЗПТга кирмайдиган метеорологик идоралар Россия Гидрометмарказ ва Ўзбекистон авиация метеорологик маркази ҳисобланиб, унинг вазифаларини ТАМС бажаради.
20. Россия Гидрометмаркази метеорологик идоралар ва бошқа истеъмолчилар, шу жумладан учишларнинг марказлаштирилган режалаштирилиши билан боғлиқ бўлган эҳтиёжларни қондириш учун ЖЗПМ дан мунтазам тўр тугунларидаги глобал рақамли маълумотни қабул қилади, ЖЗПМдан олинган мунтазам тўр тугунларидаги глобал рақамли маълумотни сақлайди, шунингдек бу маълумотларни танлов асосида ишлаб чиқади ва хизмат кўрсатиш районидаги метеорологик идоралар ва бошқа истеъмолчиларга келишилган форматда тақдим этади, олинган маълумотлар асосида шамол ва баландликлардаги ҳароратнинг хариталарини тайёрлайди ва унинг хизмат кўрсатиш районидаги истеъмолчилар билан келишилган ҳолда истеъмолчиларга тегишли хариталарни беради, талаб этилган алоҳида об-ҳаво ҳодисалари хариталарини тайёрлайди ва уларни истеъмолчиларга беради.
21. Россия Гидрометмарказининг маҳсулоти белгиланган амал қилиш даврлари учун суткасига тўрт марта, соат 00.00, 06.00, 12.00 ва 18.00 иТСда чиқарилади. Ҳар бир прогнозни узатиш белгиланган амал қилиш давридан тахминан 12 соат аввал тўхтатилади.
22. ТАМС 250 эшелонидан пастроқ бўлган алоҳида об-ҳаво ҳодисаларининг авиация прогностик харитасини тузади, у маҳаллий даражада Ўзбекистон Республикаси аэродром метеорологик идоралари тармоғига тарқатилади. Харита Ҳаво кемаларининг қуйи ва ўрта баландликларда учишларини таъминлаш учун метеоҳужжатлар талабларига мувофиқ бажарилади. Алоҳида об-ҳаво ҳодисаларининг харитаси белгиланган амал қилиш даврлари учун суткасига тўрт марта, соат 00.00, 06.00, 12.00 ва 18.00 UTC да чиқарилади. Бу харитани узатиш белгиланган амал қилиш давридан 12 соат аввал амалга оширилади.
4 §. Авиация прогностик хариталарнинг амал қилиш даври
23. Авиация прогностик хариталарнинг амал қилиш даври уларнинг аэродром метеорологик идорасига келиши пайтидан бошланиб, хаританинг бурчак тамғасида кўрсатилган муддатгача давом этади. Катта узоқликдаги учишларнинг метеорологик таъминотида, Лондон ЖЗПМ хариталарининг амал қилиш даври ҳаво кемаларининг захира аэродромини ҳисобга олган ҳолда йўналишнинг бутун давомийлиги учун етмаса, алоҳида об-ҳаво ҳодисалари ва шамол хариталарининг амал қилиш муддатини кўпи билан 3 соатга узайтиришга йўл қўйилади.
IV-боб. Метеорологик идоралар ва уларнинг вазифалари
1 §. Умумий қоидалар
24. Фуқаролик авиациясининг бевосита метеорологик таъминоти шартнома асосида авиация истеъмолчиларига об-ҳаво маълумотлари, прогнозлари, аэрологик ва радиолокация кузатишларининг маълумотлари, йўлдош маълумотлар ва бошқа маълумотларни истеъмолчилар билан келишилган ҳажмда тақдим этиш учун масъул бўлган аэродром метеорологик идоралари томонидан амалга оширилади.
25. Ўзбекистон Республикаси аэродром метеорологик идораларига қуйидагилар киради: авиаметеорологик марказ ваколатлари бўлган Тошкент авиаметеорологик станцияси (ТАМС), синоптик қисмли авиаметеорологик станциялар (I, II разрядли АМСФ), синоптик қисмсиз авиаметеорологик станциялар (IV разрядли АМСФ).
Аэродром метеорологик идораларининг разрядлиги ва ишларининг дастури Ўзгидромет томонидан «Ўзбекистон ҳаво йўллари» МАК билан келишиб белгиланади.
Аэродром метеорологик идорасининг прогностик имкониятлари ва/ёки унинг ЖЗПМ ва бошқа идораларнинг маълумотларидан фойдаланиш даражаси ваколатли метеорологик идораси сифатида Ўзгидромет томонидан белгиланади.
26. Аэродром метеорологик идорасининг аэродром ҲҲБ идоралари билан ва бошқа манфаатдор хизматлар билан ўзаро ҳамкорлигининг тартиби ҳар бир аэродромдаги учишларнинг метеотаъминоти бўйича (аэропорт билан АМСФ ўртасидаги) учишларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномани намунавий схемаси ушбу Йўриқноманинг 3-иловасида келтирилган.
2 §. Метеорологик идораларнинг вазифалари
27. Синоптик қисмли метеорологик идоралар (ТАМС ва АМСФ) қуйидаги вазифаларни бажаради:
а) аэродромдаги метеорологик шароитларни доимий кузатади;
б) аэродром бўйича учишларнинг ҳудудлари ва йўналишлари бўйича, шунингдек бириктирилган аэродромлар бўйича прогнозлар, уларга тузатишлар, огоҳлантиришларни тузади. Бундай идоранинг прогнозларни тузиш учун жавобгарлигининг даражаси, ушбу районда бошқа идоралардан олинган йўналишлар ва аэродромлар бўйича прогностик материалнинг борлиги ва ишлатилишига боғлиқ бўлади;
в) ҳаво кемаларининг экипажларига ва учишларни бажариш билан боғлиқ бўлган бошқа авиация истеъмолчиларига консультациялар ўтказиш ва парвоз ҳужжатларини беришни таъминлайди;
г) бошқа метеорологик идоралар билан метеорологик маълумот алмашади;
д) МҲЙ аэродромларида ва қўниш майдончаларида метеорологик кузатишларни бажаришга жалб этилган авиация ходимларини ўқитади ва йўл-йўриқлар беради;
е) фуқаролик авиацияси учун метеорологик маълумот беришга жалб этилган бириктирилган оператив тармоқ бўлинмаларининг ахборот ишини назорат қилади;
ж) хизмат кўрсатилувчи парвозлар ҳудудининг иқлимий шароитларини ўрганади, аэродромларда парвозларни амалга ошириш йўриқномалари учун иқлимий таърифлар ва «Метеорологик таъминот» бўлимлари тузилишини таъминлайди.
Аэродромда метеорологик маълумотни тарқатиш тартиби мазкур Йўриқноманинг 4-иловасида келтирилган.
28. ТАМС мазкур Йўриқноманинг 28-бандида кўрсатилган вазифалардан ташқари авиация прогностик об-ҳаво хариталари, VOLMET ахбороти, ATIS маълумотининг чиқарилишини таъминлайди.
29. Ушбу Йўриқноманинг 28, 29-бандларида кўрсатилган ҳамда Ўзбекистон Республикаси Ҳаво фазосини бошқариш ва фойдаланишнинг ягона тизими ҳудуд марказларининг (ЎР ҲФБФ ЯТ РМ) таъминоти учун масъул бўлган метеорологик идоралар метеорологик кузатиш идораларининг вазифаларини бажаради ва қўшимча қуйидагиларни амалга оширади:
а) УҲМнинг масъул ҳудудида парвозларнинг бажарилишига таъсир этувчи метеорологик шароитларни кузатиш;
б) УҲМнинг масъул зонаси бўйича SIGMET маълумотини чиқариш;
в) тегишли ҲҲБ идораларини SIGMET маълумоти ва бошқа керакли метеомаълумот билан таъминлаш.
30. Синоптик қисмсиз АМСФ қуйидаги вазифаларни бажаради:
а) аэродромдаги метеорологик шароитларни кузатади ва кузатишлар натижаларини авиация истеъмолчиларига беришни таъминлайди;
б) авиация истеъмолчиларини аэродромлар бўйича об-ҳаво маълумотлари, прогнозлари, уларга тузатишлар, огоҳлантиришлар ва бошқа метеорологик идоралардан олинадиган SIGMET маълумоти билан таъминлайди.
V-боб. Метеорологик кузатишлар ва маълумотлар
1 §. Метеорологик кузатишларни ташкил этишга қўйиладиган умумий талаблар
31. Аэродром метеорологик идоралари аэродромдаги об-ҳаво ҳолатини мунтазам, махсус ва бошқа кузатишлар шаклида бажарилишини таъминлаш мазкур Йўриқноманинг 5-илова, 1-жадвалида келтирилган.
32. Метеорологик идоралар бўлмаган аэродромлар ва қўниш майдончаларида об-ҳавони кузатишни махсус тайёргарликдан ўтган ҳамда кузатишларни бажариш ва метеоускуналардан фойдаланишга қўйилган фуқаро авиацияси мутахассислари амалга оширади. Агар бундай аэродромлар яқинида ГМС лар бўлса, улар «Ўзбекистон ҳаво йўллари» МАК ва Ўзгидромет билан келишиб аэродромдаги парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича йўриқномага (намунавий схема) мувофиқ ишлатиладиган маълумотларни аэропортлар манзилига узатиш учун жалб қилиниши мумкин.
33. Кузатишлар уларни ўтказиш талаб этиладиган учиш майдони участкалари учун хос бўлган маълумотлар берилишини таъминлайдиган равишда жойлашган пунктларда бажарилиши керак. Бунда кўринувчанлик ва об-ҳаво ҳодисаларини визуал кузатиш жойларидан учиш майдони етарлича кўриниши лозим. Метеорологик асбоблар ва ускуналарнинг таркиби, жойлашуви ва фойдаланилиши Ўзбекистон Республикаси авиация қоидаларининг талабларига мос келиши лозим.
34. Масофадан туриб кузатишда учиш майдонининг турли жойларида ўрнатилган метеорологик датчиклар кўрсаткичлари асосий кузатиш пунктига (АКП) чиқарилиши лозим.
35. Метеорологик элементларни ўлчаш ва ахборот тарқатиш учун мажмуий автоматлаштирилган тизим қўлланган ҳолларда, кузатиш маълумотларини қўлга киритиш имконияти таъминланиши лозим.
36. Метеорологик элементларнинг фазода ва вақтда ўзгариб туриши туфайли, шунингдек кузатиш услуби ва баъзи элементларни аниқлаш такомиллашмагани сабабли, маълумот олувчи маълумотда кўрсатилган исталган элементнинг муайян қийматини фақат кузатиш пайтида мавжуд бўлган ҳақиқий шароитларга максимал яқин қиймат деб қарайди.
2 §. Мунтазам кузатишлар ва маълумотлар
37. Мунтазам кузатишлар куну тун учишлар даврида 30 дақиқа оралиқ билан (ҳар бир соатнинг 00 дақиқаси ва 30 дақиқаси пайтида) ўтказилади.
Ваколатли метеорологик идора ва кузатишдан фойдаланувчи ўртасидаги келишувга кўра кузатишлар парвозлар бўлмаганда соатига бир марта ўтказилиши мумкин.
38. Куну тун ишламайдиган аэропортларда кузатишлар учишлар бошланишидан 2 соат аввал бошланиши ҳамда бутун парвозлар даври мобайнида, жумладан аэродром захира аэродроми бўлган даврда амалга оширилиши лозим.
39. Мунтазам кузатишлар натижалари тўғрисидаги билдиришлар қуйидаги шаклда чиқарилади:
а) маҳаллий мунтазам маълумотлар, улар фақат маълумот тузилган аэродромда тарқатилади;
б) METAR маълумотлари, маълумот тузилган аэродромдан ташқарида тарқатилади.
3 §. Махсус кузатишлар ва маълумотлар
40. Махсус кузатишларни ўтказиш учун мезонларнинг рўйхати ваколатли метеорологик идора томонидан тегишли ҲҲХК идораси, эксплуатантлар ва бошқа манфаатдор шахслар билан маслаҳатлашиш асосида тузилади ва ҳар бир аэродромдаги парвозларнинг метеотаъминоти бўйича Йўриқномаларда акс эттирилади.
41. Махсус кузатишларнинг натижаси тўғрисидаги маълумотлар қуйидаги шаклда чиқарилади:
а) фақат маълумот тузилган аэродромда тарқатиш учун маҳаллий махсус маълумотлар;
б) маълумот тузилган аэродромдан ташқарида тарқатиш учун SPECI маълумотлари, METAR маълумотлари ярим соатлик оралиқ билан чиқариладиган ҳоллардан ташқари. Агар METAR маълумотлари бир соатлик оралиқ билан чиқарилса, SPECI маълумотлари чиқарилиб, аэродромдан ташқарида тарқатилади.
42. Хавфли об-ҳаво ҳодисалари юзага келиши тўғрисидаги ахборот бериш учун, шунингдек Ўзбекистон Республикаси ҳудудида жойлашган метеорологик станциялар ҳам жалб этилади.
4 §. Маълумотларнинг мазмуни
43. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларига ҳамда METAR ва SPECI маълумотларига қуйидаги элементлар шундай тартибда киритилади:
а) маълумот турини кўрсатиш;
б) аэродром жойлашувининг индекси;
в) кузатиш санаси ва муддати;
г) ер устидаги шамолнинг тезлиги ва йўналиши;
д) кўринувчанлик;
е) зарур бўлганда УҚЙ даги кўринувчанлик узоқлиги;
ж) об-ҳаво ҳодисалари, жорий об-ҳаво;
з) булутларнинг қуйи чегарасининг миқдори, шакли ва баландлиги (булутлар шакли фақат ёмғирли тўп-тўп ва кучли тўп-тўп булутлар катта вертикал ҳажмида бўлса, кўрсатилади) ёки вертикал кўринувчанлик;
и) ҳаво ҳарорати ва шудринг нуқтаси;
к) атмосфера босими QNH;
л) қуйидаги гуруҳлардан иборат бўлган қўшимча ахборот: аввалги об-ҳаво ҳодисалари, шамол кўчиши ҳақида бортдан об-ҳаво ахбороти, ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш идораси тақдим этган УҚЙ нинг ҳолати ва юза ёпишувчанлиги коэффициенти тўғрисида ахборот;
м) «TREND» туридаги қўниш учун прогноз;
н) RMK бўлими (METAR ва SPECI маълумотлари) — минтақавий келишув бўйича қўшимча бўлим. Унга зарур бўлганда мм ёки мб даги QFE қийматлари, БҚЧБнинг метрлардаги ҳақиқий қиймати (qbb), тоғлар, сопкалар ва бошқа баланд тўсиқларнинг ёпиқлиги ёки очиқлиги очиқ текст билан (mountains open, mountains closed, TT open, TT closed), булутларда электрлашув (ELECTRIZATION IN CLOUDS) йўналиши кўрсатилган ҳолда чақмоқ (FLUSHES W).
44. Аэродромдан ташқарида тарқатилмайдиган маълумотлар алоҳида метеошароитлар тўғрисидаги қўшимча ахборотнинг киритилишини кўзда тутиши лозим, айниқса қўнишга киришиш ва парвоз зоналарида (турбулентность, муз билан қопланиш ва бошқалар, жумладан ҳаво кемалари бортидан кузатишлар маълумотига кўра).
5 §. Маълумотларнинг формати
45. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотлари очиқ текстли қисқартмалар билан чиқарилади (мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси, 1-жадвали).
46. METAR ва SPECI маълумотлари ЖМТ белгилаган METAR ва SPECI кодли шаклларида чиқарилади ва тарқатилади (мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси, 2-жадвали).
47. Кузатишлар фуқаролик авиацияси мутахассислари томонидан ўтказиладиган аэродромлар ва қўниш майдончаларида, шунингдек АМСФ га ахборот узатиш учун жалб қилинган ГМС ларда метеорологик маълумотлар METAR, SPECI код форматида ёки METAR ва SPECI кодида кўзда тутилган элементлар кетма-кетлигига риоя қилган ҳолда очиқ текст билан тузилади ва тарқатилади.
48. Қуйидаги шароитлар мавжуд бўлганлиги тўғрисидаги маълумот барча метеорологик маълумотларда «CAVOK» атамаси билан алмаштирилади:
а) горизонтал кўринувчанлик 10 км ёки ундан кўп;
б) парвозлар учун аҳамиятли булут йўқ (қайси бири каттароқлигига қараб, 1500 м (5000 фут) дан пастда ҳамда сектордаги минимал баландликнинг юқори чегарасидан қуйида ёки юқорида булутлар йўқ ёки исталган баландликдаги ёмғирли тўп-тўп булут ёки минорасимон булут;
в) момақалдироқ, жала ёғинлари, ўта совуқ ёғинлар, ер юзасидаги қор бўрони, ер юзидаги қорли изғирин йўқ, кўринувчанлик, жорий об-ҳаво, булутларнинг сони, тури ва баландлиги.
Тоғли аэродромларда CAVOK ишлатилмайди.
6 §. Маҳаллий махсус маълумотлар ва SPECI маълумотлари учун мезонлар
49. Маҳаллий махсус маълумотларни чиқариш учун мезонлар рўйхати қуйидагиларни ўз ичига олади:
а) ушбу аэродромдан фойдаланувчи эксплуатантларнинг эксплуатация минимумларига энг яқин мос келувчи катталиклари;
б) ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш идоралари ва эксплуатантларнинг бошқа маҳаллий талабларига мос келувчи катталиклари;
в) ҳаво ҳароратининг охирги маълумотда кўрсатилганига нисбатан 2° С ёки ундан ортиқ қиймати ёки ваколатли метеорологик идора, тегишли ваколатли ҲХХК идораси ва манфаатдор эксплуатантлар билан келишилган муқобил чегаравий қиймати;
г) қўнишга киришиш ҳамда баландликка кўтарилиш зоналарида мазкур Йўриқноманинг 6-илова, 2-жадвалида кўрсатилган алоҳида метеорологик шароитлар юзага келишига оид қўшимча маълумотлари;
д) SPECI маълумотларини тузиш учун мезон бўлган катталиклар.
50. SPECI маълумотлари ўзгаришлари қуйидаги мезонларга жавоб берган ҳолда чиқарилиши лозим:
а) ер усти шамолининг ўртача йўналиши охирги маълумотда кўрсатилганига нисбатан 60° га ёки ундан ортиқ ўзгарганда, бунда ўзгаришгача ва/ёки ундан кейин ўртача тезлиги 5 м/с ёки ундан ортиқни ташкил этса;
б) ер усти шамолининг ўртача тезлиги охирги маълумотда кўрсатилган тезлигига нисбатан 5 м/с га ёки ундан ортиқ ўзгарганда;
в) ер усти шамолининг ўртача тезлигидан четлашувлар (бирдан кучайишлари) катталиги охирги маълумотда кўрсатилганга нисбатан 5 м/с га ундан ортиқ ўсса, бунда ўзгаришгача ва/ёки ундан кейин ўртача тезлиги 8 м/с ёки ундан ортиқни ташкил этса;
г) шамолнинг ўзгаришлари ишлатилаётган муҳим қийматлардан ортиб кетганда; энг юқори қийматлар ваколатли метеорологик идора томонидан, тегишли ваколатли ҲҲХК идораси ва манфаатдор эксплуатантлар билан маслаҳатлашиб, шамол ўзгаришларини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим, агар улар:
ишлатиладиган УҚЙ (лар)ни алмаштиришни талаб қилса;
УҚЙ даги йўналиш бўйлаб ва ён томон компонентларининг ўзгаришлари ушбу аэродромда парвозларни бажарадиган одатдаги ҳаво кемалари учун асосий фойдаланиш чегаралари бўлган қийматлардан ортиб кетишидан далолат берса;
д) кўринувчанлик яхшиланади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан ортади ёки кўринувчанлик ёмонлашади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан камаяди:
800, 1500 ёки 3000 м;
5000 м — визуал парвозлар қоидалари бўйича кўп сонли парвозлар бажарилган ҳолда;
е) УҚЙ да узоқлик кўринувчанлиги яхшиланади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан ортади ёки УҚЙ да узоқлик кўринувчанлиги ёмонлашади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан камаяди: 150, 350, 600 ёки 800 м;
ж) қуйидаги об-ҳаво ҳодисаларидан исталган бири ёки улардан бир нечтаси биргаликда бошланиши, тугаши ёки тезлигининг ўзгариши ҳолатида:
музлаётган ёғинлар;
мўътадил ёки кучли ёғинлар (жумладан жала туридаги ёғинлар);
чанг бўрони;
қумли бўрон;
з) қуйидаги об-ҳаво ҳодисаларидан исталган бири ёки улардан бир нечтаси биргаликда бошланиши ёки тугаши ҳолатида:
музли кристаллар;
музлаётган туман;
чангли, қумли ёки қорли ер бўйлаб изғирин;
чангли ерга яқин изғирин, қумли ерга яқин изғирин, ёки қорли ерга яқин изғирин, момақалдироқ (ёғинли ёки ёғинсиз);
бўрон (шиддатли шамол);
ўрасимон булут (торнадо ёки қуюн);
и) BKN ёки OVC катталигидаги булутларнинг қуйи қатламининг қуйи чегараси баландлити ортади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан ортади ёки BKN ёки OVC катталигидаги булутларнинг қуйи қатламининг қуйи чегараси баландлиги камаяди ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан камаяди:
30, 60,150 ёки 300 м;
450 м — визуал парвозлар қоидалари бўйича кўп сонли парвозлар бажарилган ҳолда;
к) 450 м дан пастроқ қатламдаги булутларнинг сони ўзгариб туради:
SKC, FEW ёки SKT дан BKN ёки OVC гача ёки;
BKN ёки OVC дан SKC, FEW ёки SKT гача;
л) осмон ёпиқ ва вертикал кўринувчанлик яхшиланади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан ортади ёки вертикал кўринувчанлик ёмонлашади ва қуйидаги қийматлардан бирига ёки бир нечтасига етади ёки улардан камаяди: 30, 60, 150 ёки 300 м.
7 §. Метеорологик маълумотларнинг тарқатилиши
51. METAR ва SPECI маълумотлари бошқа аэродромларга тарқатилади ва OPМEТ халқаро банкларига тарқатилади.
52. Об-ҳаво шароитлари ёмонлашаётгани тўғрисидаги SPECI маълумотини кузатишдан кейин дарҳол тарқатиш лозим. Об-ҳаво шароитлари яхшиланаётгани тўғрисидаги SPECI маълумотини фақат яхшиланиш 10 минут давомида сақланиб қолган ҳолдагина тарқатиш лозим; зарур бўлганда бундай маълумотга уни тарқатишдан аввал 10 минутлик давр охирида устувор бўлган об-ҳаво шароитларини акс эттириш учун тузатишлар киритиш лозим. Об-ҳавонинг бир элементи ёмонлашуви билан бир вақтда бошқасининг яхшиланиши кузатилганда, об-ҳаво шароитлари ёмонлашаётгани тўғрисидаги маълумот деб ҳисобланадиган ягона SPECI маълумоти чиқарилади.
53. Маҳаллий мунтазам маълумотлар маҳаллий ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш идораларига берилади ҳамда эксплуатантлар ва бошқа аэродром истеъмолчиларига тақдим этилади.
54. Маҳаллий махсус маълумотлар маҳаллий ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш идораларига маълум шароитлар юзага келиши биланоқ берилади. Лекин ваколатли метеорологик идора ва тегишли ваколатли ҲҲХК идораси ўртасидаги келишувга кўра, агар бу дисплейни маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотларига киритиладиган маълумотларни янгилаш учун ишлатиш кўзда тутилган бўлса, уларни маҳаллий ҲҲХК идорасида бўлган, метеорологик станцияда ўрнатилганига ўхшаш қайд этувчи дисплей кўрсатадиган исталган элемент юзасидан чиқармаслик мумкин. Маҳаллий махсус маълумотлар эксплуатантлар ва бошқа аэродром истеъмолчиларига ҳам тақдим этилади.
8 §. Ер усти шамолини кузатиш ва у ҳақидаги ахборотни маълумотда билдириш
55. Ер усти шамолини кузатиш УҚЙ устида тахминан 6 — 10 м баландликда амалга ошириш лозим.
56. Ер усти шамолини кузатишларнинг репрезентативлиги (мунтазам бир хиллиги) Ўзбекистон Республикаси авиация қоидаларига мувофиқ жойлашган датчиклардан фойдаланиш ҳисобига таъминланиши лозим. Топографик ёки устувор об-ҳаво шароитлари УҚЙ нинг турли участкаларида ер усти шамолининг катта фарқланишига олиб келадиган аэродромларда қўшимча датчикларни ўрнатиш лозим.
57. Шамол кузатишларини ўртачалаштириш даври қуйидагича:
а) маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотлари учун 2 минут;
б) аэродромдан ташқарига тарқатиладиган METAR ва SPECI маълумотлари учун 10 минут.
Аэродромдан ташқарида тарқатиладиган маълумотлар учун 10 минутлик ўртачалаштириш даврини таъминламайдиган шамолни асбоблар ёрдамида ўлчаш учун 2 минутлик ўртачалаштириш даври қўлланади.
58. Вақтинча аэродромлар ва қўниш майдончаларида шамол кўрсаткичларини баҳолаш флюгер, шамол конуслари ва қўл анемометрлари ёрдамида амалга оширилиши мумкин.
59. Магнит оғиши 10° ва ундан ортиқ бўлган аэродромларда шамол йўналишини ҳисоблашларга ҲҲБ идораларига ва ҳаво кемаларининг экипажларига бериш учун тузатиш киритилади. Мусбат магнит оғишида унинг қиймати йўналиш ҳисобидан айрилади, манфий оғишда қўшилади. Олинган қиймат энг яқин 10 градусгача тақрибий қийматга келтирилади ва учта рақам билан кўрсатилади. Аэродромдан ташқарига тарқатиладиган маълумотларда шамол йўналиши магнит оғишига тузатишсиз берилади.
60. Шамол тезлиги секундига метрларда кўрсатилади (м/с). Максимал шамол тезлиги (бирдан кучайишлари) фақат ўртача тезликдан четлашув 5 м/с ёки ундан ортиқ бўлганда, ўртача тезликка қўшимча кўрсатилади. Сокин ҳавода очиқ текст билан бериладиган маълумотларда CALM (ТИХО) атамаси ишлатилади.
61. Маълумотларда шамолнинг ўртача йўналишини кўрсатиш мумкин бўлмаганда, масалан кучсиз шамолда (2 м/с дан кам) ёки юқорироқ шамол тезлигида, масалан, аэродром устидан момақалдироқ ўтганда, шамолнинг ўзгарувчан йўналишини йўналиш кўрсатмаган ҳолда «беқарор» атамаси билан кўрсатиш лозим.
62. Кузатиш муддатидан 10 минут аввал шамолнинг ўртача тезлиги 2 м/с ва ортиқ бўлиб, шамол йўналиши 60° га ва ундан ортиқ ўзгарганда, аэродромдан ташқарига тарқатиладиган маълумотларда йўналиш ўзгариши оралиғини чегаралайдиган шамол йўналишининг иккита экстремал йўналишини кўрсатиш лозим.
9 §. Кўринувчанликни кузатиш ва у ҳақдаги ахборотни маълумотда билдириш
63. Кўринувчанликни кузатиш асбоб воситалари ёрдамида ёки белгиланган ва/ёки танланган кундузги ва тунги кўринувчанлик мўлжалларини кузатиш орқали ўтказилади, у ҳақдаги ахборот эса метрлар ёки километрларда билдирилади. Кўринувчанлик мўлжалларининг схемалари аэродромнинг метеорологик идораси томонидан ҲҲХК идораси билан биргаликда тайёрланади, Аэропорт директори томонидан тасдиқланади ҳамда кузатиш пунктларида ва тегишли ҲҲХК диспетчерлик пунктларида жойлаштирилади.
64. Кўринувчанликни визуал кузатишлар учун АКПдан УҚЙ ўртасига қараб 400, 800, 1000, 1500, 2000 м масофаларда ва ҳаво кемаларининг учиш ва қўнишлари учун энг кам масофаларга мос келувчи бошқа масофаларда ўрнатиладиган шчит-мўлжаллар қўлланади. 2000 м дан ортиқ бўлган кўринувчанликда кўринувчанликни визуал кузатиш учун табиий мўлжаллар ишлатилади.
65. Шчит-мўлжалларнинг ўлчамлари камида:
а) 800 м гача масофада ўрнатилганда — 1.5 х 1.5 м;
б) 800 м дан 1500 м гача масофада ўрнатилганда — 2.5 х 2.0 м;
в) 1500 м ва ундан ортиқ масофада ўрнатилганда — 3.0 х 2.0 м бўлиши лозим.
Шчит-мўлжаллар:
а) бирор-бир объектларга проекцияланадиган бўлса, оқ-қора рангга;
б) осмон фонига проекцияланадиган бўлса, қора рангга бўялиши лозим.
Шчит-мўлжалларда кузатиш жойидан секциялаб ёки алоҳида ёқиладиган айрим ёритиш манбалари (60 Вт қувватли электр чироқлари) ўрнатилиши лозим.
66. Асбоблар билан кузатишда кўринувчанлик тахминан 2,5 м баландликда ўлчаниши лозим.
Визуал кузатишларда кузатувчининг кўз сатҳи ер юзасидан 1,5 — 10,0 м баландликда бўлиши лозим.
Кўринувчанликни визуал кузатишни таъминловчи кузатувчилар ҳам бир кўзи учун 1,0 кўз ўткирлигига эга бўлиши лозим (коррекция билан) ва ҳар йили кўриш қобилиятининг текширувидан ўтиши лозим.
67. Асбоблар билан кузатишда ўртачалаштириш даври қуйидагича бўлиши лозим:
а) Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотлари учун ҳамда ҲҲХК идораларининг иш жойларида кўринувчанлик ахборотларини акс эттириш воситалари учун 1 минут;
б) METAR ва SPECI маълумотлари учун 10 минут, кузатишдан аввалги 10 минут ичида кўринувчанликнинг сезиларли ўзгариб туриши мумкин бўлган ҳоллардан ташқари; бу ҳолда ўртача қийматларни олиш учун фақат бундай беқарорлик давридан кейин қайд этилган қийматлардан фойдаланиш лозим.
68. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларда ҳамда METAR ва SPECI маълумотларида 800 м дан камроқ кўринувчанлик бўлганда, кўринувчанлик 50 м га каррали бирликларда кўрсатилади; 800 м ёки ундан ортиқ, лекин 5 км дан камроқ бўлганда — 100 м га каррали бирликларда; 5 км ёки ундан ортиқ, лекин 10 км дан кам бўлганда —1 км га каррали бирликларда; метеорологик шароитлар CAVOКдан фойдаланишга имкон берган ҳоллардан ташқари 10 км ва ундан ортиқ бўлганда, кўринувчанлик 10 км каби кўрсатилади. Маълумотларни билдириш учун қўлланадиган шкалага аниқ тушмайдиган ҳар қандай кузатиладиган катталик камроқ томонга, шкаланинг энг яқин кўрсаткичигача яхлитланади.
69. Қўниш тизимлари билан жиҳозланмаган аэродромларда кўринувчанликни кузатиш ҳам УҚЙ томонига ҳам бошқа йўналишларда амалга оширилади.
Об-ҳаво маълумотига УҚЙнинг иш старти йўналишида аниқланган кўринувчанлик қиймати киритилади. Исталган бошқа йўналишдаги қиймат, у маълумотга киритилган қийматдан кам бўлса, ҳаракат хизмати диспетчерларига ва навбатчи синоптикка билдирилади (йўналиш кўрсатилган ҳолда).
70. Ғира-шира пайтда визуал кузатишда кўринувчанлик ҳам кундузги, ҳам тунги мўлжалларга кўра баҳоланади, бунда маълумотга аниқланган қийматлардан каттароқ қиймати киритилади.
Кўринувчанликни ўлчаш УҚЙнинг ўқ чизиғидан кўпи билан 180 м ён чекинишда ўтказилиши лозим. Кузатишлар репрезентатив бўлиши учун уларнинг жойи УҚЙ охиридан марказига қараб 300 ± 200 м масофада ҳамда марказига яқин (марказ траверзидан ±200 м) бўлиши лозим.
71. Қўниш тизимлари билан жиҳозланган аэродромларда кўринувчанликни кузатиш УҚЙ бўйлаб ўтказилади.
72. Асбоблар бўлганда, асбоблар билан кузатишлар ишлатиладиган асбоб турига мос келувчи максимал кўринувчанлик қийматигача ўтказилади. Асбоблар билан кузатишдан визуал кузатишга ўтиш амалга ошириладиган кўринувчанлик қиймати ушбу аэродромдаги парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома билан белгиланади.
73. Асбоблар билан кузатишда METAR ва SPECI маълумотларига УҚЙ узунлигига қараб қуйидагилар киритилади:
а) УҚЙ узунлиги 2000 м ва ундан кам бўлганда — УҚЙ нинг иккала учида ўлчанган кўринувчанликнинг иккита қийматидан камроғи;
б) УҚЙ узунлиги 2000 м дан ортиқ бўлганда — УҚЙ нинг иш стартида ва марказида ўлчанган кўринувчанликнинг иккита қийматидан камроғи.
74. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларда, кўринувчанликни ўлчаш учун асбоблар тизими қўлланилганда:
а) кўринувчанликни кузатиш УҚЙ бўйлаб бир нечта жойда ўтказилганда, аввал ерга тегиш зонаси учун репрезентатив бўлган қийматларни, кейин эса, зарур бўлганда, УҚЙнинг ўрта нуқтаси ва узоқ учи учун репрезентатив бўлган қийматларни кўрсатиш лозим, бунда шунингдек ушбу қийматлар репрезентатив бўлган жойларни ҳам кўрсатиш керак;
б) агар бир нечта УҚИлар ишлатилса ва кўринувчанликни кузатиш ушбу УҚЙларга нисбатан ўтказилса, ҳар бир УҚЙ учун мавжуд кўринувчанлик қийматини киритиш ва бу қийматлар тааллуқли бўлган УҚЙ ларни кўрсатиш лозим.
75. Асосий ва резерв ускуналар ишламай қолганда ёки асбобларнинг кўрсаткичлари тўғрилигига шубҳа туғилганда асбоблар билан кузатишдан визуал кузатишларга ўтиш тўғрисидаги қарорни кузатувчи қабул қилади ва уни навбатчи синоптикка, парвозлар раҳбарига (катта диспетчерга) билдиради ҳамда асбобларнинг техник ҳолати журналига ёзади. Асбоблар бўйича муҳандис бўлганда, навбатчи муҳандис-асбобчи ускуналарнинг ишга яроқлилиги тўғрисида хулоса қилади.
76. Асбоб воситаларидан фойдаланилганда кўрсаткичларнинг автоматик қайд этилиши таъминланиши лозим.
77. Асбоблар билан кузатишлардан визуал кузатишга ўтганда ва аксинча, шунингдек асосий асбобда кузатишдан резерв асбобда кузатишга ўтилганда ва аксинча, кузатувчилар томонидан махсус журналда ушбу ўтишнинг вақти ва сабаби кўрсатилган ҳолда ёзув киритилади.
78. Учиш майдонидаги турли кўринувчанлик шароитларида вертолётлар ва бошқа ҳаво кемаларининг сўров бўйича учиш ва қўнишларини таъминлаш учун унга кўра кўрсатилган йўналишда аниқланган кўринувчанлик қиймати узатилади (шу йўналишда ўрнатилган ёки танланган кўринувчанлик мўлжаллари ёки асбоблар мавжуд бўлганда).
10 §. УҚЙда кўринувчанликнинг узоқлиги
79. ЮИЧ ёки ПИЧ ёритиш сигналлари тизими ишлатиладиган аэродромларда ғира-шира пайти ва тунда кўринувчанликнинг 2000 м ва ундан кам, кундузи 1000 м ва ундан кам қийматларида (ускуна турига қараб) махсус жадваллар ёрдамида УҚЙ даги кўринувчанлик узоқлигининг ҳисоб-китоблари амалга оширилади ёки автоматлаштирилган кузатиш тизимлари ҳисоб-китобларининг маълумотлари ишлатилади. Қолган ҳолларда УҚЙ даги кўринувчанлик узоқлиги сифатида кўринувчанликнинг кузатиладиган қийматлари қабул қилинади.
80. УҚЙдаги кўринувчанлик узоқлигининг маълумоти унинг қиймати метеорологик кўринувчанлик узоқлигининг қийматидан ортиқ бўлган ҳолларда, маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларига, шунингдек METAR ва SPECI маълумотларига киритилади, бунда УҚЙдаги кўринувчанлик узоқлигининг маълумотлари бевосита метеорологик кўринувчанлик маълумотларидан кейин келиши лозим. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларига (шунингдек ҲҲХК диспетчерининг сўровига кўра) ерга тегиш зонаси учун репрезентатив УҚЙдаги кўринувчанлик қийматлари, кейин эса, зарур бўлганда, УҚЙнинг ўрта нуқтаси ва узоқ учи учун қийматлари киритилади, бунда шунингдек ушбу қийматлар репрезентатив бўлган жойлар ҳам кўрсатилади.
81. Бир нечта УҚЙлар ишлатилганда УҚЙлар учун кўринувчанлик қийматлари ушбу қийматлар тааллуқли бўлган УҚЙлар рақамлари кўрсатилган ҳолда киритилади.
УҚЙнинг ҳолати тўғрисидаги маълумот мазкур Йўриқноманинг 7-иловасида келтирилган.
11 §. Жорий об-ҳаво ҳодисаларини кузатиш ва у ҳақдаги ахборотни маълумотда билдириш
82. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотлар учун жорий об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги ахборот аэродромдаги шароитлар учун репрезентатив бўлиши лозим.
83. METAR ва SPECI маълумотлари учун мўлжалланган жорий об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги ахборот аэродромдаги шароитлар, жорий об-ҳавонинг баъзи ҳодисалари юзасидан эса, унинг атрофлари учун, яъни аэродромнинг назорат нуқтасидан 8 дан 16 км гача масофа ичида репрезентатив бўлиши лозим. METAR ва SPECI маълумотларида жорий об-ҳаво ҳодисаларининг тури ва хусусиятларини кўрсатиш, шунингдек ҳодисаларнинг кучлилиги ёки уларнинг аэродромга яқинлигига баҳо бериш керак. (4678 жадвал «Халқаро авиация метеорологик кодларнинг термаси»).
84. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларда кузатиладиган жорий об-ҳаво ҳодисаларининг тури ва хусусиятлари кўрсатилади ҳамда уларнинг кучлилигига баҳо берилади. Масалан, аэродромларда момақалдироқларни кузатишда очиқ текст билан узатиш учун момақалдироқ кузатилаётган йўналишни ҳамда унинг кўчиб бориши йўналишини билдириш лозим (румбларда). Чақмоқ уриши ва кейинги момақалдироқ ўртасидаги вақт оралиғига қараб момақалдироққача бўлган масофа баҳоланади. Агар бу оралиқ 10 секунддан ортиқ бўлса (момақалдироққача масофа 3 км дан ортиқ), момақалдироқ «узоқ», 10 секунддан кам бўлса — «аэродром устидаги момақалдироқ» деб баҳоланади. Момақалдироқ охирги момақалдироқ эшитилган пайтдан бошлаб ўтиб кетган ёки аэродромдан ташқарига кетган деб ҳисобланади, шу пайтдан бошлаб 10 минут ичида момақалдироқ эшитилмаган бўлса, унинг тугаши тасдиқланади.
Очиқ текст билан ҲҲХК диспетчерлик пунктларига узатиладиган момақалдироқ тўғрисидаги ахборот, масалан, қуйидагича бўлиши лозим:
«09.05. шимоли-шарқдаги узоқ момақалдироқ, жануби-ғарб томонга силжиб бормоқда;
18.20. аэродром устида дўлли момақалдироқ».
Жала ёғинлари 1000 м ва ундан кам кўринувчанлик бўлганда кучли деб ҳисобланади.
12 §. Булутларни кузатиш ва у ҳақдаги ахборотни маълумотда билдириш
85. Булутларнинг миқдори ва шакли билан белгиланадиган осмон ҳолатини кузатишлар асосий кузатиш пунктида амалга оширилади (АКП). Аниқ қўнишга етиб келиш тизимлари билан жиҳозланган аэродромларда булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги ЯЖЙРМ (БПРМ)да ўрнатиладиган датчиклар ёрдамида ўлчанади. Булутларнинг қуйи чегарасининг баландлигини масофадан кузатишлар бўлмаганда ва қуйи чегара баландлигининг қиймати 200м ва ундан қуйироқ бўлганда булутларнинг қуйи чегарасининг баландлигини кузатиш учун метеокузатувчини ЯЖЙРМ га олиб чиқиш амалга оширилади. Аниқ қўнишга етиб келиш тизимлари билан жиҳозланмаган аэродромларда булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги асосий кузатиш пунктида ўрнатиладиган датчиклар ёрдамида ўлчаниши мумкин.
86. Булутларни кузатиш маълумотлари булутларнинг миқдори, шакли ва қуйи чегарасининг баландлиги ҳақидаги ахборотни ўз ичига олади. Булутлар тўғрисидаги маълумот маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларга, METAR ва SPECI маълумотларига киритилади. Агар бирор сабабларга кўра осмоннинг ҳолати маълум бўлмаса, масалан, туман ва/ёки бошқа ҳодисалар туфайли булутлар хусусиятини баҳолаш мумкин бўлмаса, унда булутлар гуруҳи ўрнига вертикал кўринувчанлик гуруҳи киритилади. Агар вертикал кўринувчанлик ҳақида маълумот бўлса, гуруҳ қуйидагича бўлади — VVnnn. Вертикал кўринувчанлик туманнинг кам зичлиги туфайли асбоб билан ўлчана олмаса ва шу сабабга кўра у ҳақидаги маълумотлар бўлмаса, маҳаллий маълумотларда, METAR ва SPECI маълумотларида гуруҳ қуйидагича кўрсатилади — VV///.
87. Қуйи қатлам булутларининг баландлиги асбоблар билан аниқланади.
Асбоблар ишдан чиққанда БҚЧБ визуал равишда ёки ҳаво кемаларининг ахборотлари асосида баҳоланиши мумкин. Визуал кузатишда:
1) паст булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги (БҚЧБ 1000 м дан кам) фақат куннинг ёруғ вақтида 3 октантдан ортиқ бўлмаган миқдорида баҳоланади;
2) қуйи қатлам булутларининг қуйи чегарасининг баландлиги (1000 дан 2000 м гача) фақат куннинг ёруғ вақтида исталган миқдорида баҳоланади.
БҚЧБ асбоблари ишдан чиққанда METAR ва SPECI маълумотларига булутлар тўғрисидаги маълумот фақат «1», «2» шартлар бажарилганда киритилади. Қолган барча ҳолларда булутлар гуруҳи Ўзбекистон Республикаси аэродромларнинг METAR ва SPECI маълумотларига қуйидаги шаклда киритилади — Ns Ns Ns ///, бу ерда Ns Ns Ns — булутлар миқдори.
88. Булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги УҚЙ остонасига нисбатан кўрсатилиши лозим. УҚЙ бўсағасидан Юм дан ортиқ қуйида ёки юқорида жойлашган ЯЖЙРМ ҳудудида булутларнинг баландлигини аниқлашда, баландликларнинг фарқига тузатиш киритилади. ЯЖЙРМ УҚЙ остонасидан пастроқ бўлганда тузатиш айирилади ва юқори бўлганда қўшилади.
89. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларда ва METAR ва SPECI маълумотларида:
а) булутларнинг миқдори қисқартмалардан фойдаланиб кўрсатилиши лозим: FEW (1-2 окт.), SCT (3-4 окт.), BKN (5 — 7 окт.) ёки OVC (8 окт.);
б) ёмғирли тўп-тўп (Cb) ва минорасимон тўп-тўп булутларни CВ ва TCU қисқартмалардан фойдаланиб кўрсатиш лозим;
в) булутларнинг қуйи чегарасининг баландлигини, вертикал кўринувчанлигини:
маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларида метрларда, 10 га каррали бирликларда;
METAR ва SPECI маълумотларида 30 га каррали бирликларда кўрсатиш лозим;
г) агар парвозлар учун аҳамиятли булутлар бўлмаганда, вертикал кўринувчанлик чекланмаган бўлиб, CAVOK қисқартмаси об-ҳаво шароитларини тавсифлаш учун мос келмаса, SKC қисқартмасидан фойдаланиш лозим;
д) агар парвозлар учун аҳамиятли булутлар бўлмаганда, ёмғирли тўп-тўп булутлар бўлмаганда, вертикал кўринувчанлик чекланмаган бўлиб, CAVOK ва SKC қисқартмалари об-ҳаво шароитларини тавсифлаш учун мос келмаса, NSC қисқартмасидан фойдаланиш лозим;
е) бир неча қатлам булут ёки парвозлар учун аҳамиятли айрим булут массивлари кузатилганда, булутларнинг миқдорини ва қуйи чегарасининг баландлигини булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги ортиб бориши тартибида ва қуйидаги мезонларга кўра кўрсатиш лозим:
энг қуйи қатлами ёки массиви, миқдоридан қатъи назар, мос ҳолда FEW, SCT, BKN ёки OVC каби кўрсатилади;
кейинги қатлами ёки массиви осмоннинг 2/8 қисмидан ортиқ қоплаган ҳолда, мос ҳолда SCT, BKN ёки OVC каби кўрсатилади;
юқорироқ қатлами ёки массиви осмоннинг 4/8 қисмидан ортиқ қоплаган ҳолда, мос ҳолда BKN ёки OVC каби кўрсатилади;
ёмғирли тўп-тўп ва/ёки ва минорасимон тўп-тўп булутлар, кузатилганда, аммо «1»-«3» кичик бандларида кўзда тутилган маълумотларда акс эттирилмаганда;
ж) булутларнинг қуйи чегараси ноаниқ, парча-парча ёки тез ўзгараётган ҳолларда, маълумотда булут ёки унинг қисмларининг қуйи чегарасининг минимал баландлигини кўрсатиш лозим;
з) булутларнинг алоҳида қатлами (массиви) умумий қуйи чегараси бўлган ёмғирли тўп-тўп ва минорасимон тўп-тўп булутлардан иборат бўлганда, булутларнинг тури маълумотда фақат ёмғирли тўп-тўп булутлар каби кўрсатилиши керак.
13 §. Ҳаво ҳароратини ва шудринг нуқтаси ҳароратини кузатиш
90. Ҳаво ҳароратини ва намлигини кузатиш УҚЙ ёки УҚЙ комплекси учун хос бўлган шароитларни акс эттириши лозим, бунда ҳаво намлиги шудринг нуқтасининг ҳароратини аниқлаш орқали баҳоланади.
91. Ҳаво ва шудринг нуқтасининг ҳарорати маълумотларда бутун Цельсий градусларида берилади.
92. Таркибида 0,5° бўлган ҳаво ва шудринг нуқтасининг ҳарорати қийматлари бутун Цельсий градусларидаги энг яқин қийматларигача яхлитланади.
-9° С дан + 9° С гача оралиқдаги ҳаво ва шудринг нуқтаси ҳароратининг яхлитланган бутун градус қийматларидан аввал «0» ёзилади.
14 §. Атмосфера босимини кузатиш
93. Атмосфера босими ўлчанади, QNH ёки QFE эса, гектопаскалнинг (гПа) ўндан бир улушларигача ёки симоб устуни миллиметрларигача аниқликда ҳисобланади.
94. Агар барометр УҚЙ остонасидан 2 м ва ундан ортиқроқ юқорида (пастда) ўрнатилган бўлса, ўлчанган қийматига баландликларнинг фарқи учун тузатиш киритилади.
Барометр (симобли барометрнинг «нол» даражаси) ва УҚЙнинг тегишли остонаси ўртасидаги баландликлар фарқи тўғрисидаги маълумотлар авиакорхона томонидан аэродром метеорологик идорасига билдирилади.
95. Аэродромда тарқатиладиган маълумотларга барча тузатишлар ҳисобга олиниб ўлчанган ва энг яқин бутун миллиметргача яхлитланган QFE босими (мм. сим. уст.), шунингдек зарур бўлганда QNH тўғрисидаги ахборот гектопаскалларда, энг яқин бутун гектопаскалгача кам томонга яхлитланиб киритилади.
96. Аэродромдан ташқарида тарқатиладиган маълумотларга QNH тўғрисидаги ахборот киритилади, уни энг яқин бутун гектопаскалгача кам томонга яхлитлаш лозим.
15 §. Қўшимча маълумот ва у ҳақдаги ахборотларни маълумотларда билдириш
97. Аэродром метеорологик кузатишларида алоҳида метеорологик шароитлар тўғрисидаги, айниқса қўнишга етиб келиш ва баландликка чиқиш зоналаридаги шароитлар тўғрисидаги мавжуд ахборотлар киритилишини кўзда тутиши лозим.
98. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларга, METAR ва SPECI маълумотларига қуйида санаб ўтилган яқиндаги об-ҳаво ҳодисалари, яъни аэродромда охирги чиқарилган мунтазам маълумотдан кейинги даврда ёки тугаган соат давомида, бу даврлардан қайси бири қисқароқ бўлишига қараб, лекин кузатишдан кейин кузатилган об-ҳаво ҳодисалари тўғрисида ахборотларни киритиш лозим; улар ҳақида кўпи билан учта гуруҳдан фойдаланиб, қўшимча маълумотда билдириш лозим:
| Музлаётган ёғинлар | REFZDZ, REFZRA ; |
| Мўътадил ёки кучли ёғинлар (жумладан жала) | REDZ, RERA, RESN RESG, REPL, RESHRA, RESHSN, RESHGR, RESHGS; |
| Ерга яқин изғирин | REBLSN; |
| Чанг бўрони, қум бўрони | REDS RESS; |
| Момақалдироқ | RETS; |
| Ўрамасимон булут (торнадо ёки қуюн) | REFC; |
| Вулқон кули | REVA. |
99. Маҳаллий мунтазам ва маҳаллий махсус маълумотларга қўшимча маълумот сифатида қуйидаги алоҳида метеорологик шароитлар ёки уларнинг бирикмалари тўғрисидаги ахборотни киритиш лозим:
| Момақалдироқ (МРЛ ахбороти) | TS |
| Мўътадил ёки кучли турбулентность | MOD TURB, SEV TURB |
| Шамол сурилиши | WS |
| Дўл (МРЛ ахбороти) | GR |
| Кучли бўрон чизиғи (МРЛ ахбороти) | SEV SQL |
| Мўътадил ёки кучли музланиши | MODICE, SEV ICE |
| Кучли тоғ тўлқинлари | SEV MTW |
| Ўрамасимон булут (торнадо ёки қуюн) | FC |
100. Музланиши, турбулентлик, шунингдек шамол сурилиши ердан етарлича яхши кузатила олмаслиги учун, уларнинг мавжудлиги тўғрисидаги ахборот ҳаво кемалари бортидан баландликка чиқиш ёки қўнишга етиб келиш босқичларида олиш лозим.
16 §. Радиолокация кузатишлари
101. Метеорологик радиолокаторлар (МРЛ) билан жиҳозланган аэродромларда булутлар тузилмалари, ёғинлар зоналарининг фазодаги тақсимланиши, уларнинг кўчиши эволюцияси устидан кузатишлар ўтказилади.
102. Парвозлар даврида МРЛ ёрдамида кузатишлар:
очиқ ҳавода — 3 соатда бир марта;
ҳодисаларсиз қатламсимон булутларда, ёмғирли тўп-тўп булутларда — ҳар соатда;
100 км лик зонада момақалдироқ, дўл, бўрон, жала бўлганда — ҳар 30 минутда амалга оширилади.
103. Ҳар соатлик кузатишларнинг натижалари радиолокация вазияти хариталари шаклида расмийлаштирилади, ўчоқларининг жойи эса ҳар соатлик оралиқлар орасида ўтказиладиган кузатишларнинг натижаларига қараб аниқланади. Ушбу маълумот навбатчи синоптикка, шунингдек ҲҲБ диспетчерларига 10-бобда баён этилган талабларга мувофиқ берилади. Момақалдироқ ўчоқларининг жойлашуви тўғрисидаги ахборот, шунингдек тўғри нутқ каналлари, телефон, AFTN орқали узатилади.
104. Аэродромдан 100 км радиусида момақалдироқ, дўл ўчоқлари мавжуд бўлганда уларнинг жойи ҳақидаги маълумот VOLMET турига кирмайдиган ATIS дастурига ёки радиоузатув ОВЧ-хабарларига киритилади. Ушбу маълумотларга қуйидаги ахборотлар киритилади:
а) ўчоқнинг хусусияти;
б) ўчоқ марказининг аэродром назорат нуқтасига (АНН) нисбатан жойлашуви, азимут ва масофаси.
Аэродромдаги 100 км радиусидаги момақалдироқ, дўл ўчоқларининг жойлашуви тўғрисидаги маълумот ҲҲХК хизматига AFTN, БOA алоқа каналлари, телефон орқали кейинчалик ҳаво кемалари бортига узатиш учун берилади.
в) ўчоқ кўчишининг йўналиши румбларда ва тезлиги км/соатларда.
Орасидаги масофаси 50км дан кам бўлган бир нечта ўчоқлар, бир ўчоқнинг диаметри 20 км дан ортиқ ёки бурчак катталиги 10° дан ортиқ бўлганда ўчоқ (лар) зонасининг чегараси, ўчоқ ёки ўчоқлар зонаси чегараси бўйлаб танланган нуқталар бўйича азимутлар (соат мили бўйича) ва масофалар тўғрисидаги ахборот узатилиши орқали кўрсатилади.
105. МРЛ билан жиҳозланмаган аэродромларда радиолокация метеорологик ахборотини олиш учун борт радиолокаторлари билан жиҳозланган ҳаво кемалари экипажларидан олинадиган маълумотлар ишлатилиши лозим.
106. Автоматлаштирилган радиолокация маълумотларини қабул қилиш ва уларга ишлов бериш тизимларидан фойдаланиш махсус йўриқномалар билан белгиланади ҳамда аэродром метеорологик идоралари ва ҲҲХК идоралари томонидан тасдиқланади.
17 §. Аэродром ҳудудида шамолнинг баландликлар бўйлаб тақсимланиши тўғрисидаги маълумот
107. Аэродром ҳудудида шамолнинг баландликлар бўйлаб тақсимланиши тўғрисидаги маълумотни олиш учун қуйидагилар ишлатилади:
ҳаво кемалари бортидан олинган шамол тўғрисидаги маълумотлар;
аэродром ҳудудида ўрнатилган қўшимча шамол датчиклар маълумоти (мавжуд бўлганда).
108. Асбоблар билан ўлчанган шамол хусусиятларини олиш мумкин бўлмаганда, синоптик қисми бўлган аэродром метеорологик идоралари айлана баландлигидаги шамол тўғрисидаги прогностик маълумот берилишини таъминлайди.
VI-боб. Ҳаво кемаларининг бортидан кузатишлар ва билдиришлар
1 §. Умумий қоидалар
109. Ҳаво кемалари бортидан ўтказиладиган метеорологик кузатишлар одатдаги ер усти кузатишлари билан етарли қамраб олинмаган ҳудудлар устидаги шароитлар ҳақида маълумот олиш учун, шунингдек кучли турбулентлик, музланиши, шамол кўчиши мавжудлиги, айлана баландлигидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги ҳақида, мумкин бўлганда 100 м баландликдаги шамол тўғрисидаги маълумотларни ҳамда бошқа ҳаво кемалари парвозларининг хавфсизлигига салбий таъсир этиши мумкин бўлган бошқа ҳолатлар тўғрисида маълумот олиш учун ишлатилади.
110. Метеорологик идоралар ҳаво кемалари бортидан кузатиш маълумотлари бўйича (бошқа манбалардан олинадиган маълумот билан биргаликда) метеорологик вазият ўзгаришини кузатиш, прогнозларга тузатишларни, парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари бўйича огоҳлантиришларни тузишни таъминлайди.
111. Ҳаво кемалари бортидан кузатиш қуйидаги турларига бўлинади:
а) баландликка чиқиш ва қўниш учун етиб келиш пайтида кузатишлар;
б) ҳаво трассасида ёки авиация ишларини бажариш ҳудудида парвоз қилишда кузатишлар;
в) сўров бўйича кузатишлар;
г) халқаро парвозларни бажаришда AIREP шакли бўйича кузатишлар.
2 §. Баландликка чиқиш ва қўниш учун етиб келиш пайтида кузатишлар
112. Ҳаво кемаларининг экипажлари баландликка чиқиш ва қўниш учун етиб келиш пайтида булутларнинг қуйи ва юқори чегарасининг баландлиги, музланиш, турбулентлик ва шамолнинг сурилиши мавжудлиги, айлана баландлигида ва 100 м баландлигида шамолнинг йўналиши ва тезлиги тўғрисидаги маълумотларни билдиради. Ушбу маълумотлар диспетчерга баландликка чиқишда — хавфсиз баландликка эришганидан кейин, қўнишга етиб келишда — қўнишдан кейин берилади.
113. Ҳаво кемасининг экипажи кучли турбулентлик, кучли музланишни аниқлаган ҳолда бу ҳодисалар тўғрисидаги маълумот ҲҲБ диспетчерига имкони борича энг қисқа муддатда берилади. ҲҲБ диспетчери дарҳол олинган маълумотни аэродром метеорологик идорасига беради.
3 §. Ҳаво трассасида ёки авиация ишларини бажариш ҳудудида парвоз қилишда кузатишлар
114. Ушбу кузатишлар кучли турбулентность ёки ҳаво кемасининг командири фикрича, бошқа ҳаво кемаларининг парвоз хавфсизлигига таъсир этиши мумкин бўлган бошқа шароитлар (ҳодисалар) мавжуд бўлганда ўтказилади. Ушбу шароитлар ёки ҳодисаларнинг мавжудлиги тўғрисидаги маълумот аниқланганидан кейин дарҳол узатилади.
4 §. Сўров бўйича кузатишлар
115. Сўров бўйича кузатишлар ҳаво кемаси ўтаётган ҲҲБ районидаги парвозларни таъминлайдиган аэродром метеорологик идораси маълум ахборотларни сўраган ҳолларда ўтказилади.
5 §. Кузатишлар маълумотларини қайд этиш ва улардан фойдаланиш
116. Ҳаво кемалари бортидан аэродром метеорологик идораси томонидан ҲҲХК идораси орқали олинадиган билдиришлар махсус журналда қайд этилади ва ҳаво кемалари экипажларининг парвоздан аввалги метеоконсультациясида ишлатилади.
6 §. Парвоздан кейинги билдириш
117. Ҳаво кемаси аэродромга етиб келганидан кейин ҳаво кемасининг командири ёки парвоз экипажининг аъзоларидан бири парвоз пайтида кузатилган махсус журналда қайд этиладиган метеорологик шароитлар ҳақида оғзаки маълумотни беради.
118. Ҳаво кемасининг экипажида «Борт об-ҳавоси» бланкаси бўлганда экипаж уни тўлдириб, етиб келиш аэродромига етиб келганда аэродром метеорологик идорасига бериши лозим.
7 §. Ҳаво кемалари бортидан билдиришларни метеорологик идоралар ўртасида алмашиш
119. ҲҲБ диспетчеридан ҳаво трассасида учаётган ҳаво кемасининг бортидан билдиришни олган аэродром метеорологик идораси уни қуйидагиларга юборади:
а) ўз минтақаси бўйлаб алоҳида об-ҳаво ҳодисаларининг авиация прогностик харитасини тайёрлаш учун масъул бўлган ТАМС га;
б) қўшни ҲҲБ ЯТ ЗМ ларни таъминлайдиган бошқа метеорологик идораларга.
Бу талаблар ВУҚ бўйича парвозларни бажарувчи ҳаво кемаларидан олинадиган билдиришларга, шунингдек баландликка чиқиш ва қўнишга етиб келиш пайтида кузатишлар натижалари бўлган билдиришларга тааллуқли эмас.
120. Бириктирилган аэродромнинг метеорологик идораси ҳаво кемалари бортидан олинган билдиришларни базавий аэродром метеорологик идорасига узатади. 115-бандда кўрсатилган ахборотлар бўлган билдиришлар дарҳол узатилади.
8 §. Халқаро парвозларни бажаришда ҳаво кемалари бортидан AIREP шакли бўйича кузатишлар
121. Ўзбекистон Республикасида рўйхатга олинган ва халқаро авиалиниялар бўйича парвозларни бажарувчи ҳаво кемалари ҳаво кемаси бортидан кузатишларни амалга ошириши ҳамда бу кузатишларни AIREP шаклига мувофиқ қайд этиши лозим.
122. Ҳаво кемаси бортидан қуйидаги кузатишлар турлари ўтказилади:
а) баландликка чиқиш ва қўнишга етиб келиш босқичларида бортдан мунтазам кузатишлар;
б) парвознинг исталган босқичида бортдан махсус ва бошқа номунтазам кузатишлар;
123. AIREP кузатишлари:
а) автоматик боғлиқ кузатишлар (ADS) қўлланиб, «ҳаво-ер» маълумот узатиш линиясидан фойдаланиб;
б) нутқ алоқасидан фойдаланиб амалга оширилиши мумкин.
Ўзбекистон Республикасида AIREP кузатишлари нутқ алоқасидан фойдаланиб амалга оширилади.
124. Нутқ алоқасидан фойдаланганда ҲК бортидан йўналиш бўйича парвоз босқичида мунтазам кузатишлар ҲҲХК тизимидаги қуйидаги пунктлар ва билдиришлар бериш оралиқларига нисбатан ўтказилади:
а) тегишли ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш қоидаларига мувофиқ, ҳаво кемаси жойлашуви тўғрисидаги билдиришларни юбориш керак бўлган пунктлар (мажбурий билдиришларнинг пунктлари);
б) бир-биридан 1 соат парвоз вақти оралиқларига мос келувчи масофаларда бўлган пунктлар.
125. Нутқ алоқасидан фойдаланганда ҳаво кемасининг экипажи 125-бандда кўрсатилган мунтазам кузатишларни ўтказишдан қуйидаги ҳолларда озод этилади:
а) ҳаво кемаси RNAV ускуналари билан жиҳозланмаганда ёки;
б) парвоз узоқлиги 2 соат ёки ундан кам бўлганда ёки;
в) ҳаво кемаси кейинги кўзда тутилган қўниш пунктидан 1 соат парвоз вақтидан камроқ бўлган масофада бўлганда ёки;
г) парвоз 1500 м дан пастроқ баландликда ўтганда.
126. Нутқ алоқасидан фойдаланганда ҳаво кемаси бортидан мунтазам билдиришлар қуйидаги элементларни ўз ичига олади:
Билдириш турининг кўрсаткичи
1 бўлим
(Жойлашуви тўғрисидаги маълумот)
Ҳаво кемасининг таниб олиш индекси
Жойлашуви ёки кенглиги ва узунлиги
Вақт
Эшелон ёки абсолют парвоз баландлиги
Кейинги жойлашув ва парвоз вақти
Кейинги асосий нуқта
2 бўлим
(Оператив маълумот)
Ҳисобланган етиб келиш вақти
Максимал парвоз муддати
3 бўлим
(Метеорологик маълумот)
Ҳаво ҳарорати
Шамол йўналиши
Шамол тезлиги
Турбулентлик
Ҳаво кемасининг музланиши
Намлик (маълумот бўлганда)
AIREP мунтазам билдиришига мисол (ARP):
UZB251 бортидан мунтазам билдириш: ҳаво кемасининг жойлашуви — Урганч, вақти 08.25, эшелон 360, ҳарорат — 35°, шамол 270° 60 км/с, мўътадил турбулентлик
Алоқа каналлари орқали ушбу билдириш қуйидаги шаклда берилади:
ARP UZB251 URGENCH 0825 FL360 MS35 270/60 КМH MOD TURB
127. Махсус кузатишлар барча ҳаво кемаларининг бортидан қуйидаги шароитлар бўлганда ёки кузатилганда ўтказилади:
а) кучли турбулентлик, ёки
б) кучли музланиш, ёки
в) кучли тоғ тўлқини, ёки
г) дўлсиз момақалдироқ, яширин, ниқобланган, буркама ёки бўрон чизиғи бўйича, ёки
д) дўлли момақалдироқ, яширин, ниқобланган, буркама ёки бўрон чизиғи бўйича, ёки
е) кучли чанг бўрони ёки кучли қум бўрони, ёки
ж) вулқон кули булути, ёки
з) вулқон отилишидан аввалги фаолияти, ёки вулқон отилиши.
128. Нутқ алоқасидан фойдаланганда бортдан махсус билдиришларда қуйидаги элементлар бўлади:
Билдириш турининг кўрсаткичи
1 бўлим
(Жойлашуви тўғрисидаги маълумот)
Ҳаво кемасининг таниб олиш индекси
Жойлашуви ёки кенглиги ва узунлиги
Вақт
Эшелон ёки абсолют парвоз баландлиги
3 бўлим
(Метеорологик маълумот)
Бортдан махсус билдиришни узатишни талаб этувчи шароитлар:
кучли турбулентлик SEV TURB
кучли музланиш SEV ICE
кучли тоғ тўлқини SEV MTW
момақалдироқ, дўл TS GR
момақалдироқ TS
кучли қум ёки чанг бўрони HVY SS
вулқон кулининг булути VA CLD
AIREP SPECIAL махсус билдириш мисоли: (ARS)
UZB686 бортидан махсус билдириш: жойлашуви — Томди Булоқ вақти 10.00 эшелон 370 кучли турбулентлик.
Алоқа каналларидан ушбу билдириш қуйидаги шаклда берилади:
ARS UZB686 TAMDY BULAK 1000 FL370 SEV TURB
129. 128-бандда кўрсатилмаган бошқа метеорологик шароитлар, масалан, ҳаво кемасининг командири фикрича, парвоз хавфсизлигига таъсир этиши ёки бошқа ҳаво кемаларининг парвозлари самарадорлигига жиддий таъсир этиши мумкин бўлган шамол сурилиши бўлган ҳолларда, ҳаво кемасининг командири тегишли ҲҲХК идорасини имкони борича қисқа муддатларда бу ҳақда хабардор этади.
130. Бортдан кузатиш маълумотлари парвоз пайтида кузатишлар ўтказилганда ёки имкони борича ўтказилишидан кейин дарҳол узатилади. Ваколатли ҲҲХК идораси ҳаво кемасининг бортидан мунтазам ёки махсус билдиришларни олганда дарҳол уларни ўз аэродром метеорологик идорасига беради.
131. Аэродром метеорологик идораси ҳаво кемаси бортидан олинган мунтазам ва махсус билдиришларни йиғади ва улардан ҳаво кемалари экипажларининг парвоздан аввалги консультацияларини ўтказишда, прогнозларни, SIGMET маълумотларини, шамол сурилиши ҳақидаги огоҳлантиришларини тузишда фойдаланади, бу билдиришларни қўшни ҲҲБ ЯТ ЁРМларга, шунингдек Лондон ЖЗПМга хизмат кўрсатувчи аэродром метеорологик идораларига узатади.
VII-боб. Об-ҳаво прогнозлари
1 §. Об-ҳаво прогнозларини талқин этиш ва улардан фойдаланиш
132. Метеорологик элементларнинг вақт ва фазодаги ўзгарувчанлиги, шунингдек баъзи об-ҳаво элементларини прогнозлаш ва аниқлаш услубиётининг такомиллашмагани туфайли авиация об-ҳаво прогнозларининг фойдаланувчилари прогнозда кўрсатилган исталган об-ҳаво элементининг муайян қийматини ушбу элемент прогноз амал қилиши давридаги энг эҳтимолий катталиги деб қараши лозим. Худди шунингдек, прогнозда бирор об-ҳаво ҳодисаси юзага келиши ёки элементининг ўзгариши вақти кўрсатилганда, у энг эҳтимолий вақт деб қаралади. Фойдаланиш нуқтаи назаридан керакли бўлган прогнозларнинг аниқлиги мазкур Йўриқноманинг 5-иловаси, 2-жадвалида келтирилган.
133. Метеорологик идоранинг янги мунтазам (кейинги) аэродром бўйича об-ҳаво прогнозининг чиқарилиши ушбу аэродром учун ва шу вақт оралиғи учун (ёки унинг бир қисми учун) аввалги амал қилган бир турдаги прогноз бекор қилинганлигини билдиради.
2 §. Аэродром бўйича об-ҳаво прогнозлари
134. Аэродром бўйича об-ҳаво прогнозлари (10 км радиусларида) белгиланган вақтда аэродром метеорологик идораси томонидан тузилади ва аэродромдаги маълум вақт даври ичида кутиладиган об-ҳаво метеорологик шароитлари тўғрисида қисқача маълумотдан иборат бўлади.
135. Таснифланмаган МҲЙлари аэродромлари ва метеорологик идоралари бўлмаган қўниш майдончалари ушбу районга хизмат кўрсатадиган метеорологик идора томонидан об-ҳаво прогнозлари билан таъминланади.
136. Аэродром бўйича прогнозлар ва уларга тузатишлар Халқаро метеорологик авиация кодларига мувофиқ TAF прогнозлари шаклида чиқарилади ва қуйидаги ахборотни кўрсатилган тартибда ўз ичига олади:
а) прогноз турининг идентификатори;
б) манзил кўрсаткичи;
в) прогнознинг чиқарилиш вақти;
г) қўлланадиган бўлганда, мавжуд бўлмаган прогнознинг идентификатори;
д) прогнознинг санаси ва амал қилиш вақти;
е) қўлланадиган бўлганда, бекор қилинган прогнознинг идентификатори;
ж) ер усти шамоли;
з) кўринувчанлик (минимал);
и) об-ҳаво;
к) булутлар;
л) бу элементларнинг бири ёки бир нечтасининг амал қилиш даври давомида кутиладиган жиддий ўзгаришлари. Ўзгаришлар гуруҳлари сонини ва эҳтимоллигини энг кам миқдорда чиқариш лозим, ва у 5 тадан ошмаслиги керак.
TAF прогнозларини тузиш учун намуна мазкур Йўриқноманинг 8-иловасида келтирилган.
137. Аэродром бўйича прогнозларни тузувчи метеорологик идоралар прогнозлар устидан доимий назоратни амалга оширади ва уларга зарур бўлганда тегишли тузатишларни киритади. Авиация об-ҳаво прогнозларини баҳолаш мазкур Йўриқноманинг 9-иловасига мувофиқ бажарилади.
138. Прогнозларга тузатишлар киритиш зарурати, шунингдек ўзгаришлар гуруҳларининг киритилиши қуйидаги мезонлар билан аниқланади:
а) прогнозга мувофиқ ер усти шамолининг ўзгариши фойдаланиш жиҳатидан муҳим қийматлардан ортади;
б) кўринувчанлик яхшиланиб ёки ёмонлашиб, аэродромнинг қўниш ишчи минимумларига мос бўлган қийматлардан ўтиб кетади;
в) қуйидаги об-ҳаво ҳодисаларидан исталган бирининг бошланиши, тугаши ёки кучлилигининг ўзгариши прогнозланади:
ўта совиган ёғинлар (яхмалак);
мўътадил ёки кучли ёғинлар, жумладан жала ёғинлари;
чанг, қум ёки қор ер усти изғирини;
чангли ер усти бўрони, қумли ер усти бўрони ёки қорли ер усти бўрони;
чангли бўрон;
қумли бўрон;
момақалдироқ (ёғинли ёки ёғинсиз);
бўрон;
ўрамасимон булут (торнадо ёки қуюн);
туман, музлаётган туман;
ҳар хил кучлиликдаги музланиш;
мўътадил ёки кучли турбулентлик;
бошқа об-ҳаво ҳодисалари, агар улар кўринувчанликнинг жиддий ўзгаришига олиб келиши кутилса:
музланиш, турбулентлик, момақалдироқ, дўл, бўрон аэродром ҳудуди бўйича, шу жумладан аэродромда прогнозланади.
г) осмоннинг 4 октантидан ортиқ қисмини қоплайдиган булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги, ёки вертикал кўринувчанлик пасайиб ёки ортиб, аэродромнинг қўниш ишчи минимумларга мос бўлган қийматлардан ўтиб кетса;
д) прогнозга мувофиқ қуйи чегарасининг баландлиги аэродромнинг энг юқори минимумидан пастроқ бўлган булутлар қатлами ёки массивининг октантлари миқдори ўзгарса:
SKC (очиқ), FEW (1-2 окт) ёки SCT (3-4 окт) дан BKN (5 — 7 окт) ёки OVC (8 окт) гача, ёки
BKN ёки OVC дан SCT, FEW ёки SKC гача;
е) ёмғирли тўп-тўп булутларнинг ривожланиши ёки тарқаб кетиши прогнозланса;
ж) прогнозга мувофиқ шароит «CAVOK» гача ўзгарса ёки шароит «CAVOK» тугаса;
з) ушбу аэродромнинг фойдаланиш минимумларига асосланган ҳамда ваколатли метеорологик идора ва манфаатдор эксплуатантлар ўртасида келишилган бошқа ҳар қандай мезонлар.
139. Тузатиш метеорологик идора томондан чиқарилган охирги прогнозга зарур бўлганда, прогноз амал қилишининг вақти ўзгартирилиб тузилади.
140. Аэродром бўйича мунтазам прогнозларнинг амал қилиш даври камида 6 ва кўпи билан 24 соатни ташкил қилиши мумкин. Бу давр ваколатли метеорологик идора ва манфаатдор эксплуатантлар ўртасида келишув билан аниқланиши керак. Ўзбекистон Республикаси аэродромлари бўйича тузиладиган ваколатли метеорологик идора ва манфаатдор эксплуатантлар ўртасида келишилган прогнозларнинг амал қилиш даври 9, 24 соат бўлади.
141. Амал қилиш даври 12 соатдан камроқ бўлган аэродром бўйича мунтазам прогнозлар ҳар 3 соатда, амал қилиш даври 12 дан 24 соатгача бўлган прогнозлар эса — ҳар 6 соатда чиқарилади. Прогнозлар уларнинг амал қилиш даври бошланишидан камида 1 соат аввалроқ чиқарилади.
142. Куну тун ишламайдиган аэропортларда аэродром бўйича биринчи прогнознинг амал қилиш даврининг бошланиши стандарт даврдан фарқ қилиши, прогноз чиқарилишидан амал қилиш давригача муддати 1 соатдан камроқ бўлиши мумкин.
143. Бириктириш аэродромлари бўйича об-ҳаво прогнозлари аслидаги об-ҳаво тўғрисидаги маълумотлар бўлмаганда ёки келиб тушмаганда мўлжал прогнозлар каби тузилади. Мўлжал прогнозлар баҳоланмайди.
144. Аэродром бўйича прогнозга ҳарорат прогнози ҳаво ҳарорати фойдаланиш жиҳатидан муҳим қийматларга етиши прогнозланса, киритилиши лозим.
3 §. TREND туридаги қўниш учун об-ҳаво прогнозлари
145. Қўниш учун прогноз ўз аэродроми бўйича синоптик қисми бўлган метеорологик идора томонидан тузилади. Бундай прогнозлар маҳаллий истеъмолчилар, шунингдек аэродромдан 1 соат парвоз вақти масофасида бўлган ҳаво кемаларининг талабларини қондириш учун мўлжалланган.
146. «Тренд» туридаги прогноз ушбу аэродромдаги ер усти шамоли, кўринувчанлик, об-ҳаво ҳодисалари ва булутларнинг кутиладиган жиддий ўзгаришларининг қисқача баёнидан иборат ҳамда маҳаллий мунтазам ёки махсус маълумотлари, METAR ёки SPECI маълумотларнинг бир қисми бўлади. «Тренд» туридаги прогнознинг амал қилиш даври маълумотнинг тузилиш вақтидан бошлаб 2 соатни ташкил қилади.
147. «Тренд» туридаги прогнозга фақат жиддий ўзгаради деб кутиладиган элементлар киритилади. Лекин булутларнинг кучли ўзгаришида барча булут гуруҳлари, жумладан ўзгариши кутилмайдиган қатламлари ёки массивлари кўрсатилади. Кўринувчанлик жиддий ўзгарган ҳолда кўринувчанликнинг чекланишига сабаб бўлган ҳодиса кўрсатилади. Агар ҳеч қандай ўзгаришлар кутилмаса, бу ҳақда NOSIG атамаси билан билдирилади.
148. «Тренд» туридаги прогноз мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси 1, 2-жадвалларида келтирилган намуналарга мувофиқ чиқарилади.
4 §. Жаҳон зонал прогнозлар тизими доирасида чиқариладиган прогнозларга кирмайдиган зонал прогнозлар ва йўналиш бўйича прогнозлар
149. Парвозларнинг йўналишлари ва зоналари (ҳудудлари) бўйлаб прогнозлар баландликлардаги шамол ва ҳарорат, алоҳида об-ҳаво ҳодисалари, булутлар ҳамда парвозлар тури ва бажариладиган авиация ишларининг турига қараб бошқа об-ҳаво элементлари тўғрисидаги ахборотни ўз ичига олади.
150. Зонал прогнозлар ва йўналиш бўйича прогнозларни тузувчи метеорологик идоралар прогнозлар устидан доимий назоратни амалга оширади ва уларга зарур бўлганда тегишли тузатишларни киритади.
151. Зонал прогнозлар ер юзасидан 100 парвоз эшелони (ёки тоғ ҳудудларидан 150 парвоз эшелони, ёки зарур бўлганда юқорироқ) гача бўлган қатлам учун чиқарилади ва кам баландликлардаги парвозлар учун хавфли бўлган йўналишдаги об-ҳаво ҳодисалари ҳақидаги ахборотни ўз ичига олади.
152. 100 парвоз эшелони (ёки тоғ ҳудудларидан 150 парвоз эшелони, ёки зарур бўлганда юқорироқ) дан пастроқ бўлган ҳаво ҳаракатининг зичлиги бундай парвозлар учун зонал прогнозларни мунтазам чиқариш ва тарқатишни талаб қилган ҳолларда, бундай прогнозларни чиқариш тезлиги, шакли ва белгиланган вақти ёки амал қилиш даври ҳамда уларга тузатишлар чиқарилиши мезонлари ҳар бир аэродромда парвозларнинг метеотаъминоти бўйича Йўриқнома билан белгиланади.
153. Метеорологик идоралар алмашадиган йўналишлар бўйича прогнозлар (уларга тузатишлар билан) ROFOR кодли шаклида тузилади (Халқаро метеорологик авиация кодларининг термаси). ROFOR коди форматидаги прогнозлар очиқ текст билан қабул қилинган қисқартмалардан фойдаланиб қуйидаги тартибда тузилади:
а) код номи — ROFOR;
б) прогнознинг санаси ва тузилиш вақти;
в) прогнознинг амал қилиш даври ва шамол тезлигини ўлчаш бирликлари;
г) прогноз тузилган йўналиш;
д) ер юзасига яқин прогнозланадиган кўринувчанлик;
е) об-ҳаво ҳодисалари:
момақалдироқ;
тропик циклон;
кучли бўронлар чизиғи;
дўл;
тоғ катта тўлқинлари;
катта майдонни қамраб олган қум ёки чанг бўрони; музлаётган ёмғир;
ж) булутлар — булутларнинг миқдори ва баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик;
з) булутларнинг юқори чегарасининг баландлиги ва нолли изотерманинг баландлиги;
и) музланиш;
к) турбулентлик;
л) баландликларда шамол ва ҳарорат;
м) тропопаузанинг баландлиги;
н) тез ҳаво оқими (мажбурий бўлмаган бўлим);
о) максимал шамол ва вертикал шамол кўчиши (мажбурий бўлмаган бўлим);
п) қўшимча шароитлар ва/ёки прогноз ўзгаришлари.
Прогнозланадиган булутларнинг шакли, ёмғирли тўп-тўп булутлардан ташқари, ROFOR прогнозида кўрсатилмайди.
Йўналиш прогнозларидаги барча баландликлар денгиз сатҳидан кўрсатилади.
154. Паст баландликларда парвозлар учун зонал прогнозлар бу прогнозларнинг мунтазам чиқарилишида ARFOR коди форматида ҳар 3 соатда тайёрланади, бунда уларнинг амал қилиш даври кўпи билан 9 соатни ташкил қилади, ва тегишли метеорологик идораларга уларнинг амал қилиш давридан кечи билан 1 соат аввал берилади.
ARFOR коди форматидаги прогнозлар очиқ текст билан қабул қилинган қисқартмалардан фойдаланиб қуйидаги тартибда тузилади:
а) код номи — ARFOR;
б) прогнознинг санаси ва тузилиш вақти;
в) прогнознинг амал қилиш даври;
г) шамол тезлигини ўлчаш бирликлари;
д) парвоз райони;
е) ер юзасига яқин горизонтал кўринувчанлик;
ж) алоҳида об-ҳаво ҳодисалари: момақалдироқ, кучли бўронлар чизиғи, дўл, катта тоғли тўлқинлар, катта майдонни қамраб олган қум ёки чанг бўрони, музлаётган ёмғир;
з) булутларнинг миқдори ва қуйи чегарасининг баландлиги, вертикал кўринувчанлик;
и) булутларнинг юқори чегарасининг баландлиги;
к) нолли изотерманинг баландлиги;
л) музланиш;
м) турбулентлик;
н) баландликларда шамол ва ҳаво ҳарорати;
о) минимал босим;
п) қўшимча прогнозланадиган шароитлар ёки прогноз ўзгаришлари.
Зонал прогнозларда барча баландликлар денгиз сатҳидан кўрсатилади.
155. Қуйидаги ўзгаришлар кутилганда ROFOR ва ARFOR прогнозларига тузатишлар тузилади ва прогнозларга ўзгаришлар гуруҳлари киритилади:
а) ер юзасига яқин кўринувчанлик қиймати ВУҚ бўйича парвозлар учун белгиланган минимумлардан ўтиб кетса;
в) булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги қийматлари ВУҚ бўйича парвозлар учун белгиланган минимумлардан ўтиб кетса;
г) баландликларда шамол тезлиги 40 км/соатга ўзгарса;
д) баландликларда шамол йўналиши 60 км/соат ва ундан ортиқ тезликда 30° ва ундан ортиқ ўзгарса.
Прогнозга тузатиш AMD идентификатори билан чиқарилади.
156. Шароитларнинг жойи ва вақтига кўра ўзгаришини таърифлаш учун зонал прогнозлар ва йўналиш бўйича прогнозларда қуйидаги атамалар ишлатилади:
ИЗМ СССС — СС дан СС гача ўзгариш, муддатнинг биринчи ярмида, муддатнинг иккинчи ярмида;
МЕСТ — баъзи жойларда, участкалар ёки ҳудудлари аниқланган ҳолда: «пасттекисликларда», «ёнбағирлар устида», «сув ҳавзалари устида», «дарё водийлари устида», «тоғлар устида», шимолий, жанубий, шарқий, ғарбий ярмида, қисмида;
ХОР ва ВРЕМ атамалари юқоридаги прогнозларда қўлланилмайди.
VIII-боб. Хавфли метеорологик шароитлар ва об-ҳаво ҳодисалари тўғрисида огоҳлантиришлар
1 §. Аэродром бўйича огоҳлантиришлар
157. Аэродром бўйича огоҳлантиришлар аэродром метеорологик идораси томонидан чиқарилади ва уларда ердаги ҳаво кемалари, жумладан тўхтаб туриш жойларидаги ҳаво кемаларига ва аэродром жиҳозларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган метеорологик шароитлар тўғрисидаги қисқача маълумот бўлади.
158. Аэродром бўйича огоҳлантиришлар бир ёки бир нечта қуйидаги ҳодисаларнинг аслида ёки кутиладиган юзага келиши туфайли чиқарилади:
а) ўта совиган ёғинлар (яхмалак);
б) давомийлиги 2 соатдан ортиқ бўлган кучли қор;
в) 15 м/с ва ундан ортиқ (бирдан кучайишини ҳисобга олганда) шамол, йўналишидан қатъи назар;
г) бўрон, қуюн;
д) ҳаво ҳароратининг минус 30° С гача ва ундан пастроқ пасайиши ёки унинг + 40° С гача ва ундан юқорироқ кўтарилиши.
159. Аввал чиқарилган огоҳлантиришда кўзда тутилмаган шароитлар ёки ҳодисалар юзага келиши кутилганда ёки уларнинг кучлилиги, давомийлиги ўзгаришида янги огоҳлантириш тузилади.
160. Огоҳлантиришлар очиқ текст билан аэропорт хизматларига муайян аэродромдаги парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага (Метеомаълумот етказилиши схемасига) мувофиқ етказилади.
2 §. Шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар ва хабар беришлар
161. Аэродром метеорологик идораси шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришларни тайёрлайди, уларда ҳаво кемасига қўнишга етиб келиш ёки учиш траекториясида, ёки УҚЙ сатҳи ва шу сатҳдан 500 м юқори сатҳгача оралиқда айлана бўйлаб қўнишга етиб келишда ёки қўнишдан кейинги йўли ёки кўтарилишдаги тезлашув йўли пайтидаги УҚЙдаги ҳаво кемасига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган кузатилаётган ёки кутилаётган мўътадил ёки кучли шамол сурилиши ҳақида маълумот бўлади. Маҳаллий топографик шароитлар УҚЙ сатҳидан 500 м дан ортиқ баландликларда катта шамол сурилишини келтириб чиқариши маълум бўлган ҳолларда 500 м баландлик энг юқори деб ҳисобланмайди.
162. Шамол сурилиши ҳақидаги маълумотлар қуйидагилар ёрдамида олиниши мумкин:
а) ҳаво кемасининг бортидан баландликка чиқиш ёки қўнишга етиб келиш босқичида кузатишлар;
б) шамол сурилишини аниқлаш ва ўлчашнинг автоматлаштирилган ер усти ускуналари ёрдамида (мавжуд бўлганда);
в) аэродромга яқин мачталар ва вишкаларда ўрнатилган қўшимча шамол датчиклари ёрдамида.
163. Шамол сурилиши шароитлари, одатда қуйидаги ҳодисалар билан боғлиқ бўлади:
а) момақалдироқлар, шамолнинг майда бирдан кучайиши, фронтал бирдан кучайиши;
б) фронтал юзалар;
в) кучли ер усти шамоли, маҳаллий топографик шароитлар билан кучайтирилган ҳолда;
г) тоғ тўлқинлари (жумладан аэродром ҳудудида паст баландликлардаги бўрон дарвозалари);
д) паст баландликлардаги ҳарорат инверсиялари.
164. Ҳақиқатда кузатилаётган шамол сурилиши ҳақида хабар бериш очиқ текст шаклида мавжуд шамол сурилишини аниқлаш ва ўлчашнинг автоматлаштирилган ер усти ускуналари асосида тузилади. Ҳақиқатда кузатилаётган шамол сурилиши ҳақида маълумот маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотларга, METAR, SPECI маълумотларига қўшимча ахборот бўлимига мазкур Йўриқноманинг 6-иловаси 1, 2-жадвалларида келтирилган намуналарга мувофиқ киритилади.
165. Шамол сурилиши мавжудлиги ҳақида огоҳлантиришлар қуйидагилар асосида тузилади:
а) ҳаво кемалари бортидан билдиришлар. Шамол сурилиши мавжудлиги ҳақида огоҳлантиришларни тайёрлаш учун ҳаво кемалари бортидан билдириш ишлатилганда у огоҳлантириш текстига ўзгартириш киритилмай, ҳаво кемасининг тури ва кузатиш вақти кўрсатилган ҳолда киритилади. Масалан: Шамол сурилиши ҳақида хабар бериш 01 151240: 1240 да ТУ — 154 08 чап УҚЙга етиб келиш зонасида мўътадил шамол сурилиши тўғрисида билдирди.
Шамол сурилиши тўғрисидаги билдиришларда ҳаво кемаларининг командирлари кузатилаётган шамол сурилишининг субъектив баҳосига мувофиқ «мўътадил», «кучли» ёки «жуда кучли» атамаларидан фойдаланади.
Етиб келган ва учиб кетган ҳаво кемасидан шамол сурилиши тўғрисидаги билдиришлар олинган ҳолда иккита шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантириш тузилади.
б) қўшимча шамол датчиклари ёрдамида олинган икки ёки ундан ортиқ сатҳда шамол тўғрисидаги маълумотлар, ер юзасига яқин ва қўшимча сатҳдаги шамол тезликларининг фарқи қўшимча датчик жойлашув баландлиги 30 м дан 50 м гача бўлганда 4 м/с дан ошса, ёки қўшимча датчик жойлашув баландлиги 50 м дан 70 м гача бўлганда 5 м/с дан ошса, огоҳлантиришлар чиқарилади. Масалан: Шамол сурилиши ҳақида огоҳлантириш 02 161530: шамол сурилиши 1530да шамол ерга яқин 320° 8 м/с, 60 м баландликда 360° 20 м/с.
166. Агар метеорологик вазият ва маҳаллий шароитлар шамол сурилишининг юзага келишига сабаб бўлса, прогнозланадиган шамол сурилиши ҳақида огоҳлантиришлар аэросиноптик материалнинг таҳлили асосида чиқарилади. Масалан: Шамол сурилиши ҳақида огоҳлантириш 01 151230: аэродром ҳудудида 1330 дан мўътадил (кучли) шамол сурилиши кутилади.
167. Амалда кузатилаётган ёки прогнозланадиган шамол сурилиши ҳақидаги огоҳлантиришлар кейинчалик парвозларни бажарувчи ҳаво кемаларининг экипажларига бериш учун тегишли ҲҲХК идорасига берилади, шунингдек ҳаво кемалари экипажларининг парвоздан аввалги тайёргарлигида ишлатилади.
168. Кузатилаётган шамол сурилиши ҳақидаги огоҳлантириш узатилганидан кейин 30 минут ичида шамол сурилиши мавжудлигини тасдиқлайдиган янги маълумот келиб тушмаса, автоматик бекор қилинади. Кутилаётган шамол сурилиши ҳақидаги огоҳлантириш аэросиноптик материал, метеорологик вазият ва (мавжуд бўлганда) шамол сурилиши тўғрисидаги амалий маълумотларнинг таҳлили асосида синоптик қарорга кўра бекор қилинади.
169. Шамол сурилиши ҳақидаги огоҳлантиришлар ва хабар беришлар ушбу аэродромдан ташқарига тарқатилиши мумкин эмас.
3 §. SIGMET маълумоти
170. SIGMET маълумоти метеорологик кузатиш идораси вазифасини бажарадиган ва тегишли парвоз маълумоти ҳудудига (FIR) хизмат кўрсатувчи аэродром метеорологик идораси томонидан чиқарилади. SIGMET парвоз йўналиши бўйлаб ҳаво кемаларининг парвоз хавфсизлигига таъсир этиши мумкин бўлган амалдаги ва/ёки кутилаётган маълум об-ҳаво ҳодисаларининг қисқартмали очиқ текст билан қисқача таърифи, шунингдек ушбу ҳодисаларнинг вақтда ва фазода тахминий ривожланишини ўз ичига олади.
171. SIGMET маълумоти ҳаво кемаларининг бортидан билдиришлар, аэросиноптик материалларнинг таҳлили, ер усти ва радиолокация кузатишларининг маълумоти асосида тузилади. SIGMET маълумоти ушбу ҳудудда ҳодисалар эндиликда кузатилмаса ёки шу ҳудудда юзага келиши кутилмаса, бекор қилинади.
172. SIGMET маълумотининг амал қилиш даври 4 соатдан ошмаслиги лозим. SIGMET маълумоти хавфли ҳодисанинг юзага келишининг кутиладиган вақтидан кўпи билан 4 соат ва камида 1 соат аввал чиқарилади. Агар ҳодиса юз берган бўлса, SIGMET ҳодиса юз берган пайтидан бошлаб тузилади.
173. SIGMET маълумотлари қуйидагиларга юборилади:
а) маҳаллий ҲҲХК идораларига, кейинчалик парвозда бўлган ҳаво кемаларининг бортига узатилиши учун;
б) SIGMET маълумотини тузган метеорологик идоранинг жавобгарлик ҳудуди ичида бўлган аэродром метеорологик идораларига;
в) жавобгарлик ҳудудлари маълумотни чиқараётган идоранинг жавобгарлик ҳудудидан 925 км масофа ичида бутунлай ёки қисман жойлашган, метеорологик кузатиш идораси вазифалари бўлган аэродром метеорологик идораларига, кейинчалик тегишли ҲҲХК идораларига тарқатиш учун;
г) Лондон ЖЗТМга;
д) Вена шаҳридаги OPМEТ халқаро маълумотлар банкига.
SIGMETHH тарқатиш манзилларининг рўйхати аэродромдаги парвозларнинг метеотаъминоти бўйича Йўриқномасида акс эттирилган бўлиши лозим.
174. SIGMET элементларининг формати ва тартиби 178-бандда келтирилган намунага мос келиши лозим.
175. SIGMET маълумотига қуйида келтирилган қисқартмалардан фойдаланиб, ҳодисалар киритилади:
| момақалдироқ | |
| яширин | OBSC TS |
| ниқобланган | EMBD TS |
| Тез-тез момақалдироқлар | FRQ TS |
| бўрон чизиғи бўйлаб | SQL TS |
| яширин, дўл билан | OBSC TSGR |
| ниқобланган, дўл билан | EMBD TSGR |
| Тез-тез момақалдироқлар, дўл билан | FRQ TSGR |
| бўрон чизиғи бўйлаб, дўл билан | SQL TSGR |
| тропик циклон | |
| тропик циклон | TC (+ЦИКЛОН номи) |
| ер усти шамолининг 10 минут ичида ўртача тезлиги 63 км/с ёки ундан ортиқ | |
| турбулентлик | |
| кучли турбулентность | SEV TURB |
| музланиш | |
| кучли музланиш | SEV ICE |
| Ўта совиган ёмғир туфайли | |
| кучли музланиш | SEV ICE (FZRA) |
| Тоғ тўлқини | |
| кучли тоғ тўлқини | SEV MTW |
| чанг бўрони | |
| кучли чанг бўрони | HVYDS |
| қум бўрони | |
| кучли қум бўрони | HVY SS |
| вулқон кули | |
| вулқон кули | VA (+ вулқон номи, маълум бўлса) |
| радиоактив булут | RDOACT CLD |
176. SIGMET маълумотида ортиқча таърифий материал бўлмайди. Чиқарилган SIGMET маълумоти ичидаги об-ҳаво ҳодисалари таърифига 176-бандда кўрсатилганидан бошқа ҳеч қандай қўшимча таъриф материали киритилмайди. Момақалдироқ ёки тропик циклонга оид SIGMET маълумотида улар билан боғлиқ турбулентлик ва музланиш айтиб ўтилмайди.
4 §. SIGMET маълумотларининг формати
177. SIGMET ахборотига киритиладиган элементларнинг тартиби:
а) SIGMET маълумоти тегишли бўлган УҲМ (учишлар ҳудуди маълумоти)га хизмат кўрсатувчи ҲҲХК идораси ёки диспетчерлик ҳудуди жойлашувининг (ИКAO) кўрсаткичи (М);
б) маълумот идентификацияси (SIGMET) ва тартиб рақами (М);
в) «сана-вақт» гуруҳи, UTC да амал қилиш даврини кўрсатади (М);
г) ахборот тузувчисининг жойлануви кўрсаткичи, бўлувчи чизиқча билан (UTTT-) (М);
д) SIGMET чиқариладиган УҲМ ёки диспетчерлик ҳудудининг номи (М);
е) SIGMET маълумоти чиқарилишининг сабаби бўлган ҳодисанинг таърифи (М);
ж) маълумот кузатишлар ахбороти (OBS) ёки прогностик маълумот (FCST) эканлигини кўрсатиш (М);
з) кенглик ва узунлик (градуслар ва минутларда) ёки халқаро маълум бўлган пунктлар ёки географик жойлар кўрсатилган ҳолда жойлашуви (С);
и) учиш эшелонларидаги баландлик (FL) (C);
к) кўчиши ёки кутиладиган кўчиши (C);
л) кутиладиган кучлилигининг ўзгариши (C).
М — мажбурий киритиш
C — шартли киритиш, қўллана оладиган бўлганда киритилади.
178. SIGMET маълумотларига мисоллар ва уларни бекор қилиш.
1. Прогнозланадиган кучли турбулентлик ҳақида SIGMET маълумоти.
UTTR SIGMET 1 VALID 151000/151400 UTTT — TASHKENT FIR SEV TURB FCST W OF E069 FL 200/300 STNR NC=
2. Кузатилаётган кучли турбулентлик ҳақида SIGMET маълумоти.
UTTR SIGMET 2 VALID 151100/151400 UTTT — TASHKENT FIR SEV TURB OBS AT 1050Z UTSN FL STNR NC=
3. SIGMET маълумотини бекор қилиш.
UTTR SIGMET 3 VALID 151200/151400 UTTT — TASHKENT FIR CNL SIGMET 2 VALID 151100/151400=
4. Вулқон кули тўғрисида SIGMET маълумоти.
YUDD SIGMET 2 VALID 211100/211700 YUSO — YUDD SHANLON FIR/UIR VA ERUPTION MT ASHVAL LOC E S1500 E07348 VA CLD OBS AT 1100Z FL310 450 APRX
220KM BY 35KM S1500 E07348 — S1530 E07642 MOV ESE 65KMH FCST 1700Z VA CLD APRX S1506 E07500 — S1518 E08112 — S1712 E08330 — S1824 E07836
SHANLON парвоз маълумоти ҳудуди учун (YUDD Shanlon ҳудуд диспетчерлик марказининг номи билан белгиланади) аэропорт/халқаро метеорологик кузатиш идораси (YUSO) томонидан 00:01 UTC дан кейин чиқарилган иккинчи SIGMET маълумоти; маълумот шу ойнинг 21 санаси 11:00 UTC дан 17:00 UTC гача амал қилади; 15 градус жанубий кенглик ва 73 градус 48 минут шарқий узунлик координатали жойда жойлашган Ашваль тоғидан вулқон кулининг отилиши; в 11:00 UTC да 310 ва 450 учиш эшелонлари ўртасида тахминан 220 км га 35 км катталикдаги майдонда, 15 градус жанубий кенглик ва 73 градус 48 минут шарқий узунлик ҳамда 15 градус 30 минут жанубий кенглик ва 76 градус 42 минут шарқий узунлик орасида вулқон кулининг булути кузатилган; вулқон кулининг булути 65 км/соат тезлиги билан шарқий-жанубий-шарқий йўналишда ҳаракатланиши кутилмокда; прогнозга мувофиқ вулқон кулининг булути 17:00 UTC да тахминан қуйидаги нуқталар билан чегараланган ҳудудда бўлади: 15 градус 6 минут жанубий кенглик ва 75 градус шарқий узунлик ҳамда 15 градус 18 минут жанубий кенглик ва 81 градус 12 минут шарқий узунлик, 17 градус 12 минут жанубий кенглик ва 83 градус 30 минут шарқий узунлик ҳамда 18 градус 24 минут жанубий кенглик ва 78 градус 36 минут шарқий узунлик.
5 §. МҲЙ бўйича парвозлар бажарилганда парвозлар йўналишлари ва зоналари бўйича огоҳлантиришлар
179. Парвозлар йўналишлари ва зоналари бўйича огоҳлантиришлар синоптик қисмлари бўлган аэродром метеорологик идоралари томонидан назорат қилинадиган ҳудудларда учиш хавфсизлигига таъсир этиши мумкин бўлган об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги қисқача маълумотлар шаклида чиқарилади. Бу маълумотлар қуйидаги бир ёки бир нечта ҳодисаларнинг амалдаги ёки кутилаётгани ҳақидаги ахборот бўлади:
а) ажратилган эшелонларда парвозлар учун:
фронтал ва ички момақалдироқлар;
дўл;
мўътадил, кучли музланиш;
кучли турбулентлик;
қум ёки чанг бўрони;
тоғ тўлқинлари;
б) қуйи эшелондан пастроқ баландликларда парвозлар учун:
фронтал ва ички момақалдироқлар;
фронтал бўронлар ва қуюнлар;
дўл;
ҳар хил кучлиликдаги музланиш;
мўътадил, кучли турбулентлик;
қум ёки чанг бўрони;
тоғ тўлқинлари.
180. Огоҳлантиришлар ҳаво кемасининг бортидан олинадиган билдиришлар, аэросиноптик материалларнинг таҳлили, ер усти ва радиолокация кузатишларининг маълумоти асосида тузилади.
181. Огоҳлантиришлар аэродром метеорологик идораси томонидан тузилганидан кейин тегишли ҲҲБ идораларига кейинчалик уларни парвозда бўлган ҳаво кемаларининг бортига, шунингдек қўшни УҲМ ларда парвозларни таъминлайдиган метеорологик идораларга бериш учун узатилади ҳамда ҳаво кемаларининг экипажлари учун мўлжалланган парвоздан аввалги маълумотларга киритилади.
182. Огоҳлантиришлар матнида қуйидаги ахборот бўлиши лозим:
а) маълумот номи ва тартиб рақами;
б) санаси ва амал қилиш даври;
в) ҳодисанинг номи;
г) маълумот тури (кузатилаётган ёки прогнозланадиган);
д) УҲМ ёки унинг бир қисми;
е) кучлилиги ва унинг ўзгариши.
183. Чиқарилган огоҳлантиришларни бекор қилиш аэродром метеорологик идораларининг синоптиклари томонидан огоҳлантиришларда кўрсатилган ҳодисалар бошқа кузатилмаса ёки прогнозланмаса, амалга оширилади.
IX-боб. Ҳаво кемалари экипажларининг метеорологик таъминоти
§ 1. Умумий қоидалар
184. Ҳаво кемаларининг экипажлари учишдан аввал ва парвоз вақтида метеорологик маълумот билан таъминланади.
185. Эксплуатантлар ва учиш экипажининг аъзолари таъминланадиган метеорологик маълумот парвоз вақти, баландлиги ва йўналишнинг географик давомийлиги жиҳатидан парвоз талабларига жавоб беради. Мос ҳолда ушбу маълумот маълум вақтга ёки вақт даврига тегишли бўлиб, кўзда тутилган қўниш аэропортигача парвозни таъминлаш учун етарли бўлади ва унда кўзда тутилган қўниш аэропорти ва захира аэропорти ўртасидаги йўналиш қисмида кутиладиган метеорологик шароитлар ҳақида ахборотлар бўлади. Биринчи қўниш аэродромида кейинги парвоз учун маълумот таъминлана олмаган ҳолларда, у ваколатли метеорологик идора ва эксплуатант ўртасидаги келишувга кўра экипажга учиб кетиш аэродромида берилади.
186. Эксплуатантлар ва учиш экипажининг аъзолари таъминланадиган метеорологик маълумот баландликларда шамол ва ҳаво ҳарорати, парвоз йўналиши бўйлаб алоҳида об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги маълумотларни, METAR, SPECI маълумотларини (жумладан «тренд» туридаги прогнозлар), TAF прогнозлари, SIGMET маълумотини, метеорологик идора эга бўлган SIGMET маълумотида акс этмаган ҳамда режалаштирилган парвозларга дахлдор бўлган бортдан олинган махсус билдиришларни ўз ичига олади.
187. Учиб кетаётган ҳаво кемаларининг экипажларини метеорологик маълумот билан таъминлаш аэродром метеорологик идорасига АДП (РДП МҲЙ) диспетчери томонидан бериладиган куну-тунлик парвоз режалари асосида, режада кўрсатилмаган алоҳида рейсларни эса, режалаштирилган учиш вақтидан кечи билан 3 соат аввал бериладиган қўшимча буюртмалар асосида амалга оширилади. Уларда қуйидаги ахборотлар бўлиши лозим:
а) режалаштирилган учиш вақти;
б) етиб келиш аэродромига режалаштирилган етиб келиш вақти;
в) парвоз йўналиши;
г) захира аэродромлари;
д) парвоз эшелони ёки баландлиги;
е) парвоз тури (ВУҚ ёки УПҚҚ бўйича).
188. Синоптик қисми бўлмаган АМСФ ҳаво кемаларининг экипажларини базавий ва бошқа аэродромларининг метеорологик идораларидан олинган ахборот билан таъминлайди. АМСФ бўлмаган аэродромларда учишни таъминлаш учун керакли маълумот базавий аэродромнинг метеорологик идорасидан учиб кетиш аэродромининг (қўниш майдончасининг) бошлиғи ёки бевосита ҳаво кемасининг командири томонидан мавжуд алоқа каналлари орқали сўралади.
189. Парвознинг тури ва давомийлигига қараб метеорологик маълумот ҳаво кемаларининг экипажларига парвоз ҳужжатлари шаклида ва/ёки оғзаки шаклда берилади; бу маълумот шунингдек экипажларнинг парвоздан аввалги штурманлик ва метеорологик тайёргарлиги ўтказиладиган хоналарда ўрнатилган махсус витриналар ёки стендларда жойлаштирилади. Парвоз ҳужжатлари режалаштирилган учиш вақтидан кечи билан 1 соат аввал тайёрланиши лозим.
190. Мураккаб метеорологик шароитлардаги парвозларда муҳандис-синоптик ҳаво кемаларининг экипажларига минимумларни тасдиқлашларни амалга оширади. Минимумни тасдиқлашда муҳандис-синоптик ҳаво кемасининг қўниш (учиш) вақтини, кўринувчанлик ва/ёки булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги қийматини аниқлаштиради ва бу маълумотларни парвоз топшириғига ёзади ва ўз имзосини қўяди.
2 §. Ҳаво кемаларининг экипажларини парвоздан аввалги тайёргарлик даврида метеорологик маълумот билан таъминлаш
191. Ҳаво кемаларининг экипажларини парвоздан аввалги тайёргарлиги экипажнинг парвознинг йўналишида (ҳудудида) бўлган амалдаги ва кутиладиган метеошароитлар тўғрисидаги керакли маълумотлар олишини ўз ичига олади.
192. Учиш экипажининг аъзоларига парвозга тайёргарликда ёрдам бериш учун метеорологик идора охирги олинган маълумотни кўрсатишни амалга оширади:
а) мунтазам ва махсус маълумотлар, аэродромлар бўйича об-ҳаво прогнозлари;
б) учиб кетиш аэродроми бўйича огоҳлантиришлар, жумладан шамол сурилиши бўйича огоҳлантиришлар, SIGMET маълумоти;
в) ҳаво кемалари бортидан билдиришлар;
г) баландликлардаги шамол ва ҳаво ҳароратининг маълумотлари, тропопауза баландлиги, тез ҳаво оқими, алоҳида об-ҳаво ҳодисалари маълумотлари бўлган жорий ва прогностик хариталар;
д) МРЛ маълумотлари (мавжуд бўлганда);
е) метеорологик Ер йўлдошларидан олинган фотосуратлар (мавжуд бўлганда).
193. Йўл-йўриқлар ва/ёки консультация бериш аэродром метеорологик идораси томонидан таъминланади ва ҳаво кемаларининг экипажи аъзолари ёки парвозларни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган бошқа ходимларнинг сўровига мувофиқ ўтказилади. Консультацияда экипажга қуйидагилар билдирилади:
а) парвоз йўналиши (райони) бўйича биринчи қўниш аэродромигача ёки мумкин бўлганда йўналишдаги якуний аэродромгача синоптик вазиятнинг хусусиятлари;
б) баландликлардаги шамол, баландликлардаги ҳаво ҳарорати маълумотлари, тропопауза баландлиги тўғрисида жорий ва прогностик ахборот, максимал шамол ҳақидаги маълумот;
в) парвоз йўналиши бўйича амалдаги ва кутиладиган алоҳида об-ҳаво ҳодисалари ва тез ҳаво оқими ҳақидаги маълумот;
г) учиб кетиш, қўниш ва захира аэродромларида об-ҳаво ҳодисаларининг амалдаги ва кутиладиган ҳолати;
д) экипажнинг талабига кўра бошқа мавжуд метеорологик маълумотлар.
194. УПҚҚ бўйича давомийлиги 2 соат ва ундан кам бўлган парвозларда ҳаво кемаларининг экипажларига парвоз ҳужжатлари берилмайди. Бу ҳолларда навбатчи синоптик парвоз топшириғига метеорологик идоранинг номи, сана ва вақти кўрсатилган экипажнинг парвоздан аввалги метеорологик тайёргарлигини ўтганлиги тўғрисидаги белгини қўяди. Экипажнинг талабига кўра унга қўниш аэродроми ва захира аэродромлари бўйича об-ҳаво прогнозлари бўлган ҳужжат берилади.
195. УПҚҚ бўйича давомийлиги 2 соатдан ортиқ бўлган парвозларда ҳаво кемаларининг экипажларига метеорологик ҳужжатлар берилади, унга қуйидагилар киритилади:
а) эшелон 250 ва эшелон 630 (7600 м — 18900 м) орасида парвозлар учун :
250 — 630 FL қатлами учун ЖЗПМ алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси (ЖЗПМ хариталари бўлмаганда Россия Гидрометмаркази хариталари);
340 парвоз эшелони (10350 м) учун ЖЗПМ шамол ва ҳарорат прогностик харитаси (ЖЗПМ хариталари бўлмаганда Россия Гидрометмаркази хариталари);
учиб кетиш, қўниш ва захира аэродромлари бўйича прогнозлар.
б) 250 парвоз эшелонидан (7600 м) пастроқ парвозлар учун:
100 — 250 (3050 — 7600 м) парвоз эшелонлари учун халқаро парвозларнинг метеотаъминоти учун ЖЗПМ алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси (ЖЗПМ хариталари бўлмаганда ТАМС тайёрлайдиган 250 парвоз эшелонидан (7600 м) пастроқ алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси ишлатилади);
ТАМС тайёрлайдиган 250 парвоз эшелонидан пастроқ парвозлар учун (ички ҳаво йўлларидаги парвозлар учун) алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси;
Парвозлар эшелонларига энг яқин сатҳлар учун трассалар бўйича шамол ва ҳарорат прогнози;
учиб кетиш, қўниш ва захира аэродромлари бўйича прогнозлар.
196. ВУҚ бўйича парвозларда ҳаво кемаларининг экипажларига парвоз ҳужжатлари парвоз давомийлигидан қатъи назар, берилади.
Йўналиш бўйича парвозда қуйидагилар топширилади: йўналиш бўйича об-ҳаво прогнози, очиқ текст билан ROFOR кодининг ҳажмида ва кетма-кетлигида учиб кетиш, қўниш ва захира аэродромлари бўйича прогнозлар.
Зона (майдон) бўйича парвозда қуйидагилар топширилади: зонал прогноз очиқ текст билан ARFOR кодининг ҳажмида ва кетма-кетлигида учиб кетиш аэродроми бўйича прогноз.
197. Паст баландликларда ВУҚ бўйича парвозларни таъминлаш учун консультацияда ер юзасидан 100 парвоз эшелонидан (ёки тоғ районларида 150 парвоз эшелони ёки зарур бўлганда юқорироқ) пастроқ бўлган метеорологик ахборотдан фойдаланиш лозим. Консультацияда ёғинлар, туман ва бошқа кўринувчанликнинг 10 км дан пастроқ қийматларгача пасайишига олиб келувчи ҳодисаларнинг амалдаги ёки кутилаётгани ҳақида, парвознинг бажарилишига таъсир этиши мумкин бўлган булутларнинг амалдаги ёки пайдо бўлиши кутилаётгани, шунингдек парвоз йўналиши бўйича атмосфера босимининг ўзгаришга мойиллиги ва унинг минимал қийматига алоҳида эътибор берилади.
198. Халқаро парвозларни бажарувчи ҳаво кемаларининг экипажларига парвоз ҳужжатлари парвоз давомийлигидан қатъи назар, 196-банднинг «а» кичик бандига мувофиқ берилади.
199. Парвоздан аввалги метеорологик тайёргарликдан ўтишдан сўнг ҳаво кемаси командири ҳаво кемасининг борт рақамини ва вақтини кўрсатган ҳолда ўзи таништирилган (унга топширилган) прогнозли ҳужжатларнинг нусхаларида имзо қўяди.
200. Ҳаво кемаларининг учиши ва қўниши учун энг охирги метеорологик маълумот керак бўлганда, у ҲҲБ диспетчерининг сўровига кўра аэропорт метеорологик идораси томонидан таъминланади.
201. Аэропортда «Диспатч» хизмати бўлганда ҳаво кемалари экипажларининг метеорологик таъминоти парвоздан аввалги тайёргарлик даврида бу хизматнинг диспетчери орқали амалга оширилади. Диспетчер аэродром метеорологик идорасидан 195-бандга мувофиқ парвозларнинг парвоздан аввалги режалаштирилиши учун зарур бўлган метеоҳужжатларни олади ва шу ҳақда махсус журналда имзо қўяди. Бунда, баландликларда шамол ва ҳаво ҳароратининг прогнозлари ҳамда SIGWX об-ҳаво ҳодисалари прогнозлари олинганидан кейин дарҳол, кечи билан учишдан 3 соат аввал берилади. Зарур бўлганда экипаж сўровига кўра бевосита аэродром метеорологик идора вакилидан оғзаки метеоконсультация ва/ёки йўл-йўриқларни олиши мумкин.
3 §. Парвоз ҳужжатлари
202. Парвоз ҳужжатларига киритиладиган маълумот хариталар ёки очиқ текст шаклида берилиши лозим. Аэродромлар бўйича прогнозлар ҳужжатларга ТАҒ коди шаклида киритилади.
Парвоз ҳужжатлари хариталари ва шаклларининг намуналари мазкур Йўриқноманинг 10-иловасида келтирилган.
203. Ҳаво кемасининг экипажига учишдан аввал бериладиган хариталарнинг термасига тегишли сатҳлар учун алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси, баландликларда шамол ва ҳаво ҳароратининг прогнози харитасини, учиш эшелонига энг яқин изобарик юза учун харита киритилиши лозим.
Ҳаво кемаларининг экипажларига прогностик авиация об-ҳаво хариталари билан хизмат кўрсатиш мумкин бўлмаганда парвоз ҳужжатлари ҳодисалари йўналиш бўйича об-ҳаво прогнози шаклида, очиқ текст билан ROFOR кодининг ҳажмида ва кетма-кетлигида тақдим этилиши мумкин.
204. Зарур бўлганда ва мумкин бўлганда парвоз ҳужжатларига экипажга топширишдан аввал аниқлик киритилади.
205. Учиш ҳужжатларида нисбий баландлик қуйидагича кўрсатилади:
а) парвоз йўналиши бўйича метеорологик шароитлар ҳақидаги барча ахборотлар учиш эшелонларида ёки денгиз сатҳи устидан метрларда кўрсатилади;
б) аэродром районидаги метеорологик шароитлар ҳақидаги барча ахборотлар, масалан, булутларнинг қуйи чегарасининг нисбий баландлиги ҳақида, аэродромнинг баландлиги устидаги баландлик шаклида кўрсатилади.
206. Ҳаво кемаларининг экипажларига берилган ёки улар парвоздан аввалги тайёргарликда ишлатган парвоз ҳужжатлари термаларининг нусхалари чиқарилган кунидан бошлаб камида 30 кун сақланади. Бу маълумот авиация ҳодисалари ёки тасодифларини тергов қилиш ўтказилганда сўровга кўра тақдим этилади ва уларнинг тугатилишигача сақланади.
4 §. Парвозда бўлган ҳаво кемаларининг экипажлари учун маълумот
207. Метеорологик идора парвозда бўлган ҳаво кемалари учун мўлжалланган метеорологик маълумот билан тегишли ҲҲХК идорасини таъминлайди, шунингдек уни «VOLMET» ва «ВЧ» — радиоканалнинг радиоузатув дастурларида тақдим этади.
208. ҲҲХК идоралари XI-бобнинг талабларига мувофиқ парвозда бўлган ҳаво кемалари учун мўлжалланган метеорологик маълумот билан таъминланади.
Х-боб. Тоғли жойларда авиация ишлари ва парвозларининг метеорологик таъминотининг хусусиятлари
1 §. Умумий қоидалар
209. Авиация ишлари базавий аэродромнинг метеорологик идораси томонидан бириктирилган ҳудуд бўйича ARFOR коди форматида чиқариладиган об-ҳаво прогнозлари билан таъминланади. Прогнозлар 9 соатга чиқарилади ва парвоз даврида ҳар 3 соатда чиқарилади. Зарур бўлганда амалдаги прогнозларга тузатишлар, шунингдек парвозлар ҳудуди бўйлаб огоҳлантиришлар чиқарилиши таъминланиши лозим. Авиация ишларининг таъминоти учун мўлжалланган зоналар бўйича об-ҳаво прогнозлари тасдиқланган йўналишлар ва МҲЙ трассалари бўйлаб парвозларни таъминлаш учун ишлатилиши мумкин.
Зоналар бўйича прогнозда кўрсатилган об-ҳаво шароитлари тасдиқланган йўналиш ёки МҲЙ трассаси бўйлаб парвозни бажаришга имкон бермаса, ҳаво кемасининг экипажига унинг талабига кўра йўналиш бўйича прогноз ёзиб берилади.
210. Бошқа ҲҲБ ҳудудида парвозлар бажарилганда учиш аэродромининг метеорологик идораси ушбу ҲҲБ ҳудудини таъминлайдиган тегишли метеорологик идорадан ишлар ҳудуди бўйича об-ҳаво прогнозини сўрайди.
211. Ваколатли метеорологик идора ва эксплуатант ўртасидаги келишувга кўра иқлимий хусусиятлари, жой рельефи ва ўлчамларига қараб I—II разрядли АМСФ га бириктирилган прогнозлаштириш ҳудуди чегаралари (географик координаталар шаклида) ва белгилари муайян кўрсатилган бир нечта майдонларга бўлиниши мумкин. Зоналарга бўлиниш схемасига керакли ўзгартиришлар киритиш, жумладан у ёки бу зоналарнинг бошқа прогностик бўлинмага бириктирилиши ёки квадратларга (секторларга) бўлишни аниқлаштириш ҳам тегишли метеорологик идоралар ва эксплуатантлар томонидан келишилади. Белгиланган зоналарнинг рўйхати (мавжуд рўйхатга ўзгартиришлар) қўшни ҲҲБ районларида парвозларни таъминлайдиган метеорологик идоралар манзилларига юборилиши лозим.
212. Авиация ишларининг метеорологик таъминоти мазкур Йўриқноманинг ҳамда аэродромда парвозларни таъминлаш Йўриқномасининг бандлари ва бўлимлари талабларига мувофиқ амалга оширилади (авиация ишлари бўйича метеотаъминот ҳажми хизмат кўрсатишнинг асосий қисмини ташкил этган бўлинмаларда мустақил авиация ишларининг метеотаъминоти бўйича Йўриқномани тузиш тавсия этилади). Авиация ишларининг метеотаъминоти бўйича Йўриқнома ёки аэродромда парвозларни таъминлаш Йўриқномасининг тегишли бўлими аэродром метеорологик идораси томонидан ҲҲБ идоралари билан биргаликда ишлаб чиқилади (I-II разрядли АМСФ лар ушбу бўлимларни ўзининг бириктирилган бўлинмалари бўйича тузади). Уларда қуйидагилар кўрсатилади:
а) авиация ишларининг тури;
б) ҳар бир зонанинг чегаралари кўрсатилган ҳолда, об-ҳаво прогнозлари кўрсатиладиган зоналарнинг рўйхати, шунингдек қўшни ҲҲБ ҳудудлари бўйича зоналар рўйхати (зоналар бўлинишининг харита-схемаси стандарт йўналишлар кўрсатилган ҳолда Йўриқномага илова қилинади);
в) ҳаво кемалари экипажларидан метеорологик ахборот олиш тартиби (ишлатиладиган алоқа каналлари);
г) бошқа метеорологик идоралари билан жумладан база АМСФсига ва бириктирилган бўлинмалар ўртасида метеорологик маълумот алмашиш тартиби (метеомаълумот ҳажми ва алоқа воситалари);
д) маълумотларни (жумладан ХҲ тўғрисидаги довул хабар беришларини — ОЯ) узатишга жалб этиладиган гидрометстанциялар ва постлар, шунингдек бошлиқлари метеокузатишларни амалга оширишга жалб этилган ФА қўниш майдончаларининг рўйхати (Йўриқномага қўниш майдончаларида кўринувчанлик мўлжалларининг схемалари ҳамда ишлатиладиган метеоасбобларнинг рўйхати илова қилинади);
е) вертолётларнинг база аэродромларидан бериладиган маълумотларнинг ҳажми ва муддати, ҳаво кемаларининг экипажларига, жумладан АМСФ бўлмаган қўниш майдончаларига узатиладиган маълумотларнинг ҳажми (бунинг учун ишлатиладиган алоқа воситалари);
ж) авиация ишлари учун об-ҳаво прогнозларининг ҳажми ва тузиш муддатлари, авиация ишларининг турига қараб диспетчерларга ва ҳаво кемаларининг экипажларига бериладиган метеоҳужжатларнинг рўйхати;
з) шошилинч парвозларни таъминлаш тури (сантопшириқ бўйича, авария-қутқариш ишлари бўйича);
и) ерга яқин 15 м/с ва ундан ортиқ тезликдаги шамол тўғрисидаги ХҲ тўғрисидаги довул огоҳлантиришларини тузиш ҳамда парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари (зоналари) бўйича ҲҲБ ва авиация ишларини бажарувчи ҳаво кемаларининг экипажларига (мезонлар мазкур Йўриқнома ва авиакорхонанинг талабларига мувофиқ танланади)шунингдек вертолётларнинг , база пунктлари бўйича етказиш тартиби;
к) парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари (зоналари) бўйича прогнозларга тузатишларни тузиш тартиби (ХҲ мезонлари, маълумот олувчи ҲҲБ пунктларининг рўйхати, алоқа тури ва бошқа маълумотлар — АҲ — алоҳида об-ҳаво ҳодисалари — ОЯ).
213. Авиакорхоналарнинг буюртмалари бўйича Ўзгидромет об-ҳаво прогнозларини ва авиация ишларини бажариш учун зарур бўлган бошқа маълумотларнинг берилишини ташкил этади.
214. Ишлар ҳудудига учиб кетишга тайёргарликда ҳаво кемаларининг экипажлари мазкур Йўриқноманинг XI-бобидаги 1 ва 2-параграфларида баён этилган талабларга мувофиқ метеорологик маълумот билан таъминланади.
215. Парвозлар учун зарур ахборотлар бўлган метеорологик ҳужжатлар ҲҲБ диспетчерига ёки авиация ишларини бажариш бўйича парвозларга раҳбарлик қилувчи бошқа мансабдор шахсга имзо қўйдириб топширилади. Ҳужжат топширилиши мумкин бўлмаганда маълумот мавжуд алоқа воситалари орқали узатилади.
216. Катта давомийликдаги парвозларда, агар парвоз жараёнида ҳаво кемасининг бортида навбатдаги прогнозларни қабул қилиш таъминланган ҳолда ҳаво кемаларининг экипажлари амал қилиш даври талаблар билан белгиланган давридан камроқ бўлган прогнозлар билан таъминланиши мумкин.
217. Метеорологик идораси бўлмаган оператив нуқтада авиация ишларини бошлашда ҳаво кемасининг экипажи ҲҲБ диспетчерига прогнозларни тузиш учун масъулиятли метеорологик идорага бериш учун об-ҳаво маълумотларини беради. Ҳаво кемалари парвозларнинг хавфсизлигига таъсир этиши мумкин бўлган об-ҳаво шароитларига тушган ҳолда улар ҳақидаги маълумот дарҳол узатилади.
218. Ишлар ҳудудидан амалдаги об-ҳаво тўғрисидаги ахборот бўлмаганда биринчи прогноз мўлжал прогнози каби тузилиши мумкин. Ахборот олинганидан кейин метеорологик идора аниқланган прогнозни чиқаради. Зоналар бўйича мўлжал прогнозлари баҳоланмайди.
219. Қўниш майдончаларида (таснифланмаган аэродромларда) ФА ёки бошқа идораларнинг ходимлари амалга оширадиган метеокузатишларни ташкил этишда ҳар бир майдонча (аэродром) учун метеокузатишларни ўтказиш ҳамда метеомаълумотларни экипажларга ва база АМСФ сига етказиш тартиби тузилади.
2 §. Авиация-кимёвий ишлари (АКИ)
220. АКИ ни бажарувчи ҳаво кемаларининг экипажлари ARFOR кодининг шакли ва ҳажмида очиқ текст билан об-ҳаво прогнозлари, база аэродроми прогнозлари, тузатишлар ва огоҳлантиришлар билан таъминланади. Биринчи прогнозни тузиш режа-нарядга кўра ва авиакорхонанинг буюртмаси бўйича режалаштирилади. Прогнозларни тузишга қўйиладиган талаблар 210-бандда баён қилинган. Дастлабки режалаштириш мақсадида авиакорхонанинг буюртмаси бўйича база аэродромининг метеорологик идораси қўшимча равишда АКИ ҳудудлари бўйича куну-тунлик прогнозларни иккита 12 соатлик даврларга бўлинган ҳолда чиқаради (13.00 дан 01.00 гача ва 01.00 дан 13.00 гача UTC).
221. АКИ ҳудудлари бўйича об-ҳаво прогнозлари ва огоҳлантиришларни узатиш база аэродромининг ҲҲБ идоралари ва АКИ канали орқали амалга оширилиши лозим.
222. АКИ бажарилиши даврига ушбу ишларни таъминлаш учун жавобгар бўлган метеорологик идорага махсус маълумотларни бериш учун АКИ ҳудудида жойлашган бошқа аэродром метеорологик идоралари ва метеостанциялар жалб этилади. Экипажларнинг метеостанциялар ва агрометпостлардан АКИ ҳудудидаги ҳаво ҳарорати ва намлиги ҳақида маълумотларни олиши тартиби белгиланади.
223. Парвозлар бошланишидан аввал ҳаво кемасининг экипажи АКИ аэродромида (қўниш майдончасида) об-ҳаво ҳолатини кузатишни ўтказади, алоқа ўрнатилганидан кейин, кузатиш маълумотларини база аэродромига узатади.
224. Кўринувчанликни кузатишда табиий мўлжаллар ишлатилади, улар аниқланиб, аэродромнинг (қўниш майдончасининг) крокларида кўрсатилади. Шамол тезлигини баҳолаш учун авиакорхоналар ҳаво кемаларининг экипажларини анемометрлар билан таъминлайди.
225. АКИни бажариш жараёнида ҳаво кемаларининг экипажлари об-ҳаво ўзгаришларини кузатиши ва салбий шароитлар ва ҳодисалар юзага келганда, улар ҳақида диспетчерга ёки АКИ каналига билдириши лозим.
3 §. Тоғ жойларда парвозлар
226. Тоғ ҳудудлари бўйича об-ҳаво прогнозларига барча ҳолларда ўрта яруснинг булутлилиги, шунингдек орографик турбулентлик ва у кутиладиган қатламнинг қалинлиги тўғрисидаги маълумотлар киритилади. Тоғ жойларда парвозларда барча баландликлар денгиз сатҳи устидан кўрсатилади.
CAVOK индикатори тоғ аэродромларида ва аэрофотосъемкаларда ишлатилмайди.
227. Ҳаво кемаларининг экипажлари ва ҲҲБ диспетчерлари консультацияларида, шунингдек парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари бўйича прогнозларда момақалдироқ ва орографик турбулентлик шаклланиши, тоғлар ва довонларнинг булутлар билан ёпилиши, тоғ ён бағирларида ва водийларда туманлар ва паст булутларнинг ҳосил бўлиши, маҳаллий шамоллар юзага келишининг эҳтимолига алоҳида эътибор берилади.
XI-боб. Ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқаришни оператив бошқариш идораларини ва қидирув-қутқариш хизматини метеорологик маълумот билан таъминлаш
1 §. Асосий қоидалар
228. ҲҲБ идоралари учун мўлжалланган метеорологик маълумот қуйидагиларни ўз ичига олади:
а) ҳаво ҳаракатини бошқариш билан боғлиқ бўлган вазифаларни бажариш учун зарур бўлган маълумот;
б) парвозда бўлган ҳаво кемалари учун зарур бўлган маълумот.
229. Метеорологик идоралар орқали олинадиган маълумотдан ташқари ҲҲБ идораларининг ишида парвоз йўналишидаги, шунингдек аэродромнинг учиб кетиш ва қўнишга етиб келиш зоналаридаги метеорологик шароитлар тўғрисидаги маълумотлар бўлган ҳаво кемалари бортидан билдиришлар ишлатилади.
230. ҲҲБ диспетчери ҳаво кемаси бортидан 115-бандда санаб ўтилган об-ҳаво ҳодисалари ва шароитлари тўғрисидаги маълумот бўлган билдиришни олганидан кейин имкони борича қисқа муддатда ушбу маълумотни ҳаво фазосининг ушбу қисмида бўлган барча ҳаво кемаларига, шунингдек қўшни зоналарда парвозларни назорат қилувчи ҲҲБ идораларига беради.
231. ҲҲБ диспетчерларининг ҳаво кемалари бортидан билдиришларни бошқа ҳаво кемаларининг бортига бериши метеорологик идора томонидан бундай билдиришлар асосида тузилган SIGMET маълумоти, шамол силжиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар чиқарилганидан кейин тўхтатилади. Ушбу огоҳлантиришлар амал қилиш даври давомида ҳаво кемаларининг бортига узатилиши лозим.
232. Аэродромлар бўйича об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлари, шамол сурилиши тўғрисида огоҳлантиришлар, SIGMET маълумоти, баландликларда шамол ва ҳаво ҳарорати, алоҳида об-ҳаво ҳодисалари прогнозлари маълумот истеъмолчиларга тузилган ва бошқа метеорологик идораларга юборилган ёки улардан олинган шаклида берилади.
233. Синоптик қисми бўлган аэродром метеорологик идораси ушбу база аэродромида бўлган ҲҲБ идорасининг навбатчиликка турувчи навбатчисининг оғзаки консультациясини таъминлайди. Консультацияларда қуйидаги маълумотлар билдирилади:
а) ҲҲБнинг назорат қилувчи ҳудудида метеорологик вазиятнинг умумий тавсифи;
б) ҳаво трассаларида ва парвозлар ҳудудларида, учиб кетиш, қўниш ва захира аэродромларида амалдаги ва кутиладиган метеорологик шароитлар;
в) аэродромдаги об-ҳаво ҳолати юзасидан охирги маълумотлар, атмосфера босимининг қиймати ва унинг ўзгаришга мойиллиги;
г) метеорологик ускуналарнинг, алоқа воситаларининг техник ҳолати, метеорологик идоранинг навбатчиларининг ишга тайёрлиги.
234. Консультацияни таъминловчи синоптик йўл-йўриқда ҲҲБ хизмати навбатчилари раҳбаридан бўлғуси парвоз ишларининг хусусияти тўғрисида маълумот олади.
2 §. ҲҲБ идоралари учун маълумот
235. Аэродром диспетчерлик пункти (АДП) қуйидагилар билан таъминланади:
а) ўз аэродромининг маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлари, қўниш ва захира аэродромларининг махсус маълумотлари ҳамда сўровга кўра, бу аэродромларнинг мунтазам маълумотлари;
б) ўз аэродроми, етиб келиш ва захира аэродромлари бўйича об-ҳаво прогнозлари (жумладан уларга тузатишлар) ва огоҳлантиришлар, шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар, SIGMET маълумоти.
236. Ҳаракатланишлар диспетчерлик пункти (ҲДП), парвозни бошловчи диспетчерлик пункти (ПБДП) ўз аэродромининг маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлари, шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар билан таъминланади.
237. Ҳаводаги айлананинг диспетчерлик пункти (ҲАДП) қуйидагилар билан таъминланади:
а) ўз аэродромининг маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлари, жумладан қўниш учун прогнозлар;
б) «Шторм» режимида ишлашда МРЛ маълумотлари;
в) айлана баландлигида ва 100 м сатҳида шамол тўғрисидаги ахборот (маълумотлар бўлганда);
г) шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар.
238. ТАУЭР (TOWER) диспетчерлик пункти қуйидагилар билан таъминланади:
а) аэродром бўйича маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлар;
б) шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар;
в) «Шторм» режимида ишлашда МРЛ маълумотлари.
239. Деливери (DLV) диспетчерлик пункти қуйидагилар билан таъминланади:
а) аэродром бўйича маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлари;
б) қўниш аэродромларининг мунтазам маълумотлари — сўровга кўра;
в) ўз аэродромининг ва захира аэродромларнинг об-ҳаво прогнозлари, жумладан уларга тузатишлар — сўровга кўра;
г) шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар.
240. Етиб келиш диспетчерлик пункти (ЕКДП) қуйидагилар билан таъминланади:
а) аэродром бўйича маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлар, сўровга кўра — қўниш аэродромларининг мунтазам маълумотлари;
б) ўз аэродроми бўйича об-ҳаво прогнозлари (жумладан уларга тузатишлар), сўровга кўра — захира аэродромлари учун прогнозлар;
в) «Шторм» режимида ишлашда МРЛ маълумотлари;
г) шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар;
д) SIGMET маълумоти.
241. Маҳаллий диспетчерлик пункти (МДП) қуйидагилар билан таъминланади:
а) аэродром бўйича маҳаллий мунтазам ва махсус маълумотлар;
б) ўз аэродроми ва бириктирилган аэродромлар бўйича об-ҳаво прогнозлари (жумладан уларга тузатишлар) ва огоҳлантиришлар, SIGMET маълумоти;
в) етиб келиш ва захира аэродромлари бўйича махсус маълумотлар;
г) сўровга кўра — етиб келиш ва захира аэродромлари бўйича мунтазам маълумотлар ва об-ҳаво прогнозлари;
д) МРЛ маълумотлари;
е) шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар.
242. РДМ (РМ) қуйидагилар билан таъминланади:
а) ушбу ҳудуд доирасида жойлашган аэродромлар бўйича мунтазам ва махсус маълумотлар ва об-ҳаво прогнозлари, шунингдек (сўровга кўра) — қўшни ҲҲБ районларидаги;
б) баландликларда шамол ва ҳаво ҳарорати, алоҳида об-ҳаво ҳодисалари прогнозлари (картографик ёки бошқа шаклда), шамол сурилиши тўғрисидаги огоҳлантиришлар, SIGMET маълумоти, қўшни ҲҲБ ҳудудларидан олинган, бортдан берилган махсус билдиришларни;
в) РМ томонидан парвозда бўлган ҳаво кемаларининг экипажлари талабларини қондириш учун сўраладиган бошқа метеорологик ахборот, агар метеорологик идорада сўралаётган маълумот бўлмаса, у бошқа метеорологик идорага ёрдам кўрсатиши учун мурожаат қилади;
г) МРЛ маълумотлари.
3 §. Ишлаб чиқаришни оператив бошқариш идоралари учун маълумот
243. Авиакомпаниянинг Марказий ишлаб чиқариш-диспетчерлик хизмати (МИЧДХ) махсус Йўриқнома асосида ТАМС томонидан таъминланади.
244. Корхонанинг ишлаб чиқариш-диспетчерлик хизмати (КИЧДХ) аэродромда парвозларнинг метеотаъминоти бўйича махсус Йўриқноманинг тегишли бўлими асосида метеорологик маълумот билан таъминланади.
4 §. Қидирув-қутқариш хизмати учун маълумот
245. Қидирув-қутқариш ишларини бажариш учун учаётган ҳаво кемаларининг экипажлари учун зарур бўлган метеорологик маълумот метеорологик идора томонидан парвозлар раҳбари ёки қидирув-қутқариш ишларига раҳбарлик қилаётган бошқа мансабдор шахснинг сўровига кўра энг қисқа муддатда берилади. Ушбу маълумотда қидирув ҳудудида, шунингдек ишларни амалга ошириш жойига ва қайтишда йўналиш бўйлаб жорий ва прогнозланадиган метеошароитлар тўғрисида тўлиқ ва батафсил маълумотлар бўлиши лозим.
246. Қидирув-қутқариш ишларининг раҳбари сўровига кўра аэродром метеорологик идораси ушбу аэродромнинг масъуллик ҳудудига кирувчи акваторияларда қидирув-қутқариш операцияларини бажарувчи сув усти кемаларига метеорологик маълумот бериш учун барча чораларни кўриши лозим.
5 §. Метеорологик идорадан аварияли вазият ҳолатида талаб қилинадиган ҳаракатлар
247. Тегишли ҲҲБ идорасидан «Тревога» хабар бериш сигнали олинганидан кейин аэродром метеорологик идораси кўзда тутилган ҳажмда об-ҳаво устидан навбатдан ташқари кузатишларни ўтказади ва бутун ишга тааллуқли бўлган метеорологик ҳужжатларнинг камида 30 кун давомида сақланишини таъминлайди.
Ўзгидромет ва Ўздававианазорат ўртасида ҳамкорлик Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси (Дававианазорат), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги гидрометеорология хизмати Маркази (Ўзгидромет) ва «Ўзбекистон ҳаво йўллари» МАК нинг Йўриқномаси асосида авиация ҳодисаларини текшириш амалга оширилади.
248. ҲҲБ идораси томонидан авария вазияти туфайли сўралган ҳар қандай метеорологик маълумот энг қисқа муддатда берилади.
ХII-боб. Метеорологик маълумотнинг тарқатилиши
§ 1. Аэродромлар ўртасида метеорологик маълумотни алмашиш
249. Аэродром метеорологик идоралари ўртасида метеорологик маълумотни алмашиш Ўзгидрометнинг автоматлаштирилган маълумот узатиш тизими (АМУТ) ва авиация ер усти электр алоқаси тармоғи (AFTN) каналлари орқали амалга оширилади.
Метеорологик маълумотларни Европа оператив метеомаълумотлар банкларига узатишга мажбур бўлган халқаро аэропортларнинг метеорологик идоралари бу мақсадларда авиация ер усти электр алоқасидан (AFTN) фойдаланади.
250. Парвоз вақти 5 соатдан ортиқ бўлмаган авиарейслар билан боғланган ёки ушбу рейслар учун захира аэродромлари бўлган аэродромларнинг метеорологик идоралари аэродром бўйича мунтазам ва махсус маълумотлари ҳамда об-ҳаво прогнозлари билан алмашади. Парвоз вақти 5 соатдан ортиқ бўлганда алмашувга фақат аэродромлар бўйича прогнозлар киритилади.
251. Мунтазам узатиш учун мўлжалланган метеорологик ҳужжатлар жадвалга мувофиқ белгиланган вақтда мунтазам берилиши лозим. METAR маълумотлари ҳақиқий кузатиш вақтидан кечи билан 5 минутдан кейин берилиши лозим. TAF прогнозлари амал қилиш даври бошланишидан камида 1 соат аввал берилиши лозим.
252. Авиация ер усти электр алоқаси тармоғи (AFTN) орқали узатиладиган телеграммаларга ФФ шошилинчлик тоифаси берилади.
2 §. Аэродромда метеорологик маълумотнинг тарқатилиши
253. Метеорологик маълумотни аэродромда бўлган истеъмолчиларга тарқатиш аэродромдаги Парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома билан белгиланади. Маълумотларни узатиш тартиби маълумотларнинг турлари, унинг берилиши учун масъул бўлган метеорологик идора бўлинмалари, маълумотни истеъмолчиларга бериш муддатлари ва навбати, бу мақсадда ишлатиладиган алоқа усуллари ёки воситалари кўрсатилган жадвал шаклида тақдим этилиши лозим.
Ҳар қандай турдаги маълумотни белгиланган шаклдаги бланкаларда узатишда етказиб беришнинг техник воситаларидан фойдаланиш лозим (пневмопочта, транспортёр ва бошқалар).
254. Метеорологик идоралар ва аэродром ҳудудида ҲҲБ учун масъул бўлган диспетчерлик пунктлари ўртасида электр алоқа воситалари керакли объектлар билан 15 секунд ичида алоқа ўрнатиш имкониятини берувчи баланд овозли ва/ёки телефон алоқасини ўз ичига олиши лозим.
255. Метеорологик идоралар ва ҲҲБ ЯТ ЗМ (РМ), метеорологик идоралар ва фуқаролик авиациясининг алоқа узеллари ўртасида электр алоқа воситалари қуйидаги имкониятларни таъминлаши лозим:
а) баланд овозли ва/ёки телефон алоқаси (алоқа ўрнатиш тезлиги 15 секунд доирасида бўлиши лозим);
б) ҳарф чоп этувчи алоқа маълумотини ёзилган ҳолда узатиш талаб этилганда (билдиришни узатиш вақти 5 минутдан ошмаслиги лозим);
256. Мазкур Йўриқноманинг 255, 256-бандларида кўзда тутилган электр алоқа воситалари зарур бўлганда бошқа алоқа турлари билан тўлдирилади.
257. Метеорологик маълумотлар ва об-ҳаво прогнозлари очиқ текст билан берилганда «кўринувчанлик», «булутлик», «баландлик», «миллиметр» сўзлари тушириб қолдирилиши мумкин.
258. Метеомаълумот бериш радиоканаллари ҳамда аэродром метеорологик идораси бўлинмалари ва ҲҲБ объектлари ўртасидаги алоқа воситалари орқали бериладиган метеорологик маълумотни ҳужжатлаштириш учун тегишли ҳаво ва ер усти электр алоқаси каналлари ФА корхоналарида нутқ, радиолокация ва режали маълумот каналларини магнит (магнитофон) ёзувини ташкил этиш ва юритиш, ҳаво кемаларининг қўнишга етиб келиши бажарилишини объектив назорат қилиш бўйича Йўриқноманинг талабларига мувофиқ назорат овоз ёзуви билан таъминланади.
3 §. Парвоздаги ҳаво кемалари учун метеорологик маълумотларнинг радиоузатув дастурлари орқали тарқатилиши
259. Парвоздаги ҳаво кемаларининг экипажларини аэродромлардаги об-ҳаво ҳолати тўғрисидаги маълумот билан таъминлаш учун ATIS, VOLMET радиоузатув дастурлари, ОВЧ радиоузатув дастурлари ва бошқа турдаги юқори частотали дастурлар қўлланиши мумкин.
260. ATIS ва VOLMET радиоузатув дастурларини ташкил этиш ва олиб бориш талаблари махсус Йўриқномалар билан белгиланади.
261. ОВЧ каналлари орқали олиб бориладиган узлуксиз VOLMET радиоузатув дастурлари Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси, «Ўзбекистон ҳаво йўллари» МАК ва Ўзгидромет қарорига кўра ташкил этилади. Бу турдаги дастурлар аэродромлар бўйича мунтазам об-ҳаво маълумотларини, жумладан қўниш учун прогнозларни узатиш учун мўлжалланган.
262. VOLMET радиоузатув дастурлари орқали маълумот узатиш аэродром метеорологик идораларининг ходимлари томонидан ёки автоматлаштирилган тизимлардан фойдаланиш орқали таъминланади. Дастурларни ташкил этиш учун керакли бўлган техник воситалар авиакорхоналар томонидан таъминланади. Юқори частотали радиоузатув дастурлари фуқаролик авиацияси алоқа узелларининг ходимлари томонидан Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси томонидан белгиланадиган ҳажмларда ва муддатларда юритилади. Бундай дастурлар учун керакли бўлган метеомаълумот аэродром метеорологик идоралар томонидан берилади.
263. Парвозлар бўлмаган ёки ҳаво ҳаракатининг камайган даврларида ҲҲБ идоралари билан келишилган ҳолда радиоузатувларни вақтинча тўхтатиш кўзда тутилиши лозим. Бу ҳолда ҳаво кемаларининг экипажларига парвозда метеорологик маълумотнинг берилиши ҲҲБ идоралари орқали таъминланади.
264. VOLMET турига кирмайдиган метеомаълумотнинг радиоузатув ОВЧ-дастурлари фақат маълумот узатиш олиб бориладиган аэродром бўйича мунтазам маълумотлар берилишини таъминлайди. VOLMET турига кирмайдиган радиоузатув ОВЧ-дастурларига киритиладиган маълумот очиқ текст билан қуйидаги кетма-кетликда узатилади:
а) аэродромнинг номи;
б) кузатиш вақти (МСВ);
в) ерга яқин шамол, айлана баландлигида шамолнинг йўналиши ва тезлиги;
г) кўринувчанлик;
д) УҚЙда кўринувчанлик узоқлиги;
е) об-ҳаво ҳодисалари;
ж) қуйи қатлам булутларининг миқдори;
з) булутларнинг шакли (фақат ёмғирли тўп-тўп ва кучли тўп-тўп булутлар кўрсатилади);
и) булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги (вертикал кўринувчанлик);
к) ҳаво ҳарорати ва шудринг нуқтаси;
л) атмосфера босими (QNH);
м) қўшимча маълумот;
н) қўниш учун прогноз.
265. Қўшимча маълумотга киритилади:
а) қўниш курси, УҚЙнинг ҳолати, тиркалиш (сцепление) коэффициенти (ҲҲБ идораларидан маълумотлар келиб тушганда);
б) МРЛ ахборотига кўра момақалдироқ ўчоқлари тўғрисида маълумот азимути, узоқлиги, кўчишининг йўналиши ва тезлиги кўрсатилган ҳолда;
в) кучли, мўътадил, кучсиз музланиш, кучли, мўътадил турбулентлик тўғрисида маълумотлар, агар уларнинг амал қилиши аэродром ҳудудига тегишли бўлса;
г) тоғлар, сопкалар ва бошқа баланд тўсиқларнинг булут билан ёпилиши.
266. Махсус маълумотлар, аэродром ҳудудида момақалдироқ хавфи бўлган ёмғирли тўп-тўп булутларнинг юзага келиши ҳақидаги, қўнишнинг ишчи курси ўзгариши тўғрисидаги, УҚЙнинг ҳолати ёки тиркалиш (сцепление) коэффициентининг ўзгариши тўғрисидаги маълумот бундай дастурларга дарҳол киритилади ва охирги мунтазам маълумотнинг ўзгармаган элементлари билан тўлдирилади.
ХIII-боб. Авиация иқлимий маълумоти
§ 1. Иқлимий таърифларни тайёрлаш
267. Парвозларни режалаштириш учун талаб этиладиган авиация иқлимий маълумоти аэродром иқлимий жадваллари ва аэродром иқлимий маълумотлари шаклида тайёрланади. Авиация истеъмолчилари бундай маълумот билан улар ҳамда ваколатли метеорологик идора ўртасидаги келишувга кўра таъминланади.
268. Авиация иқлимий маълумоти одатда камида беш йил давомида ўтказилган кузатишларга асосланиши лозим, маълумот билан таъминлашда кузатишларнинг даври кўрсатилиши лозим.
269. Янги аэродромлар ва мавжуд аэродромлардаги қўшимча УҚЙ ларга тегишли иқлимий маълумотларни йиғишни ушбу аэродромлар ёки УҚЙ ларнинг фойдаланишга киритилишидан аввал имкони борича олдинроқ бошлаш лозим.
270. Иқлимий таърифдан керакли маълумотлар Аэродром ҳудудида парвозларни амалга ошириш Йўриқномасига киритилади.
2 §. Синоптикларнинг авиатрассалар бўйлаб учиши
271. Аэродром метеорологик идоралари ва Ўзгидрометнинг АММТХ (авиацияни метеорологик маълумотлар билан таъминлаш хизмати) мутахассислари хизмат кўрсатиладиган ҳаво трассалари ва йўналишлар бўйлаб қуйидаги мақсадларда учишларни бажарадилар:
а) ушбу ҳаво трассалари ва йўналишларида метеорологик шароитларнинг хусусиятлари билан танишиш учун;
б) бошқа аэродромларнинг метеорологик идоралари билан тажриба алмашиш учун;
в) бириктирилган аэродромларнинг метеорологик идораларига ташкилий ва услубий ёрдам кўрсатиш учун;
г) аэродром метеорологик идораларининг Ўзгидромет АММТХ мутахассислари томонидан инспекторлик текширувларини ўтказиш учун;
д) авиация ходимларини метеорологик кузатишларни ўтказишга ўргатиш ва кузатишларни ташкил қилишда керакли ёрдам кўрсатиш учун.
272. Ҳар бир бажарилган учиш бўйича синоптик томонидан бир ҳафталик муддат ичида ҳисобот тузилиб, у синоптик гуруҳнинг ишлаб чиқариш мажлисида тингланади.
XIV-боб. Аэродром метеорологик идораларини текширишдан ўтказиш
1 §. Умумий қоидалар
273. Аэродром метеорологик идораларини текширишдан ўтказиш норматив ҳужжатларнинг талабларига мувофиқ ишлар бажарилишининг сифатини назорат қилиш тизимининг таркибий қисмидир. Текширишдан ўтказиш Ўзгидрометнинг авиацияни метеорологик маълумотлар билан таъминлаш хизмати (АММТХ), ТАМС, I ва II разрядли АМСФ, Ўзгидрометнинг ер усти тармоқларига ва энергетик муҳандислик хизмати кўрсатиш хизмати (ЕУТЭХТХ) томонидан амалга оширилади.
274. АММТХ, ТАМС ва I ва II разрядли АМСФ услубий текширишларни ўтказади. Услубий текширишлар ўтказилганда умуман метеожиҳозларнинг ҳолати текширилади. ЕУТЭХТХ метеожиҳозлардан техник фойдаланишнинг текширишларини ўтказади. Текширишнинг натижаларига кўра 3 нусхада текширув далолатномаси тузилади.
2 §. Услубий текширишлар
275. Услубий текшириш давомида қуйидагилар текширилади:
а) метеорологик идоранинг разрядлиги ва вазифалари;
б) Мазкур Йўриқномага мувофиқ норматив ҳужжатларнинг мавжудлиги;
в) аэродромда парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома;
г) штатларнинг тўлалиги, мутахассисларнинг касбий тайёргарлиги;
д) метеотаъминотни ҳамда кўринувчанлик мўлжалларини жойлаштириш схемасининг мавжудлиги ва расмийлаштирилишининг тўғрилиги;
е) метеорологик кузатишлар (АКП, ЁКП, ЯЖЙРМ) пунктларининг метеокузатиш асбоблари билан жиҳозланиши бутлиги;
ж) метеорологик жиҳозларнинг ҳолати, регламент ишлари ўтказилишининг муддати, текширувлар ўтказилишининг муддатлари кўрсатилган формулярларнинг мавжудлиги;
з) метеомайдончанинг ҳолати;
и) аэросиноптик материални қабул қилиш ва таҳлил қилиш сифати;
к) оператив ҳужжатларни юритиш сифати;
л) прогнозларни баҳолаш (9-сон Илова);
м) амалга ошмаган прогнозларни муҳокама қилиш сифати;
н) хавфли ҳодисаларни прогноз қилишнинг ҳисоблаш усулларининг қўлланиши;
о) техник ўқиш режаларининг мавжудлиги;
п) БЁД ва ККДга тайёргарлик бўйича режаларнинг мавжудлиги;
р) бириктирилган АМСФлар бўйича парвозларнинг метеотаъминоти;
с) хизмат хоналарининг санитария-гигиена шароитлари;
т) АМСФ ходимларининг иш жадваллари тузилишининг тўғрилиги;
у) меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича журналларнинг мавжудлиги ва юритилишининг тўғрилиги;
ф) навбатчиликни қабул қилиш-топшириш, танбеҳлар, фармойишлар, келувчи ва чиқувчи ҳужжатларнинг дафтарлари мавжудлиги ва юритилишининг сифати.
276. Текшириш ўтказилишининг натижаларига кўра аэропорт раҳбарияти билан учрашув ўтказилади. АМСФ бошлиғига парвозларнинг метеотаъминоти бўлинмасининг иши сифатини яхшилаш учун тавсиялар берилади.
3 §. Метеожиҳозлардан фойдаланиш ва ўлчашларнинг ҳаққонийлиги устидан назорат қилиш
277. Метеожиҳозлардан фойдаланиш устидан назоратни Ўзгидрометнинг ЕУТЭХТХ хизмати «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг аэродромлари метеорологик жиҳозларидан фойдаланиш Қоидалари» талабларига мувофиқ амалга оширади.
278. Инспекцияда қуйидагилар текширилади:
а) аэродром метеожиҳозларининг таркиби, жойлаштирилишининг Ўзбекистон Республикаси АҚ-180 талабларига мувофиқлиги;
б) ўлчовларнинг метрологик таъминоти;
в) метеожиҳозларнинг техник ҳолати ва унга техник хизмат кўрсатилишининг ташкил этилиши;
г) эксплуатациявий ва техник ҳужжатларнинг юритилиши;
д) хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси;
е) муҳандис-техник ходимлар тўлалиги ва унинг тайёрланганлиги;
ж) аввалги текширишлар ва текширувларда қайд этилган камчиликларни бартараф этиш.
279. Ўлчанадиган метеокатталикларнинг сифати устидан назорат автоматлаштирилган кузатиш тизимларининг датчиклари архивини таҳлил қилиш орқали амалга оширилади. Датчиклар архивини чоп этиш сўровга кўра Ўзгидрометнинг ЕУТЭХТХ ва АММТХ хизматлари томонидан тақдим этилади.
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
1-ИЛОВА
1-ИЛОВА
Вулқон кули тўғрисидаги консультатив маълумотга оид техник талаблар
Очиқ текст билан тушунтиришни талаб этмайдиган, ИКАО томонидан тасдиқланган қисқартмалар ва рақамли белгилардан фойдаланиб чиқариладиган вулқон кули тўғрисидаги консультатив маълумот жадвалда тақдим этилган намунага мос келиши лозим.
Вулқон кули тўғрисидаги консультатив билдиришнинг намунаси
Шартли белгилар:
М — киритилиши мажбурий, ҳар бир билдиришнинг қисми;
О — киритилиши мажбурий эмас;
= — иккиланган чизиқ ундан кейинги матн кейинги сатрда жойлаштирилиши лозимлигини билдиради
|
|
Элемент |
Батафсил таърифи |
Формат(лар) |
Мисоллар | ||
| 1. | Маълумот тури идентификацияси (М) | Маълумот тури | VA ADVISORY (ВУЛҚОН КУЛИ ТЎҒРИСИДАГИ КОНСУЛЬТАТИВ БИЛДИРИШ) | VA ADVISORY | ||
| 2. | Тузилган вақти (М) | Йил, ой, кун ва вақт UTC да | DTO nnnnnnnn/nnnnZ (ЧИҚАРИЛГАН) | DTG 20000402/0700Z | ||
| 3. | VAAC номи (М) | VAAC номи | VAAC: nnnnnnnnnnnn (Вулқон кули бўйича консультатив марказ) | VAAC: TOK.YO | ||
| 4. | Вулқон номи (М) | Вулқоннинг номи ва IAVCEI2 берган рақами | VOLCANO: nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn (ВУЛҚОН:) [nnnnnn], ёки UNKNWN (НОМАЪЛУМ), ёки UNNAMED (НОМСИЗ) | VOLCANO: USUZAN 805-03 VOLCANO: UNNAMED | ||
| 5. | Вулқон жойлашуви (M) | Вулқон жойлашуви градуслар ва минутларда | PSN: Nnnnn, ёки Snnnn Wnnnn, (ЖОЙИ:) Wnnnn, ва/ёки Ennnn, ёки UNKNOWN (НОМАЪЛУМ), ёки UNNAMED (БЕЗ НАЗВАНИЯ) |
PSN: N4230 E14048 PSN: UNKNOWN | ||
| 6. | Давлат ёки минтақа (М) | Давлат ёки минтақа, агар кул давлат устида эканлиги билдирилмаса | AREA: nnnnnnnnnnnnnnnn (ҲУДУД:) |
AREA: JAPAN | ||
| 7. | Чўққисининг баландлиги (М) | Чўққисининг баландлиги (метр ёки футларда) | SUMMIT ELEV: nnnnM (или nnnnnFT) (ЧЎҚҚИСИНИНГ БАЛАНДЛИГИ:) |
SUMMIT ELEV: 732M | ||
| 8. | Консультатив рақами (М) | Консультатив рақами: тўлиқ йил ва маълумот рақами (ҳар бир вулқон учун алоҳида кетма-кетлик) | ADVISORY NR: nnnn/nnnn (КОНСУЛЬТАТИВ РАҚАМИ:) | ADVISORY NR: 2000/432 | ||
| 9. | Маълумот манбаи (М) | Эркин матндан фойдаланиб кўрсатилган маълумот манбаи | INFO 32 белгигача эркин матн SOURCE: (МАЪЛУМОТ МАНБАИ:) | INFO SOURCE: GMS-JMA AIREP | ||
| 10. | Рангли код (0) | Авиация рангдор коди | AVIATION RED, ёки ORANGE ёки COLOUR CODE: YELLOW, ёки GREEN, (АВИАЦИЯ ёки UNKNOWN, ёки РАНГЛИ КОДИ:) NOT GIVEN, ёки NIL | AVIATION COLOUR RED CODE: | ||
| 11. | Отилиш тўғрисидаги батафсил маълумот (М) | Отилиш тўғрисидаги батафсил маълумот (жумладан отилиш(лар)нинг санаси/вақти) | ERUPTION DETAILS 64 белгигача эркин (ОТИЛИШ матн ёки UNKNOWN ТЎҒРИСИДАГИ БАТАФСИЛ МАЪЛУМОТ:) | ERUPTION ERUPTED 20000402/ DETAILS: 0641Z ERUPTION OBS VA TO ABV FL300 | ||
| 12. | Кулни кузатиш вақти (М) | Вулқон кулини кузатиш куни ва вақти (UTC да) | OBS VA DTG (КУЛНИ КУЗАТИШ:САНА/ВАҚТИ) | nn/nnnnZ | OBS VA DTG: | 02/0645Z |
| 13. | Кузатиладиган кул булути ёки баҳоланадиган кул булути (М) | Кузатиладиган кул булути ёки баҳоланадиган кул булутини кузатиш пайтида горизонтал (градуслар ва минутларда) ва вертикал давомийлиги, ёки қуйи чегараси маълум бўлмаса, кузатиладиган ёки баҳоланадиган кул булутининг юқори чегараси; Кузатиладиган ёки баҳоланадиган кул булутининг кўчиши |
OBS VA CLD ёки: EST VACLD | ТОР FLnnn, дао SFC/FLnnn, ёки FLnnn/nnn Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], еки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn][-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]]3 TOP FLnnn, ёки SFC/FLnnn, ёки FLnnn/nnn MOV N nnKMH (ёки KT), ёки MOV NE nnKMH (ёки КГ), ёки MOV Е nnKMH (ёки КТ), ёки MOV SE nnKMH (ёки КТ), ёки MOV S nnKMH (ёки КТ), ёки MOV SW nnKMH (ёки КТ), ёки MOV W nnKMH (ёки КТ), ёки MOV NW nnКМН (ёки КТ)4; VA NOT IDENTIFIABLE FROM SATELLITE DATA WINDS FLnnn/nnn nnn/nn[n] KMH (KT)4 | OBS VA CLD: | FL150/350 N4230E14048- N4300E14130-N4246E14230- N4232 E14150-N4230 E14048 SFC/FL150 MOV NE 25KTFL150/350 MOV E 30KT TOPFL240MOVW40 KMH |
| 14. | Кул булутларининг баландлиги ва жойининг прогнози (+6ч)(М) | Кун ва вақти (UTC да) (юқорида 12 бандда курсатилган «кулни кузатиш пайти» дан 6 соатдан сўнг); ушбу қайд этилган амал қилиш даври учун ҳар бир булут массиви учун баландлиги ва жойининг прогнози (градуслар ва минутларда) |
FCST VA CLD+6HR: (КУЛ БУЛУТИГА ОИД ПРОГНОЗ + 6 ч:) | nn/nnnnZ SFCunuFLnnn/[FL]nnn Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn][-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],Ennn[nn]]3, ёки NO VA EXP |
FCST VA CLD+6HR: | 02/1245Z SFC/FL200 N4230 E14048 - N4232E14150- N4238 E14300- N4246 E14230 FL200/350 N4230 E14048 - N4232E14150- N4238E14300- N4246E14230 FL350/600 NO VA EXP |
| 15. | Кул булутларининг баландлиги ва жойининг прогнози (+12чХМ) | Кун ва вақти (UTC да) (юқорида 12 бандда кўрсатилган «кулни кузатиш пайти» дан 12 соатдан сўнг); ушбу қайд этилган амал қилиш даври учун ҳар бир булут массиви учун баландлиги ва жойининг прогнози (градуслар ва минутларда) | FCST VA CLD+12HR: (КУЛ БУЛУТИГА ОИД ПРОГНОЗ+ 12ч:) |
nn/nnnnZ SFCunuFLnnn/[FL]nnn Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn][-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn],Ennn[nn]]3,ёки NO VA EXP |
FCST VA CLD+12HR: | 02/1845Z SFC/FL300 N4230E14048- N4232E14150- N4238E14300- N4246 E14230 FL300/600 NO VA EXP |
| 16. | Кул булутларининг баландлиги ва жойининг прогнози (+18ч)(М) | Куни ва вақти (UTC да) (12-бандда кўрсатилган «кулни кузатиш пайти» дан 18 соатдан сўнг); |
FCST VA nn/nnnnZ CLD+18HR: SFC ёки FLnnn/[FL]nnn (КУЛ БУЛУТИГА ОИД ПРОГНОЗ + 18ч) - Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Еnnn[nn]- Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]-Nnn[nn], ёки Snn[nn] Wnnn[nn], ёки Ennn[nn]3 ёки N0 VA EXP |
FCST VA 03/0045Z SFC/FL600 CLD+18HR NOVAEXP | ||
| 17. | Кейинги консультатив билдириш (M) | Йил, ой, кун ва вақти UТС да | N[T ADVISORY: nnnnnnnn/nnnnZ, (КЕЙИНГИ КОНСУЛЬТАТИВ БИЛДИРИШ:) ёки N0 LATER THAN nnnnnnnn/nnnnZ, ёки nnmonth 1 nnnn/nnnnZ ёки N0 FURTHER ADVISORIES, ёки WILL BE ISSUED BY nnnnnnnn/nnnnZ, ёки nnmonth 1 nnnn/nnnnZ | NXT ADVISORY: 20000402/1300Z | ||
| 18. | Изоҳлар (М) | Изоҳлар, зарур бўлганда | RMK: Free tezt up to 128 characters (И30ҲЛАР- (256 белгигача эркин матн) ёки NIL | RMK: ASH CLD N0 LONGER BE DETECTED ON SATELLITE IMAGE | ||
Изоҳлар:
1. Вулқоншунослик ва ер ости кимёси халқаро уюшмаси (IAVCEI).
2. Меркатор проекциясидаги харитада иккита нуқта ўртасидаги тўғри чизиқ ёки узунликлар чизиқларини доимий бурчак остида кесиб ўтувчи икки нуқта ўртасидаги тўғри чизиқ.
3. Тўртта танланган сатҳгача.
4. Агар вулқон кули тўғрисидаги маълумот узатилган бўлса (масалан, AIREP), лекин ер йўлдошларининг маълумотлари билан тасдиқланмаса.
1 мисол. Вулқон кули тўғрисидаги консультатив билдириш
| VOLCANIC VA ADVISORY | |
| DTG: | 20000402/0700Z |
| VAAC: | TOKYO |
| VOLCANO: | USUZAN 805-03 |
| PSN: | N4230E14048 |
| AREA: | JAPAN |
| SUMMIT ELEVATION: | 732M |
| ADVISORY NR: | 2000/432 |
| INFO SOURCE: | GMSJMA |
| AVIATION COLOUR CODE | RED |
| ERUPTION DETAILS: | ERUPTED 20000402/0614Z ERUPTION OBS VA TO ABV FL300 |
| OBS VA DTG: | 02/0645Z |
| OBS VA CLD: | FL150/350N4230E14048-N4300E14130-N4246E14230-N4232E14150-N4230E14048 SFC/FL150 MOV NE 25KT FL150/350 MOV E 30 KT |
| FCST VA CLD+6HR: | 02/I245Z SFC/FL200 N4230E14048-N4232E14150-N4238E14300-N4246 E14230 FL200/350 N4230E14048-N4232E14150 N4238E14300-N4246E14230 FL350/600 NOVA EXP |
| FCST VA CLD+12HR: | 02/1845Z SFC/FL300 N4230E14048-N4232E14150-N4238E14300-N4246 E14230 FL300/600 NO VA EXP |
| FCSTVA CLD+18HR: | 03/0045Z SFC/FL600 NO VA EXP |
| RMK: | VA CLD CAN NO LONGER BE DETECTED ON SATELLITE IMAGE |
| NXT ADVISORY: | 20000402/1300Z |
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
2-ИЛОВА
2-ИЛОВА
ТАМС, АМСФ оператив ишида қўлланадиган норматив ҳужжатлар ва оператив ҳужжатларнинг
рўйхати
| т/р | номи | ТАМС | АМСФ I р | АМСФ II р | АМСФ IV р |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|
Норматив ҳужжатлар |
| | |||
| 1. | Халқаро фуқаролик авиацияси тўғрисидаги Конвенцияга 3-илова | + | + | + | |
| 2. | Жаҳон Метеорологик Ташкилотининг Техник регламенти (ЖМТ) | + | + | + | |
| 3. | Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома (ФА МТБЙ-2008) | + | + | + | + |
| 4. | Ўзбекистон Республикаси АҚ — 180 | + | + | + | + |
| 5. | МАК ва Ўзгидромет ўртасидаги Шартнома | + | + | + | + |
| 6. | Аэродромда парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома | + | + | + | + |
| 7. | ТАМС, АМСФ тўғрисидаги Низом | + | + | + | + |
| 8. | Лавозим йўриқномалари | + | + | + | + |
| 9. | «ВОЛМЕТ» радиоузатув дастурини ташкил этиш ва фойдаланиш бўйича Йўриқнома | + | | | |
| 10. | «АТИС» радиоузатув дастурини ташкил этиш ва фойдаланиш бўйича Йўриқнома | + | | | |
| 11. | ОВЧ ва ВЧ- радиоузатув дастурларини ташкил этиш ва фойдаланиш бўйича Йўриқнома | + | + | | |
| 12. | Ўта муҳим ва назоратдаги рейсларни бажарувчи ҳаво кемаларининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқнома | + | + | + | |
| 13. |
Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси «Ўздававианазорат», Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги гидрометеорология хизмати Маркази «Ўзгидромет» ва «Ўзбекистон ҳаво йўллари» МАК нинг авиация ҳодисаларини текшириш тўғрисидаги Йўриқнома |
+ | + | + | + |
| 14. | Халқаро метеорологик авиация кодларининг термаси | + | + | + | + |
| 15. | Аэродромнинг иқлимий тавсифи | + | + | + | + |
Ишчи (оператив) ҳужжатлар
1. KM-IM (КМ-2М) метеорологик кузатишлар ва КАЭ-1 шар-пилотли кузатишлар натижаларини ёзиш дафтарлари.
2. Об-ҳаво кундалик-журнали (АВ-6).
3. Ярим соатлик кузатишларни, шунингдек ҲҲБ диспетчерларининг сўровига кўра кузатишларни ёзиш журнали. АИЖ мавжуд бўлганда маълумот ШЭҲМда сақланади.
4. Ушбу аэродромда об-ҳаво тўғрисидаги маълумотларни ёзиш бланкалари (АВ-3).
АИЖ мавжуд бўлганда — юритилмайди.
5. Аэродром бўйича об-ҳаво прогнозларини ёзиш бланкалари (АВ-2).
6. Авиатрассаларда баландликларга кўра шамол прогнозини ёзиш бланкалари (АВ-1)
7. Парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари бўйича об-ҳаво прогнозлари бланкалари (АВ-5, АВ-10, АВ-11).
8. Аэродром бўйича, РМ зонасида довул (шторм) огоҳлантиришларини ёзиш бланкалари (АВ-4).
9. (Суткалик) об-ҳаво прогнозларини ёзиш журнали (МП-1).
10. Парвозлар даврида ва қўнишдан кейин ҳаво кемаларининг экипажларидан олинган об-ҳаво тўғрисидаги маълумотларни ёзиш журнали (БП-1).
11. Амалга ошмаган прогнозларни қайд этиш ва таҳлил қилиш журнали (МП-3).
12. Техник ўқиш журнали.
13. Прогнозларнинг ҳисоблаш усуллари журналлари.
14. Навбатчиликларни топшириш ва қабул қилиш журнали (МП-7).
15. АМСФ га келган келувчи телеграммаларни ёзиш журнали (СП-11).
16.Чиқувчи телеграммаларни ёзиш журнали (СП-12).
17. Келувчи довул (шторм) телеграммаларини ёзиш журнали (СП-13).
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
3-ИЛОВА
3-ИЛОВА
Аэродромдаги парвозларнинг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқноманинг намунавий схемаси
1. Умумий қоидалар
1.1. Аэродромдаги парвозларнинг метеорологик таъминоти учун жавобгар бўлган метеорологик идора (номи, разрядлиги). Иш режими, почта манзили ва телефон рақамлари.
1.2. Аэродромнинг синфи, ишлатиладиган ёритиш-сигналли жиҳозлар.
1.3. Метеорологик маълумот билан таъминланадиган ҲҲБ ЯТ маркази, ҲҲБ пунктлари.
1.4. Об-ҳаво прогнозларини тузиш таъминланадиган бириктирилган аэродромлар.
2. Метеорологик кузатишлар ва маълумотлар
2.1. Кузатиш пунктлари. Ҳар бир пунктда таъминланадиган кузатиш турлари ва уларнинг ўтказиш хусусиятлари.
2.2. Мунтазам кузатишларнинг муддатлари.
2.3. Махсус маълумотларни чиқариш мезонлари ва уларни тарқатиш тартиби.
2.4. Баландликлардаги шамолни кузатиш ўтказилиши ва кузатиш маълумотлари берилишининг тартиби.
2.5. МРЛ бўйича кузатишларни ўтказиш ва кузатиш маълумотлари берилишининг тартиби.
3. Авиация об-ҳаво прогнозлари ва огоҳлантиришлар
3.1. База ва бириктирилган аэродромлар бўйича чиқариладиган об-ҳаво прогнозларининг турлари, тузиш муддатлари, прогнозларга тузатишларни ёзиш мезонлари.
3.2. Аэродром бўйича огоҳлантиришлар, шамол сурилиши ҳақида, SIGMET маълумотларини, йўналишлар бўйича прогнозларга тузатишларни тузиш ва бериш тартиби.
4. Ҳаво кемаларининг экипажларини метеорологик маълумот билан таъминлаш
4.1. Тақдим этиладиган парвоз ҳужжатларининг турлари.
4.2. Бириктирилган масъуллик ҳудудида бажариладиган авиация ишларини таъминлашнинг хусусиятлари.
5. ҲҲБ идоралари ва ишлаб чиқаришни тезкор бошқариш идораларини метеорологик маълумот билан таъминлаш
5.1. Тақдим этиладиган маълумотнинг турлари ва уни ҲҲБ ва КИЧДХ диспетчерларига етказиш усуллари.
5.2. АМСФ, ТАМС навбатчиларининг «Тревога» сигнали келиб тушганда ҳаракатларининг тартиби.
Намунавий йўриқномага иловалар
1. Хизмат кўрсатиладиган ХДБ ҳудудининг схемаси.
2. Аэродромда кузатиш пунктлари, метеорологик асбоблар ва жиҳозларни жойлаштириш схемаси.
3. Аэродромда метеорологик маълумотни тарқатиш тартиби ушбу Йўриқноманинг 4-иловасида келтирилган.
4. Бошқа аэропортлар билан ФА алоқаси орқали метеорологик маълумотни ўзаро алмашиш схемаси.
5. Авиация ишларини бажарувчи ҳаво кемалари учун об-ҳаво прогнозлари тузиладиган майдонлар (зоналар) схемаси.
Муайян аэродром учун Йўриқноманинг схемаси, унинг иловалари сони ва мазмуни юқорида келтирилганларидан фарқ қилиши мумкин ҳамда аэродром метеорологик идорасининг ва авиакорхонанинг иш ҳажми билан белгилаб берилади.
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
4-ИЛОВА
4-ИЛОВА
Аэродромда метеорологик маълумотни тарқатиш тартибини акс эттирувчи жадвал намунаси
|
Маълумот тури |
Ким узатади |
Кимга узатилади |
Даврийлиги | Узатиш усули |
| Аэродром бўйича мунтазам маълумотлар | Кузатувчи | АДП, ПДК, ҚЦП, ЕКДП, ХДП, СДП, МДП, РМ АМСФ, ФА алоқа узели | Ҳар 30 минут | Табло КРАМС, УҚТ, АТИС AFTN |
| Аэродром бўйича махсус маълумотлар | Кузатувчи | ПДК, ҚЦП, ЕКДП, ХДП, СДП, МДП, РМ, АДП АМСФ, ФА алоқа узели | Зарур бўлганда | БОА, УҚТ, АТИС AFTN |
| Аэродром бўйича прогнозлар | АМСФ информатори | КДП, МДП, РМ, АДП АМСФ, ФА алоқа узели | Ҳар 3 соатда | AFTN Хабарчи орқали |
| Аэродром бўйича огоҳлантиришлар | АМСФ информатори | АДП, МДП, КИЧДХ | Зарур бўлганда | AFTN БОА |
| Қўниш ва захира аэродромлари бўйича мунтазам маълумотлар | АМСФ информатори АМСФ, ФА алоқа узели | АДП, ҚЦП, МДП, РМ | Сўровга кўра Етиб келиши билан | БОА AFTN |
| Қўниш ва захира аэродромлари бўйича махсус маълумотлар | АМСФ, ФА алоқа узели | АДП, МДП, РМ | Етиб келиши билан | AFTN |
| Қўниш ва захира аэродромлари бўйича прогнозлар | АМСФ, ФА алоқа узели АМСФ информатори | АДП, КДП, МДП, РМ | Етиб келиши билан Сўровга кўра | AFTN БОА |
| Бириктирилган аэродромлар бўйича огоҳлантиришлар | АМСФ информатори | ФА алоқа узели | Етиб келиши билан | AFTN Хабарчи орқали |
| МРЛ маълумотлари | МРЛ оператори | КДП, АДП, ЕКДП, МДП, РМ | Кузатишлар муддатларида | Дисплей AFTN БОА, телефон |
| Парвозларнинг йўналишлари ва зоналари бўйича прогнозлар | АМСФ информатори | АДП, МДП | Зарур бўлганда | Хабарчи орқали (АВ-5 бланкасида) |
| Ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари, баландликлардаги шамол ва ҳаво ҳарорати прогнозлари | Синоптик | РМ | Ҳар 6 соатда | Хабарчи орқали |
| SIGMET маълумоти | АМСФ информатори, синоптик | АДП, МДП, РМ, АМСФ, ФА алоқа узели | Зарур бўлганда | AFTN |
| Аэродром бўйича шамол сурилиши ҳақида огоҳлантиришлар | Синоптик | АДП, РМ, ЕКДП, АДП, РДП, ДLV | Етиб келиши билан | БОА AFTN |
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
5-ИЛОВА
5-ИЛОВА
1-жадвал. Фойдаланиш нуқтаи назаридан керакли бўлган ўлчаш ёки кузатиш аниқлиги
| Кузатиладиган элемент | Фойдаланиш нуқтаи назаридан керакли бўлган ўлчаш ёки кузатиш аниқлиги |
| Ерга яқин шамолнинг ўртача катталиги | Йўналиши ±10° Тезлиги ± 2 км/соат дан 20 км/соат гача ±10% 20 км/соатдан ортиқ |
| Ерга яқин шамолнинг ўртача катталигидан четланиш | ±4 км/соат бўйлама ва ёнлама таркибий қисмини ҳисобга олган ҳолда |
| Кўринувчанлик | ± 50 м дан 600 м гача ± 10% 600 м дан 1500 м гача ±20% 1500 м дан ортиқ |
| УҚИ да кўринувчанлик узоқлиги | ±10 м дан 400м гача ±25 м 400 дан 800 м гача ±10% 800 мдан ортиқ |
| Булутлар миқдори | ± 1 окт |
| Булутларнинг баландлиги | ±10 м дан 100 м гача ±10% 100 м дан ортиқ |
| Ҳаво ҳарорати ва шудринг нуқтасининг ҳарорати | ± 1° С |
| Босим катталиги (QNH, OFE) | ± 0,5 гПа |
Фойдаланиш нуқтаи назаридан керакли аниқлик эксплуатация талаби сифатида кўриб чиқилмайди; бу эксплуатантларнинг билдирган талаби сифатида тушунилади.
2-жадвал. Фойдаланиш нуқтаи назаридан керакли бўлган прогнозларнинг аниқлиги
| Прогнозланадиган элемент | Керакли аниқлик | % ҳолларда таъминланганлиги |
| Шамол йўналиши | TAF прогнози ± 20° |
80 |
| Шамол тезлиги | ±3 м/с | 80 |
| Кўринувчанлик | ± 200 м, 800 м гача бўлган кўринувчанликда ± 30% 800 м дан 10 км гача бўлган кўринувчанликда | 80 |
| Ёғинлар | Бор-йўқлиги | 80 |
| Булутлар миқдори | ± 1октант, 450 м дан паст баландликда ± 2 октант, 450 м дан 3000 м гача баландликда | 70 |
| Булутлар баландлиги | ± 30 м, 300 м дан паст баландликда ± 30%, 300 дан 3000 м гача баландликда | 70 |
| Ҳаво ҳарорати | ±1° | 70 |
| Шамол йўналиши | TREND туридаги прогноз ± 20° |
90 |
| Шамол тезлиги | ± 3 м/с | 90 |
| Кўринувчанлик | ± 200 м, 800 м гача бўлган кўринувчанликда ± 30% 800 м дан 10 км гача бўлган кўринувчанликда | 90 |
| Ёғинлар | Бор-йўқлиги | 90 |
| Булутлар миқдори | ± 1октант, 450 м дан паст баландликда ± 2 октант, 450 м дан 3000 м гача баландликда | 90 |
| Булутлар баландлиги | ±30 м,300 м дан паст баландликда ± 30%, 300 дан 3000 м гача баландликда | 90 |
| Баландликлардаги ҳаво ҳарорати | Парвозларнинг йўналишлари ва ҳудудлари бўйича прогнозлар ± 2° С (900 км узоқликдаги участкалар учун ўртача ҳарорат) |
90 |
| Баландликлардаги шамол | ± 20 км/соат (900 км учун векторли фарқ модули) | 90 |
| Парвоз йўналиши бўйича ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари ва булутлар |
Бор-йўқлиги |
80 70 70 80 80 |
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
6-ИЛОВА
6-ИЛОВА
1 жадвал. Маҳаллий мунтазам (МЕТ REPORT) ва маҳаллий махсус (SPECIAL) метеорологик маълумотларини тузиш намунаси
Шартли белгилар:
М — киритилиши мажбурий, ҳар бир билдиришнинг қисми;
С — киритилиши шартли; метеорологик шароитларга боғлиқ;
О — киритилиши мажбурий эмас.
|
Элемент |
Батафсил таърифи |
Формат(лар) |
Мисоллар | |||
| Маълумот тури идентификацияси (М) | Маълумот тури | МEТ REPORT ёки SPECIAL | MET REPORT SPECIAL | |||
| Жой кўрсаткичи (М) | ХФАТ жой кўрсаткичи (М) | Nnnn | YUDO | |||
| Кузатиш вақти (М) | Кузатишнинг куни ва ҳақиқий вақти UTC да | nnnnnnZ | 221630Z | |||
| Ер усти шамоли (М) | Элементнинг номи (М) | WIND (BETEP) | WIND 240/15KMH (WIND 240/8KT) WIND RWY 18 TDZ 190/22KMH (WIND RWY 18 TDZ 190/11KT) WIND VRB4KMH WINDCALM (WIND VRB2KT) WIND VRB BTN 350/ ва 050/4KMH (WIND VRB BTN 350/ ва 050/4KMH WIND270/ABV199KMH (WIND 270/ABV 99KT) WIND 120/12KMH MAX35 MNM8 (WIND 120/6KT MAX18 MNM4) WIND 020/20KMH VRB BTN 350/ И 070/ (WIND 020/10KT VRB BTN350/H070/) WIND RWV14R MID 140/22KMH (WIND RWY 14R MIDI40/11KT) WIND RWY 27 TDZ 240/32KMH MAX54 MNM20 END 250/28KMH (WIND RWY 27 TDZ 240/16KT MAX27 MNM10 END 250/14KT) | |||
| | УҚЙ(О) | RWY nn[n] | ||||
| | УҚЙ нинг қисми (О) | TDZ | ||||
| | Шамол йўналиши (М) | nnn/ | VRB BTN nnn/ ва nnn/ ёки VRB | CALM | ||
| Шамол тезлиги (М) | [ABVJ n[n](n]KMH (или [ABV] n[n]KT) | | ||||
| Шамол тезлигидаги катта ўзгаришлар(С) | MAX[ABV]nn | [n]MNMn[n] | ||||
| Шамол йўналишидаги катта ўзгаришлар (С) | VRBBTN ппп/И nnn/ | |||||
| ЎҚЙнинг кусми (0) | MID | |||||
| Шамол йўналиши (0) | nnn/ | VRBBTN ппп/Иппп/ еш/VRB | ||||
| Шамол тезлиги (0) | [ABV] n[nIn]KMH (ёки [ABVJ n[n]KT) | CALM | ||||
| Шамол тезлигидаги катта ўзгаришлар[С] | MAX[ABV]nn | n] MNM n[n] | ||||
| Шамол йўналишидаги катта ўзгаришлар (С) | VRBBTN ппп/И nnn/ | |||||
| ЎҚЙнинг кисми (0) | END | |||||
| Шамол йўналиши (0) | nnn/ | VRB BTN nnn/И nnn/ ёкиУКВ | CALM | |||
| Шамол тезлиги (О) | ABV] n[n][n]KMH [ёки [ABV] n[n]KT) | |||||
| Шамол тезлигидаги катта ўзгаришлар (С) | MAX [ABV] nn | [n]MNMn[n] | ||||
| Шамол йўналишидаги катта ўзгаришлар (С) | VRB BTN nn/И nn/ | | ||||
Кўринувчанлик (М) |
Элемент номи (М) | VIS | CAVOK | VIS 350M CAVOK VIS 7 km VIS10 km VIS RWY 09 TDZ 800M END 1200M | ||
| ЎКЙ(О) | RWY nn[L] ёки RWY nn[C] ёки RWY nn[R] | |||||
| ЎҚЙнинг бир бўлаги (0) | TDZ | |||||
| Кўринувчанлик (М) | n[n][n]M ёки | n[n]KM | ||||
| ЎҚЙнинг бир бўлаги (0) | MID | |||||
| Кўринувчанлик (М) | n[n][n] M ёки n[n]KM | |||||
| ЎҚЙнинг бир бўлаги (0) | END | |||||
| Кўринувчанлик(О) | n[n][n] M ёки n[n]KM | |||||
| RVR(C)° | Элементнинг номи (М) | RVR | RVR RWY 32 400M RVR RWY20 1600M RVR RWY10LBLW50M RVRRWY14 ABV2000M RVRRWY 10BLW150M RVRRWY 12 ABV1200M RVR RWY12 TDZ 1100M MID ABV1400M RVR RWY16 TDZ 600M MID 500M END 400M RVR RWY 26 500M RWY 20 800M | |||
| ЎҚЙ (C) | RWY nn[L] ёки RWY nn[C] ёки RWYnn[R] | |||||
| ЎҚИнинг бир бўлаги (C) | TDZ | |||||
| RVR (M) | ABV ёки [BLW] nn[n][n]M | |||||
| ЎКЙнинг бир бўлаги (C) | MID | |||||
| RVR(C) | ABV ёки [BLW] nn[n][n]M | |||||
| ЎҚЙнинг бир бўлаги (C) | END | |||||
| RVR(C) | ABV ёки BLW] nn[n][n]M | |||||
| Ҳозирги об-ҳаво (С) | Ҳозирги об-ҳаво шароитлари интенсивлиги (C) | FBL, ёки MOD, ёки HVY | — | | MOD RA HZ HVYTSRA FG HVY DZ VA FBLSN MIFG HVYTSRASN FBLSNRA FBLDZFG HVYSHSN BLSN | |
| Ҳозирги об-ҳаво турлари ва тавсифномаси (C) | DZ, ёки НА.ёки SN, ёки SG, ёки PL, ёки DS, ёки SS, ёки FZDZ, ёки FZRA, ёки SHGR, ёки SHGS, ёки SHRA, ёки SHSN, ёки TSGR, ёки TSGS, ёки TSRA, ёки TSSN | IC ёки FG, ёки BR, ёки SA, ёки DU, ёки HZ,ёки FU, ёки VA, ёки SQ, ёки PO, ёки FC, ёки TS, ёки BCFG, ёки ВL ёки BLSA, ёки BLSN, ёки DRDU, ёки DRSA, ёки DRSN, ёки FZFG, ёки MIFG, ёки PRFG | ||||
| Булутлар (М) | Элемент номи (М) | CLD | CLD NSC CLD SCT 300M OVC 600M CLD NSC CLD SCT1000FT OVC 2000FT) CLD OBSC VER VIS 150M CLD SKC CLD OBSC VER VlS 50OFT) CLD BKN TCU 270M CBKNTCUSOOFT) CLD RWY 08R BKN 60M RWY 26 BKN 90M CLD RWY 08R BKN 200FT RWY 26 BKN 300FT) | |||
| ЎҚЙ (O) | RWY nn[L] ёки RWY nn[C] ёки RWY nn[R] | |||||
| Булутларнинг микдори (М) ёки вертикал кўринувчанлик(0) | FEW, ёки SCT, ёки BKN,eto ovc | OBSC | SKCS/NSC | |||
| Булутларнинг тури (C) | CB ёки TCU | |||||
| Булутларнинг микдори ва қуйи чегарасининг баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик (С) | Nn[n][n]Mёки nnn[n]FT) | [VER VIS nn[n]M (ёки VER VIS nnn[n]FT)] | ||||
| Элемент номи (М) | T | T17 TMS08 | ||||
| Ҳаво ҳарорати (М) | [MS]nn | |||||
|
шудринг томчиси |
Элемент номи (М) | DP | DP15 ПРМ.Ч1Я | |||
| Шудринг томчиси ҳарорати (М) | [MS]nn | |||||
| Босим кўрсаткичи (М) | Элемент номи (М) | QNH | QNH 0995HPA QNH 1009HPA QNH 1022HPAQFE 1001HPA QNH 0987HPAQFE RWY 18 0956HPA RWY 24 0955HPA | |||
| QNH | nnnnHPA | |||||
| Элемент номи (О) | QFE | |||||
| QFE (O) | RWY nn[L] ёки FWVY nn[G] ёки FWVnn[R] nnnHPA RWYnn[L] ёки RWYnn[C] RWY nnnnHPA] | |||||
| Қўшимча маълумот(С) | Ўзига хос метеорологик ҳодисалар (C) | CB, ёки TS, ёки MOD TURB, ёки SEV TURB, ёки WS, ёки GR, ёки SEV SQL, ёки MODICE, ёки SEVICE, ёки FZDZ, ёки FZRA, ёки SEV MTW, ёки SS, ёки DS, ёки KMBLSN | FCIN APCH WS IN APCH 60M-WIND: 360/50KMH WS RWY12 | |||
| Ҳодисалар жойлашуви (С) | IN APCH [nnnM-WIND nnn/nnKMH], ёки IN CLIMB-OUT [nnnM-WIND nn[V]nnKMH] IN APCH [nnnFT-WIND nnn/nnKT, ёки IN CUMB-OUT [nnnFT-WIND nnn/nnKT],RWYnn[n] | |||||
2 жадвал. METAR ва SPECI маълумотларининг код шаклидаги намунаси
| Элемент | Батафсил таърифи |
Формат (ы) |
Mисоллар | ||||
| Маълумот турининг идентификацияси (М) | Маълумот тури (М) | METAR, METAR COR, SPECI ёки SPECICOR | METAR METAR COR SPECI | ||||
| Жой кўрсаткичи (М) | ХФАТ жой кўрсаткичи (М) | nnnn | YUDО | ||||
| Кузатувлар вақти (М) | Кузатувлар ўтказилган кун ва вақт UТСда (М) | nnnnnnZ | 221630Z | ||||
| Йўқолган ёки автоматлаштирилган маълумотлар идентификатори(С) | Йўқолган ёки автоматлаштирилган маълумотлар идентификатори (C) | AUTO ёки NIL | AUTO NIL | ||||
| METAR ОХИРИ, МАЪЛУМОТ ЙЎҚОЛГАН БЎЛСА | |||||||
| Ер усти шамоли (М) | Шамол йўналиши (М) | nnn | VRB | 24015KMH | |||
| Шамол тезлиги (М) | [P]nn[n] | ||||||
| Тезликнинг катта ўзгаришлари (C) | G[P]nn[n] | ||||||
| Ўлчов бирликлари (М) | KMH (ёки KT) (км/ч ёки уз) | ||||||
| Йўналишнинг катта ўзгаришлари (C) | nnnVnnn | | |||||
| Кўринувчанлик (М) | Кўпроқ микдорни ташкил қилаётган ёки минимал кўринувчанлик(М) | nnnn | C AVO К | 0350 CAVOK 7000 NDV 9999 0800 2000 1200NW6000 2800E | |||
| Бир томонлама кўринувчанлик (C) | NDV | ||||||
| Минимал кўринувчанлик (C) | nnnn | ||||||
| Минимал кўринувчанлик (C) | N,ёки NE, ёки E, ёки SE, ёки S, ёки SW, ёки W, ёки NW | ||||||
| RVR (C) | Элемент номи (М) | R | R32/0400 R12R/1700 R10/M0050 R14UP2000 R16LTO650R16C/0500 R16R/0450R17L70450 R20/0700V1200 R19/0350VP1200 | ||||
| ЎҚЙ (М) | nn[L]/ ёки, nn[C]/ёки nn[R]/ | ||||||
| RVR (M) | [P ёки M] nnnn | ||||||
| RVRнинг ўзгариши (C) | V[P ёки M] nnnn | ||||||
| RVRнинг тенденцияси (C) | U, D ёки P | | R12/1100U R26/0550N R2Q/0800D R09/0375V0600U R10/M0150V0500D | ||||
| Ҳозирги об-ҳаво | Об-ҳаво шароити яқинлашуви ёки интенсивлиги (C) | -ёки + |
— |
VC | | RA HZ VCFG +TSRA FG VCSH +DZ VA VCTS -SN MIFG VCBLSA +TSRASN -SNRA -DZFG +SHSNBLSN UP FZUP TSUP FZUR | |
| Об-ҳаво шароити турлари | DZ, ёки RA, ёки SN, ёки SG, ёки PL, ёки DS, ёки SS, ёки FZDZ,ёки FZRA, ёки FZUPе, ёки SHGR, ёки SHGS, ёки SHRA, ёки SHSN, ёки TSGR, ёки TSGS, ёки TSRA, ёки TSSN, ёки TSUP, ёки UP | IC, ёки FG, ёки BR, ёки SA, ёки DU, ёки HZ, ёки FU, ёки VА, ёки SQ, ёки PO, ёки FC, ёки TS, ёки BCFG, ёки BLDU, ёки BLSA, ёки BLSN, ёки DRDU, ёки DRSA, ёки DRSN, ёки FZFG, ёки MIFG, ёки PRFG | FG, ёки РО, ёки FС, ёки DS, ёки SS, ёки TS, ёки SH, ёки BLSN, ёки BLSA, ёки BLDU, ёки VA | ||||
| Булутлар (М) | Булутларнинг миқдори ва қуйи чегарасининг баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик (М) | FEWnnn, ёки SCTnnn, ёки BKNnnn, ёки OVCnnn ёки ////// | Wnnn ёки /М/// | SKC,ёки NSC, ёки NCD6 | FEW015W005 SKC OVC030 Will №SC SCT010OVC020 BKN025/// | ||
| Булутларнинг тури (C) | СВ, ёки CU,ёки /// | — | BKN009TCU NCD SCT008 BKN025CB //////CB | ||||
| Шудринг томчиси ва ҳаво ҳарорати (М) | Шудринг томчиси ва ҳаво ҳарорати (М) | [M]nn/[M]nn | 17/10 02/M08 M01/M10 | ||||
| Босим кўрсаткичи (М) | Элемент номи (М) | Q | Q0995 Q1009 Q1022 Q0987 | ||||
| QNH(M) | nnn | ||||||
| Қўшимча маълумот (С) | Яқиндагина кузатилган об-ҳаво шароитлари (С) |
REFZDZ, ёки REFZRA, ёки REDZ, ёки RE[SH]RA, ёки RE[SH]SN, ёки RESG. ёки RESHGR , ёки RESHGS, еки REBLSN, ёки RESS, ёки REDS, ёки RERETSRA ёки RETSSN, ёки RETSGR, ёки RETSGS, RETS ёки REFC, ёки ёки REPL, ёки REUPREFZUP6kmRETSUP reva ёки RESHUP |
REFZRA RETS WSRWY03 WS ALL RWY W15/S2 R99421594 R/SNOLCO 14L/CLRD// | ||||
| Шамолнинг сурилиши (С) | WS RWYnn[n] ёки WS ALL RWY | ||||||
| Денгиз ҳолати ва денгиз юзаси суви ҳарорати (С) | W[M]nn/Sn | ||||||
| ЎҚЙнинг ҳолати (С) | ЎҚЙни белгиси (М) | Rnn[L]/ или Rnn[C]/ или Rnn[R]/ | R/SNOLCO | ||||
| ЎҚЙнинг қопланиши(М) | n ёки / | CLRD// | |||||
| ЎҚЙнинг ифлосланиш даражаси (М) | n ёки / | ||||||
| Қопланиш қалинлиги (М) | nn ёки // | ||||||
| Тормозлаш эффекти ёки сцепления коэффициент (М) | nn ёки // | ||||||
| «тренд» прогнози тури (О) | Ўзгаришлар кўрсаткичи (М) | NOSIG | BECMG ёки TEMPO, |
NOSIG BECMG FEW020 TEMPO 25070G100KMH (TEMPO 25035G50KT) BECMG FM 1030 TL1130 CAVOK BFCMG TL1700 0800 FG BECMG AT 1800 9000 NSW BECMG FM 1900 0500 + SNRA BECMG FM1100 SN TEMPO FM1130 BLSN TEMPO FM0330 TL 0430 FZRA TEMPO TL1200 0600 BECMG AT1200 8000 NSW NSC BECMG AT1130 OVC010 TEMPO TL1530 + SHRA BKN012CB NOSIG BECMG FEW020 TEMPO 25070G100KMH (TEMPO 25035G50KT) BECMG FM 1030 TL1130 CAVOK BFCMG TL1700 0800 FG BECMG AT 1800 9000 NSW BECMG FM 1900 0500 + SNRA BECMG FM1100 SN TEMPO FM1130 BLSN TEMPO FM0330 TL 0430 FZRA TEMPO TL1200 0600 BECMG AT1200 8000 NSW NSC BECMG AT1130 OVC010 TEMPO TL1530 + SHRA BKN012CB | |||
| Ўзгаришлар даври(С) | FMnnnn, ва/ёки TLnnnn ёки ATnnnn | ||||||
| Шамол (С) | nnn[P]nn[n][G [Р]nn n]]KMH ёки nnn[P]nn[G[P]nn]KT | ||||||
| Кўпроқ миқдорни ташкил қилаётган кўринувчанлик (С) | nnnn | NSW NSC |
CAVOK | ||||
| Об-ҳаво шароитлари:интенсивлик (С) | -ёки + | — | |||||
| Об-ҳаво шароитлари:турлари ва тавсифномаси (С) | DZ, ёки RA, ёки SN, ёки SG, ёки PL, ёки DS, ёки SS, ёки FZDZ, ёки FZRA, ёки SHGR, ёки SHGS, ёки SHRA, ёки SHSN, ёки TSGR, ёки TSGS, ёки TSRA, ёки TSSN | IC, ёки FG, ёки BR, ёки SA, ёки DU, ёки HZ, ёки FU, ёки VА, ёки SQ, ёки PO, ёки FC, ёки TS, ёки BCFG, ёки BLDU, ёки BLSA, ёки BLSN, ёки DRDU, ёки DRSA, ёки DRSN, ёки FZFG, ёки MIFG, ёки PRFG | |||||
| Булутларнинг миқдори ва қуйи чегарасининг баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик (С) | FEWnnn, ёки SCTnnn, ёки BKNnnn, ёки OVCnnn | Wnnn ёки VV/// | |||||
| Булутларнинг тури (С) | CB ёки TCU | — | |||||
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
7-ИЛОВА
7-ИЛОВА
УҚЙнинг ҳолати тўғрисидаги маълумотда саккиз рақамли гуруҳнинг батафсил шарҳлари (расшифровкаси)
Биринчи иккита рақам — ЎҚЙ рақами
Параллел ЎҚЙ лар ҳолида ўнг ЎҚЙни белгилаш учун ЎҚЙ рақамига 50 қўшилади. Масалан, 25 — чап ЎҚЙ рақами, ўнг ЎҚЙ учун 75 рақами кўрсатилади.
88 — агар маълумот барча ЎҚЙлар учун берилган бўлса, ЎҚЙ рақами ўрнига қўйилади.
99 — агар ушбу узатиш пайтида янги маълумот олинмаган ва шу маълумот охирги маълумотнинг қайтарилиши бўлса, ЎҚЙ рақами ўрнига қўйилади.
Учинчи рақам — ЎҚЙ қопламасининг шароитлари:
0 — қуруқ (тоза)
1 — нам
2 — ҳўл ёки сув бор (баъзи жойларда)
3 — қиров ёки булдуруқ қор
4 — қуруқ қор
5 — нам қор
6 — эриётган қор
7 — муз
8 — зичланган ёки босиб зичланган
9 — музлаган ёки нотекис юза
// — маълумот йўқ (ЎҚЙ тозаланиши муносабати билан ва ҳоказо)
CLRD (clear) — тоза. Ҳарфли қисқартма гуруҳдаги 3, 4, 5 ва 6-рақамлар ўрнига қўйилади.
Тўртинчи рақам — УҚЙ нинг код рақами билан қопланганлиги даражаси.
1,2, 5 ва 9 рақамлар ишлатилади
1 — 10% дан кам УҚЙ
2 — 11 % дан 25% гача УҚЙ
5 — 25% дан 50% гача УҚЙ
9 — 51 % дан 100% гача УҚЙ
// — маълумот йўқ (УҚИ тозаланиши муносабати билан ва ҳоказо).
Бешинчи ва олтинчи рақамлар — УҚЙ қопланганлигининг қалинлиги:
00 — 1 мм дан кам
01 — 1 мм
02 — 2 мм
91 — Кодда ишлатилмайди
92 — 10 см
93 — 15 см
94 — 20 см
90 — 90 мм ва ҳоказо.
99 — бир ёки ундан ортиқ УҚЙ ишламайди (УҚЙнинг қор, эриётган қор, муздан тозаланиши муносабати билан) ва ҳоказо.
// — ўлчовлар йўқ ёки қопланганлик қалинлиги фойдаланишга таъсир этмайди.
Еттинчи ва саккизинчи рақамлар — тиркалиш (сцепление) коэффициенти.
Гуруҳда икки рақам қўйилади (ўндан ва юздан бир улушлари), кодни очишда эса бу рақамлардан аввал ноль қўйиш лозим, масалан:
28 — тиркалиш коэффициенти 0,28;
35 — тиркалиш коэффициенти 0,35 ва ҳоказо.
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
8-ИЛОВА
8-ИЛОВА
ТАҒ прогнозларини тузиш намунаси
Шартли белгилар:
М — киритилиши мажбурий, ҳар бир билдиришнинг қисми;
С — киритилиши шартли; метеорологик шароитлар ёки кузатиш усулига боғлиқ;
О — киритилиши мажбурий эмас.
| Элемент | Батафсил таърифи | Формат(лар) | Мисоллар | |||
| Прогноз турининг идентификацияси (М) | Прогноз тури (М) | TAF ёки TAF AMD ёки TAF COR | TAF TAF AMD | |||
| Жой кўрсаткичи (М) | ИКАО жой кўрсаткичи (М) | nnnn | YUDO | |||
| Прогноз чиқарилган вақт (М) | Прогноз чиқарилган кун ва вақт UTC да (М) | nnnnnnZ | 160000Z | |||
| Йўқолган прогноз идентификацияси (С) | Йўқолган прогнознинг идентификатори (C) | NIL | NIL | |||
| TAF ОХИРИ, ПРОГНОЗ ЙЎҚОЛГАН БЎЛСА | ||||||
| Прогноз санаси ва амал қилиш даври (М) | Прогноз санаси ва амал қилиш даври UTC да (М) | nnnnnn | 160624 080918 | |||
| Бекор қилинган прогноз идентификацияси (С) | Бекор қилинган прогнознинг идентификатори (С) | CNL | CNL | |||
| TAF ОХИРИ, ПРОГНОЗ БЕКОР ҚИЛИНГАН БЎЛСА | ||||||
| Ерга яқин шамол (М) | Шамолнинг йўналиши (М) | nnn ёки VRB | 24015KMH VRB04KMH (24008KT) (VRB02KT) 19022KMH (19011KT) 00000KMH (00000KT) 140P199KMH (140P99KT) 12012G35KMH (12006G18KT) 24032G54KMH (24016G27KT) | |||
| Шамол тезлиги (М) | [P]nn[n] | |||||
| Тезлигининг катта ўзгаришлари (С) | G[P]nn[n] | |||||
| Ўлчов бирликлари (М) | KMH (км/ч) (ёки KT (узеллар)) | |||||
| Кўринувчанлик | Асосан бўлган кўринувчанлик (М) | nnnn | C AVO К | 0350 7000 9000 9999 CAVOK | ||
| Об-ҳаво (С) | Об-ҳаво ҳодисалари кучлилиги (С) | - ёки + | — | RA HZ +TSRA FG -FZDZ PRFG+TSRASN SNRAFG FEW010 W005 SKC OVC020 W/// NSC SCT005 BKN012SCT008 BKN025CB | ||
| Об-ҳаво ҳодисаларининг хусусиятлари ва тури (С) | DZ, ёки RA,ёки SN,ёки SG, ёки PL, ёки DS, ёки SS, ёки FZDZ, ёки FZRA, ёки SHGR, ёки SHGS, ёки SHRA, ёки SHSN, ёки TSGR, ёки TSGS, ёки TSPL, ёки TSRA, ёки TSSN, ёки | IС, ёки FG, ёки BR, ёки SA, ёки DU, ёки HZ, ёки FU, ёки VA, ёки SQ, ёки PO, ёки FC, ёки TS, ёки BCFG, ёки BLDU, ёки BLSA, ёки BLSN, ёки DRDU, ёки DRSA, ёки DRSN, ёки FZFG, ёки MIFG, ёки PRFG | ||||
| Булутлар (М) | Булутларнинг миқдори ва қуйи чегарасининг баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик (М) |
FEWnnn, ёки SCTnnn, ёки BKNnnn, ёки OVCnnn |
VVnnn ёки Will |
SKC ёки NSC | ||
| Булутларнинг тури (С) | св | — | ||||
| Ҳарорат (О) | Элемент номи (М) Максимал ҳарорат (М) Максимал ҳароратни қайд этиш вақти (М) Элемент номи (М) Минимал ҳарорат (М) Минимал ҳароратни қайд этиш вақти (М) | ТХ [M]nn/ nnZ TN [M]nn/ nnZ | | | | TX25/13Z TN09/05Z TX05/12Z TNM02/03Z |
| Амал қилиш даври давомида юқорида кўрсатилган элементлардан бири ёки бир нечтасининг кутиладиган жиддий ўзгаришлари (С) |
Узгаришнинг ёки эҳтимоллигининг кўрсаткичи (М) Ҳодиса ёки унинг ўзгаришининг даври (М) |
PROB30 [TEMPO] ёки PROB40 [TEMPO] ёки BECMG ёки TEMPO ёки FM ёки BECMG nnnn | | | ||
| Шамол (С) | nnn[P] nn[n][G[P]nn[n]]KMH, ёки VRBnn KMH, (ёки nnn[P] nn[G[P]nn]KT, ёки VRBnn KT) | | TEMPO 1518 25070G100KMH (TEMPO 1518 25035G50KT) TEMPO 1214 I7025G50KMH 1000 TSRA SCT010CB BKN020 (TEMPO 1214 17012G25KT 1000 TSRA SCT010CB BKN020) | |||
| | Асос бўлган кўринувчанлик (С) | nnnn | С А V О K | BEGMO 1011 00000KMH 2400OVC010 (BEGMG 1011 00000KT 2400OVC010) PROB30 1214 0800 FG BEGMG 1214 RA TEMPO 0304 FZRA TEMPO 1215 BLSN PROB40 TEMPO 0608 0500 FG FM 1230 15015KMH9999 BKN020 (FM 1230 15008 KT 9999 BKN020) BEGMG 1820 8000 NSW NSC BEGMG 0608 SCT015CB BK.N020 | ||
| | Об-ҳаво ҳодисалари: кучлилиги (С) | - ёки + | — | NSW | ||
| | Об-ҳаво ҳодисалари: хусусиятлари ва турлари (С) | DZ, ёки RA,ёки SN,ёки SG, ёки PL, ёки DS, ёки SS, ёки FZDZ, ёки FZRA, ёки SHGR, ёки SHGS, ёки SHRA, ёки SHSN, ёки TSGR, ёки TSGS, ёки TSPL, ёки TSRA, ёки TSSN, ёки | IС, ёки FG, ёки BR, ёки SA, ёки DU, ёки HZ, ёки FU, ёки VA, ёки SQ, ёки PO, ёки FC, ёки TS, ёки BCFG, ёки BLDU, ёки BLSA, ёки BLSN, ёки DRDU, ёки DRSA, ёки DRSN, ёки FZFG, ёки MIFG, ёки PRFG ёки | | ||
| | Булутларнинг миқдори ва қуйи чегарасининг баландлиги ёки вертикал кўринувчанлик (С) | FEWnnn, ёки SCTnnn, ёки BKNnnn, ёки OVCnnn, ёки | VVnnn ёки Will | SKC ёки, NSC | ||
| | Булутларнинг тури (С) | СВ | — | |||
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
9-ИЛОВА
9-ИЛОВА
Авиация об-ҳаво прогнозларини баҳолаш бўйича
Йўриқнома
1. АМСФ, ТАМСда фақат амал қилиш даврида метеошароитлар билан боғлиқ бўлган мунтазамлик бузилишлари (рейсларнинг бекор қилиниши ёки кечиктирилиши, ҳаво кемаларининг етиб келиш аэродромларидан бошқа жойда қўниши) юз берган аэродром бўйича (шу жумладан қўниш учун прогнозлар), парвозларнинг йўналиши ва ҳудуди бўйича об-ҳаво прогнозларининг (огоҳлантиришларнинг) ёки парвозларнинг хавфсизлигига таъсир этган прогнозларнинг (огоҳлантиришларнинг) баҳоланиши амалга оширилади.
2. Аэродром бўйича прогнозлар (қўниш учун прогнозлар) АМСФ, ТАМС мутахассиси томонидан парвозларнинг раҳбари (катта диспетчер) билан биргаликда баҳоланади.
3. Парвозларнинг йўналиши ва ҳудуди бўйича об-ҳаво прогнозлари ва огоҳлантиришлар метеошароитлар билан боғлиқ бўлган мунтазам бузилишлари ҳаво кемалари командирининг аризасига кўра баҳоланади. Баҳолаш тегишли АМСФ, ТАМС мутахассиси томонидан навбатчи парвоз командири, у бўлмаганда ҳаво кемасининг командири билан биргаликда уч кунлик муддатда амалга оширилади.
4. Авиация прогнозларининг сифатини яхшилаш мақсадида метеошароитлар билан боғлиқ бўлган мунтазамлик бузилишларига олиб келган амалга ошмаган прогнозларни муҳокама қилиш ўтказилади. Муҳокамалар АМСФ, ТАМС бошлиғи (етакчи муҳандис, 1-тоифали муҳандис) томонидан ташкил этилади.
5. Аэродром бўйича прогнозлар (жумладан қўниш учун прогнозлар) амалга ошишини баҳолашда қуйидаги йўл қўйиладиган четланишлар қўлланади:
шамол йўналиши:
±20°
кўринувчанлик:
±200 м, 800 м гача
± 30%, 800 м дан 10 км гача
ёғинлар:
борлиги ёки йўқлиги
булутларнинг қуйи чегараси баландлиги:
± 30 м, 300 м гача
± 30%,300 м дан 3000 м гача
ҳаво ҳарорати:
±2°
6. Прогнозларнинг амалга оширилишини баҳолаш амалдаги ва прогнозланадиган шароитларни қиёслаш тамойили асосида, йўл қўйиладиган четланишлар ва ўзгаришлар гуруҳларига талабларни ҳисобга олган ҳолда ўтказилади.
7. Қараб чиқиладиган давр учун об-ҳаво прогнози парвозларнинг режаси бузилганда, авиаҳодисаларда, тасодифларда амалга ошмаган деб ҳисобланади, агар:
юқорида (5-бандда) кўрсатилган парвозга таъсир этган метеоэлементлардан бирининг қиймати йўл қўйиладиган четланишлар ва ўзгаришлар гуруҳларига талаблар доирасидан чиққан бўлса;
прогнозда кўзда тутилмаган авиация учун хавфли об-ҳаво ҳодисалари амалда кузатилган бўлса (ва аксинча): момақалдироқ, дўл, ўта совиган ёғинлар (яхмалак), кучли турбулентлик, булутларда ва/ёки ёғинларда мўътадил ва кучли музланиш;
прогнозланган ва аслида кузатилган элементларнинг қийматлари, об-ҳаво ҳодисалари вақтига мос келмаган бўлса.
Момақалдироқ ва дўлни баҳолашда МРЛ, довул ҳалқаси, аэродромдан 100 км радиусидаги бортдаги об-ҳаво маълумотлари ҳисобга олинади.
Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг метеорологик таъминоти бўйича Йўриқномага
10-ИЛОВА
10-ИЛОВА
Парвоз ҳужжатлари, шакл ва хариталар намуналари
| А НАМУНАСИ. | Стандарт изобарик юза учун баландликлардаги шамол ва ҳарорат харитаси. Харитага изоҳлар. |
| Б НАМУНАСИ. | ЖЗПМ ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитаси (FL 250-630). Б намунасига изоҳлар. |
| В НАМУНАСИ. | ТAМC ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитаси (BELOW 400 hPa). Харитага изоҳлар. |
| Г НАМУНАСИ. | Парвоз ҳужжатларида ишлатиладиган шартли белгилар. |
А намунасига изоҳлар (баландликлардаги шамол ва ҳарорат харитаси)
Парвоз ҳужжатларига киритиладиган баландликлардаги шамол ва ҳарорат хариталари стандарт изобарик юзалар учун прогностик хариталардир.
Бундай хариталарда қуйидаги маълумотлар бўлиши лозим:
а) шамолнинг йўналиши ва тезлиги етарли даражада зич тўрда патсимон ўқлар шаклида; битта пат (чизиқ) шамолнинг 18 км/соат бўлган тезлигига мос келади, патнинг ярмиси — 9 км/соат; қорайтирилган тор байроқ (вимпел) — 93 км/соат;
б) етарли даражада зич тўрнинг танланган тугунларида ҳаво ҳарорати, бутун Цельсий градусларида.
Изоҳ: хариталар эслатмаларида (легенда) аввал «+» белгиси келтирилган қийматлардан ташқари барча ҳарорат кўрсаткичлари манфий эканлигини кўрсатиш лозим.
Б намунасига изоҳлар (ЖЗПМ алоҳида об-ҳаво ҳодисалари харитаси FL 250 — 630)
1. ЖЗПМ ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитасида FL 250 — 630 қуйидагиларга оид маълумотлар акс эттирилади:
а) момақалдироқлар;
б) тропик циклонлар;
в) кучли бўрон чизиқлари;
г) мўътадил ёки кучли турбулентлик (булутларда ёки очиқ осмонда);
д) мўътадил ёки кучли музланиш;
е) катта майдондаги қумли ёки чангли бўронлар;
ж) «а» — «е»-бандларида кўрсатилган ҳолатлар билан боғлиқ ёмғирли тўп-тўп булутлар;
з) тропопаузанинг абсолют баландлиги;
и) тез ҳаво оқимлари;
к) ҳаво кемалари парвозларини бажаришга таъсир этувчи кул булутлари юзага келиши билан ўтувчи вулқон отилишларининг жойлари; вулқоннинг номи ва маълум бўлса, биринчи отилишнинг вақти, шунингдек фойдаланувчиларга тегишли район учун SIGMET, NOTAM ёки ASHTAM билдиришининг маълумотидан фойдаланиш кераклигини эслатиш;
л) ҳаво кемалари парвозларини бажаришга таъсир этувчи атмосферага радиоактив материаллар чиқарилиши жойлари.
2. Кутиладиган ўзига хос об-ҳаво ҳодисаларини белгилаш учун ишлатиладиган белгилар 1-сон илованинг Г намунасида акс эттирилган.
3. FL250-630 ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитасида баландликлар 1013,2 гПа (760 мм.рт.ст.) стандарт босимига мос келувчи изобарик юзага нисбатан кўрсатилади.
В намунасига изоҳлар (ТАМС 400 hPa дан пастроқ ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитаси)
1 ТAМС чиқарадиган 400 hPa дан пастроқ ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари хариталарида қуйидагиларга оид маълумотлар акс эттирилади:
а) момақалдироқлар, бўрон чизиқлари, мўътадил ёки кучли турбулентлик (булутларда ёки очиқ осмонда), исталган кучлиликдаги ҳаво кемаларининг музланиши, ўта совиган ёғинлар ва яхмалак, туманлар, қумли ёки чангли бўронлар, тропик циклонлар, ёғинлар ва катта майдондаги кўринувчанликнинг 10 км дан паст қийматларгача ёмонлашувига олиб келадиган бошқа ҳодисалар;
б) булутларнинг миқдори, шакли ҳамда қуйи ва юқори чегарасининг баландлиги;
в) ерга яқин кўринувчанлик, 10 км дан паст бўлса;
г) 0° С сатҳининг баландлиги;
д) атмосфера фронтлари, конвергенция зоналари, барик тузилмалар марказлари ва уларнинг кутиладиган кўчиши км/соат ларда;
2. Кутиладиган ўзига хос об-ҳаво ҳодисаларини белгилаш учун ишлатиладиган белгилар 1-сонли илованинг Г намунасида акс эттирилган.
3. 400 hPa дан пастроқ бўлган хариталарда баландликлар денгиз сатҳидан ўн метрларда кўрсатилади. Булутлар қатламининг юқори чегарасининг ёки ўзига хос об-ҳаво ҳодисаларининг баландлиги 400 hPa сатҳидан юқори бўлганда унинг баландлиги «XXX» каби кўрсатилади.
4. Ерга яқин кўринувчанлик, агар у 10 км дан кам бўлса, кўринувчанликни ёмонлаштирувчи ҳодисанинг белгисидан аввал кўрсатилади. Кўринувчанликнинг 2 км гача бўлган қийматлари метрларда, 2 км дан ортиғи — километрларда кўрсатилади.
5. 400 hPa дан пастроқ бўлган ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари хариталарида барча прогнозланадиган булутларнинг шакллари кўрсатилади.
Г намунаси. Парвоз ҳужжатларида ишлатиладиган шартли белгилар варағи.
1. Ўзига хос об-ҳаво ҳодисаларининг шартли белгилари
1 — FL 100 гача парвозларда парвоз ҳужжатлари учун бу белги қасирга чизиғини англатади.
2 — харита четларида қуйидаги маълумот кўрсатилиши лозим: радиоактив моддалар белгиси; авария жойининг кенглиги/узунлиги; авариянинг санаси ва вақти; қўшимча маълумот юзасидан NOTAM.
3 — харита четларида қуйидаги маълумот кўрсатилиши лозим: вулқон отилишининг белгиси, вулқоннинг номи ва халқаро рақами (маълум бўлса); биринчи отилишининг кенглиги/узунлиги, санаси ва вақти (маълум бўлса); вулқон кули юзасидан SIGMET ва NOTAM ёки ASHTAM маълумотини текшириш.
4 — бу белги ёғинларнинг ўта совигани туфайли тайёра юзасига тегиши музланишига дахлдор эмас.
5 — кўринувчан кул булути белгиси SIGWX эмас, фақат VAG намунасида қўлланади.
Изоҳ: ҳодиса кутиладиган баландликлар учун юқори чегараси қуйи чегарасидан юқорида эслатмага мувофиқ кўрсатилади.
2. Фронтлар ва конвергенция зоналарида ва бошқа ишлатиладиган белгилар
Шамолни кўрсатувчи ўқлар унинг тез ҳаво оқимидаги максимал тезлигини ва у тегишли бўлган эшелонни кўрсатади. Жиддий ўзгаришлар (тезлик 20 узелгача ва ундан ортиқ эшелон — 3000 футгача (ёки камроқ, бу мақсадга мувофиқ бўлса) иккилик чизиқлар билан белгиланади.
Мисолда иккилик чизиқ ёнида шамол тезлиги — 225 км/соат (120 узел). Тез ҳаво оқимининг ўқини белгилайдиган қалин чизиқ шамолнинг тезлиги 150 км/соат (80 уз) прогнозланадиган нуқталарда бошланади/тугайди.
• Белги (фазода) кўп кузатиладиган 60 км/соатдан (30 уз) ортиқ бўлган ерга яқин шамол тезлигига тегишли.
3. Булутларни таърифлашда қўлланадиган қисқартмалар
3.1. Кўриниши
| CI — Патсимон | AС—Юқори тўп-тўп | ST — Қатламли |
| CC— Патсимон тўп-тўп | AS — Юқори қатламли | CU — Тўп-тўп |
| CS — Қатламли-патсимон | NS — Ёмғирли-катламли | CВ — Ёмғирли тўп-тўп |
| | SC — Қатламли тўп-тўп | |
3.2. Булут миқдори, СВ дан ташқари
| CKS — очиқ (0/8) |
| FEW — кам (l/8 — 2/8) |
| SCT — сочилган (3/8 — 4/8) |
| BKN — узуқ-юлуқ (5/8 — 7/8) |
| OVC — ёппасига булут (8/8) |
| CВ фақат |
| ISOL — айрим СВ (изоляцияли) |
| OCNL — етарли ажратилган СВ (тасодифий) |
| FRQ — кам ажратилган ёки ажратилмаган (кўп) СВ |
| EMBD = бошқа булутларнинг қатламларида бўлган ёки ғубор билан яширилган (ичидаги) СВ |
3.3. Баландлик
Баландликлар хариталарда SWH ва SWM деб эшелонларда (FL) белгиланади, юқори чегараси қуйи чегараси устидан кўрсатилади.
Агар юқори ёки қуйи чегараси харита қўлланадиган атмосфера қатламидан ташқарида бўладиган бўлса, XXX қўлланади.
SWL хариталарида:
1) Баландликлар ўртача денгиз сатҳидан баландликлар каби кўрсатилади;
2) SFC кисқартмаси одатда ер юзасининг сатқини белгилаш учун қўлланади.
4. Махсус хариталарда чизиқлар ва тизимларнинг кўрсатилиши
4.1. SWH ва SWM намуналари — ўзига хос об-ҳаво ҳодисаларнинг хариталари (юқори ва ўрта сатҳлар)
| Тишсимон чизиқ | = | ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари зоналарининг чегараланиши |
| Қалин узлукли чизиқ | = | ТЯН зонасининг чегаралари |
| Шамол ўқи ва эшелон билан бўлинган қалин ҳолда узлуксиз чизиқ | = | тез ҳаво оқими ўқининг ҳолати, узеллар ёки км/соатларда шамол йўналиши ва эшелонларда баландлик кўрсатилган ҳолда. Тез ҳаво оқимининг вертикал давомийлиги эшолондан пастда (эшелонларда) кўрсатилган, масалан, +20/-30 қўшиб ёзилган FL 270 ёзуви тез ҳаво оқими FL 240 дан FL 290 гача эканлигини кўрсатади. |
| Ўқлардаги рақамлар | = | фронтал тизим ҳаракатининг узеллар ёки км/соатлардаги тезлиги |
| Кичик тўғри тўртбурчаклар ичида парвоз эшелонлари | = | эшелонларда айрим пунктларда тропопауза баландлиги, масалан 340. Тропопауза топографиясининг қуйи ва юқори чегаралари мос ҳолда L ёки Н ҳарфлари билан бешбурчак ичида кўрсатилади, парвоз эшелонларидаги баландлик кўрсатилган ҳолда |
4.2 SWL намунаси — ўзига хос об-ҳаво ҳодисалари харитаси (қуйи сатҳ)
| X | = | босим марказларининг жойлашуви, гектопаскалларда |
| L | = | паст босим маркази |
| Н | = | юқори босим маркази |
| Тишсимон чизиқлар | = | алоҳида об-ҳаво ҳодисалари зонасининг чегаралари |
| Штрихли чизиқлар | = | 0° С изотермасининг баландлиги футлар (гектофутлар) ёки метрларда. Изоҳ: 0° С сатҳи шунингдек 0°: 060 каби белгиланиши мумкин, яъни 0° С сатҳи 6000 фут баландликда |
| Ўқлардаги рақамлар | = | фронтал тизимлар, депрессия ёки антициклонлар ҳаракатининг узеллар ёки км/соатлардаги тезлиги |
| Денгиз ҳолати белги ичидаги рақам | = | тўлқинларнинг футлар ёки метрлардаги умумий баландлиги |
| Денгиз юзаси ҳарорати белги ичидаги рақам | = | денгиз юзасининг ҳарорати °С ларда |
| Ерга яқин шамол белги ичидаги рақам | = | шамол узеллар ёки км/соатларда |
4.3. Ўқлар, патли ўқлар ва байроқчалар
Ўқлар йўналишни кўрсатади. Байроқчалар (вимпеллар) ва/ёки патларнинг сони тезликка мос келади.
Масалан:
270°/115 узеллар (213 км/соатга тенг)
Байроқчалар 50 узеллар ёки 93 км/соат га мос келади
Патлар 10 узеллар ёки 18 км/соат га мос келади
Патнинг ярмиси 5 узеллар ёки 9 км/соат га мос келади
