3586-сон 19.12.2024. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirining

buyrugʻi

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnomani tasdiqlash haqida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 19-dekabrda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3586]

Oʻzbekiston Respublikasining “Atmosfera havosini muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi raisining 2005-yil 15-dekabrdagi 105-son “Oʻzbekiston Respublikasi korxonalari uchun atmosfera havosini ifloslantirish manbalarini inventarizatsiyadan oʻtkazish va unga chiqarib tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarni meʼyorlash boʻyicha yoʻriqnomani tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1533, 2006-yil 3-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil., 1-son, 4-modda) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir A. ABDUXAKIMOV

Toshkent sh.,

2024-yil 18-noyabr,

19-mh-son

Kelishildi:

Togʻ-kon sanoati va geologiya vaziri B. ISLAMOV

2024-yil 29-oktabr

Energetika vaziri J. MIRZAMAHMUDOV

2024-yil 7-noyabr

Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vaziri v.b. Sh. XIDOYATOV

2024-yil 11-noyabr

Oʻzbekiston Respublikasi ekologiya, atrof muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirining 2024-yil 18-noyabrdagi 19-mh-son buyrugʻiga
ILOVA

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi

YOʻRIQNOMA

Mazkur Yoʻriqnoma atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Yoʻriqnomada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar — atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni chiqaruvchi manbalar;

turgʻun manba — atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni chiqaruvchi, doimiy oʻzgarmas oʻringa ega boʻlgan manba;

tashkil qilingan manba — ifloslantiruvchi moddalarni maxsus barpo qilingan qurilmalar orqali atmosfera havosini ifloslantiruvchi manba;

tashkil qilinmagan manba — ifloslantiruvchi moddalarni maxsus barpo qilingan qurilmalarsiz atmosfera havosini ifloslantiruvchi manba;

nuqtaviy manba — atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni chiqaruvchi quvur yoki ventilyatsiya shaxtalari koʻrinishida boʻlgan manba;

chiziqli manba — atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni chiqaruvchi uzunligi kengligidan bir necha barobar katta boʻlgan manba;

maydonli manba — maydoni yirik oʻlchamga ega boʻlgan va yuzasi boʻyicha ifloslantiruvchi moddalar nisbatan bir tekis ajraluvchi manba, shuningdek bir maydonda tarqoq joylashgan koʻp sonli manbalar;

ruxsat etilgan chegaraviy ulush (bundan buyon matnda RECHU deb yuritiladi) — atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning uzoq vaqt oraligʻida insonlar sogʻligiga salbiy taʼsir qilmasligi;

bir martalik maksimal ruxsat etilgan chegaraviy ulush (bundan buyon matnda RECHU_mak.b.m.deb yuritiladi) — 20 minut davomida nafas olganda insonlar tanasida reflektorli reaksiyalarni keltirib chiqarmaydigan, atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning normasi;

atmosferani ifloslantiruvchi modda zararliligining taxminiy xavfsizlik darajasi (bundan buyon matnda ZTXD deb yuritiladi) — hisoblash usullari orqali oʻrnatilgan, atmosferani ifloslantiruvchi moddalarning vaqtinchalik ruxsat etiladigan normasi;

ruxsat etilgan chegaraviy tashlama (bundan buyon matnda RECHT deb yuritiladi) — atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning vaqt birligi ichida ruxsat etiladigan meʼyorlaridan oshmaydigan, yer usti miqdorini oʻrnatuvchi ekologik normasi;

umumiy tashlama — yil davomida atmosfera havosiga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalarning umumiy miqdori (t/yil);

maksimal bir martalik tashlama — 20 — 30 minut vaqt oraligʻida aniqlangan, atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning maksimal miqdori;

solishtirma tashlamalar — ishlab chiqarilayotgan mahsulot birligiga toʻgʻri keladigan atmosfera havosiga ifloslantiruvchi manbalardan chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori;

atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish — hududdagi turgʻun manbalarning joylashishi, ifloslantiruvchi moddalarning miqdori, tarkibi, tarqalishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni toʻplash va oʻrganish.

2-bob. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish

2. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:

a) atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish uchun tayyorgarlik koʻrish;

b) atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazishda oʻlchashlar olib borish va hisob-kitob ishlarini bajarish;

v) atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalarini rasmiylashtirish;

g) atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalarini kelishish va tasdiqlash.

3. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni chiqaruvchi tashkilotlar (bundan buyon matnda obyektlar deb yuritiladi) tomonidan mustaqil ravishda amalga oshiriladi.

Bunda, obyekt tomonidan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish uchun tabiiy resurslarni qoʻriqlash va ulardan oqilona foydalanish boʻyicha materiallarni ishlab chiqishga ixtisoslashtirilgan yuridik va jismoniy shaxslar jalb etilishi mumkin.

4. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish uchun tayyorgarlik koʻrish bosqichida obyekt tomonidan uning joylashuv joyi, tarkibiy tuzilishi, ishlab chiqarish texnologik sxemalari va jarayonlarining tafsiloti, asosiy va yordamchi ishlab chiqarishdagi balans sxemalari, yoqilgʻi, xom ashyo va materiallarning yillik sarfi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanadi.

5. Obyektda atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish toʻliq va ishonchli maʼlumotlar asosida amalga oshiriladi.

6. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazishda oʻlchashlar olib borish va hisob-kitob ishlarini bajarish bosqichida ifloslantiruvchi moddalar, atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar, chang va gazni tozalash uskunalarining samaradorligini vizual va instrumental oʻrganish orqali amalga oshiriladi.

7. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalarini rasmiylashtirish bosqichida obyekt tomonidan xatlov natijasida olingan maʼlumotlar tahlil qilinadi va xatlov jadvallarining sahifalari toʻldiriladi.

8. Obyekt tomonidan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari boʻyicha tuzilgan materiallar rasmiylashtiriladi va obyekt rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Oldingi tahrirga qarang.

Bunda, ushbu materiallar obyekt rahbari tasdiqlagan kundan eʼtiboran bir ish kun ichida Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organiga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi.

(8-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

Oldingi tahrirga qarang.

9. Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organi tomonidan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari boʻyicha tuzilgan materiallar ular taqdim etilgan kundan eʼtiboran oʻn besh kun ichida koʻrib chiqiladi.

Bunda, ushbu materiallar mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasiga muvofiq rasmiylashtirilmagan yoki ularda tegishli maʼlumotlar toʻliq koʻrsatilmagan yoxud notoʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organi tomonidan obyekt rahbariga kamchiliklarni bartaraf etib, qayta murojaat qilish mumkinligi toʻgʻrisida ushbu materiallar kelib tushgan kundan eʼtiboran oʻn besh kun ichida yozma yoki elektron shaklda maʼlum qilinadi.

(9-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

Oldingi tahrirga qarang.

10. Obyekt rahbari tomonidan taqdim etilgan materiallarda mazkur Yoʻriqnomaning 9-bandi ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan kamchiliklar aniqlanmagan taqdirda ushbu materiallar Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organi tomonidan kelishiladi.

(10-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

Oldingi tahrirga qarang.

11. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari boʻyicha tuzilgan materiallarni kelishish Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organi tomonidan rad etilgan taqdirda ushbu materiallar umumiy tartibda koʻrib chiqiladi.

(11-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

Oldingi tahrirga qarang.

12. Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining hududiy organi tomonidan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari boʻyicha tuzilgan materiallarda aniqlangan kamchiliklarda koʻrsatilmagan yangi asoslar bilan kelishishni rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

(12-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

13. Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori va tarkibini aniqlash ushbu Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash usullari va zaruratga koʻra asbob-uskunalar yordamida oʻlchovlarga asosan amalga oshiriladi.

14. Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash turli ish rejimlari, ishlab chiqarish boʻlinmalarida, shuningdek koʻp bosqichli texnologik jarayonlarda uskunalarning turli ishlashdagi farqlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

Ushbu Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash usullari natijasida olingan koʻrsatkichlar obyektda foydalanilayotgan texnologik jihozga mos kelishi kerak.

15. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning xatlov natijalarida ushbu Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan talablar inobatga olinishi lozim.

16. Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblashda xom-ashyo, mahsulot va asbob-uskunalar ish vaqtining oʻrtacha qiymatiga toʻgʻri keladigan solishtirma tashlamaning bitta qiymatidan foydalanadi.

Bunda, atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash usullari bir nechta solishtirma tashlama (g/sek) qiymatlariga ega boʻlsa, ularning qiymatlari xom-ashyo, materiallarning vaqt birligi maksimal sarfidan kelib chiqib, jarayonning maksimal unumdorlik vaqtidagi holati hisobga olinadi.

17. Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash va asbob-uskunalar bilan olingan oʻlchov natijalari ruxsat etilgan xatolik doirasida boʻlishi kerak.

18. Umumiy shamollatish tizimi bilan jihozlanmagan xonada qoladigan moddalar bilan birga atmosfera havosiga chiqariladigan qattiq zarralar va aerozollarni hisoblashda ifloslantiruvchi moddalarning tuzatish koeffitsiyenti qoʻllanilishi kerak.

Bunda, qattiq zarrachalar ajraladigan ishlab chiqarish jarayonlarida tuzatuvchi koeffitsiyentlarni aniqlash uchun tashlamalar dispers tarkibini asboblar yordamida oʻlchash ifloslantiruvchi moddalarning atmosfera havosiga chiqariladigan joylarda amalga oshirilishi kerak.

19. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar, chang-gazlardan tozalash qurilmalarni oʻrganish, texnologik zanjir boʻyicha ketma-ket amalga oshiriladi (asosiy qurilmalardan boshlanib qoʻshimcha qurilmalarda tugatiladi).

20. Ifloslantiruvchi moddalarning nomlari, ularning ekologik normalarining qiymati RECHU ga mos kelishi kerak.

Agarda ifloslantiruvchi moddalar uchun RECHU mavjud boʻlmasa, ushbu moddalarni hisoblashda ZTXD qoʻllanadi.

21. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning ish vaqti obyektda oʻrnatilgan uskunaning loyihaviy quvvatiga mos kelishi kerak.

22. Ifloslantiruvchi moddalarning tashkil qilingan va tashkil qilinmagan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar obyektning hududidan foydalanish rejasi (sxema)da belgilanadi.

23. Obyektda ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar xatlovdan oʻtkazilganda ushbu atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar oʻsib borish tartibida raqamlanadi.

Obyektda ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar olib tashlangan taqdirda ulardan keyingi atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarga berilgan raqamlar oʻzgartirilmaydi

24. Har bir atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning oʻrni obyekt maydonining mahalliy koordinata tizimida aniqlanadi.

25. Yopiq binolarda joylashgan tashkillashtirilmagan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar chiziqli manbalar sifatida inobatga olinadi.

Chiziqli manbalarning balandligi, diametri yoki kesim oʻlchamlari umumiy havo almashish qurilmalari sifatida koʻrsatiladi.

Tomga oʻrnatiladigan kirituvchi — chiqaruvchi ventilyatorlar yakka nuqtaviy manbalar boʻlib, ular uchun balandlik, diametr va kesim oʻlchamlarining haqiqiy qiymati qabul qilinadi.

26. Ochiq maydonlardagi tashkil qilinmagan manbalar maydonli manbalar sifatida inobatga olinadi.

Bunda, ochiq maydonlardagi tashkil qilinmagan manbalardan chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar bir tekislikda amalga oshiriladigan yakka manbalar sifatida ushbu manbaning balandligi, diametri yoki kesim yuzasi oʻlchamlarining haqiqiy qiymatlari inobatga olinadi.

27. Tashkil qilinmagan manbalarda ularning haqiqiy qiymatlarini aniqlash imkoniyati boʻlmasa, balandlik 2 m, kesim yuzasi oʻlchamlari 0,25 m², tezlik esa flyuger sathidagi oʻrtacha yillik shamol tezligiga tenglashtirilib olinadi.

28. Tekis joylashgan guruhli atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar uchun (“nafas” armaturalari, rezervuarlarning nozichligi natijasida sizib chiqishlar) balandlik, diametr va manbaning kesim yuzasi oʻlchamlarining haqiqiy qiymatlari olinadi.

29. Yopiq binoda joylashgan tashkil qilinmagan manbalar uchun gaz havo aralashmalari koʻrsatgichlarining haqiqiy qiymatlari havo almashish qurilmalarining (aeratsiya va sex fonarlari, aeratsiya shaxtalari, deflektorlar, tomga oʻrnatiluvchi va umumiy almashinuvchi ventilyatorlari) havoga tutashish joyida oʻlchanadi.

30. Maydonli tashkil qilinmagan manbaning ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari izotermik (harorat oʻzgarmaydi) deb qabul qilinadi.

Bunda, gaz-havo aralashmasining harorati yerning yuza sathidan 2 m balandlikda eng issiq oyning oʻrtacha haroratiga, tezlik esa obyekt joylashgan manzilning flyuger joylashgan sathidagi shamolning oʻrtaga tezligiga tenglashtiriladi.

3-bob. Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash

31. Ishlab chiqarish maydoni tashqarisida ifloslantiruvchi moddalarning yer usti hisoblash natijalarining har biri ifloslantiruvchi moddaga oʻrnatilgan norma bilan mosligi aniqlanadi.

RECHT har bir ifloslantiruvchi modda, atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar va toʻliq obyekt uchun oʻrnatiladi.

32. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbaga ega boʻlgan obyekt oʻz hududidagi (ijaraga berilgan obyektlari ham) barcha faoliyat turlari uchun RECHT ni ishlab chiqishi lozim.

Bunda, ishlab chiqarish hududidagi atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar bir-biriga oʻzaro taʼsir koʻrsatmagan taqdirda RECHT har bir ishlab chiqarish hududi uchun alohida ishlab chiqiladi.

33. RECHTni ishlab chiqish uchun obyektning faoliyatiga qarab uning toifasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 7-sentabrdagi 541-son qarori bilan tasdiqlangan Davlat ekologik ekspertizasidan oʻtkaziladigan faoliyat turlarining roʻyxatiga asosan aniqlanadi.

34. I, II va III toifaga mansub obyektlar uchun RECHT besh yil muddatga amal qiladi.

IV toifadagi obyektlar uchun RECHT ishlab chiqilmasdan xatlov natijalari asosida olingan haqiqiy maʼlumotlar boʻyicha oʻrnatiladi.

35. Obyekt rekonstruksiya, modernizatsiya qilingan, qayta tashkil etilgan, kengaytirilgan yoki joylashuvi oʻzgartirilgan taqdirda obyekt tomonidan atrof-muhitga taʼsir baholanadi va atrof muhitga taʼsirni baholash toʻgʻrisidagi ariza loyihasi ishlab chiqiladi.

36. Ishlab chiqarish texnologiyasi, foydalanilayotgan xom-ashyo tarkibi, atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning soni, ifloslantiruvchi moddalarning miqdori va tarkibi oʻzgarmagan obyektlar uchun RECHT ning muddati tugagan hollarda ushbu muddat yana besh yil muddatga uzaytiriladi.

Oldingi tahrirga qarang.

Bunda, RECHT ning amal qilish muddatini uzaytirish ilgari ishlab chiqilgan RECHT ning amal qilish muddati tugashidan ikki oy oldin obyekt tomonidan taqdim etilgan soʻrov asosida, davlat ekologiya inspektori tomonidan uni majburiy ravishda oʻrganish natijalari boʻyicha hamda uning muddatini uzaytirish mumkinligi toʻgʻrisidagi yozma asoslashi boʻyicha amalga oshiriladi.

(36-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2026-yil 13-martdagi 9-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3788, 16.03.2026-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)

37. RECHT miqdori maxsus birliklarida (g/sek) va (t/yil) oʻrnatiladi. Bunda, obyektlarda ularning nazorati tashkil qilinishi kerak.

38. RECHT har bir atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar uchun ulardan chiqariladigan barcha ifloslantiruvchi moddalar boʻyicha oʻrnatiladi.

39. Obyektning yillik umumiy tashlamasi (t/yil) yoki bir martalik maksimal tashlama (g/sek)ning haqiqiy qiymati, obyekt uchun oʻrnatilgan normadan koʻp boʻlsa, RECHT da ushbu qiymatning ortiqligi qayd etiladi.

40. Atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirishda obyektlar uchun umumiy tashlamalar normalari (t/yil) va atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarda RECHTga rioya etilishini nazorat qilish uchun bir martalik tashlamalar normalari (g/sek) qoʻllaniladi.

41. Ifloslantiruvchi moddalarni RECHT ga keltirishda tabiiy resurslardan samarali va kompleks foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi ilgʻor fan va texnika yutuqlarini hisobga olish kerak.

4-bob. RECHT mazmuni va uni rasmiylashtirish

42. RECHT quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

a) atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning yer yuzasidagi maksimal miqdorini hisoblash uchun dastlabki maʼlumotlarni tayyorlash;

b) atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning yer yuzasi qatlamidagi maksimal miqdorini hisoblash va tahlil qilish;

g) ifloslantiruvchi moddalarning miqdori boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqish;

d) ishlab chiqilgan chora-tadbirlar natijalari asosida ifloslantiruvchi moddalarning miqdorini qayta hisoblash;

e) RECHT ni oʻrnatish;

j) atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning RECHT doirasida nazorat oʻlchovlarini oʻtkazish va RECHT doirasida saqlanishini nazorat qilish reja-jadvalini ishlab chiqish;

z) RECHT ni rasmiylashtirish.

43. Obyekt tomonidan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari asosida obyekt rahbari tomonidan RECHT materiallari ishlab chiqilib, tasdiqlanadi.

Bunda, RECHT materiallari obyekt rahbari tasdiqlagan kundan eʼtiboran bir ish kun ichida I toifaga mansub obyektlar uchun Davlat ekologik ekspertizasi markaziga, II va III toifaga mansub obyektlari uchun Davlat ekologik ekspertizasi markazining hududiy filiallariga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi.

44. I toifaga mansub obyektlar uchun Davlat ekologik ekspertizasi markazi, II va III toifaga mansub obyektlari uchun Davlat ekologik ekspertizasi markazining hududiy filiallari tomonidan RECHT materiallari ular taqdim etilgan kundan eʼtiboran yigirma kun ichida koʻrib chiqiladi.

Bunda, ushbu materiallar mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq rasmiylashtirilmagan yoki ularda tegishli maʼlumotlar toʻliq koʻrsatilmagan yoxud notoʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa, I toifaga mansub obyektlar uchun Davlat ekologik ekspertizasi markazi, II va III toifaga mansub obyektlari uchun Davlat ekologik ekspertizasi markazining hududiy filiallari tomonidan obyekt rahbariga kamchiliklarni bartaraf etib, qayta murojaat qilish mumkinligi toʻgʻrisida ushbu materiallar kelib tushgan kundan eʼtiboran yigirma kun ichida yozma yoki elektron shaklda maʼlum qilinadi.

45. Obyekt rahbari tomonidan taqdim etilgan RECHT materiallarida mazkur Yoʻriqnomaning 44-bandi ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan kamchiliklar aniqlanmagan taqdirda ushbu materiallar Davlat ekologik ekspertizasi markazi va uning hududiy filiallari tomonidan kelishiladi.

46. RECHT materiallarini kelishish Davlat ekologik ekspertizasi markazi va uning hududiy filiallari tomonidan rad etilgan taqdirda ushbu materiallar umumiy tartibda koʻrib chiqiladi.

47. Davlat ekologik ekspertizasi markazi va uning hududiy filiallari tomonidan RECHT materiallarida aniqlangan kamchiliklarda koʻrsatilmagan yangi asoslar bilan kelishishni rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

48. Atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning yer yuzasidagi maksimal miqdorlarini hisoblash, dastlabki maʼlumotlarni tayyorlash atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning xatlov natijalari asosida amalga oshiriladi.

Bunda, atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning koʻrsatkichlari, chang-gaz tozalovchi qurilma mavjudligi va uning samaradorligi obyekt bosh rejasiga muvofiq boʻlishi kerak.

Shuningdek, obyekt bosh rejasi hudud chegaralari va atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalar koordinatlari, aholi punkti chegaralarining holatiy rejasi bilan mosligi hisobga olinadi.

49. Atmosferada ifloslantiruvchi moddalarning tarqalish hisobini bajarish uchun atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarning koʻrsatkichlaridan tashqari quyidagi maʼlumotlar zarur boʻladi:

a) ifloslantiruvchi moddalarning choʻkish tezligini hisobga oluvchi koeffitsiyent haqidagi maʼlumot;

b) relyef koeffitsiyenti.

Meteorologik tavsiflar obyektga eng yaqin meteomarkazdan olinadi.

Atmosfera stratifikatsiyasiga bogʻliq koeffitsiyent, 40^osh.k.dan janubda joylashgan holda 250 ga, 40^osh.k.dan shimolda joylashganida esa, 200 ga teng etib qabul qilinadi.

Hududning relyef koeffitsiyenti obyekt ifloslantiruvchi moddalarining tarkibida boʻlgan atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash boʻyicha kartografik materiallar asosida belgilanadi.

Ifloslantiruvchi moddalarning choʻkish tezligini hisobga oluvchi koeffitsiyent qiymati quyidagicha qabul qilinadi:

a) gaz holatidagi va mayda oʻlchamli aerozollar (chang, kul, tartibli choʻkish tezligi deyarli nolga yaqin) uchun — 1;

b) mayda oʻlchamli aerozollar uchun tashlamalarni oʻrtacha ekspluatatsion tozalanishi 90 foiz boʻlganida — 2,75 da 90 foizgacha — 2,5; 75 foizdan kam va tozalanmaydigan holda — 3.

50. Ifloslantiruvchi moddalarning tarqalishini hisoblash ishlab chiqarish maydonidan tashqarida aholi punktlari atmosfera havosi uchun RECHU_mak.b.mmiqdorida oʻtkaziladi.

Ifloslantiruvchi moddalarning tarqalishini hisoblash universal dasturlar boʻyicha amalga oshiriladi.

51. Yer ustida ifloslantiruvchi moddalarning tarqalish maydoni xaritasi obyektning holatiy rejasi bilan biriktirilgan boʻlishi kerak.

RECHU_mak.b.m miqdorlarida maksimal ulushni ifodalovchi raqamlar koʻrsatilgan va ishlab chiqarish chegaralari aniq belgilangan boʻlishi lozim.

52. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalardan atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarning miqdorini obyekt chegarasidan tashqaridagi maksimal miqdorga taqqoslash bilan amalga oshiriladi.

53. Normadan ortiq boʻlgan ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirishga yoʻnaltirilgan tadbirlar ishlab chiqiladi.

54. Ifloslantiruvchi moddalarning obyekt chegarasidan tashqaridagi miqdori normadan ortiq boʻlmasa, RECHT haqiqiy tashlamalar darajasida belgilanadi. Normadan ortiq hollarda esa, ishlab chiqarish maydoni ortida norma talablarini qanoatlantiradigan RECHT qabul qilinadi.

55. RECHT amal qilish boʻyicha nazorat takliflari reja-jadval koʻrinishida rasmiylashtiriladi.

Atmosfera havosini ifloslantirishga hissa qoʻshadigan atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalardan chiqariladigan moddalarni nazorat qilish asbob-uskunalar yordamida oʻlchash usullari bilan amalga oshiriladi.

56. RECHT da ushbu Yoʻriqnomaning 3-ilovasida keltirilgan talablar inobatga olinishi lozim.

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaga
1-ILOVA

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalarini rasmiylashtirishga oid talablar

1. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish kitobining varaqlari umumiy raqamlanishga ega boʻlishi kerak. Bunda, umumiy raqamlanishga rasm, sxema, grafiklar ham kiritiladi.

2. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish kitobida Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 21-yanvardagi 14-son “Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish va kelishish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroridan tashqari quyidagilar xam kiritilishi kerak:

Obyektning atrof-muhitga boʻlgan xavflilik toifasini aniqlash;

atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning tavsifi;

chang va gazlarni tozalovchi, zararsizlantiruvchi qurilmalarning ishlash tavsifnomasi;

atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning umumiy miqdori.

3. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish natijalari atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning mos ravishda boʻlimlari varaqlariga kiritiladi.

4. “Atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning maʼlumotlar” boʻlimida quyidagilar keltiriladi:

a) ishlab chiqarish (sex, boʻlinma), texnologik jarayon turi;

b) atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning nomi va uning koʻrsatkichlari;

v) ishlab chiqariladigan mahsulot (bajariladigan jarayon) nomi;

g) obyektning kunlik va yillik ish vaqti;

d) ifloslantiruvchi moddalarning nomi;

e) atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbadan chiqayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori (g/s va t/yil)ning hisobi, hisoblash usuli mavjud boʻlmagan holda, ifloslantiruvchi moddalarning ulushini aniqlashda oʻlchovlar oʻtkazish.

Oʻlchash natijalari atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish blankasining 1-boʻlimi jadvaliga kiritiladi.

5. “Atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning tavsifi” boʻlimida quyidagilar keltiriladi:

a) ifloslantiruvchi moddalarni oʻtkazuvchi atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning nomi va soni;

b) zaruriy hisob va tushuntirishlari bilan atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning raqami va koʻrsatkichlari;

v) zaruriy hisob va tushuntirishlar, qoʻllanilgan formula va usullar yoritilgan adabiyotlar koʻrsatilib, chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar tarkibi va miqdori, gaz havo aralashmasining koʻrsatkichlari;

g) yoqilgʻining haqiqiy sarfi koʻrsatilgan holda avtotransportning yillik tashlamalari (kg/ tonna yoqilgʻi ) hisobi, quyidagi aralashmalar boʻyicha: uglerod oksidi (is gazi), uglevodorodlar, azot oksidlari, oltingugurt angidridi, kurum, aldegidlar, benz(a)piren, qoʻrgʻoshin birikmalari;

d) turgʻun tashlovchi manbalarning obyektning xarita sxemasiga mos holda koordinatalari.

Maʼlumotlar atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazishning 2-boʻlim ifloslantiruvchi moddalar jadvali blankasiga kiritiladi.

6. “Chang-gaz tozalovchi va zararsizlantiruvchi qurilmalar ishlash tavsifi” boʻlimida quyidagilar keltiriladi:

a) tozalash oʻtkaziladigan ifloslantiruvchi moddalar nomi;

b) tozalashga kiritiladigan va tozalangandan soʻnggi ifloslantiruvchi moddalar ulushlarining oʻlchov maʼlumotlari;

v) chang-gaz tozalovchi va zararsizlantiruvchi qurilmalarning samaradorligi hisobi, tozalashning loyihaviy foydali ish koeffitsiyenti haqida maʼlumotlar;

d) gaz-chang tozalash vositalari holatining tahlili va ilgʻor zamonoviy chang-gaz tozalash vositalariga mosligi.

Maʼlumotlar atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarni xatlovdan oʻtkazishning 3-boʻlimi ifloslantiruvchi moddalar jadvali blankasiga kiritiladi.

7. Ifloslantiruvchi moddalarning jami atmosfera havosiga tashlamalari haqida maʼlumotlarda barcha tashlovchi manbalardan har bir ifloslantiruvchi (tozalanmasdan tashlanadigan, tozalashga kiritiladigan, ushlab qolingan va zararsizlantirilgan) moddalarning umumiy tashlamalari atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish varagʻining 4-blankasida keltiriladi.

8. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish varaqlarini toʻldirishda bosh harflarda koʻrsatish va qisqartirishlar mumkin emas.

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaga
2-ILOVA

Atmosfera havosiga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarni hisoblash usullari

1-bob. Avtomobillarga gaz toʻldirish shoxobchasi (bundan buyon matnda AGTSH deb yuritiladi)

1. AGTSHni ishlatishda quyidagi texnologik jarayonlarda suyultirilgan gazlarning texnologik yoʻqotilishi kuzatiladi:

suyultirilgan gazni qabul qilishda (toʻkishda) (temir yoʻl sisternalaridan avtomobillardan qabul qilishda va maishiy gaz ballonlarini toʻldirishda);

jihozlarni taʼmirlash bilan bogʻliq jarayonlarda (idishlarni taʼmirlash, tekshiruv-sinov ishlarini olib borish yoki qabul qilingan gaz toʻliq sotilib, boʻshatilishi bilan bogʻliq boʻlgan holatlarda);

shoxobchadan foydalanishda xavf oldini olish klapanlari va berkitishda (boshqaruv armaturalarni tekshirishda);

suyultirilgan gazni saqlashda uning tabiiy kamayishi.

2. AGTSHda suyultirilgan gazning yoʻqotilishi vaqtning turli oraliqlarida sodir boʻladi va bu yoʻqotilishlar gaz sarfining, mos ravishda, turli hajmlariga tegishlidir.

3. Avtomashina va maishiy ballonlarni toʻldirish paytidagi yoʻqotilishlar esa tez-tez, har kuni sodir boʻladi va ularni AGTSHning har kunlik (loyihaviy) unumdorligiga tegishli boʻladi.

Rezervuarlarni tozalash, quvur va armaturalarni taʼmirlashdagi yoʻqotilishlar 4-8 yilda bir marta sodir boʻladi, ularni shu yillar boʻyicha teng taqsimlab AGTSHning yillik loyihaviy unumdorligiga kiritish lozim.

Tabiiy yoʻqotilishlar doimiy — uzluksiz sodir boʻladi, ammo ularni bir yilga hisoblab, yillik unumdorlikka kiritiladi.

Foizlarda yoki bir tonna suyultirilgan gazdan kg.da ifodalangan nisbiy yoʻqotilishni hisoblash uslubi qabul qilingan.

2-bob. AGTSH uchun suyultirilgan gazlarning texnologik yoʻqotilishlari normalarini hisoblash

4. Bitta temir yoʻl sisternasidan gazlarni qabul qilishdagi yoʻqotilishlar quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

P₁* P_j^j+P_j^g+P_j^vs, kg, (1.1)

Bunda: P_j^j — bitta sisternasidan gazlarni qabul qilishdagi suyultirilgan gazlarning suyuq fazasidagi yoʻqotilishlar, kg;

P_j^j= 2p_j*V _sh, (1.2),

Bunda: p_{j —}suyuq fazadagi gazning zichligi, p_j = 590kg/m³;

2 — bitta sisternadan gazlarni qabul qilishdagi toʻkish-quyish tarmoqlar soni;

V_sh — toʻkish-quyish quvur(shlang)ining hajmi, m³;

MRTU-38-5-6089-66 boʻyicha portlash xavfsizligi ishlab tashlanadigan yuqori bosimli toʻkish-quyish quvurining diametri Dsh =76 mm= 0,076 m va uzunligi L_sh=10 m.

P_j^g — bitta sisternasidan gazlarni qabul qilishdagi suyultirilgan gazlarning gaz fazasidagi yoʻqotilishlar, kg;

P_j^g= p_g*V_sh, kg,

p_g — suyuq fazadagi gazning zichligi, kg/m³, p_g =14.035 kg/m³;

V_sh — gaz fazasi yoki shlangning hajmi, m³;

D_sh — shlangning ichki diametri, m (38mm= 0,038m);

L_sh — shlang uzunligi, m (L_sh = 10 m).

P_j^vz — gazi boʻshatilgandan soʻng bitta sisterna hajmini toʻldiradigan, gazli fazaning qaytarilishi koʻrinishidagi suyultirilgan gaz yoʻqotilishi, kg

P_j^vz= p_g*V_s, (1.5),

p_g — gaz fazasidagi gazning zichligi p_g = 14,035 kg/m³;

V_s — bitta sisternaning hajmi, V_s = 60 m³;

P_j^vz — 14,035*60 =842,1 kg.

P₁ = 913,82 : 30090 * 100 = 3,037% yoki 30,37 kg/t

Bitta temir yoʻl sisternasini toʻkishda gazlar yoʻqotilishining umumiy miqdori:

P_j=P_j^j+ P_j^g+ P_j^vz= 53,503 + 0,160 + 842,1= 895,763 kg

Bitta temir yoʻl sisternasidan avtotsisternani toʻldirishda gazning yoʻqotilishi:

P₂^a= n_a*p_j*V_sh, kg, (1.6),

n_{a —}bitta temir yoʻl sisternasidan toʻldiriladigan avtotsisternalar soni

V_j — temir yoʻl sisternasining hajmi, V_j=60m³;

V_a — avtotsistera hajmi, m³, V_a = 7,25 m³;

r_j — gazning suyuq fazasidagi zichligi, r_j = 590 kg/m³;

V_sh — avtotsisternaga toʻldirish shlangining hajmi, m³.

D_sh — avtotsisterna shlangining ichki diametri 38mm = 0,038m;

L_sh — avtotsisterna quvurining uzunligi — 3m:

P_a = p_a * r_j * V_sh ⁼-9 * 590 * 0,0034 = 18,057 kg.

Shunday qilib, har bir temir yoʻl sisternasidan avtotsisternalarga gazni toʻldirilishida suyultirilgan gazlarni yoʻqotilish miqdori:

895,763 + 18,057 = 913,820 kg ni tashkil qiladi.

Zichligi 0,59 t/m³ boʻlgan, standart boʻyicha 85% gacha toʻldirilgan 60 m³sigʻimli temir yoʻl sisternasidagi suyultirilgan gaz massasi:

G = V_s * 0,85 * r_j. = 60 * 0,85 * 0,59 = 30,09 t ni tashkil qiladi.

Temir yoʻl sisternalaridan suyultirilgan gazlarni qabul qilish va ulardan avtotsisternalarni toʻldirishda har bir tonna kiritilayotgan suyultirilgan gazning foizlar yoki kg.larda ifodalangan yoʻqotilishi:

P₁ = 913,82 : 30090 * 100 = 3,037% yoki 30,37 kg/t ni tashkil qiladi.

Bitta avtotsisternasidan gazlarni ichki diametri 38 mm, uzunligi 3 m boʻlgan quvur yordamida qabul qilishdagi suyultirilgan gazlarning suyuqlik fazasidagi yoʻqotilishlari, kg:

bu yerda: r_j — gazning suyuq fazasidagi zichligi, r_j = 590 kg/m³;

V_sh — avtotsisternaga toʻldirish shlangning hajmi, m³.

D_sh — quvurning ichki diametri 38 mm = 0,038m;

L_sh — quvurning uzunligi 3 m:

Toʻyingan bugʻlarning zichligi R_p-14,035 kg/m³ boʻlgan shlangdagi bugʻ fazasidan gazning yoʻqotilishi,

P₂^g = 14,035 * 0,0034 = 0,0477 kg

7,25 m³sigʻimli avtotsisternadan gazni toʻkishda sisterna sigʻimi ichidagi bugʻ fazasi qoldigʻi evaziga yoʻqotilgan gaz:

P₂^s=r_p*V_p.s(1.10),

R_p = 14,035 kg/m³,

V_s — ATST-8-130 nusxali avtotsisterna hajmi 7,25 m³, foydali sigʻimi 6,2 m³.

P₂^s= 14,035*6,2= 87,017 kg.

5. Suyultirilgan uglevodorod gazlarining suyuq fazadagi, ularning bugʻi va aralashmalarining zichligi tashkiliy tarkibi va harorati boʻyicha aniqlanadi.

6. Barcha texnologik yoʻqotilishning normalarini hisoblash misollarida zichliklarning shartli qiymatlari r_j = 590, r_p = 14,035 va p_g = 2,36 kg/m³qabul qilingan, ular bu yerdagi yoʻqotilishlarning (% yoki kg/t.larda ifodalangan) nisbiy qiymatiga taʼsir qilmaydi, chunki zichlikning bu qiymatlari kasrning surati — yoʻqotilishlarning absolyut qiymatlarini aniqlashda va maxrajida — sisternadagi gaz massasini yoki shoxobchaning kunlik, yillik unumdorligini aniqlashda ishtirok etadi.

7. Tozalash diametri 50 mm boʻlgan ventil orqali 16 kg/sm²bosimda 20 sekund davomida amalga oshiriladi. Nazorat ballonidan zichligi 14,035 kg/m³ boʻlgan gaz bugʻi ajralib chiqadi.

8. Chiqish teshigidan oqib chiqadigan gazning sarfi umumqabul qilingan gidrodinamik formulalari bilan aniqlanadi.

Gazning oqish tezligi quyidagicha hisoblanadi:

R — gazning bosimi, R = 16 kg/sm²;

r_p — gaz (toʻyintirish bugʻi)ning zichligi, r_p = 14,035kg/m³;

4,43 — empirik koeffitsiyent.

Havoning oʻrtacha harorati 20° (T = 293°K) boʻlganida, zichligi 14,035 kg/m³boʻlgan gazning diametri 50 mm.li kirish teshigidan 4,74 m/sek tezlik bilan oqishidagi sarfi:

f — chiqish teshigining kesim yuzasi, m²:

Hajmi 7,25 m³boʻlgan 85% gacha standart boʻyicha zichligi 0,59 t/m³ligaz bilan toʻldirilgan bitta avtotsisternadan qabul qilishda 1, 2, 3 va 4-bandlar boʻyicha yoʻqotilishlar:

G=V_s*0,85*r_j=7,25*0,85*0,59=3,6 t ni tashkil qiladi.

Shuning uchun, avtotsisternadan gazni qabul qilishda, suyultirilgan gazlarning suyuq va gaz fazalaridagi nisbiy yoʻqotilishlarini aniqlashda yoʻqotilishning har bir elementini sisterna yoki AGTSHning qabul qilish sigʻimidagi mavjud suyuq gaz massasi 3,6 t.ga nisbatan qiyoslab, har bir jarayondagi yoʻqotilish foizlari yoki suyultirilgan gazning nisbiy yoʻqotilish kg/t aniqlanadi:

P₂^j= 2,006 : 3600 * 100 = 0,0557 % yoki 0,557 kg/t;

P₂^g = 0,0477: 3600 * 100 = 0,0013 % yoki 0,013 kg/t;

P₂^s= 87,017: 3600* 100= 2,4171 % yoki 24,171 kg/t;

P₂^k = 2,48 : 3600 * 100 = 0,0689 % yoki 0,689 kg/t.

JAMI: P₂= 91,5507 : 3600 * 100 = 2,543 % yoki 25,43 kg/t

9. Avtomobil yoki maishiy ballonlarni suyultirilgan gaz bilan toʻldirishdagi yoʻqotilishni hisoblash uchun kunlik, undan keyingi hisoblar uchun suyultirilgan gazlar bilan ballonlarni toʻldirish uchun yillik sarf aniqlanadi.

Texnik loyihaga koʻra, AGTSHda bir kunda 300 ta sigʻimi 50 l boʻlgan avtomobil ballonlari, sigʻimlari 27 va 50 l boʻlgan maishiy ballonlardan yiliga 10000 ta yoki kuniga 10000:250 = 40 ta ballon toʻldiriladi.

Ballonlarni toʻldirish uchun suyultirilgan gazning kunlik va yillik sarflari quyidagicha hisoblanadi:

avtomobil, kunlik: 0,05 * 0,59 * 300 = 8,85 t

maishiy: 50l: 0,05 * 0,59 * 40 = 1,18 t;

maishiy: 27l: 0,027 * 0,59 * 40 = 0,6372 t.

Ballonlarni suyultirilgan gaz bilan toʻldirish uchun bir kunlik jami sarf 10,6672 t, yiliga esa, 10,6672 t * 250 = 2666,8 t ni tashkil qiladi.

Avtomobillar ballonlarini toʻldirishda suyultirilgan gaz yoʻqotilishlari quyidagicha hisoblanadi:

P₃=1,3*10^-3*r_j*n, kg/kun (1.13),

1,3 litr — bitta gazballonli avtomobilni toʻldirishda yoʻqotadigan gaz miqdori (glavmosavtotrans ITI № F-266 ot 18.01.87 maʼlumotlari) 10^-3 — litrni m³ga oʻtkazish:

r_j — suyultirilgan gaz zichligi r_j = 590 kg/m³;

n — gaz toʻldirishning bir kunlik soni

P₃=1,3*10^-3* 590 * 300=230,1 kg/kun

Ballonlarni suyultirilgan gaz bilan toʻldirish uchun bir kunlik jami sarf — 10,6672 t/kun.

Gazga toʻldirishdagi yoʻqotilish foizi quyidagicha hisoblanadi:

Maishiy gaz ballonlarini toʻldirishdagi yoʻqotilishlarni quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

P₄=r_j*V₁* n₁+ r_j*V₂* n_2,kg/kun (1.14),

r_j — suyultirilgan gaz zichligi, r_j= 590 kg/m³;

V₁vaV₂ — maishiy ballonlarning ishchi sigʻimi 27 va 50 l;

“Oʻzneftgazqazibchiqarish” AJ (Buxoro sh.) maʼlumotlariga koʻra,

V₁= 0,000402 m³;

V₂= 0,00031 m³;

n₁va n₂ — bir kunda toʻldiriladigan 50 l va 27 l ballonlarning soni, hisoblanayotgan loyihada n₁= n₂= 40 dona/kun

P₄=590*0,000402*40+590*0,00031*40=16,8032 kg/kun.

Maishiy ballonlarni toʻldirishdagi yoʻqotishlar quyidagicha hisoblanadi:

Ballonlarni tekshirish jarayonidagi yoʻqotishlar quyidagi formuladan topiladi:

P₅= r_g*R₁*p₁*V₁, kg, (1.15),

r_g=2,36 kg/m³;

r_g — normal sharoit (t=20˚S i R=1kg/sm²)da gaz aralashmalarining zichligi;

V₁ — ballonlar hajmi 0,05m³ i 0,027m³;

R₁ — tekshirish uchun beriladigan boʻsh ballonlardagi qoldiq oʻrtacha bosim, MITL maʼlumotiga koʻra; R₁ = 3 kg/sm²;

P₁ — tekshirish uchun beriladigan boʻsh ballonlar soni, p₁ = p₂ = p₃= 900 dona/yil yoki 900:250 = 3,6 dona/kun;

P₅=ρ₁*R*p*(V₁+ V₂+ V₃)=2,36*3*3,6*(0,05+0,05+0,027) = 3,237 kg

Ballonlarni tekshirish jarayonida yoʻqotilishlarning foizi quyidagicha hisoblanadi:

Rezervuar va sigʻimlarni taʼmirlashdan soʻnggi tozalashda gaz yoʻqotilishi:

har ikki yilda bir marta 2 ta 25m³li sarflovchi sigʻimlar va 2 ta 5m³li toʻkish sigʻimlari kapital yoki bir yilda ½ marta taʼmirlanadi.

P₆=3*V*ρ_n*n, (1.16),

Bu yerda, 3 — boʻshatilgan rezervuar, sigʻimdagi gazning qoldiq bosimi, kg/sm²;

ρ_n — gazning zichligi, ρ_n = 0,014035t/m³;

V — tozalanayotgan sigʻimlarning umumiy hajmi, m³.

V =2*25+2*5 = 60m³;

n — bir yilda tozalashlar soni, n =1/2

P₆^p = 3 * 60 * 0,014035 * 1/2 = 1,2632 t/yil.

AGTSHning yillik unumdorligi, 2666,8 t.

Rezervuar va sigʻimlarni taʼmirlashdan soʻnggi tozalashda gaz yoʻqotilishi:

Rezervuarlar har 7 yilda bir marta gidravlik sinovdan oʻtkaziladi.

V₁= 25m³ * 2 = 50m³; V₂ =5* 2 = 10m³.

Gidlavlik sinov paytida hajmi V₁ = 25m³ rezervuardan 1,5 t , V₂= 5m³ — 0,3 t suyultirilgan gaz yoʻqoladi. Har yilga toʻgʻri keladigan, gidravlik sinovda gazning umumiy yoʻqotish miqdori:

Rezervuarlarni gidravlik sinashda gaz yoʻqotilishining foizi quyidagicha hisoblanadi:

Rezervuarlarni tozalashda suyultirilgan gaz yoʻqotilishi quyidagicha hisoblanadi:

P₆=P₆^p+P₆ⁿ= 0,0474 + 0,0193 = 0,0667 % yoki 0,667 kt/t

Xavf oldini olish klapanlarini tekshirishda yoʻqoladigan gaz miqdori quyidagicha hisoblanadi:

bu yerda,

K — klapanlar soni, loyiha boʻyicha, K= 20 dona;

p — klapanlarni bir yilda tekshirishlar soni, p = 2;

a — sarf koeffitsiyenti, klapan pasport boʻyicha = 0,6;

f — klapanning oʻtkazish qismida qirqim yuzasi, mm²,

d = 40 mm boʻlganida f = 1256 mm²;

V — empirik koeffitsiyent, P₁: R₂ ⁼ 1.25 V= 0,447;

P₁ — klapandan oldindagi maksimal ortiqcha bosim, 18kg/sm²;

R₂ — klapandan keyindagi ortiqcha bosim, R₂ = 16kg/sm²;

r_p — suyultirilgan gazlar toʻyintirilgan bugʻlarining zichligi, r_p=14,035 kg/m³

P₇ = 0,01 * 20 * 2 * 0,6 * 1256 * 0,447 √(18-16)*14,035 = 714 kg/yil.

Xavf oldini olish klapanlarini tekshirishda yoʻqotiladigan gazning foizi quyidagicha hisoblanadi:

3-bob. quvurlarni sinash paytidagi yoʻqotilishlar

10. 7 yilda 1-marta oʻtkaziladigan quvurlarni sinashdan oldin ularning suyuq va gaz fazalari toʻliq boʻshatiladi. Suyuq fazadagi suyultirilgan gazning yoʻqotilishi:

V_j — quvurlarning suyuq fazasi hajmi, mazkur AGTSH loyihasi uchun,

V_j= 23,73m³;

v — sinovdan oldin quvurlar boʻshatilgach suyuq fazaning qoldigʻi, v = 0,15 (15%).

P₈^j=590 * 0,15 — 23,73 : 7=300 kg/yil

Suyultirilgan gazning gaz fazasidagi yoʻqotilishi:

P₈^j=ρ_g*V_p*R:7, kg/yil, (1.19),

ρ_g — normal sharoit (20ºS va 1 kg/sm²)da gaz zichligi, ρ_g — 2,36 kg/m³;

V_p — quvurlarning gaz fazasi hajmi, mazkur AGTSH loyihasi uchun, V_p= 9,436m³;

R — quvurdagi oʻrtacha qoldiq bosim, R= 3 kg/sm².

P₈^g=2,36*9,436*3:7=9,544 kg/god

Quvurlarni sinashda gazning yillik jami yoʻqotilishi P₇=309,544 kg/yil.

Sinovdagi yoʻqotilishlarning foizi quyidagicha hisoblanadi:

4-bob. Saqlash davrida tabiiy kamayish hisobidan yoʻqotilishlar

11. Bir kunda 1 tonna gazdan yoʻqotiladigan va kg.larda ifodalanadigan miqdori 1-jadvalda keltirilgan.

1-jadval

Propan-butan fraksiyasining saqlanish davridagi tabiiy yoʻqotilishi normalari, N_xr, kg/t.kun

Havoning kvartallik oʻrtacha harorati, tºC	Norma, N_xr	Havoning kvartallik oʻrtacha harorati, tºC	Norma, N_xr	Havoning kvartallik oʻrtacha harorati, tºC	Norma, N_xr	Havoning kvartallik oʻrtacha harorati, tºC	Norma, N_xr
-34	0,030	-14	0,100	6	0,171	26	0,209
-32	0,033	-12	0,108	8	0,176	28	0,212
-30	0,036	-10	0,116	10	0,181	30	0,214
-28	0,044	-8	0,124	12	0,185	32	0,216
-26	0,052	-6	0,132	14	0,189	34	0,218
-24	0,060	-4	0,140	16	0,193	36	0,220
-22	0,068	-2	0,148	18	0,197	38	0,222
-20	0,076	0	0,156	20	0,200	40	0,224
-18	0,084	2	0,161	22	0,203	42	0,226
-16	0,092	4	0,165	24	0,206	44	0,228

Yillik oʻrtacha harorat +20^oS da suyultirilgan gazni saqlashdagi tabiiy yoʻqotilish N_xr = 0,200 kg/t-kunni tashkil qiladi.

Agtshda gaz 2 ta sarflovchi 25 m³ hajmli sarflovchi va 2 ta 5 m³ hajmli toʻkish sigʻimida, jami 60 m³li sigʻimlarda 365 kun davomida 85% gacha toʻldirilgan holatda saqlanadi.

P₉=N_xr*V*v* ρ_j*ch*10^-3, t/yil, (1.20),

N_xr = 0,200 kg/t-kun;

10^-3 — kg ni tonnaga aylantirish;

V — saqlash sigʻimlar hajmi = 60m³,

v — toʻldirilish darajasi 0,85 (85%);

r_j — suyultirilgan gaz zichligi, p_j = 590 kg/m^3;

ch — kunlarda ifodalangan saqlash muddati, ch = 365 kun.

P₉ = 0,200 * 60 * 0,85 * 0,59 * 365 * 10^-3 = 2,19657 t/yil

Saqlash davrida tabiiy kamayish hisobidan yoʻqotilishlarning foizi quyidagicha hisoblanadi:

Sarflarning barcha bandlari boʻyicha suyultirilgan gazlarning texnologik jarayonlarda ilojsiz yoʻqotilishining umumiy miqdori quyidagicha aniqlanadi:

temir yoʻl sisternasidan toʻkishda — P₁= 3,037% yoki 30,370 kg/t

avtotsisternadan quyib olishda — P₂= 2,5430% yoki 25,430 kg/t

avtomashinani gazga toʻldirishda — P₃= 2,1571% yoki 21,571 kg/t

maishiy ballonlarni toʻldirishda — P₄= 0,1575% yoki 1,575 kg/t

ballonlarni tekshirishda — P₅= 0,0303% yoki 0,303 kg/t

rezervuarlarni taʼmirlash va tozalashda — P₆= 0,0667% yoki 0,667 kg/t

klapanlarni tekshirishda — P₇= 0,0268% yoki 0,268 kg/t

quvurlarni sinashda — P₈= 0,0116% yoki 0,116 kg/t

tabiiy kamayish evaziga — P₉= 0,0824% yoki 0,824 kg/t

Agtshda gazlarning texnologik jarayonlarda jami yoʻqotilishi — P₁₀= 8,1124% yoki 81,124 kg/t.

5-bob. Suyultirilgan uglevodorod gazlarining zichligini aniqlash

12. Kritik haroratda suyuq fazasida suyultirilgan gazlarning zichligi oʻzgarmas boʻlib, propan uchun kritik harorat — 42,1ºS, zichligi 585 kg/m³ ni tashkil qiladi. Butan uchun kritik harorat 0,5ºS ni, zichlik esa 600 kg/m³ ni tashkil qiladi.

Suyuq uglevodorodlarning haroratga bogʻliqligi quyidagi tenglama yordamida ifodalanadi:

r_t=r_to+a(T_{o —}T), kg/sm³, (1.21),

r_t — T, ^oK haroratda suyuq uglevodorodlarning zichligi kg/m³;

r_to — plotnost pri kritik haroratdagi zichlik, kg/m³:

propan uchun r_to — 58 kg/m³ ;

butan uchun r_to — 600 kg/m³;

a — empirik koeffitsiyent, kg x grad/m³:

propan uchun a — 1,354;

butan uchun a — 1,068;

T — suyultirilgan gazning zichligi aniqlanishi kerak boʻlgan harorat, ^oK;

T_o — kritik harorat:

propan uchun T_o — 230,9^oK;

butan uchun T_o — 272,5^oK.

13. Avtomobillarni gaz bilan toʻldirish shoxobchalarini ekspluatatsiya qilishdagi tashlamalar suyultirilgan gaz miqdorini har bir jarayondagi foydalanilayotgan jihozlarning ishlash davomiyligini hisobga olib, ulardagi yoʻqotilishlarga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblanadi.

6-bob. Avtomobillarga yoqilgʻi quyish shoxobchasi

14. Avtotransport obyekti hududida avtomobillarga yoqilgʻi quyish shoxobchasi atmosfera havosini ifloslantiruvchi manba hisoblanadi, chunki neft mahsulotlarini saqlash, qabul qilish va tarqatishda rezervuarlardan atmosfera havosiga uglevodorodlar ajralib chiqadi.

15. Jihozlarning zich yopilmasligi, rezervuarlarda bosimning oshishi va neft mahsulotlarining bugʻlanishi natijasida uglevodorod bugʻlarining atmosfera havosiga chiqarilishining barcha turlari uglevodorodlar tashlamasi hisoblanadi.

16. Bugʻlanish natijasida uglevodorodlarning atmosfera havosiga chiqarilishini hisoblash yengil va ogʻir neft mahsulotlari uchun olib boriladi. Yengil neft mahsulotlariga benzin, ogʻirlariga esa, dizel yoqilgʻisi kiradi.

17. Bitta yoki bir nechta rezervuarlar guruhidan yil davomida atmosfera havosiga ajralib chiqadigan uglevodorodlarning miqdori, “Neft va neft mahsulotlarini qabul qilish, tarqatish va rezervuarlarda saqlashda tabiiy yoʻqotilishlarining normalari”dan kelib chiqib hisoblanadigan neft mahsulotlarining yoʻqotilishlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

bunda: n₁ — neft va neft mahsulotlarini qabul qilish, tarqatish va rezervuarlarda saqlashda kuzgi-qishki mavsumdagi tabiiy yoʻqotilishlarining normalari;

n₂ — neft va neft mahsulotlarini qabul qilish, tarqatish va rezervuarlarda saqlashda bahorgi-yozgi mavsumdagi tabiiy yoʻqotilishlarining normalari;

Q₂ — yil davomida rezervuarlarga kiritiladigan neft mahsulotlari miqdori, t.

2-jadval

Avtomobillarga yoqilgʻi quyish shoxobchalarida neft va neft mahsulotlarini qabul qilish, tarqatish va rezervuarlarda saqlashda tabiiy yoʻqotilishlarining normalari

(1 tonna qabul qilingan yoqilgʻidan kilogrammlarda)

Rezervuarlar turi	Neft mahsuloti guruhi	Iqlimiy mintaqa
		4		5
		kuzgi-qishki mavsum	bahorgi-yozgi mavsum	kuzgi-qishki mavsum	bahorgi-yozgi mavsum
Yer usti poʻlat	I	0,74	1,26	0,80	1,16
	V	0,03	0,03	0,03	0,03
	VI	0,12	0,12	0,12	0,12
Yer usti poʻlat pontonli	I	0,41	0,62	0,46	0,63
Chuqurlashtirilgan	I	0,49	0,68	0,55	0,70
	V	0,02	0,02	0,02	0,02
	VI	0,12	0,12	0,12	0,12

Izoh: tabiiy yoʻqotilishlar normalari qadoqlangan holatda qabul qilinadigan va topshiriladigan mahsulotlarga qoʻllanilmaydi.

3-jadval

Neft mahsulotlarining tabiiy yoʻqotilishlar normalarini qoʻllash uchun Oʻzbekiston Respublikasi hududining iqlimiy mintaqalarga ajratilishi

iqlimiy mintaqalar

iqlimiy mintaqalarga kiruvchi Respublika, oʻlka, milliy okruglar, viloyatlar

Respublika:

Qoraqalpogʻiston

Viloyatlar:

Andijon, Qashqadaryo, Namangan, Surxondaryo, Sirdaryo, Toshkent, Xorazm

Viloyatlar:

Buxoro, Jizzax, Navoiy, Samarqand, Fargʻona.

7-bob. Akkumulyator batareyalarini quvvatlash

18. Elektrokar, elektryuklovchi, shuningdek kombayn, traktor va avtomobillarning kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarini quvvatlash uchun shoxobchalar mavjud.

Ularni quvvatlash paytida havoga kislotali akkumulyatorlarni quvvatlashda sulfat kislotasi bugʻlari yoki ishqorli akkumulyatorlarini quvvatlanganida ishqor ajralib chiqadi.

19. Akkumulyator batareyalarini zaryadlash jarayonida sulfat kislotasi va ishqorlar ajralishining solishtirma koʻrsatkichlari ularning elektrsigʻimi va elektrolit sarflariga bogʻliq holda 4-jadvalda keltirilgan.

4-jadval

Akkumulyator batareyalarini zaryadlash jarayonida sulfat kislotasi va ishqorlar ajralishining solishtirma koʻrsatkichlari

tyexnologik jarayondagi ish	qoʻllanadigan elektrolit	Harorat, ^oS	Ajraladigan zararli modda
			nomi	agregat holati, bugʻ; aerozol; p+a	solishtirma miqdor
					g/kg	1 Ach uchun g/ch
tyemir nikelli (ishqorli) Akkumulyatorlarni zaryadlash	ishqor	20,0	ishqor	a	1,9	0,0008
Qoʻrgʻoshinli (kislotali) akkumulyator batareyasini zaryadlash	Sulfat kislotasi	80,0	Sulfat kislotasi	a	2,5	0,0010

8-bob. Zararli moddalarning tashlamalari miqdorini aniqlash

20. Akkumulyator batareyalarini quvvatlash jarayonida havoga ajralayotgan zararli moddalarning miqdorini quyidagi formula boʻyicha aniqlash mumkin:

Bunda:

k^x — x — ingrediyenti ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, g/soat;

f — zaryadlanadigan akkumulyatorlarning elektr sigʻimi, A*ch

Bunda:

k^x — x — ingrediyent ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, g/kg;

V — zaryadlashga sarflanuvchi elektrolit sarfi, kg/soat.

9-bob. Asfalt-beton zavodlari, asfalt-betonlarning tavsifi

21. Atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning miqdori tayyorlanadigan asfalt-betonning turi, rusumi mineral massaning fraksiyasi va tarkibiga bogʻliq.

22. Asfalt-betonlar qumli, mayda-oʻrtacha, yirik donadorlilarga boʻlinadi, asfalt-betonlarning turi va rusumlari 5-jadvalda keltirilgan.

5-jadval

Asfalt-betonlarning turi va rusumlari

Koʻrsatkichlar	Asfalt-beton mahsulotlarining markalariga qarab sifati
Koʻrsatkichlar	I	II	III	IV
Minerallarning gʻovaklik darajasi, (turlarning hajmiga qarab) % da
A — koʻp toshli B — oʻrtacha toshli	15-19	15-19	15-19	15-18
V — mayda toshli G — maydalangan qumli	18-22	18-22	18-22	18-22
D — tabiiy qumli	-	-	Do 22	Do 22
Qolgan gʻovakliklar, % hajmga nisbatan	2,5-4,5	2,5-4,5	2,5-4,5 3,0-5,0	2,5-4,5 3,0-5,0
Suv bilan toʻyinganligi, (toʻrlarning hajmiga qarab) % da
A — koʻp toshli B — oʻrtacha toshli	2,0-4,5	2,0-4,5	-	-
V — mayda toshli G — maydalangan qumli	1,5-3,5	1,5-3,5	1,5-3,5 1,5-4,0	1,5-3,5 1,5-4,0
D — tabiiy qumli	1,5-3,0	1,5-3,0	1,0-3,0 1,5-4,0	1,0-3,0 1,5-4,0
Toʻyingan, hajmga nisbatan %da	0,5	1,0	1,0	1,5
Siqilgandagi mustahkamlik chegarasi, kgs/sm², kam boʻlmagan:
Harorat +20°S boʻlganda barcha turlar uchun	24 20	22 18	20 18	18 14
Harorat +50°S asfalt-beton mahsulotlari turlari uchun:
A — koʻp toshli	9 8	8 7	-	-
B va V — oʻrta va kam toshli	10 9	9 8	9 8	8 18
G — maydalangan qumli	14 9	12 9	10 8	8 6
D — tabiiy qumli	-	-	10 8	8 6
Barcha turlardagi issiq aralashma uchun harorat S°	120	120	120	120

10-bob. Asfalt-beton tayyorlashda asfalt aralashtirgich qurilmalarida hosil boʻladigan ifloslantiruvchi moddalar

23. Mineral materiallar omborxona yoki maydalash sexidan transportyorlar tizimi yordamida elevatorga uzatiladi va boʻshatish qutisi (bunker) orqali qizdirish barabaniga toʻkiladi.

24. Mineral materiallarni aylanuvchi barabanlarda quritish tabiiy yoqilgʻi (koʻmir, mazut, dizel yoqilgʻisi, tabiiy gaz)larni yoqishdan olinadigan yonuvchi gazlar yordamida amalga oshiriladi.

25. Quritilgan va maʼlum haroratgacha qizdirilgan mineral materiallar fraksiyalar boʻyicha ajratish uchun saralash-elaklariga uzatiladi va tayyorlanayotgan asfalt-beton turiga qarab, qizigan bunkerning boʻlimlariga tarqatiladi.

26. Soʻngra, maʼlum miqdordagi material va bitum bir paytning oʻzida aralashtirgichga uzatiladi va unga aniq miqdordagi mineral kukuni qoʻshiladi. barchasini aralashtirish tugagach, tayyor asfalt-beton massasi omborxona yoki qurilish maydoniga olib ketadigan avtotransportlarga boʻshatiladi.

27. Inert materiallarni saqlash omboridan (mineral materiallarni toʻkish, qayta toʻkish, toʻplash va koʻchirish) boshlab tayyor mahsulotni foydalanishga uzatishgacha boʻlgan barcha texnologik jarayonlar noorganik chang ajralib chiqishi bilan amalga oshadi.

28. Changning kimyoviy tarkibi 6-jadvalda, dispers (oʻlchamlari boʻyicha) tarkibi 7-jadvalda keltirilgan.

6-jadval

Changning kimyoviy tarkibi

Komponentlar	SiO₂	Al₂O₃	MgO	CaO	Fe₂O₃	SO₃	Boshqalar
Miqdori, %	56,4	12,9	3,5	8,5	7,0	1,2	1,5

7-jadval

Changning dispers (oʻlchamlari boʻyicha) tarkibi

fraksiya oʻlchamlari, mkm	250	100-250	50-100	10-20	5-10	1-5
Miqdori, %	4,5-7,8	17,5-22,7	12,3-16,7	41,1 — 48,2	7,4 — 8,5	4,3 — 8,0

29. Aralashtirgichlardan tashlanadigan tashlamalarning miqdori koʻp emas, baʼzan hid chiqaruvchi moddalar tashlamalari bilan bogʻliq muammolar uchrab tursada, ular salmoqli emas.

30. Ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarining asosiy qismi mineral materiallarni quritish va yoqilgʻilarni yoqishda paydo boʻladi.

31. Asfalt aralashtirgichning quritish barabanidan tashlamaning kattaligi toʻldirgich (mineral material) oʻlchamlari va qoʻllaniladigan yoqilgʻi turiga bogʻliq.

32. Changni bostirish usullari qoʻllanilmagan hollarda har bir tonna toʻldirgich hisobiga 17-20 kg noorganik chang ajralib chiqadi.

33. Foydalaniladigan toʻldiruvchining turiga bogʻliq holda, tashlamalarning 50% dan ziyodini oʻlchamlari 20 mkm dan katta boʻlgan zarrachalar tashkil qiladi.

34. Qolgan gaz holatidagi ifloslantiruvchi moddalar (uglevodorodlar, SO₂, CO, NO_x) 0,045kg/t.ni, foydalanilgan yoqilgʻining turiga bogʻliq holda aldegid tashlamalari 0,01 kg/t.ni tashkil qiladi.

8-jadvalda asfalt aralashtirgich qurilmalarining turlari ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari va tozalash uskunalarining koʻrsatkichlari bilan koʻrsatilgan.

35. Sanoatda 2 bosqichli tozalash qurilmalari bilan jihozlangan qurilmalar qoʻllanilmoqda. Bunda, tozalashning 2-bosqichi sifatida namli tozalash qurilmasi qoʻllaniladi.

8-jadval

Amaliyotda koʻp foydalaniladigan asfalt aralashtirgichlarda qoʻllaniladigan gaz tozalash qurilmalarining asosiy ishlash koʻrsatkichlari

Zararli moddalarni ajratuvchi manbalar		Changlarning tozalash davrigacha boʻlgan konsentratsiyasi (S_n), g/m³	Chang tozalash qurilmalari		Tozalash darajasi (τ), %	Zararli moddalarni tashlovchi manba	Tashlovchi manba xarakteristikasi		Tashlama manbasidan chiqishda gaz havo aralashmasining koʻrsatkichlari				Changning atmosfera havosiga chiqish miqdori (q),g/s
Asfalt aralashtirgichlarning turlari	foydali ish koeffitsiyenti (FIK) (V), t/soat		Tozalash darajasi	Chang tozalash qurilmalarining xarakteristikasi	Tozalash darajasi (τ), %	Zararli moddalarni tashlovchi manba	Balandligi(N),m	Quvur diametri (D),m	Tezligi (W), m/s	Hajmi(V), m³/s	Harorati, (t), ^oS	Chang tozalanganidan soʻngi konsentratsiyasi (S_n), g/m³	Changning atmosfera havosiga chiqish miqdori (q),g/s
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14
G-1	20	20	I	SN-15U nusxali siklonli tutun yutuvchi chang tutgich DP-10A	90	quvur	20	0,7	7,2	2,8	110	2,0	5,6
DS-158	45	115	I	Toʻgʻri oʻqli siklon	35						175	75
		75	II	Siklon guruhi SSN-40 (4 dona)	95							3
		3	III	Zarbli usulda ishlaydigan nam chang tutgich	70	quvur	19,4	0,8	6,2	3,1	70	0,9	2,75
SI-601	50	35	I	Tutun yutuvchi chang tutgich DP-10A siklon bilan SN-15U, d-450 mm	90						110	3,5
		3,5	II	Zarbli usulda ishlaydigan nam chang tutgich	90	quvur	20	0,8	7,8	9,0	70	0,95	1,4
D-597	25	50	I	Tutun yutuvchi chang tutgich DP-10A siklon bilan SN-15U, d-650 mm	85						180	7,5
		7,5	II	Siklonlar guruhi SSN-40, D-1000 mm (4 dona)	87	quvur	18	0,8	11,1	5,6	120	0,98	5,48
D-597	30	30	I	Siklonlar SDK-SN-38, D-800 mm (4 sht)	75						150	7,5
		7,5	II	Yuvuvchi siklon “SIOT”	87	quvur	18	0,7	10,4	4,0	75	0,98	3,9
D-508-2A	25	47	I	Toʻgʻri oʻqli chang tutgich d-600mm	22						210	36,8
		36,8	II	SN-15U, D-700 mm nusxali siklonli qurum tozalagich DP-10A	68							11,7
		11,7	III	Siklonlar guruhi SSN-40, D-100 mm (4 dona)	84	quvur	13	0,8	11,0	5,6	108	0,84	3,6
D-508-2A	25	30	I	Siklonlar guruhi SDK-SN-33, D-800 mm (4dona)	85						100	4,5
		4,5	II	Yuvuvchi siklon “SIOT”	89	quvur	18	0,8	8,0	4,0	75	0,68	2,7
DS-84-2	200	120	I	SN-15U, D-1400 mm rusumli siklonli yutuvchi chang tutgich bilan DP-15,5x2	53						155	66,4
		56,4	II	Siklonlar guruhi UTS-2400 mm (3 dona)	85							8,5
		8,5	III	Rotoklon	92	quvur	18	1,2	8,1	19,5	78	0,68	13,26
D-845-2	100	43	I	Siklon SN-15 NIIOGAZ, D-700 mm (12 dona)	70							13
		13	II	Rotoklon	85	quvur	18,5	1,2	11,0	12,5	70	2	25,0
D-225	12,5	80	I	Siklon SN-15 NIIOGAZ, D-450 mm (2 dona)	75	quvur	18	0,5	7,1	1,4	120	7,5	10,5
D-617-2	50	45	I	Siklon SN-15 NIIOGAZ, D-650 mm (8 dona)	75							11,3
		11,3	II	Rotoklon	85	quvur	18,5	1,0	7,0	5,5	75	1,69	9,3
D-617-2	50	34	I	SN-15U, D-650 mm rusumli siklonli yutuvchi chang tutgich bilan DP-12	72						210	9,5
		95	II	Siklonlar guruhi SSN-40, D=100 mm (4dona)	93	quvur	18,5	0,9	13,7	8,3	150	0,67	5,5
DS-117-2E	35	88	I	Toʻgʻri oʻqli siklon, D=700 mm	38						150	55
		55	II	Yutuvchi chang tutgichlar DP-10A SN-15U rusumli siklon bilan	67							18
		18	III	Siklonlar guruhi SSN-40 (4 dona)	90	quvur	19,4	0,75	7	2,8	63	1,8	5,0
DS-117-2K	36	64	I	Toʻgʻri oʻqli siklon, D=700 mm	40						170	38
		38	II	Siklonlar guruhi SSN-40 (4 dona)	95							1,9
		1,9	III	Zarbli usulda ishlaydigan nam chang tutgich	65	quvur	19,4	0,8	6	3,3	70	0,67	2,2

11-bob. Atmosfera havosiga ajraladigan va tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning massasini aniqlash

36. Ajraladigan va tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning massasi — umumiy tashlamalar (M_umumiy) — asfalt-beton obyektining barcha texnologik jarayonlari va jihozlaridan ajraladigan ifloslantiruvchi moddalarning jamlanmasini bildiradi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

i — ajraladigan ifloslantiruvchi moddaning raqami, (ixtiyoriy ravishda qabul qilinadi i = 1,2,3,…………m);

j — ifloslantiruvchi modda manbasining raqami, (j =1,2,3,………n);

gij — j-inchi manbadan ajralib tashlanadigan i — moddaning massasi, t/soat;

Tij — i-moddaning j-ishchi manbadan ajralib chiqish davomiyligi, soat/kun.

9-jadval

Tozalash qurilmasi samaradorligining taqribiy koʻrsatkichlari

Tozalash qurilmalari	Tozalash samaradorligi, %
NIIOGAZ siklonlari
SN-15	65-85
SDK-SN-33	75-90
SSN-40	80-90
DP-10-13 tutunsoʻrgʻich — changtutgich	70-90
Batareyali siklonlar	85-90
Filtr-siklonlar “FGSN”	90-95
“SIOT” gazyuvgich qurilmasi	75-85
Rotoklon	80-90
“Skrubber Venturi” gazyuvgich qurilmasi	85-95

Izoh: tozalash samaradorligi uskunaning texnik holatini va tutib qolinadigan changning dispers (oʻlchamli) holatiga qarab qabul qilinadi. Jadvaldagi koʻrsatkichlardan oʻlchov asboblarda oʻlchash ishlari amalga oshirilmagan hollarda asfalt-beton zavodlaridan tashlanadigan tashlamalarning samaradorlik darajasini hisoblashda qoʻllash mumkin.

37. Asfalt-beton zavodlarining ifloslantiruvchi moddalari tashlama manbalarini xatlov qilishda umumiy tashlamaning taqribiy qiymatini solishtirma koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblash mumkin.

12-bob. Asfalt aralashtirgich qurilmalaridan changli tashlamalar

38. Asfalt aralashtirgich qurilmalaridan changli tashlamalari quyidagi formula bilan aniqlanadi:

bu yerda g — changli tashlamalarning solishtirma koʻrsatkichi, g/s, 8--jadvaldan qabul qilinadi yoki quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:

g = V C₁ (g/s), (1.27),

V — vaqt birligi ichida tashlanadigan gazning hajmi, m³ /s;

S₁ — tozalashgacha chiqarilayotgan gazdagi changning konsentratsiyasi, g/m³ (8-jadval.);

T — texnologik jihozning ishlash davomiyligi, soat/yil.

Tozalashdan soʻnggi chiqarilayotgan gazdagi changning konsentratsiyasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

τ — changtutgich qurilmasida gaz aralashmalarini changdan tozalash samaradorligi, %.

13-bob. Mineral materiallar (qum, chaqiq tosh, shagʻal) ni tasmali koʻchirgich (transportyor)larda koʻchirgandagi changning tashlamalari

39. Mineral materiallar (qum, chaqiq tosh, shagʻal)ni tasmali koʻchirgich (transportyor)larda 1 m.ga koʻchirgandagi changning tashlamalari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Q = W_cαγ (/c), (1.29),

W_c — changning shamolda ajralib chiqish solishtirma koʻrsatkichi, 3*10^-5 kg/m²s qabul qilinadi;

α — konveyer tasmasining kengligi, m;

γ — togʻ jinsining maydalanish koeffitsiyenti (rotorli ekskavatorlar uchun γ = 0,1m).

Xom ashyo materiallarini saqlash, yuklash va tushirish jarayonlarida chang tashlamalari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bunda:

α^ʼ — koeffitsiyent, xom-ashyo materiallarining chang koʻrinishida yoʻqotilishi. GOST 9128-2013 ga binoan oʻlchamlari 0,5 mm boʻlgan changsimon zarrachalarning oʻrtacha miqdori turli xil asfalt-beton aralashmalarining mineral tarkibida 21% ni tashkil qiladi, u holda α^ʼ= 0,21;

V — xom ashyo materiallarini saqlash, yuklash va tushirishdagi sarflar, t/yil;

g — tabiiy yoʻqotilish normasi, % (9--jadvaldan qabul qilinadi).

14-bob. Ajralib chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar tavsifi

40. Temir yoʻl vagonlaridan sementni tushirish, uni boshqa transportlarga yuklash va bir joydan boshqa joyga koʻchirish jarayonlarida sement changi ajralib chiqadi va bu chang tarkibida 20 % SiO₂ boʻlgan chang sifatida sinflanadi.

41. Changning kimyoviy tarkibi qoʻllaniladigan xom-ashyo turiga bogʻliq. 10-jadvalda beton tayyorlash uchun keng qoʻllaniladigan portlandsementi changining taqribiy kimyoviy tarkibi keltirilgan.

10-jadval

Portlandsement changining kimyoviy tarkibi

Tarkibiy moddalar	SiO₂	CaO	Al₂O₃	Fe₂O₃	MgO	SO₃	MnO	Cr₂O₃
Foizlardagi miqdori	28,0-73,1	52,0-69,0	2,0-10,0	1,5-10,0	0,3-22,3	0,04-2,0	izlari	0,00001-0,001

11-jadval

Changning fraksion tarkibi

Zarrachalar oʻlchami, mkm	0-5	5-10	10-20	20-40	40-60	60 dan koʻp
Foizlardagi miqdori	7,6	9,0	23,0	22,6	15,1	18,5

Erkin holdagi SiO₂ (havodagi chang) ning havodagi miqdori — 0,8-3,1%;

Shlakoportlandsement changida erkin holdagi changda SiO₂ning miqdori 3%, putssolanli portlandsementda — 10-37 %, kislotaga chidamli sementda — 67%.

42. Inert materiallarni saqlash omborxonasi. Inert materiallar changining kimyoviy va fraksion tarkibi xom ashyoning dastlabki tarkibiga bogʻliq. Inert materiallar changi quyidagi holatlarda kremniy tarkibli deb yuritiladi:

SiO₂ — kremniy oksidi amorf MgO bilan aralashmada aerozol koʻrinishida boʻlib, ularning har birining miqdori 10 % dan ortiq boʻlmasa;

SiO₂ — kristall koʻrinishidagi kremniy oksidining changdagi miqdori 10 dan 70 % gacha boʻlsa.

43. Beton aralashtirish tugunida, xossalari yuqorida keltirilgan, sement, qum, yirik toʻldirgich (chaqiq tosh yoki graviya) larning changi ajralib chiqadi.

44. Qoliplovchi (shakl berish) sexlari uchun kam miqdorda inert materiallari va sement changi, shuningdek, tarkibiga turli xil neft mahsulotlari kiradigan surgilar (dizel moyi, avtol, nigrol)dan uglevodorodlar va parafin bugʻlari ajralib chiqadi.

45. Armatura sexining havosi chang, payvandlash aerozollari va metallarga ishlov berish dastgohlaridan ajralib chiqadigan gazlar bilan ifloslanadi. (payvandlash va metallarga ishlov berish boʻlimlari).

15-bob. Hisoblash usullari

46. Tarozili — ulushlovchi beton aralashtirgich qurilmalarining havoni tozalash tizimlariga kiritiladigan aspiratsiya tizimidagi changning dastlabki konsentratsiyasi 5 — 10 g/nm³ ni tashkil qiladi.

47. Sement yoki boshqa materiallarni havoli transport(pnevmotransport) bilan koʻchirishda dastlabki konsentratsiya quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bunda:

Q_b_{x —}koʻchiriladigan materialning umumiy miqdori, kg/soat;

V_vx.n_. — koʻchirishga sarflanadigan havo miqdori.

48. Sementni pnevmotransportda yuklash paytida chang ajralib chiqishi 0,2 kg/t, chang ajratuvchi manba ustidagi changbulutidagi miqdori — 19,5 g/n.m³.ni tashkil qiladi.

49. Agar solishtirma koʻrsatkich sifatida, qarab chiqilayotgan texnologik jarayon (yoki jihoz)dan vaqt birligi ichida ifloslantiruvchi moddaning tashlamasi qabul qilinsa, hisoblash quyidagi formula boʻyicha olib boriladi:

M = 10^-3 g₁ T (t/god), (1.32),

g₁ — chang ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, kg/soat (1.4.11-jadval);

T — texnologik jihozning ishlash (jarayon) vaqti, soat/yil.

12-jadval

Asfalt-beton obyekti jihozlaridan chang ajralishining solishtirma koʻrsatkichlari

Jihoz va texnologik jarayon	Material	Soʻrib olinadigan havo hajmi, n.m³/ch	Ajralayotgan changning oʻrtacha massasi	Soʻrib olinadigan havoning solishtirma hajmi, n.m³/ch	Chang ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, kg/t
1	2	3	4	5	6
40 t/soat quvvatli elevator	Chaqiq tosh Ohaktosh Yirik qum Mayda qum	900-1000 900-1000 700-900 800-900	2,7-3,0 2,7-3,0 0,7-0,9 1,6-1,8	64-72 64-72 50-64 57-64	0,19-0,22 0,19-0,22 0,05-0,07 0,11-0,13
50 t/soat quvvatli elevator	Ohaktosh Yirik qum Mayda qum	3000-4000 2500-3700 2700-3700	9,0-12,0 2,5-3,7 5,4-7,4	60-80 50-75 55-75	0,18-0,24 0,05-0,08 0,11-0,15
Unumdorligi 5 t/soat. gacha boʻlgan tasmali transporterlar va konveyerlar	Ohaktosh Qum	640-750 750-840	2,5-3,0 1,5-1,7	220-250 250-280	0,83-1,0 0,50-0,57
Bolgʻali maydalagich: SM-431 S218	Ohaktosh Ohaktosh	3400-3600 2300-2500	82-108 57,5-75	90-100 127-139	2,1-2,8 3,2-4,2
unumdorligi 30 t/soat. gacha boʻlgan bunker	Qum Ohaktosh Chaqiq tosh	1500-1600 1000-1200	1,5-1,6 7,0-8,4
Ishchi yuzasi 1 m² gacha boʻlgan tebranuvchan, vibratsiyali va inersion elaklar	Qum	1600-1800	8,0-12,6
Ishchi yuzasi 2 m² gacha boʻlgan tebranuvchan, vibratsiyali va inersion elaklar	Qum Tuproq	2800-3000 3400-3600	14,0-21,0 34,0-46,3
unumdorligi 1,5 t/soat boʻlgan Sito-burat	qum Ohaktosh Tuproq	260-300 480-520 700-800	0,6-0,8 9,6-10,3 1,4-1,6
unumdorligi 3 t/soat boʻlgan Sito-burat	qum Ohaktosh Keramzitli shagʻal	600-900 800-1000 5400-5800	1,5-2,2 16,0-20,0 28,6-30,7
Unumdorligi 90 m³/soat gacha boʻlgan ekskavator bilan sochiluvchan materiallarni aralashtirish	Tuproq Qum Ohaktosh Sement		0,069-0,078 0,09-0,11 0,26-0,29 0,26-0,29
Unumdorligi 17 m³/soat gacha boʻlgan greyferli koʻprikli kranlar bilan sochiluvchan materiallarni aralashtirish	Tuproq Sement qum Ohaktosh		0,083-0,1 0,32-0,36 0,26-0,27 0,31-0,36
Unumdorligi 170 t/soat boʻlgan maydalash-saralash qurilmasi	Chaqiq tosh		(quruq) siklonlarda tozalashda 40,8
Ishchi maydonni buldozer D-572 bilan tozalash	Quruq jins		0,086
Ulushlovchi avtomatlar	Sement	1200-1300	1,8-2,6
Qayta toʻkish massasi	Keramzit	1000-1500	13,2-19,8
Betonaralashtirgichlar	Sement changi	5500-6000	10,8-11,8
Qorishma aralashtirgichlar	Sement changi	1100-1300	1,7-2,1
Sement saqlash sigʻimi	Sement	880-1280 3500-500	25,0-87,5 20,1-22,3

16-bob. Qoliplovchi sex jihozlari ishlaganida paydo boʻladigan ifloslantiruvchi moddalarning massasini aniqlash

50. Qoliplovchi sexlarining asosiy ifloslantiruvchi moddalari qoliplarni moylash uchun qoʻllaniladigan surgi materiallarining aerozollaridir. Emulsion moylar tarkibi kerosin, moylar (nigrol, avtol, dizel, transformator moylari va sh.k.) va har xil uglevodorodlardan tashkil topadi.

51. Rezervuarlardan atmosfera havosiga tashlanadigan uglevodorodlarning yillik miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

P^rΣ_Syil= V_yil G^t(T), (1.33),

Bunda:

V_{yil —}rezervuarlarga bir yilda kiritiladigan neft mahsulotlarining hajmi, m³;

G^{t —}uglevodorodlarning atmosfera havosiga chiqarilishining solishtirma miqdori (13-jadval).

13-jadval

Neft mahsulotlarining solishtirma yoʻqolishi

Neft mahsulotlari	Solishtirma yoʻqotilish, t/m³ 10^-6
Neft mahsulotlari	t = 25^oS	t = 50^oS	t = 75^oS
Kerosin	30	70	110
Dizel yoqilgʻisi	20	47	74
Mazut	16	38	60
Moy	4	9	14

Ochiq sigʻimlardan ajraladigan ifloslantiruvchi moddalarning massasi bugʻlanayotgan suyuqlik miqdoriga bogʻliq holda aniqlanadi va quyidagilarni tashkil qiladi, kg/soat:

kerosin uchun 1,56 S;

parafin uchun 1,22 *10^-2 S;

neft moylari uchun 5,0*10^-2 S,

S — bugʻlanayotgan suyuqlikning erkin (ochiq) yuzasi, m².

52. Tozalash darajasining unga taʼsir etadigan omillarga bogʻliqligi, murakkabligi, ifloslantiruvchi moddalarning chang ushlagich qurilmalari tomonidan ushlab qolish miqdorini analitik (hisobli) hisoblashning yagona uslubi mavjud boʻlmaganligidan, tozalovchi qurilmalarning tozalash samaradorligi 14-jadvalga asosan qabul qilinadi.

14-jadval

Chang-gaz tozalash qurilmalarining tavsifi

Boʻlim

Chang tutgich

Tozalash darajasi

Sement saqlash sigʻimlari

NIIOGAZ siklonlari

SMS-166 yengli filtrlari

Shagʻal filtrlar

75,0

98,0-99,5

42,0-68,0

88,0

Sementni ulushlovchi va sarflovchi bunkerlar

NIIOGAZ siklonlari

SMS-166 yengli filtrlari

FVK

Donador filtrlar

62,0-83,0

98,8

57,0-93,5

45,7-52,7

53,0-57,8

Beton aralashtirgich tuguni

NIIOGAZ siklonlari

SN-11, SN-15, SN-24

LIOT

SIOT

SMS-166 yengli filtrlari

FVK

49,4-70,0

61,0

51,0-85,0

97,0-99,5

54,0-78,8

43,0-86,6

Inert materiallar ombori

NIIOGAZ siklonlari

SMS-166 yengli filtrlari

46,5-66,3

98,7

45,7

temir-beton ishlab chiqarish obyektlarining sanoat tashlamalarining tavsifi 15-jadvalda keltirilgan.

15-jadval.

Temir-beton ishlab chiqarish obyektlarining sanoat tashlamalari tavsifi

Ifloslantiruvchi moddalarning tashlama manbalari	Aspiratsiya havosining tozalashgacha koʻrsatkichi			Ifloslantiruvchi modda	Tozalash jihozi	Tozalashning oʻrtacha samaradorligi	Atmosfera havosiga tashlamadagi aspiratsiya havosining koʻrsatkichlari
Ifloslantiruvchi moddalarning tashlama manbalari	hajm, m³/ch	harorat, ^oS	Oqimdagi chang konsentratsiyasi, g/m³	Ifloslantiruvchi modda	Tozalash jihozi	Tozalashning oʻrtacha samaradorligi	hajm, m³/soat	harorat,^oS	Oqimdagi chang konsentratsiyasi, g/m³
Sement saqlash sigʻimlari	950-3000	18-255	2,7-17,5	Sement changi	Filtrlar: SMS-166 FV, ZF	42-98,5 63	1000-3800	18-25	0,57-7,5
Sementni ulushlovchi va sarflovchi bunkerlar	1750-7200	20-22	6,1-47,0	Sement changi	Filtrlar: SMS-166 FV,ZF, FV	46-98,5 75	2100-10100	20-22	0,12-7,0
Beton aralashtirgich tugun	720-10100	19-40	0,95-21,7	Sement changi	SN, LIOT, SIOT, Siklonlari	43-98,5	880-12500	19-40	0,13-7,0
Beton aralashtirgich tugun	720-10100	19-40	0,95-21,7	Sement changi	Filtrlar SMS-166, FVK, FV	83	880-12500	19-40	0,13-7,0
Inert materiallar ombori	720-9600	5-20	0,56-21,5	Qum va keramzit changi	NIIOGAZ siklonlari	46-98	780-10000	5-20	0,13-1,55
Inert materiallar ombori	720-9600	5-20	0,56-21,5	Qum va keramzit changi	Yengli filtrlar FV	98	780-10000	5-20	0,13-1,55
3,5-14 t/soat unumdorlikdagi shnekli maydalagichlar	900-1500	20-22	2,0-9,0	Qum va tuproq changi.	SN-15 Siklonlar Rotoklon	90-98	1000-1600	20-22	0,12-0,7
5 t/soat unumdorlikdagi bolgʻali maydalagichlar	700-1000	20-22	5,0-12,0	Qum va tuproq changi	SN-15 siklonlar Rotoklon	90-98	760-1080	20-22	0,3-0,72
Sharli tegirmonlar	1000-3000	20-22	9,0-15,0	Qum va tuproq changi	SN-15, Rotoklon	90-98	1080-3300	20-22	0,7-0,9
Qum va tuproqni havoli koʻchirgich	4000-5000	15-20	0,1-0,8	Qum va tuproq changi	SN-15, siklonlar, Rotoklon	90-98	4300-5400	15-20	0,01-0,05
Vibratsiyali va mexanik elaklar	6000-7000	20	2,0-5,0	Qum va tuproq changi	SN-15, siklonlar past bosimli gaz yuvgich	90-98	6500-7600	20	0,12-0,3
barabanli elaklar	2000-3000	20	2,0-9,0	Qum va tuproq changi	SN-15, siklonlar past bosimli gaz yuvgich	90-98	2100-3200	20	0,12-0,7
Ulushlagich, bunker va beton aralashtirgichlardan chang soʻrgʻichlar	5600-11000	19-40	1,5-1,6	Sement changi	BFM Yengli filtrlari	68-79	6200-12000	19-40	0,3-0,4

17-bob. Tashkillashtirilmagan manbalarni hisoblash

53. Temir-beton ishlab chiqarishda sochiluvchan materiallar (qum, chaqiq tosh, ohaktosh, sement va boshqalar) qoʻllanilganligi sababli barcha jarayonlarda atmosfera havosiga chang ajralib chiqishi kuzatiladi.

54. mahalliy soʻrish moslamalari bilan jihozlanmagan sochiluvchan materiallarni qabul qilish, qayta qadoqlash, tushirish va yuklash tugunlari tashkillashtirilmagan tashlama manbalar boʻlishi mumkin. Sement yoʻqotilishining oʻrtacha solishtirma koʻrsatkichi, 1 m³mahsulot uchun 2,14 kg ni tashkil qiladi.

55. tarmoqdagi normalar boʻyicha tashkillashtirilmagan tashlamalar quyidagi formula boʻyicha topiladi:

V — ishlab chiqarishga sarflanadigan materiallarning yillik miqdori, t;

U — tabiiy yoʻqotilish normasi, %.

Yoʻl qurilish materiallarining tabiiy yoʻqotilish normalari 16-jadvalda keltirilgan.

16-jadval

Yoʻl qurilish materiallarining tabiiy yoʻqotilish normalari

Material	Saqlash turi va taxlash usuli	tabiiy yoʻqotilishning taqribiy normasi, %
Material	Saqlash turi va taxlash usuli	omborxona	yuklash	tushirish
Chaqiq tosh (jumladan, qora qum)	Ochiq omborxona	0,5	0,3-0,5	0,3-0,5
Chaqiq tosh (jumladan, qora qum)	Mexanizatsiyalashgan usulda taxlash amalga oshiriladigan ochiq omborxona	0,75-1,5	0,4	0,5
Sement, ohaktosh	Yopiq omborlar:	0,1	0,25	0,25
	Silos turidagi	1-1,5	0,25-0,75	0,5-0,75
	Bunker va ombor
	Vagonlar	-	0,2-0,4	0,85
Emulsiya	Yopiq turdagi omborlar va rezervuarlar	0,25-0,75	0-0,1	Do 0,2
Yoqilgʻi va moylovchi materiallar	Yer osti omborlari va yarim chuqurlashtirilgan rezervuarlar	0,25-0,75	0-0,1	0-0,1

56. Temir-beton buyumlari ishlab chiqarish va qurilish materiallari sanoatida omborlarda materiallarni toʻkish, joʻnatish uchun qayta yuklash tugunlari, omborlardagi changlanuvchi mahsulotni yuklash tuguni, moslashtirilmagan transport, toʻkilgan holda saqlash, karyer transporti va boshqalar tashkillashtirilmagan manbalar boʻlishi mumkin.

18-bob. Ombor va saqlash joylari turidagi manbalar

57. Bu obyektlar uchun tashlamaning umumiy hajmini quyidagi tenglama orqali ifodalash mumkin:

q = A + V = K₁*K₂*K₃*K₄*K₅*K₇*G*10⁶/3600+ K₃*K₄*K₅*K₆*K₇*q₁*F (g/s), (1.35),

A — Materialni qayta ishlash (toʻkish, qayta joʻnatish, aralashtirish) dagi tashlamalar, g/s;

V — materialni tinch holatda saqlashdagi tashlamalar;

K₁ — materialda changli fraksiyaning ogʻirlik boʻyicha hissasi. Oʻlchamlari 0 — 200 mkm boʻlgan changli fraksiyani elash va yuvish yoʻli bilan aniqlanadi;

K₂ — chang hissasi (aerozolga aylanadigan changlarning massasi, 17-jadval);

K₃ — mahalliy meteorologik sharoitni hisobga oluvchi koeffitsiyent, 18-jadvaldan qabul qilinadi;

K₄ — chang paydo qilish mahalliy sharoitini hisobga oluvchi koeffitsiyent, qiymati 19-jadvaldan qabul qilinadi;

K₅ — materialning namligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, qiymati 20-jadvaldan qabul qilinadi;

K₆ — saqlanadigan materialning sirti profilini hisobga oluvchi koeffitsiyent, va F_fakt/F nisbati boʻyicha 1,3-1,6 oraligʻida materialning yirikligi va toʻldirilish darajasiga bogʻliq holda qabul qilinadi;

F_{fakt —}materialning haqiqiy sirtining kesimi relyefini hisobga olgan holdagi yuzasi;

F — rejada changlanish sirtining yuzasi, m²;

q₁ — K₃= K₅= 1 boʻlgan holda, 1 m²haqiqiy sirtdan changning chiqishi, uning qiymati 22-jadvaldan qabul qilinadi.

G — qayta ishlov beriladigan materialning jami miqdori.

Omborlar va toʻplash maydonlari chang ajralishining tekis taqsimlangan manbalari sifatida qaraladi.

58. Changning haqiqiy dispers tarkibini tekshirish va K₂ning kattaligini aniqlashtirish changiyotgan obyekt chegarasida havo changidan shamol namuna olish tomoniga tezligi 2 m/s bilan esayotgan holda, namuna olish bilan amalga oshiriladi.

17-jadval

K₂ chang hissasi

*T/r* p/p	Materialning nomi	Material zichligi, g/sm³	Changli fraksiyaning ogʻirligi boʻyicha hissasi K₁	Aerozolga aylanadigan changlarning hissasi, K₂
1.	Ogarki (kuyindi)	3,9	0,01	0,03
2.	Klinker	3,2	0,01	0,03
3.	Sement	3,1	0,04	0,03
4.	Izvestnyak	2,7	0,04	0,02
5.	Mergel	2,7	0,05	0,02
6.	Izvest toshsimon-maydalangan	2,7 2,8	0,07 0,07	0,02 0,05
7.	Granit	2,8	0,02	0,04
8.	Mramor	2,8	0,04	0,06
9.	Boʻr	2,7	0,03	0,07
10.	Gips toshsimon-maydalangan	2,6 2,6	0,03 0,08	0,02 0,04
11.	Dolomit	2,7	0,05	0,02
12.	Spoka	2,65	0,03	0,01
13.	Pegmatit	2,6	0,04	0,04
14.	Gneys	2,9	0,05	0,04
15.	Kaolin	2,7	0,06	0,04
16.	Nefolin	2,7	0,05	0,02
17.	Tuproq	2,7	0,05	0,02
18.	Qum	2,6	0,05	0,03
19.	Peschanik	2,6	0,04	0,01
20.	Slyuda	2,8	0,02	0,01
21.	Polevoy shpat	2,5	0,07	0,01
22.	Shlak	2,5-3,0	0,05	0,02
23.	Diorit	2,8	0,03	0,03
24.	Porfiridi	2,7	0,03	0,07
25.	Grafit	2,2-2,7	0,03	0,04
26.	Koʻmir	1,3	0,03	0,02
27.	Kul	2,5	0,05	0,04
28.	Diatomit	2,3	0,03	0,02
29.	Perlit	2,4	0,04	0,05
30.	Keramzit	2,5	0,05	0,02
31.	Kermikulit	2,6	0,06	0,04
32.	Xalkopirit	2,5	0,06	0,04
33.	Tuf	2,6	0,03
34.	Talk	2,5	0,03
35.	Shamot	2,6	0,04	0,02
36.	Sulfat	2,7	0,05	0,02
37.	Qum va ohak aralashmasi	2,6	0,05	0,01
38.	Gʻisht siniqlari		0,05	0,01
39.	Shisha paxtasi		0,05	0,01
40.	Chaqiq tosh		0,01	0,01

18-jadval

K₃ kattaligining shamol tezligiga bogʻliqligi

Shamol tezligi, m/s	K₃
2 gacha	1
5 gacha	1,2
7 gacha	1,4
10 gacha	1,7
12 gacha	2,0
14 gacha	2,3
16 gacha	2,6
18 gacha	2,8
20 gacha va undan ziyod	3,0

19-jadval.

K₄ kattaligining mahalliy sharoitga bogʻliqligi

mahalliy sharoit	K₄
Ombor, saqlash, toʻplash joyi
ochiqlari:
4 tarafdan 3 tarafdan 2tarafdan toʻliq va 2 tarafdan qisman 2 tarafdan 1 tarafdan Yuklovchi qoʻlqop 4 tarafdan yopiq	1 0,5 0,3 0,2 0,1 0,01 0,005

20-jadval.

K₅ kattaligining material namligiga bogʻliqligi

Material namligi, %	K₅
0-0,05	1,0
1,0 gacha	0,9
3,0 gacha	0,8
5,0 gacha	0,7
7,0 gacha	0,6
8,0 gacha	0,4
9,0 gacha	0,2
10 gacha	0,1
10 dan ziyod	0,01

21-jadval

K₆ kattaligining material yiriqligiga bogʻliqligi

Boʻlak oʻlchamlari, mm	K₇
600	0,1
500-100	0,2
100-50	0,4
50-10	0,5
10-5	0,6
5-3	0,7
3-1	0,8
1	1,0

22-jadval

K₃= K₅= 1 sharoitida K₆ kattaligining qiymati

toʻplanadigan material	g/m²*s
Klinker, shlak	0,002
Chaqiq tosh, qum, kvars,	0,002
Marganets, ohaktosh, ogarki, sement	0,003
Quruq tuproq materiallari	0,004
Asbest boʻlaklari, qumoq, ohaktosh	0,005
Koʻmir	0,005

19-bob. Chang chiqaruvchi materiallarni qayta toʻkish

59. Sochiluvchan materiallarni qayta toʻkish, materiallarni ochiq vagon va yarim vagonlarga yuklash, greyder bilan materiallarni bunkerga ortish, avtomobillardan bunkerlarga yukni tushirish ochiq oqim bilan materiallarni omborlarga toʻkish va shu kabilar koʻp miqdorda chang chiqaruvchi tashkillashtirilmagan manbalar hisoblanadi.

Bu manbalarning barchasidan chang ajralishini quyidagi formula boʻyicha hisoblash mumkin:

q=K₁*K₂*K₃*K₄*K₅*K₇*V*G_p*10⁶/3600, (1.36),

K₁, K₂, K₃, K₄, K_{5 —}(1.35) formuladagi koeffitsiyentlarga oʻxshash koeffitsiyentlar;

V — materialni toʻkish balandligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, uning qiymatidan qabul qilinadi.

23-jadval

V ning materialni toʻkish balandligiga bogʻliqligi

materialni toʻkish balandligi, m	V
0,5	0,1
1,0	0,5
2,0	0,7
4,0	1,0
6,0	1,5
8,0	2,0
10	2,5

G_p — Toʻkish tugunining unumdorligi.

20-bob. Karyerlar

60. Avtotransport, qazish-yuklash va burgʻilash-portlatish ishlarida hosil boʻladigan va maydon boʻyicha tekis taqsimlangan tashlamalar yagona manba sifatida qaralishi mumkin.

61. Karyerda avtotransport harakatlanganida chang chiqaradi, shuningdek ichki yonuv dvigatelidan gazlar ajralib chiqadi. Chang avtomobil gʻildiragi va yoʻl toʻshalmasining oʻzaro taʼsiri, mashina kuzoviga yuklangan materialning shamol taʼsirida uchirilishi natijasida ajraladi.

62. Karyer chegarasida avtotransport tomonidan ajralib chiqadigan changning umumiy miqdori quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi:

q=C₁*C₂*C₃*N*a*q₁/3600+C₄*C₅*C₆*F₀*n*q₂, g/s (1.37),

bu yerda,

S₁ — avtotransportning oʻrtacha yuk koʻtarish koeffitsiyenti boʻlib, uning qiymati 24-jadvaldan qabul qilinadi;

S₂— transportning karyerdagi oʻrtacha harakatlanish tezligi hisobga oluvchi koeffitsiyent, qiymati 25-jadvaldan qabul qilinadi;

Yuk uzatilishining oʻrtacha tezligi, ushbu ifoda orqali aniqlanadi:

V=N*a/N, km/chas; (1.38),

S_{3 —}yoʻlning holatini hisobga oluvchi koeffitsiyent, qiymati 26-jadvaldan qabul qilinadi.

S_{4 —}platformadagi yuk yoki material sirtining tuzilish (profil) i koeffitsiyenti, F_fakt./F₀— nisbatdan aniqlanadi,

Bunda: F_fakt — platformadagi material (yuk)ning haqiqiy sirti;

F₀ — platformaning oʻrtacha yuzasi;

S₄ — ning qiymati materialning yirikligiga bogʻliq ravishda 1, 3-1, 6 oraligʻida qabul qilinadi.

S_{5 —}material (yuk) ga shamol esishining taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, shamol tezligi va transport harakatining oʻrtacha tezligining teskari vektorlarining geometrik yigʻindisi sifatida aniqlanadi.

Bu koeffitsiyentning qiymati 2.4.23-jadvalda keltirilgan.

S₆— material sirti namligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, (1.36) ifodada S₆=K₅, 20-jadvaldan qabul qilinadi.

N — barcha transportlarning bir soat mobaynida borib-qaytish (qatnash) lari soni;

a — karyer chegarasida bitta qatnashning oʻrtacha uzunligi, km;

S₁=S₂=S₃=1, boʻlib, 1450 qabul qilinadi.

q₁ — platformadagi materialning birlik haqiqiy yuzasidan vaqt birligida ajraladigan chang miqdori, g/m²*s;

F_{o —}platformaning oʻrtacha yuzasi, m²;

n — karyerda ishlayotgan avtomashinalar soni.

24-jadval

S_1-ning avtotransportning oʻrtacha yuk koʻtarishga bogʻliqligi

Oʻrtacha yuk koʻtarish qobiliyati, t	S₁
5	0,8
10	1,1
15	1,3
20	1,6
25	1,9
30	2,5
40	3,0

25-jadval

Koʻchirilishning oʻrtacha tezligi km/soat	S₂
5	0,6
10	1,0
20	2,0
30	3,5

26-jadval

S₃ ning yoʻlning holatiga bogʻliqligi

karyer yoʻllarining holati	S₃
Qoplamasiz (toʻproq) yoʻl	1,0
Chaqiq toshli qoplamali yoʻl	0,5
kalsiy xlori eritmasi, SSB, bitum emulsiyasi bilan ishlov berilgan chaqiq toshli qoplamali yoʻl	0,1

27-jadval

S₅ning mashina kuzoviga taʼsir shamoli tezligiga bogʻliqligi

Shamol tezligi, m/s	S₅
do 2	1,0
5	1,2
10	1,2

21-bob. Karyer mashinalari ishlayotganida zaharli gazlarning tashlamalari

63. Quvvati 1 ot kuchi boʻlgan karbyuratorli dvigatellarning ishlashi uchun 0,25 kg/o.k.soat, dizel dvigatellar uchun esa 0,25 kg/o.k.soat yoqilgʻi sarflanadi.

64. Karyer mashinalari ishlaganida sarflangan har 1 kg yoqilgʻisidan 15-20 g yoqilgʻi gazlari ajralib chiqadi. yoqilgʻi gazlarning tarkibiy tavsifi 28-jadvalda keltirilgan.

65. Yoqilgʻi gazlarining har bir zaharli gazining miqdori quyidagi formulalar(1.39), (1.40), (1.41)ga mos ravishda aniqlanadi:

M_so= (f₁*W₁*m₁(SO)+f₂*m₂(CO))/3600, g/s (1.39);

M_N_Ox= (f₃*W₁*m₁(NO_x)+f₄*W₂*m₂(NO_x))/3600, g/s (1.40);

M_ald.= (f₅*W₁*m₁(ald.)+f₆*W₂*m₂(ald.))/3600, g/s, : (1.41),

f₁, f₂, …f₆ — dvigatellar ishlash tartibining zaharli komponentlar chiqarilishiga taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyentlar (29-jadval);

m₁(SO), m₁(NO_x), m₁(ald.) — “kichik yurish” rejimida 1 kg benzin yoqilganida ajralib chiqadigan zararli komponentlarning miqdori, (29-jadval);

m₂(SO), m₂(NO_x), m₂(ald.) — “kichik yurish” rejimida 1 kg dizel yoqilgʻisi yoqilganida ajralib chiqadigan zararli komponentlarning miqdori, (29-jadval);

W_1,W₂ — mos ravishda benzin va dizel yoqilgʻisi sarfi, kg/soat.

28-jadval

Yoqilgʻi gazlarining tavsifi

Komponentlar	ogʻirlik boʻyicha miqdori, %
Komponentlar	benzinli dvigatellar	dizelli dvigatellar
Azot	74-77	76-78
Kislorod	2-8	12-18
Suv bugʻi	3,0-5,5	0,5-4,0
Uglerod IV	5-12	1,0-6,0
Uglerod oksidi	2-12	0,05-0,5
Azot oksidlari	0,0004-0,008	0,0002-0,01
Uglevodorodlar	0,2-3,0	0,009-0,5
Aldegidlar	0,0-0,002	0,001-0,009
Qurum	0,0-0,05g/m³	0,01-1,1g/m³
benz(a)piren	do 20mkg/m³	do 10mkg/m³

29-jadval

Dvigatellarning ishlash tartibi koeffitsiyentlari va zaharli gazlarning chiqishi

Yoqilgʻi turi	dvigatellarning ishlash tartibi	1 kg yoqilgʻidan zaharli komponentlarning grammlarda hisoblangan chiqishi va dvigatellarning ishlash rejimi koeffitsiyentlari
Yoqilgʻi turi	dvigatellarning ishlash tartibi	f₁	M_1(CO)	f₃	M₁₍_N_Ox)	f₁	m_1(ald.)
benzin	Sekin yurish	1	20,00	1	1,0	1	1,0
	tezlanish	0,18		37,5		0,66
	Tez yurish	0,23		17,5		0,33
	sekinlanish	0,55		0,5		26,6
		f₁	M_2(CO)	f₁	M_2(CO)	f₁	m_2(ald.)
Dizel yoqilgʻisi	Sekin yurish	1	20,00	1	2,0	1	1,0
	tezlanish	1		14,1		1
	Tez yurish	1		4,1		1
	sekinlanish	1		0,66		2,5

22-bob. Qazish-yuklash ishlaridagi tashlamalar

66. Ekskavator ishlashida chang chiqishi qazib olingan materialni avtomobilga yuklash paytida sodir boʻladi. Chang ajralish jarayoni quyidagi tenglama boʻyicha ifodalanadi:

Q₂=R₁*R₂*R₃*R₄*G*10⁶/3600, g/s, (1.42),

Bunda:

R₁ — materialda changli fraksiyaning ogʻirlik boʻyicha hissasi. Oʻlchamlari 0 — 200 mkm boʻlgan changli fraksiyani elash va yuvish yoʻli bilan aniqlanadi;

R₂ — chang hissasi (aerozolga aylanadigan changlarning massasi);

Changning haqiqiy dispers tarkibini tekshirish va R₂ning kattaligini aniqlashtirish changiyotgan obyekt chegarasida havo changidan shamol namuna olish tomoniga tezligi 2 m/s bilan esayotgan holda, namuna olish bilan amalga oshiriladi.

R₃ — ekskavatorning ishlash zonasida shamolning tezligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, 30-jadvaldan qabul qilinadi;

R₄ — materialning namligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, qiymati 23-jadvaldan qabul qilinadi;

G — ekskavator ishlov beriladigan jinsning jami miqdori, t/soat.

30-jadval

R₃koeffitsiyentning shamol tezligiga bogʻliqligi

shamol tezligi, m/s	R₃koeffitsiyentning kattaligi
2 gacha	1,0
5 gacha	1,2
10 gacha	1,5
20 gacha	2,0
20 dan koʻp	2,5

23-bob. Burgʻilash ishlardagi tashlamalar

67. Quduq va shpurlarni burgʻilashda atmosfera havosi ifloslanishi hajmini hisoblashda, sanoat tomonidan tashlanadigan barcha dastgohlar chang tozalash vositalari bilan chiqarilishi hisobga olinadi:

Q₃=n*Z*(1-h)/3600 , (1.43),

n — bir vaqtda ishlaydigan burgʻilash dastgohlari soni;

Z — bitta dastgoh burgʻilashida chiqadigan chang miqdori, g/soat;

n — chang tozalash tizimining samaradorligi, hissalarda.

68. Agar burgʻilash maydonida har xil tizimdagi bir nechta dastgohlar ishlaydigan boʻlsa, hisoblash tenglamasi quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

Q₃=(n₁*Z₁*(1-h₁)+ n₂*Z₂*(1-h₂)+ + n_i*Z_i*(1-h_i))/3600 g/s, (1.44),

bunda, n₁, n₂, …, n_i — bir vaqtda ishlaydigan har xil tizimdagi burgʻilash dastgohlari soni;

Z₁, Z₂, …, Z_i — quduqdan chiqadigan changning dastlabki miqdori;

n₁, n₂, …, n_i — oʻrnatilgan chang tozalash jihozining samaradorligi (31-jadval).

31-jadval

Burgʻilashda chang tashlamalar hajmini hisoblash uchun qiymatlar

Burgʻilash usuli	Chang tozalash tizimi	h
Sharoshechli	siklon	0,75
Sharoshechli	Namli chang tutgich	0,85
Olovli	Qoʻlsimon filtr	0,95

24-bob. Portlatish ishlaridagi chang tashlamalari

69. Portlatish ishlarida katta miqdorda chang ajralishi kuzatiladi. Katta miqdorda chang ajralishi qisqa muddatda atmosferadagi changning ulushi RECHU dan yuz martalab oshib ketishiga olib keladi. Portlash ishlarida changning bir vaqtda tashlamalarini hisoblash uchun quyidagi tenglamadan foydalanish mumkin:

Q₄=a₁*a₂*a₃*a₄*D*10⁶, g, (1.45),

a₁ — 1 kg portlovchi modda portlatilganida havoga koʻtariladigan materiallar miqdori (4-6t/kg);

a₂ — portlatilgan togʻ massasiga nisbatan, zarrachalar oʻlchamlari 0-50 mkm boʻlgan aerozolga aylanuvchi changning hissasi (oʻrtacha 2*10^-5);

a₃ — portlash zonasida shamol tezligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, (Q₃=P₃), (33-jadval);

a₄ — burgʻilash maydonini dastlabki namlashi va quduqni suvlashini hisobga oluvchi koeffitsiyent (32-jadval);

D — portlatuvchi modda miqdori, kg.

32-jadval

Burgʻilash maydonini dastlabki namlash va quduqlarni suv bostirishni hisobga oluvchi a₄koeffitsiyentining qiymatlari

Maydonni avvaldan tayyorlash	a₄ning qiymati
Chang choʻkish zonasini sugʻorish, 10l/m	0,7
Quduqni suv bostirish (suv ustuni balandligi 10-14m)	0,5

70. Portlatish ishlarida chang chiqarilishi davomiyligi uzoq boʻlmaganligi (10 minutlar atrofida) sababli, bu ifloslantiruvchi moddalar miqdorini bir vaqtda baravariga tashlanadigan moddalar miqdorini hisoblashda eʼtiborga olinishi kerak.

25-bob. Texnologik jihozlar

71. Texnologik jihozlarning umumiy tashlamalari (Q) maʼlum vaqt ichida toʻkilgan, yuklangan va tushirilgan materiallarning birlik jihozga toʻgʻri keladigan umumiy miqdorini solishtirma tashlamaga koʻpaytirib aniqlanadi:

Q = 10^-3*gB, (t): (1.46),

g — chang tashlamasining solishtirma koʻrsatkichi, kg/t (8; 12; 33-jadvallar);

V — birlik jihozga toʻgʻri keladigan materiallarning umumiy miqdori t. 33-jadvalda keltirilgan.

33-jadval

Tashkillashtirilmagan tashlamalarning solishtirma koʻrsatkichlari qiymatlari

Tashlama manbalari	Material	Namlik,%	Tashlama manbasi yonida chang bulutidagi changning ulushi, g/m³	Chang ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, kg/t
Vagondan tushirish	Tuproq	-	-	0,295
maydalagich bunkeriga samosvaldan tushirish (yuk koʻtarishi 26t)	Mergel	2,4	1,5	0,02
Greyferda yuklash (yuk koʻtarishi 5t)	Mergel	2,6	3,5	0,04
Greyferda (yuk koʻtarishi 5t) xom ashyoni yuklash	Klinker Ohaktosh Tuproq	- 5,0 16,0	2,7 3,1 0,3	0,06 0,04 0,003
Dumpkar vagonidan tushirish	Dolomit	7,0	8,0	0,12
Maydalangan materialni sepish tuguni (balandlik 5m, unumdorlik 175 t/soat)	Mergel	-	2,6	0,08
Qayta quyish tuguni (balandlik 1,5m, unumdorlik 40t/soat )	Dolomit	7,0	1,08	0,02
Vagondan tushirish	Magnezit	-	-	0,116
Bunkerli vagondan tushirish	Pishirilgan dolomit	-	-	0,021
Bunkerli vagondan tushirish	Shamot	-	-	0,043
Shlaklarni ochiq saqlash omborlari	Shlak	-	-	0,004
Vagonlarga shlaklarni yuklash	“quruq” chang tutgichlar changi	-	-	0,01
Shlakni qayta ishlash	Shlak	-	-	0,02
Shlakni koʻchirish	Shlak	-	-	0,005
Qayta toʻkish tuguni	Nam tuproq	-	2,0	-
Avtotsisterna temir yoʻl vagonlarini yuklash (oʻz oqimi bilan)	Sement	-	3,5	0,02
Pnevmotransportda avtotsisterna temir yoʻl vagonlarini yuklash	Sement	-	19,5	0,2
Xomashyo materiallari uchun tegirmon:	Chang
barabandan soʻrish		-	9,0	-
Toʻladan soʻrish		-	0,5	-

26-bob. Atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarning umumiy tashlamalarini hisoblash

72. Atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning taqribiy massasi (V) ularning texnologik jihozlardan ajralib chiqqan (M_umum) miqdori bilan chang-gaz tozalash qurilmalari (U) va ishlab chiqarishni takomillashtirish natijasida ushlab qolingan qismlari yigʻindisi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.

V = M_{umum —}(U+S), (t) (1.47).

Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligidagi temir-beton ishlab chiqarish obyektlaridan ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarining yiriklashtirilgan koʻrsatkichlari 34-jadvalda keltirilgan:

34-jadval

Temir-beton ishlab chiqarish obyektlaridan ifloslantiruvchi moddalarning tashlamalari yiriklashtirilgan koʻrsatkichlari

Obyektlar

Tozalanmasdan tashlanadi

Qattiq zarrachalari tozalanib, chiqariladi

Tozalashda qattiq zarrachalar tutib qolinadi va zararsizlantiriladi

Qattiq

oltingugurt, azot, uglerod oksidlari, uglevodorodlar

boshqalar

1-bosqichli

2-bosqichli

1-bosqichli

2-bosqichli

Zavodlar: temir-beton konstruksiyalari, TBB, KPD

(1000 m³ betonga)

2,0-5,0

0,3-1,0

0,4-2,0

0,01-0,03

1,6-3,0

1,99-4,97

27-bob. Yogʻochga ishlov berish boʻlimi

73. Arralash, payrahalarni ajratish, arralab tilingan materiallarning chetlarini qirqish, tayyorlanmalarni oʻyish jarayonlarini bajarish uchun tasmasimon-arralash, tekislovchi, oʻyuvchi, tarashlovchi-arralovchi, universal-shina kesuvchi, universal-yonbosh kesuvchi, taxtalarni belgilangan oʻlcham boʻyicha tilish dastgohlari qoʻllaniladi.

74. Yogʻochga ishlov berishda ajralib chiqadigan asosiy zararli moddalar yogʻoch changi, qirindilar va payrahalar hisoblanadi. Bunda, yirik qirindilar va payrahalar atmosfera havosiga tashlanmaydi.

75. Vaqt birligi ichida bitta dastgohdan chiqadigan changning solishtirma miqdori 0,05 kg/soat qabul qilinadi va uning yillik miqdori quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:

q_n= 0,05*T, (1.48),

bunda: T — yil davomida dastgohning ishlash vaqti, soat.

28-bob. Turgʻun dizel qurilmalari

76. Mazkur usul turgʻun dizel qurilmalaridan tashlamalarni ularning solishtirma koʻrsatkichlari asosida hisoblash tartiblarini oʻrnatadi va turgʻun dizel qurilmalarining barcha turlari (dizelgeneratorlari, burgʻilash agregatlari, motopompa, motokompressorlar, motoventilyatorlar) uchun taalluqlidir.

77. Ushbu usul turgʻun dizel qurilmalaridan 20 minutlik vaqt oraligʻida bir martalik maksimal va yillik umumiy tashlamalarni hisoblash amalga oshiriladi.

78. Bir martalik maksimal tashlamalarni hisoblash uchun dastlabki maʼlumotlar sifatida, dizel qurilmasining ekspluatatsion quvvati haqida — zavodning texnik hujjatlarida keltirilgan maʼlumotlari (agar ekspluatatsion quvvati haqida maʼlumotlar boʻlmasa, belgilangan (nominal) quvvat) dan foydalaniladi, atmosfera havosiga umumiy tashlamalarni hisoblash uchun dizel yoqilgʻisining yillik sarfi haqidagi hisoblash maʼlumotlaridan foydalaniladi.

79. Turgʻun dizel qurilmalarining yoqib ishlatilgan gazlari bilan birga atmosfera havosiga tashlamalarini hisoblashlar quyidagi zararli moddalar uchun bajariladi:

uglerod oksidi (SO);

azot oksidlari (NO_x) (NO₂gahisoblangan)

uglevodorodlar (CN)¹;

qurum(C);

sulfid angidridi (SO₂);

formaldegid (CN₂O);

benz(a)piren (BP).

80. Turgʻun dizel qurilmalari uchun atmosferani ifloslantirilishini hisoblaganda, RECHU _m.b. ning qiymati kerosin boʻyicha olinadi.

81. Asosiy sinflanish belgilari (ishchi jarayonini tashkillashtirish usulini aniqlovchi belgilar — nominal quvvat, tezyurishlilik, silindrlar soni), shuningdek ajraladigan moddalarning zaharlilik xususiyatlariga mos ravishda, toʻrtta guruhga boʻlinadi (N_e — nominal quvvat, n — aylanishlar soni, i — silindrlar soni):

a) kam quvvatli, tezyuruvchan va oʻta tez yuruvchan (N_e <73,6 kVt, n = 1000-3000 min^-1). Masalan, dizelgeneratorlar 0801-08011 (2Ch9,5/10), 1601-1612 (4Ch9,5/10), 3001-3012 (8Ch9,5/10); dizel-elektr agregatlari 2E-16A (4Ch8,5/11), A-01M;

b) oʻrta quvvatli, oʻrtacha tezyuruvchan va tez yuruvchan (N_e =73,6-736 kVt, n=500-1500 min^-1). Gazomotokompressor KS-550/4-64 (8D22/22,5), avtomatlashtirilgan dizel-elektr agregati ASDA-200 (dizel 1D12V-300), dizel-generator DGR 300/500-4 (6CHN 25/34), dizel-nasos qurilmasi DNU 120/70 (6CHN12/14), YAMZ-238 dizel bazasidagi energetik qurilmasi, DGA-315,320 (6CHN25/34), G-72 (6CHN36/45), KAS 315 (12CHN18/20), KAS 630R (12CHN18/20), AS 630M (12CHN18/20) dizel generatorlari;

v) baquvvat, oʻrtacha tezyuruvchan (N_e = 736-7360 kVt, n =500-1000 min^-1). Masalan, 1A-6D49 (8CHN26/26), 1-9DG (16CHN26/26) burgʻilash agregati, 14DG (dizel14D40), G-99 (6CHN12A36/45), PE-6 (12CHN26/26), DG-4000 (dizel 64G bazasidagi 61V-3 modeli) dizelgeneratori;

g) baquvvat, yuqori tezyuruvchan, koʻp silindrli (N_e =736-7360 kVt, n=1500-3000 min^-1, i>30). Masalan, ASDG-800 (42CHSPN16/17), DG-2000 (56CHSPN16/17).

82. Kapital taʼmirlashdan soʻng tashlamalar miqdorida oʻzgarishlar roʻy beradi. Kapital taʼmirlangan turgʻun dizel qurilmalaridan foydalanayotganligi uchun tashlamalardagi maʼlumotlarga koʻrsatilgan holatlarni hisobga olib tuzatishlar kiritilishi lozim.

29-bob. Oʻrtalashtirilgan koʻrsatkichlardan foydalanib tashlamalarni hisoblash

83. Turgʻun dizel qurilmalaridan i — inchi moddaning maksimal tashlamasi (g/s) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

e_Mi (g/kVt·ch) — i — inchi zararli moddaning turgʻun dizel qurilmalarining birlik foydali ishini nominal quvvatdagi rejimda bajarganidagi tashlamalari 35 yoki 36-jadvallardan qabul qilinadi;

P_E (kVt) — dizel qurilmasining ekspluatatsion quvvati haqida tayyorlovchi — zavodning texnik hujjatlarida keltirilgan maʼlumotlari [agar ekspluatatsion quvvati haqida maʼlumotlar boʻlmasa, belgilangan (nominal) quvvat (N_e)] dan foydalaniladi;

(1/3600) — soatdan sekundga oʻtish koeffitsiyenti.

35-jadval

Kapital taʼmirlashgacha turgʻun dizel qurilmalarining turli guruhlari uchun e_Mi (g/kVt·ch) tashlamalar qiymatlari

Guruh	Tashlama g/kVt·ch
Guruh	SO	NO_x	CN	C	SO₂	CN₂	BP
A	7,2	10,3	3,6	0,7	1,1	0,15	1,3·10^-5
B	6,2	9,6	2,9	0,5	1,2	0,12	1,2·10^-5
V	5,3	8,4	2,4	0,35	1,4	0,1	1,1·10^-5
G	7,2	10,8	3,6	0,6	1,2	0,15	1,3·10^-5

36-jadval

Kapital taʼmirlangan turgʻun dizel qurilmalarining turli guruhlari uchun e_Mi (g/kVt·ch) tashlamalarining qiymatlari

Guruh	Tashlama g/kVt·ch
Guruh	SO	NO_x	CN	C	SO₂	CN₂	BP
A	8,6	9,8	4,5	0,9	1,2	0,2	1,6·10^-5
B	7,4	9,1	3,6	0,65	1,3	0,15	1,5·10^-5
V	6,4	8,0	3,0	0,45	1,5	0,12	1,4·10^-5
G	8,6	10,3	4,5	0,75	1,3	0,2	1,6·10^-5

37-jadval

Kapital taʼmirlashgacha turgʻun dizel qurilmalarining turli guruhlari uchun q_Mi (g/kg yoqilgʻi) tashlamalarining qiymatlari

Guruh	tashlama, g/kg yoqilgʻi
Guruh	SO	NO_x	CN	C	SO₂	CN₂	BP
A	30	43	15,0	3,0	4,5	0,6	5,5·10^-5
B	26	40	12,0	2,0	5,0	0,5	5,5·10^-5
V	22	35	10,0	1,5	6,0	0,4	4,5·10^-5
G	30	45	15,0	2,5	5,0	0,6	5,5·10^-5

84. Turgʻun dizel qurilmalaridan yil davomida i — inchi moddaning atmosfera havosiga umumiy tashlamasi (t/yil) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

_^qei(g/kg yoqilgʻi) — turgʻun dizel qurilmalari foydalanish siklini tashkillashtiradigan rejimlarda ishlaganida bir kg sarflangan dizel yoqilgʻisiga toʻgʻri keladigan i-inchi zararli moddaning 37 yoki 38-jadvallardan aniqlanadigan tashlamasi;

G_t (t) — turgʻun dizel qurilmalari uchun yil davomida sarflaydigan yoqilgʻi sarfi, (qurilmadan foydalanish hisobotlaridan olinadi);

(1/1000) — “kg” ni “t” ga aylantirish koeffitsiyenti.

38-jadval

Kapital taʼmirlangach turgʻun dizel qurilmalarining turli guruhlari uchun q_Mi (g/kg yoqilgʻi) tashlamalar qiymatlari

Guruh	tashlama, g/kg yoqilgʻi.
Guruh	SO	NOx	CN	C	SO₂	CN₂O	BP
A	36	41	18,8	3,75	4,6	0,7	6,9·10^-5
B	31	38	15,0	2,5	5,1	0,6	6,3·10^-5
V	26	33	12,5	1,9	6,1	0,5	5,6·10^-5
G	36	43	18,8	3,15	5,1	0,7	6,9·10^-5

85. Xalqaro talablarga javob beradigan turgʻun dizel qurilmalari uchun tashlama qiymatlari 35, 36, 37, 38-jadvallaridagi qiymatlari SO uchun 2, NO₂ va NO 2,5 hamda CN, C, CN₂O va BP — 3,5-marta mos ravishda kamaytirish mumkin.

86. Atrof-muhit muhofazasining har xil texnologiyalari qoʻllanilganida, (suyuqlikli va katalitik neytralizatorlar, qurumli filtrlar, yoqilgʻilarning “ekologik toza” turi, 39-jadval), yoqilgʻi gazlarni tozalash samaradorligi ulardan foydalanish sharoitidagi tashlamalarni oʻlchov asboblari yordamida nazorat qilish yoʻli bilan olingan maʼlumotlar mosligi tasdiqlanishi lozim.

39-jadval

Atrof-muhitni muhofazalash texnologiyasining samaradorligi toʻgʻrisida maʼlumot

T/r	Texnologik jarayonning nomlanishi	Moddalar	Tozalash darajasi % da
1.	katalitik neytralizatorda oksidlanish (aktiv faza platina Pt)	CO	90-95
		CN	70-80
		C	30-50
		SN₂O	50-60
2.	Reaktorni qizitish usulida katalitik neytralizatorda oksidlanish (aktiv faza platina Pt)	CO	98-100
		CN	98-100
		C	50-60
		CN₂O	90-95
3.	Reaksiyaga kirishuvchi katalitik filtroelementlarda oksidlash va filtrlash (aktivfaza platina Pt)	CO	98-100
		CN	98-100
		C	90-95
		CN₂	90-95
4.	suv disperlangan yoqilgʻini qoʻllash	Nox	do 50
		C	60-80
5.	Kam oltingugurtli yoqilgʻini qoʻllash	SO₂	do 95
6.	uyali-blokli katalizatorlarda NO ni qayta tiklash (aktiv faza V₂O₅(WO₃)/TiO₂)	Nox	do 80
7.	Suvli eritmada yuvish (suyuqlikli neytralizatsiya)	Nox	do 40
		C	do 50
		CN₂O	do 80

30-bob. Yoqib ishlatilgan gazlarning harorati va sarflarini aniqlash

87. Turgʻun dizel qurilmalaridan yoqib ishlatilgan gazlarning sarfi ushbu ifoda boʻyicha aniqlanadi:

88. yoqib ishlatilgan gazlarning hajmiy sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

89. Atmosfera havosiga yoqib ishlatilgan gazlarning turgʻun dizel qurilmalaridan tashkillashtirilgan tashlamasi 5 m gacha boʻlgan balandlikka chiqarilganida, ularning haroratini 450 °S, 5 dan 10 m gacha balandlikka chiqarilganida — 400°S qabul qilish mumkin.

31-bob. Lok-boʻyoq ishlab chiqarish

90. Biron bir sirt yuzasining qoplanmasini shakllantirish jarayonida ifloslantiruvchi moddalarning ajralib chiqishi lok-boʻyoq materiallarini surkash va uni quritishda roʻy beradi.

91. Lok-boʻyoq materiallarining tarkibidagi ifloslantiruvchi moddalarning havoga ajralib chiqishi uning tarkibi, qoplamani qoplash usuli, qoʻllanilayotgan jihoz unumdorligi, surkaladigan qoplamaning qalinligi, ifloslantiruvchi moddalarni tutib qoluvchi yoki neytrallashtiruvchi vositalarining mavjudligi va boshqalarga bogʻliq.

92. Mazkur uslubda, boʻyash va quritish jarayonida lok-boʻyoq material va erituvchilarining uchuvchan qismi toʻliq gaz holatiga oʻtadi deb qabul qilinadi.

93. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishini hisoblash uchun haqiqiy yoki rejadagi lok-boʻyoq materiallarining sarfi, undagi uchuvchan qismining hissasi, iflosliklarni tutib qoluvchi va zararsizlantiruvchi jihozlar mavjud boʻlganida — uchib chiqadigan moddalar hissasi — yaʼni, tozalash darajasi dastlabki maʼlumot sifatida qabul qilinadi.

32-bob. Tashkillashtirilgan manbalardan tashlamalar hisobi

94. Buyumning sirtiga lok-boʻyoq materiallarni surkash jarayonida, gazni tozalash uskunalari mavjud boʻlmagan holatlarda, havosiga ajraladigan yoki atmosfera havosiga tashlanadigan boʻyoq aerozolining tonnada ifodalangan miqdori (Ma) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

M_a = M_k*f_a*f_t*10^-4, (1.56),

Bu yerda,

M_k — boʻyash uchun foydalanilgan lok-boʻyoq massasi, t;

f_a — lok-boʻyoq materiallarining aerozol koʻrinishida foizlarda ifodalangan yoʻqotilish hissasi, 40-jadvaldan qabul qilinadi;

f_t — lok-boʻyoq materiallari qattiq qismining foizlarda ifodalangan hissasi, 41-jadvaldan qabul qilinadi;

40-jadval

Lok boʻyoq bilan buyum sirtini boʻyashda ajraladigan ifloslantiruvchi moddalar

Boʻyash usuli	materialning qattiq tarkibli qismiga nisbatan % da ifodalangan, boʻyash jarayonida, ajraladigan, lok-boʻyoq aerozolining hissasi, fa	Lok-boʻyoq materialining umumiy miqdoriga nisbatan undagi uchuvchan erituvchilarning hissali, fp
Boʻyash usuli		boʻyashda, fp.o	quritishda, fr.s.
Pnevmatik (Havoli)	30,0	25	75
Havosiz	2,5	23	77
gidroelektrostatik	1,0	25	75
pnevmoelektrostatik	3,5	20	80
Elektrostatik	0,3	50	50
Issiq sachratish	20,0	22	78
Botirish	-	28	72
Oqimli quyish	-	35	65
Elektrochoʻktirish	-	10	90

95. Buyumning sirtiga lok-boʻyoq materiallarni surkash jarayonida gazni tozalash uskunalari mavjud boʻlgan holatlarda, havosiga ajraladigan yoki atmosfera havosiga tashlanadigan boʻyoq aerozolining tonnada ifodalangan miqdori (Ma) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

M_a = M_k*f_a*f_t*(1-n)*10^-4, (1.57),

Bu yerda,

M_k — boʻyash uchun foydalanilgan lok-boʻyoq massasi, t;

f_a — lok-boʻyoq materiallarining aerozol koʻrinishida foizlarda ifodalangan yoʻqotilish hissasi, 40-jadvaldan qabul qilinadi;

f_t — lok-boʻyoq materiallari qattiq qismining foizlarda ifodalangan hissasi, 42-jadvaldan qabul qilinadi;

n — tozalash darajasi, birlik qismlarida;

96. Gazni tozalash uskunalari mavjud boʻlmagan holatlarda, lok-boʻyoq tarkibida boʻlgan alohida ifloslantiruvchi moddaning qoplamani surkashdagi tashlama yoki tashlamaning tonnada ifodalangan miqdori (M_o) quyidagi formula orqali topiladi:

M_o = M_k*f_p*f_p.o*f_k*10^-6 (1.60)

bu yerda:

M_k — boʻyash uchun ishlatiladigan lok-boʻyoq materialining massasi, t;

f_r — lok-boʻyoq materiallarining uchuvchan qismi foizlarda ifodalangan yoʻqotilish hissasi, 41-jadvaldan qabul qilinadi;

f_p.c — lok-boʻyoq materiallari uchuvchan erituvchilarning foizlarda ifodalangan hissasi, 40-jadvaldan qabul qilinadi;

f_k — ifloslantiruvchi moddaning lok-boʻyoq materialining uchuvchan qismidagi foizlardagi hissasi 41-jadvaldan qabul qilinadi;

n — tozalash darajasi, birlik qismlarida;

97. Alohida ifloslantiruvchi moddaning lok-boʻyoq materialining uchuvchan qismidagi umumiy tashlamasi quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

M_obsh = M_ok + M_ck. (1.64).

98. Boʻyalayotgan buyumning umumiy maydoni yuzasi va atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddaning, solishtirma miqdori maʼlum boʻlsa, maʼlum texnologik jarayonida bir xil turdagi lok-boʻyoq materiallari qoʻllaniladigan va boʻyash bir qatlamli boʻlib, gaztozalash qurilmasi mavjud boʻlmagan hollarda ifloslantiruvchi moddaning tonnalarda ifodalangan miqdori quyidagi formula yordamida amalga oshiriladi:

bu yerda,

qij — i — turdagi lok-boʻyoq materialini j-texnologik jarayonda qoʻllab boʻyayotganda, uni transportirovka qilish va dastlabki quritishni hisobga olgandagi ifloslantiruvchi moddalarning solishtirma miqdori, g/m²;

Fij — j-texnologik jarayonda i — turdagi lok-boʻyoq materiali bilan boʻyashdagi buyum sirtining jami yuzasi, m²/yil.

99. Atmosfera havosiga vaqt birligi ichida tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalar massasi (g/s), yuqorida keltirilgan umumiy tashlamalarni aniqlash formulasi bilan topiladi, faqat, bunda, boʻyash uchun ishlatiladigan lok — boʻyoq materiallarining massasi (M_k) oʻrniga, vaqt birligi ichida tashlanadigan lok — boʻyoq materiallari sarfi, (OND-86 tavsiyalariga koʻra, 30 minutlik oraliqdagi oʻrtacha miqdor) olinadi.

M_c.p — boʻyoq qoplamasini qoplash texnologik jarayonining t minut davomidagi lok-boʻyoq materialining sarfi, kg;

t — texnologik jarayonning davomiyligi, min.

100. Atmosfera havosiga tashlanadigan boʻyoq aerozolining miqdorini aniqlash formulasi (1.56) quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

M_a = 0,56*M_k*f_a*f_t*10^-4, (1.56),

M_k — 30 minut davomida qoplama qoplash texnologik jarayonidagi lok-boʻyoq materialining sarfi, kg;

(1.57)-(1.65) formulalar xam shunga oʻxshash koʻrinishga ega boʻladi.

33-bob. Tashkillashtirilmagan manbalardan tashlamalarni hisoblash

101. Bino va inshootlarning meʼmorchilik elementlari, qurilish konstruksiyalari, quvurlar, havo oʻtkazgichlar, texnologik uskunalar va shunga oʻxshashlarni lak-boʻyoq qoplamalari bilan qoplash (boʻyash) da ifloslangan havoni soʻrib olish jihozlari mavjud boʻlmasa, manbalar tashkillashtirilmagan boʻladi va lak-boʻyoq materiallarining uchuvchan qismidan ifloslantiruvchi moddalarning atmosfera havosiga tashlamalarini hisoblash quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

M = 0,56*M_k*f_a*f_t*10^-4. (1.67).

102. Boʻyoq aerozollarining ochiq maydondagi tashlamalarining hisobi (1.56) formula boʻyicha amalga oshiriladi.

41-jadval

Lok-boʻyoq mahsulotlari tarkibi va ularning ishlatilishi

Lok boʻyoqlari mahsulotlarining turlari	Lok boʻyoqlarini mahsulotlarining ishlatilishi	Lok boʻyoqlari mahsulotlardagi qattiq moddalarning miqdori, (f_t)		Lok boʻyoqlari mahsulotlardagi uchuvchi moddalarning miqdori, (f_r),%	Lok boʻyogʻidan mahsulotlarga kiruvchi ifloslantiruvchi moddalarning turi	Lok boʻyoq mahsulotlarning tarkibiga kiruvchi uchib chiquvchi mahsulotlar, (f_k),%
Avtomobil loklari, boʻyoqlar va avtokosmetika (import)
Erituvchilar, aralashtirgichlar, yogʻsizlantiruvchilar
Clearcut	Buzilmasligi uchun sirtni tozalagich	-		100,0	Amilli spirt	1,58
					Atseton	3,34
					Butilatsetat	54,86
					Ksilol	13,65
					Psevdokumol	2,75
					Stirol	0,96
					Etilbenzol	5,24
					Etilsellozolv	4,26
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	13,36
Standox msb-11050	Erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	32,23
					Ksilol	11,50
					Uayt-spirit	52,32
					Etilbenzol	3,95
Standox msb-11050 82489	Erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	59,53
					Ksilol	11,50
					Uayt-spirit	25,02
					Etilbenzol	3,95
Standox 2k express	Erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	86,11
Standox 2k express	Erituvchi				Etilatsetat	86,11
Standox 2k for 11031 78058	Chuqur singdiriladigan erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	9,82
					Stirol	70,58
					Uayt-spirit	5,21
					Etilsellozolv	14,39
Standox 2k for 11031 78082	Chuqur singdiriladigan erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	9,03
					Stirol	67,85
					Uayt-spirit	5,79
					Etilsellozolv	17,33
Standox silicon remover 85917	Silikonni erituvchi	-		100,0	Amilatsetat	4,12
					Amilovli spirt	0,08
					Butilatsetat	6,76
					Ksilol	14,92
					Kumol	0,41
					Stirol	1,87
					Uayt-spirit	61,51
					Etilbenzol	6,28
					Etilsellozolv	2,52
					Etilmetilbenzol	1,53
Standox silicon remover 86786	Silikonni erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	3,68
					Ksilol	9,61
					Toluol	4,56
					Uayt-spirit	79,31
					Etilbenzol	2,84
Standox silistop 86875	Oqayotib qotgan silikonni erituvchi	-		100,0	Amilatsetat	0,22
					Atseton	6,00
					Butilatsetat	9,50
					Ksilol	59,61
					Etilatsetat	0,27
					Etilbenzol	18,43
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	5,97
Standox 2k Verdunnung Lang 78104	Ikki komponentli erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	89,15
Standox 2k Verdunnung Lang 78104	Ikki komponentli erituvchi				Etilsellozolv	10,85
Standox 2k Verdunnung Lang 78732	Ikki komponentli erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	88,51
Standox 2k Verdunnung Lang 78732	Ikki komponentli erituvchi				Etilsellozolv	11,49
Standox 2k Verdunnung Lang 78090	Ikki komponentli erituvchi	-		100,0	Butilatsetat	92,55
Standox 2k Verdunnung Lang 78090	Ikki komponentli erituvchi				Etilsellozolv	7,45
Standox Somdi Verdunnung	Aralash erituvchi	-		100,0	Atseton	25,19
					Butilatsetat	20,27
					Toluol	54,53
Gruntlash, gʻovaklarni toʻldirgich, shpatlevka, germetiklar va ularni qotiruvchilar
Standox Rapid-Spachtel 86077	Tez qotuvchi shpatlevka	76,43		23,57	Atseton	0,19
					Butilatsetat	2,30
					Dioksan	6,38
					Ksilol	3,12
					Metanol	4,10
					Propanol	0,29
					Toluol	4,47
					Etilatsetat	18,87
					etilmetilbenzol	55,11
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	5,17
Standox 1k-body fine 89424	Bir komponentli shpaklyopka	60,31		39,69	Butilatsetat	7,17
					Dioksan	1,18
					Propanol	24,5
					Ksilol	42,49
					Stirol	1,83
					Toluol	1,03
					Uayt-spirit	9,86
					Etilbenzol	11,94
Standox 2k-plastic-hardener 82551	Ikki komponentli tuproq-plastmassalar gʻovaklarini toʻldirgich	70,91		29,09	Butilatsetat	2,04
					Dioksan	0,81
					Ksilol	66,07
					Toluol	0,18
					Uayt-spirit	6,54
					Etilbenzol	23,82
					etilmetilbenzol	0,54
Standox 3m, super seam sealer	Chokni germetiklovchi	70,03		29,97	Butilatsetat	1,75
					Dioksan	36,55
					Ksilol	2,25
					Metanol	22,17
					Toluol	28,52
					Etilatsetat	2,16
					Etilbenzol	0,65
					etilmetilbenzol	1,70
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	4,25
Standox pehardener 82918	Poliefirli shpatlevka qotirgichi	-		100,0	Atseton	1,83
					Etitilatsetat	71,28
					Etilbenzol	0,25
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	26,64
Spray Max 1k Fullprimer 75121	Bir komponentli grunt-gʻovaktoʻldirgich	62,07		37,93	Amilatsetat	25,58
					Atseton	2,37
					Butilatsetat	5,40
					Propanol	1,48
					Ksilol	4,75
					Etilatsetat	1,11
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀
Standox 1k-body fine 89602	Bir komponentli shpatlyopka	71,07		28,93	Butilatsetat	5,06
					Dioksan	1,18
					Propanol	24,5
					Ksilol	44,9
					Stirol	1,30
					Toluol	1,03
					Uayt-spirit	10,09
					Etilbenzol	11,94
Standox 2k plastic 82519	Ikki komponentli tuproq-plastmassalar gʻovaklarini toʻldirgich	68,76		31,24	Amilatsetat	0,46
					Butilatsetat	2,24
					Dioksan	0,91
					Ksilol	65,93
					Toluol	0,28
					Uayt-spirit	6,28
					Etilbenzol	23,62
					etilmetilbenzol	0,28
PE_Spachtel 86662	Poliefirli shpatlepka	22,7		77,3	Stirol	86,85
PE_Spachtel 86662	Poliefirli shpatlepka				Toluol	13,15
Nardener 2K-NS 82365	Qotishtirgich	-		100,0	Amilovli spirt	0,75
					Butilatsetat	72,44
					Ksilol	13,43
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	3,92
					Etilbenzol	5,92
					Etilsnllozolv	2,80
					Etilmetilbenzol	0,74
shpatlevka Qotishtirgich red 85330	Qotishtirgich	44,33		55,67	Butiatsetat	16,39
					Ksilol	46,46
					Dioksan	3,02
					Metilatsetat	8,55
					Stirol	3,63
					Toluol	1,57
					Etilatsetat	1,69
					Etilbenzol	18,69
2k MS harter 83310	Ikki komponentli Qotishtirgich	-		100,0	Butilatsetat	23,51
					Ksilol	53,44
					Etilbenzol	23,05
Standox polyester spritz-plastic	Ikki komponentli tuproq-plastmassalar gʻovaklarini toʻldirgich	74,4		25,6	Amilatsetat	15,06
					Butilatsetat	16,60
					Stirol	68,34
2k plastic harter 82560	Ikki komponentli tuproq-plastmassalar gʻovaklarini toʻldirgich	-		100,0	Amilovli spirt	5,94
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	23,63
					Dioksan	13,51
					Ksilol	34,8
					Psevdokumol	1,29
					Stirol	0,31
					Toluol	2,85
					Etilatsetat	1,62
					Etilbenzol	13,04
					Etilsellozolv	3,01
Stadox 2k nonstop 82560	Ikki komponentli grunt-gʻovak toʻldiruvchi	62,0		38,0	Amilovli spirt	5,99
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	2308
					Dioksan	13,14
					Ksilol	35,05
					Psevdokumol	1,3
					Stirol	0,31
					Toluol	2,87
					Etilatsetat	1,363
					Etilbenzol	13,14
					Etilsellozolv	3,03
2K-NS 78317	Ikki komponentli tuproq-plastmassalar gʻovaklarini toʻldirgich	67,8		32,2	Atseton	19,87
					Butilatsetat	30,46
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	10,60
					Dioksan	8,21
					Metilatsetat	12,15
					Toluol	7,96
					Etanol	3,14
					Etilatsetat	7,61
1K-NS full priemer 81350	Birkomponentli grunt-gʻovaktoʻldirgich	52,22		47,78	Benzol	12,42
					Butilatsetat	18,89
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	10,64
					Dibutilftalat	5,78
					Toluol	51,27
2K-Solor fuler	Birkomponentli grunt-gʻovak toʻldirgich	68,09		31,91	Butilatsetat	68,17
					Ksilol	16,64
					Kumol	0,12
					Uayt-spirit	7,44
					Etilbenzol	7,63
Laklar, boʻyoqlar va ular uchun qotirgichlar
Charcoal green-pcrl 6861	Asosiy boʻyoq		42,68	57,32	Atseton	8,32
					Benzol	0,47
					Butilatsetat	51,99
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	16,76
					Amilatsetat	4,22
					Propanol	1,08
					Ksilol	12,73
					Metanol	2,02
					Etilatsetat	0,04
					Etilbenzol	2,37
Standox 2k klsrlak 20-60 84163	Ikkikomponetli avtolak		52,78	47,22	Amilatsetat	0,60
					Amilovli spirt	3,45
					Benzol	0,41
					Butilatsetat	1,13
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	40,65
					Dibutilformamid	2,39
					Ksilol	16,75
					Psevokumol	2,39
					Stirol	0,19
					Toluol	0,21
					Etilbenzol	5,12
					Etilsellozolv	13,18
					Etilmetilbenzol	2,91
Irfacer and coat	polirol		42,35	57,65	Amilovli spirt	1,01
					Butilatsetat	78,69
					Ksilol	5,29
					Psevdokumol	2,36
					Stirol	0,59
					Uayt-spirit	6,76
					Etilbenzol	1,22
					Etilsellozolv	3,29
					Etilmetilbenzol	0,78
Standox 2K elastic additive 84279	shpatlevka uchun plastifikator-qushimcha		7,93	92,07	Amilatsetat	0,50
					Butilatsetat	32,21
					Ksilol	30,57
					Psevdokumol	1,38
					Stirol	2,49
					Uayt-spirit	15,73
					Etilbenzol	10,75
					Etilsellozolv	4,46
					Etilmetilbenzol	1,91
Standoflex 2K plastic	shpatlevka uchun plastifikator-qushimcha		62,2	37,8	Amilatsetat	0,23
					Butilatsetat	24,93
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	0,63
					Dioksan	0,24
					Kumol	0,33
					Ksilol	46,18
					Metanol	0,58
					Psevdokumol	0,82
					Stirol	0,28
					Toluol	1,04
					Etilatsetat	1,18
					Etilbenzol	21,71
					Etilsellozolv	1,28
					Etilmetilbenzol	0,57
Standoflex 2K autolak	Avtolak		49,4	50,6	Butilatsetat	39,99
					Ksilol	31,54
					Uayt-spirit	15,66
					Etilbenzol	12,81
Standoflex 2K klarlak 82500	Avtolak		57,44	42,56	Butilatsetat	16,88
Standoflex 2K klarlak 82500	Avtolak				Uayt-spirit	83,12
Standoflex 2K klarlak 84171	Avtolak		53,84	46,16	Amilatsetat	0,41
					Amilovli spirt	0,74
					Butilatsetat	70,23
					Ksilol	13,58
					Kumol	0,06
					Uayt-spirit	6,15
					Etilbenzol	5,90
					Etitsellozolv	2,93
2K standocryl 84171	avtolak		53,1	46,9	Butilatsetat	70,47
					Ksilol	15,09
					Kumol	0,06
					Uayt-spirit	6,52
					Etilbenzol	7,86
Noshirlik boʻyoqlari va erituvchilari (import)
Noshirlik boʻyoqlari	asosiy	97,63		2,37	Uglevodorodlar S₁-S₁₀	7,88
					Ksilol	6,03
					Metilatsetat	80,50
					Toluol	2,96
					Etilbenzol	2,63
“Nartmann”	Noshirlik boʻyogʻi	98,25		1,75	Uglevodorodlar S₁-S₁₀	53,88
					Dioksan	6,82
					Ksilol	21,76
					Kumol	4,48
					Stirol	1,79
					Toluol	1,44
					Etilbenzol	7,74
Unipak gold 9974	Noshirlik boʻyogʻi	96,7		3,3	Ksilol	96,84
Unipak gold 9974	Noshirlik boʻyogʻi				Toluol	3,16
Euro opti cyan 75637	Noshirlik boʻyogʻi	99,83		0,17	Ksilol	13,15
Euro opti cyan 75637	Noshirlik boʻyogʻi				Stirol	86,85
Combiprint 116	Noshirlik boʻyogʻi	21,9		78,1	Amilovli spirt	0,10
					Metanol	0,06
					Etanol	99,84
Combiprint 811	Noshirlik boʻyogʻi	40,9		59,1	Amilovli spirt	0,01
					Metanol	0,09
					Etanol	99,9
Combiprint 044	Noshirlik boʻyogʻi	35,0		65,0	Amilovli spirt	0,21
					Metanol	1,87
					Etanol	97,92
Combiprint	eritma	-		100,0	Metoksipropanol	47,89
					Etanol	1,02
					Etilsellozolv	51,09
Diamont № 4	Noshirlik boʻyogʻi	20,0		80,0	Amilatsetat	13,18
					Benzol	10,12
					Dioksan	3,33
					Metiletilketon	43,20
					Uayt-spirit	27,5
					Etanol	2,67
Diamont № 5	Noshirlik boʻyogʻi	96,2		3,8	Amilovli spirt	8,70
					Metanol	4,12
					Etanol	87,18
Diamont № 6	Noshirlik boʻyogʻi	98,2		1,8	Amilovli spirt	2,15
					Metanol	6,04
					Etanol	91,81
Kukunsimon boʻyoqlar
Fapromxid serii 700	Issiqlikga chidamli qoplamalar	99,47		0,53	Butilatsetat	33,36
					Uglevodorodlar C₁-S₁₀	15,26
					Toluol	11,65
					Etilbenzol	35,73
Fapromxid serii 710	Issiqlikga chidamli qoplamalar	99.49		0.51	Butilatsetat	22,27
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	31,83
					Toluol	5,33
					Etilbenzol	40,58
Kr Nerberts Powder Coatings	Issiqlikga chidamli qoplamalar	99,03		0,97	Butilatsetat	13,21
					Uglevodorodlar S₁-S₁₀	19,10
					Butanol	4,43
					Ksilol	34,0
					Kumol	5,54
					Stirol	1,79
					Toluol	4,28
					Etilatsetat	1,60
					Etilbenzol	12,75
					Etilsellozolv	3,31
myebel ishlab chiqarish (import)
E-50-boʻyogʻi	-	16,9		83,1	Atseton	20,25
					Etanol	13,25
					n-Propanol	8,36
					n-Butilatsetat	28,00
					Izoamilatsetat	17,99
					n-Butanol	12,15
R-43-boʻyogʻi	-	3,2		96,8	Atseton	19,31
					Izopropanol	3,57
					Etanol	4,73
					Toluol	2,18
					Ksilol	69,20
R-44-boʻyogʻi pishgan gilos rangidagi	-	6,8		93,2	Etilatsetat	46,24
					Izopropanol	33,85
					n-Propanol	1,93
					Toluol	2,09
					n-Butilatsetat	9,35
					Ksilol	6,54
Amerika gilosi rangidagi boʻyoq	-	3,5		96,5	n-Propanol	35,94
					n-Butilatsetat	38,68
					Ksilol	25,39
NS jilosiz Knehe	-	31		69	Atseton	25,28
					Etilatsetat	10,98
					Metiletilketon	2,07
					Izopropanol	13,72
					n-Propanol	1,47
					Toluol	19,20
					n-Butilatsetat	12,60
					Izoamilatsetat	1,64
					Ksilol	7,68
					n-Butanol	5,37
UB qurituvchi grunt	-	83,51		16,49	Atseton	36,59
					Etilatsetat	2,77
					Izopropanol	13,17
					n-Propanol	1,18
					Toluol	3,88
					n-Butilatsetat	18,88
					Izoamilatsetat	3,27
					Ksilol	10,30
					n-Butanol	5,64
					Stirol	2,35
UB quritilgan poliefirli grunt	-	80,5		19,5	n-Butilatsetat	23,55
					Etilbenzol	0,38
					Ksilol	0,80
					Stirol	75,26

MDH mamlakatlarida ishlab chiqilgan lak-boʻyoq materiallarining tarkibi

Lak boʻyoq materiallarining nusxasi	Lak-boʻyoq materiallardagi qattiq moddalarning hissasi, (f_t) %	Lak boʻyoq materiallari tarkibidagi uchuvchan qismining hissasi, (f_r)%	Lak boʻyoqlari tarkibdagi uchuvchan qismiga kiruvchi ifloslantiruvchi moddalar nomi	Lak boʻyoqlari tarkibdagi uchuvchan qismiga kiruvchi ifloslantiruvchi moddalar miqdori(f_k)
Shpatlevkalar
MCH-0054	89	11	N-butilli spirt	40
			Ksilol	40
			Etilenglikol	10
			Etilkarbitol	10
NS-007	65	35	Atseton	3
			Butilatsetat	18
			Etilatsetat	9
			N-butilli spirt	10
			Etil spirti	10
			Toluol	50
NS-008	30	70	Atseton	15
			Butilatsetat	30
			Etilatsetat	20
			N-butilli spirt	5
			Toluol	30
NS-173	3,1	96,9	Butilatsetat	7
			Etilatsetat	5
			N-butilli spirt	4
			Etil spirti	77
			Etilsellozolv	3
			Toluol	4
PF-002	75	25	Solvent	100
EP-0010	90	10	Toluol	55,07
			Etil spirti	44,93
XV-005	33	67	Atseton	25,8
			Butilatsetat	12,1
			Toluol	62,1
XV-005 (***)	-	-	Butilatsetat	12
XV-005 (***)			Atseton	26
			Toluol	62
Gruntovkalar
AK-070	14	86	Atseton	20,04
			N-butilli spirt	12,6
			Ksilol	67,36
GF-017	49	51	Ksilol	100
GF-021	55	45	Ksilol	100
GF-021 ***	54	46	Ksilol yoki nefras A 120/200	100
GF-021 “L” ***	54	46	Ksilol yoki nefras A 120/200	99,4
GF-021 “L” ***			Atseton	0,6
GF-030	75,25	24,75	Uayt-spirt	100
GF-031	54	46	Ksilol	28,7
			Uayt-spirit	35,65
			Solvent	35,65
GF-032	39	61	Solvent	100
GF-0119	53	47	Ksilol	100
GF-0119 qizgʻish jigarrang	53	47	Ksilol yoki nefras A 120/200	100
GF-0163	68	32	Solvent	100
VL-02	21	79	N-butilli spirt	28,2
			Etil spirti	37,6
			Ksilol	6
			Atseton	28,2
VL-023	26	74	N-butilli spirt	24,06
			Etil spirti	48,71
			Butilatsetat	3,17
			Toluol	1,28
			Atseton	22,78
ML-029	60	40	N-butilli spirt	42,62
			Ksilol	57,38
MCH-0054	89	11	N-butilli spirt	40
			Ksilol	40
			Etilenglikol	10
			Etilkarbitol	10
NS-173	3,1	96,9	N-butilli spirt	4
			Etil spirti	77,7
			Butilatsetat	6,4
			Etilatsetat	5,2
			Toluol	3,6
			Etilsellozolv	3,14
Ns-0135	37	63	N-butilli spirt	4
			Izobutilli spirt	11
			Etil spirti	6
			Butilatsetat	46
			Etilatsetat	10
			Toluol	5
			Etilsellozollv	18
NS-0140	20	80	N-butilli spirt	15
			Etil spirti	10
			Butilatsetat	20
			Etilatsetat	15
			Toluol	20
			Etilsellozolv	15
			Siklogensanon	5
NS-0205	39	61	Etil spirti	7
			Butilatsetat	53
			Etilatsetat	20
			Etilenglikolatsetat	20
PF-002	75	25	Solvent	100
PF-020 PF-031:	57	43	Ksilol	100
oq	59	41	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	40,3
			Ksilol yoki nefras A 120/200	59,0
			Atseton	0,7
Qizgʻich-jigar, ochiq sariq	53	47	Uayt-spirit yoki nefras A 120/200	68,2
			Ksilol yoki nefras A 120/200	68,2
			Atseton	0,6
FL-03K	70	30	Uayt-spirit	50
FL-03J			Ksilol	50
FL-086	54	46	Uayt-spirit	50
			Ksilol	50
FL-087	53	47	N-butilli spirt	58,33
			Solvent	41,67
XV-079***	38	62	Butilatsetat	10
			Atseton	28
			Solvent	62
XS-04***	40	60	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Ksilol yoki toluol	62
XS-04 “V”***	40	60	Butilatsetat	12
XS-04 “V”***			Atseton	26
			Toluol	62
XS-010	33	67	Atseton	26
			Butilatsetat	12
			Toluol	62
XS-059	36	64	Atseton	27,57
			Butilatsetat	12,17
			Toluol	45,35
			Siklogeksanon	14,91
XS-059***	36	64	Atseton	28
			Butilatsetat yoki izobutilatsetat	12
			Toluol	45
			Siklogeksanon	15
XS-068	31	69	Atseton	15,98
			Butilatsetat	12,02
			Toluol	56,37
			Siklogeksanon	5,63
XS-068***	21	69	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	52
			Siklogeksanon	10
Emallar
AK-194	28	72	Butilatsetat	50
			N-butilli spirt	20
			Etil spirti	10
			Toluol	20
AK-1102	19,5	80,5	Atseton	29,13
			Butilatsetat	29,13
			N-butilli spirt	2,91
			Ksilol	38,83
AS-182	53	47	Ksilol	85
			Uayt-spirit	5
			Solvent	10
AS-182***:			Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	4,6
Ochiq tutun rangli	53	47	Ksilol yoki nefras A 120/200	78,4
Fil suyagi rangli	54	46	Butilli spirt	4,8
Qizil, havo rang,	48	52	Solvent	12,2
Oq	54	46
Qora	44	56
VL-515	28	72	Etil spirti	18,4
			Toluol	51,6
			Etlitsellozolv	30
GF-92	49	51	Uayt-spirit	8
			Ksilol	90
			N-butilli spirt	2
GF-92GM	55	45	Ksilol	100
GF-92GS	57	43	Solvent	100
GF-021*	54	46	Ksilol	59
			Uayt-spirit	41
GF-820	50	50	Ksilol	50
			Uayt-spirit	50
GF-0119*	53	47	Solvent	56
			Uayt-spirit	44
GF-0163*	54	46	Ksilol	25
			Solvent	33
			Uayt-spirit	42
GF-230VE	47	53	Ksilol	22
			Uayt-spirit	55
			suv	23
KO-83	22	78	Atseton	13,17
			Butilatsetat	11,07
			N-butilli spirt	9,10
			Etil spirti	14,10
			Etilsellozolv	7,10
			Toluol	45,46
KO-811	34,5	64,5	Butilatsetat	50
			N-butilli spirt	20
			Etil spirti	10
			Toluol	20
KO-822	35	65	Atseton	10
			Butilatsetat	10
			Etilatsetat	10
			N-butilli spirt	5
			Etil spirti	15
			Etilzollozolv	11
			Ksilol	39
KO-935	70	30	Toluol	100
ML-12	50,5	49,5	N-butilli spirt	20,78
			Uayt-spirit	20,14
			Etilsellozolv	1,4
			Solvent	57,68
ML-12 ***			Etilsellozolv	0,4
ML-12 “K” ***:			Butilli spirt	28,0
qora	44	56	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	50,6
himoyalangan	52	48	Ksilol yoki nefras A 120/200	1,0
boshqa ranglar	50	50	Solvent	20,0
ML-104	68	32	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	50,0
			Ksilol yoki nefras S4 120/200	2,0
			Butilli spirt	25,0
			Solvent	23,0
ML-106***	58	42	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	43,3
			Ksilol yoki nefras A 120/200	1,1
			Butilli spirt	21,1
			Solvent	34,5
ML-152	43	57	N-butilli spirt	20,85
			Izobutilli spirt	9,59
			Uayt-spirit	13
			Solvent	14,07
			Ksilol	39,76
			Benzin “kalosha”	2,73
ML-158	53	47	N-butilli spirt	37,03
			Uayt-spirit	30,72
			Ksilol	32,25
ML-158 ***:			Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	56,0
qora	54	46	Butilli spirt	27,8
boshqa ranglar	61	39	Solvent	16,2
ML-165	49	51	N-butilli spirt	35,92
			Uayt-spirit	0,68
			Ksilol	63,4
ML-197	51	49	Butilatsetat	8,42
			N-butilli spirt	41,42
			Uayt-spirit	2,01
			Etilsellozolv	8,93
			Nefras	39,22
ML-242	56	44	N-butilli spirt	20
			Izobutilli spirt	20
			Ksilol	60
ML-279	50	50	N-butilli spirt	24,74
			Ksilol	75,26
ML-283	55	45	N-butilli spirt	19,72
			Ksilol	80,28
ML-629	56	44	N-butilli spirt	50
			Ksilol	50
ML-1156	51	49	N-butilli spirt	24,58
			Ksilol	75,42
ML-1202 ***:			Butilli spirt	2,2
Och yashil-havo rang	64	36	Siklogeksanon	78,6
Havo rang			Solvent	18,6
Qizgʻich-jigar, och kul rang	67	33	Etiloviy spirt	0,6
ML1214 ME***	43	57	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	36,5
			Ksilol yoki nefras A 120/200	26,0
			Butilli spirt	28,0
			Solvent	9,5
MS-17	43	57	Ksilol	100
MS-160	43	57	Ksilol	100
MS-226	50	50	Ksilol	100
MCH 123	45	55	Ksilol	100
MCH-240	45	55	N-butilli spirt	37,79
			Solvent	22,9
			Ksilol	39,31
NS-11	25,5	74,5	Butilatsetat	25
			Etilatsetat	25
			N-butilli spirt	10
			Etil spirti	15
			Toluol	25
NS-25	34	66	Butilatsetat	10
			Etilsellozolv	8
			Atseton	7
			Etil spirti	15
			Toluol	15
			Etilatsetat	45
NS-132P	20	80	Atseton	8
			Butilatsetat	8
			N-butilli spirt	15
			Etil spirti	20
			Etilsellozolv	8
			Toluol	41
NS-257	38	62	Atseton	7
			Butilatsetat	10
			N-butilli spirt	15
			Etil spirti	10
			Etilsellozolv	8
			Toluol	50
NS-1125	40	60	Atseton	7
			N-butilli spirt	10
			Etil spirti	15
			Toluol	50
			Butilatsetat	10
			Etilsellozolv	8
“OLI” **	52	48	Uayt-spirit	100
PF-115	55	45	Ksilol	50
			Uayt-spirit	50
PF-115*	62	38	Ksilol	31
			Uayt-spirit	69
PF-115 ***	62	38	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	60
PF-115 ***			Ksilol yoki nefras A 120/200	40
PF-115 “ekstra” ***			Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
PF-115 “ekstra” ***			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
Oq, och sariq	62	38	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
Krem rangli, och qizgʻish, , havo rang,	60	40	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
havo rang — 451, havo rang — 1, havo rang — 3,			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
Bodom rang, tuq kul rang 894, toʻq-kul rang-896, och-havo rang, kul rang.			Atseton	0,6
Himoyalovchi	57	43	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
Och sariq, yashil, tuq yashil, Qizgʻish jigar rang,	54	36	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
sariq, Qizgʻish			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
sariq, Qizgʻish			Atseton	0,6
koʻk-2, och kul rang, jigarrang, qora, ultramarinrang, Koʻk	49	51	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
Qizil, gilos rang	52	48	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
PF-126 ***:
Dengiz toʻlqini	52	48	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	60
			Ksilol yoki nefras A 120/200	40
Qolgan ranglar	60	40	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	60
			Ksilol yoki nefras A 120/200	40
PF-131 ***	57	43	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	34,0
			Ksilol yoki nefras A 120/200	65,4
			Atseton	0,6
PF-133	50	50	Ksilol	50
			Uayt-spirit	50
PF-133 Qizgʻish-jigar rang***	55	45	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	60
			Ksilol yoki nefras A 120/200	40
PF-167	60	40	Uayt-spirit	100
PF-188	55,5	44,5	Butilsellozolv	8,53
			Solvent	91,47
PF-218GS	72,5	27,5	Uayt-spirit	100
PF-266*	59	41	Ksilol	31
			Uayt-spirit	69
PF-266 sariq jigarrang	59	41	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	60
			Ksilol yoki nefras A 120/200	40
PF-266 sargʻich malla “lyuks” ***	59	41	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	59,7
			Ksilol yoki nefras A 120/200	39,7
			Atseton	0,6
PF-283	50	50	Uayt-spirit	60
			Ksilol	40
PF-837	47	53	Uayt-spirit	18,16
			Ksilol	81,84
PF-1105	61	39	Uayt-spirit	50
			Ksilol	50
PF-1189	53	47	Ksilol	65,7
			Solvent	34,3
PF-1126	43	57	Solvent	100
PF-1217 VE *	45	55	Ksilol	28
			Uayt-spirit	53
			Suv	19
PF-2140	58	42	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	49,0
			Ksilol yoki nefras A 120/200	25,2
			Solvent yoki ksilol	25,8
PE-220	65	35	Atseton	89
			Toluol	7
			Ksilol	4
PE-232	65	35	Atseton	83
PE-250			Toluol	14
			Ksilol	3
PE-250M	57	43	Atseton	88,4
			Toluol	9,3
			Ksilol	2,3
PE-250PM	57	43	Atseton	88,4
			Toluol	9,3
			Ksilol	2,3
PE-251	75	25	Stirol	14
			Toluol	5
			Ksilol	5
			Metilizobutilketon	38
			Siklogegsanon	38
PE-251B	75	25	Stirol	14
			Toluol	5
			Ksilol	5
			Metilizobutilketon	38
			Siklogeksanon	38
PE-247	60	40	Atseton	75
			Toluol	15
			Ksilol	2,5
			Etil spirti	7,5
PE-246	92	8	Atseton	12,5
			Butilatsetat	62,5
			Stirol	25
PE-265	92	8	Atseton	12,5
			Butilatsetat	62,5
			Stirol	25
V-PE-1179	26	74	Butilsellozolv	98,3
			Etilenglikol	1,7
PE-276	90,5	9,5	Atseton	20
			Butliatsetat	60
			Stirol	20
FL-5233	12,5	87,5	Etil spirti	73,1
			N-butilli spirt	18,3
			Butilatsetat	8,6
XV-16	21,5	78,5	Atseton	13,33
			Butilatsetat	30
			Toluol	22,22
			Ksilol	34,45
XV-16 ***):			Butilatsetat	5
qora	14	86	Atseton	15
qora	16	84	Ksilol matovaya	20
qizil	17	83	Toluol	60
kumushrang	18	82
Himoyalangan-760	20	80
Toʻq-kul rang	21	79
Koʻkimtir kulrang	21	79
Kulsimon-jigar 842	22	78
Limonsimon-sariq	23	77
Kulrang yashil, toʻq malla	24	76
Koʻk, toʻq yashil	24	76
Och qizgʻish	24	76
bodomrang, temir rang	26	74
Sariq malla	29	71
Oq, toʻq kremrang	25	75
Qizgʻish-jigar rang “r”	19	81
Kul rang 518 “r”, och limon rang “r”, och yashil rang “r”, toʻq qizgʻish rang “r”, koʻk “r”, havosimonyashil “r”	20	80
Oq tun “r”, och-koʻk “r”, yashilsimon sargʻich “r”, himoyalangan — 726 “r”	26	74
XV-16 “r” ***):			Butilatsetat	5
qora	14	86	Atseton	15
qora	16	84	Ksilol matovaya	20
qizil	17	83	Toluol	60
kumushrang	18	82
Himoyalangan-760	20	80
Toʻq kul rang	21	79
Kulsimon koʻk	21	79
Kulsimon malla, kulrang-842	22	78
Limonsimon sariq	23	77
Kulsimon yashil, toʻq malla	24	76
Koʻk, toʻq yashil	24	76
qizgʻish	24	76
bodomsimon, temir	26	74
qizgʻish	29	71
Oq, toʻq kremrang	25	75
Qizgʻish-jigar rang “r”	19	81
Kulrang 518 “r”, och limon “r”, och yashil “r”, toʻq qizgʻish “r”, koʻk “r”, havosimon yashil “r”	20	80
Oq tun “r”, och-koʻk “r”, yashilsimon sariq “r”, himoyalangan — 726 “r”
XV-110	38,5	61,5	Atseton	15
			Solvent	50
			Ksilol	35
XV-124	73	27	Atseton	26
			Butilatsetat	12
			Toluol	62
XV-124 ***	27	73	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	62
XV-179 himoyalangan ***	68	62	Butilatsetat	10
			Atseton	28
			Solvent yoki nefras A 120/200	62
XV-518	30	70	Atseton	28
			Butilatsetat	10
			Solvent	62
XV-785	27	73	Atseton	26
			Butilatsetat	12
			Toluol	62
XV-785 ***			Butilatsetat yoki izobutilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol yoki ksilol	62
XV-1120	25	75	Butilatsetat	37,43
Qizgʻish jigar rang	26	74	Toluol	60
			Ksilol	2,57
qora	23	77
Boshqa rang	28	72
XS-75 ***	38	62	Butilatsetat	12
Oq			Atseton	26
yashil ***			Toluol	62
XS-75U	31,5	68,5	Atseton	26,43
			Butilatsetat	12,12
			Toluol	61,45
XS-75 “U” ***):			Butilatsetat	12
Qora M	21	79	Atseton	26
kulrang, qora GM	28	72	Toluol	62
XS-119	31,5	68,5	Ksilol	10,82
XS-119 ***):			Atseton	28
qora	37	63	Butilatsetat	12
Oq, kul rang	35	65	Toluol	45
Boshqa ranglar	34	66	Siklogeksanon	15
XS-558 ***	35	65	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Ksilol yoki toluol	62
XS-558 “V” ***	35	65	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	62
XS-759	31	69	Atseton	27,58
			Butilatsetat	11,96
			Siklogeksanon	14,4
			Toluol	46,06
XS-759 ***	30	70	Butilatsetat yoki izobutilatsetat	12
			Atseton	28
			Toluol	45
			Siklogeksanon	15
XS-1193			Atseton	27,26
			Butilatsetat	11,95
			Siklogeksanon	14,5
			Toluol	35,47
EP-51	23,5	76,5	Atseton	4
			N-butilli spirt	4
			Butilatsetat	33
			Toluol	43
EP-56 ***	65	35	Ksilol	40
			Atseton	30
			Butilatsetat	30
EP-140	46,5	53,5	Atseton	33,7
			Toluol	4,86
			Etilsellozolv	28,66
EP-140 ***):			Ksilol	40
kumushrang	34	66	atseton	30
qora	37	63	Etilsellozolv	30
toʻk-qizil	40	60
Sariq,	45	55
Havorangsimon kulrang, koʻk, och kul rang, fil suyagi rangli, oq	49	51
Toʻk yashil, himoyalangan	52	48
Qizgʻish, toʻk malla, toʻk kul rang	53	47
Och tamaki rang, tamaki rang, och-himoyalangan	55	45
EP-148	65	35	N-butilli spirt	16,15
			Ksilol	72,03
			Toluol	3,32
			Etilsellozolv	8,5
EP-255	63,5	36,5	Atseton	36,44
			Butilatsetat	27,79
			Toluol	8,33
			Ksilol	27,44
EP-525	71	29	Atseton	23,57
			Butilatsetat	45,99
			Ksilol	30,44
EP-567 ***	65	35	Ksilol	40
			Atseton	30
			Butilatsetat	30
EP-586 pushti sariq ***	47	53	Ksilol	40
			Atseton	30
			Etilsellozolv	30
EP-773	62	38	Atseton	30
			Ksilol	40
			Etilsellozolv	30
EP-773 och Qizgʻich sariq ***	60	40	Ksilol	40
			Atseton	30
			Etilsellozolv	30
EP-968 Qizgʻish-jigar rang***	60	40	Ksilol	40
			Atseton	30
			Butilatsetat	30
EP-1236	41	59	Butilatsetat	29,55
			Atseton	31,42
			Toluol	1,78
			Ksilol	37,25
EP-1236 ***):			Ksilol	40
Kul rang	38	62	Atseton	30
qora	36	64	Butilatsetat	30
yashil, toʻq yashil, Qizgʻish-jigar rang, och qoʻl-rang	41	59
EP-12943 emali polufabrikati			Toluol	41,9
			Ksilol	18,4
			Atseton	12,0
			Butilatsetat	3,6
			Etilsellozolv	13,6
			Siklogeksanon	10,5
Kremrangli, kulrang, kulrang-yashil, kul rang-kumushsimon, oq, och kul rang, sariq, yashil, qizil-qizgʻish, havo rang	42	58
Tashqi boʻyoqlar
AK-124	69	31	Uayt-spirit yoki nefras S4 150/200	100
XV-161 “L” ***	43	57	Toluol	100
XV-161 “L” har xil rangli	43	57	Toluol yoki ksilol	100
Laklar
AK-113	7	93	Butilatsetat	50,1
			N-butilli spirt	19,98
			Etil spirti	9,94
			Toluol	19,98
AK-113F	9	9	N-butilli spirt	20,7
			Ksilol	79,3
AS-0133 ***	48	52	Ksilol (nefras A 120/200)	100
Bakelitli lak-180	43	57	Etil spirti	94,74
Bakelitli lak-180			Fenol	5,26
BT-99	44	56	Uayt-spirit	4
			Ksilol	96
BT-577	37	63	Uayt-spirit	42,6
			Ksilol	57,4
BT-985	40	60	Uayt-spirit	100
BT-987	40	60	Uayt-spirit	100
BT-988	40	60	Uayt-spirit	100
GF-01	40	60	Ksilol yoki nefras A 120/200 yoki solvent	100
GF-92	54,5	45,5	N-butilli spirt	2
			Uayt-spirit	8
			Ksilol	90
GF-95	49	51	Uayt-spirit	48
			Ksilol	46
			N-butilli spirt	6
KAU-1 ***	43	57	Uayt-spirit	100
KO-814	19	81	Atseton	30
			Butilatsetat	30
			Ksilol	40
KF-965	35	65	Uayt-spirit	100
alkidli “OLI” ** lak	46	54	Uayt-spirit	100
Parket uchun lak “OLI” **	48	52	Uayt-spirit	100
LBS-1	55	45	Etil spirti	77,8
			Fenol	22,2
BS-21	68	32	Etil spirti	64,06
			Fenol	35,94
NS-134	12	88	Atseton	3
			Butilatsetat	18
			Butilli spirt	10
			Etil spirti	10
			Toluol	50
			Etilsellozolv	9
ML-92	52,5	47,5	N-butilli spirt	10
			Ksilol	40
			Uayt-spirit	40
			Izobutilli spirt	10
ML-92 ***	50	50	Ksilol	40,5
			Uayt-spirit	40,5
			Butilli spirt	19
ML-133	45	55	N-butilli spirt	40
			Ksilol	60
MCH-52	61,24	38,76	N-butilli spirt	85
			Etil spirti	2,6
			Solvent	10,4
			Formaldegid	2
MCH-212 ***	48	52	Ksilol	67
			Butilli spirt	33
MCH-223 ***	48	52	Butanol	56,7
			Uayt-spirit (nefas S 150/200)	30,9
			Ksilol (nefras A 120/200)	7,3
			Skipidar	5,1
NS-62	10	90	Butilatsetat	15
			Etilatsetat	10
			Atseton	5
			Etil spirti	15
			N-butilli spirt	15
			Toluol	40
NS-211	24	76	N-butilli spirt	10
			Etil spirti	15
			Butilatsetat	10
			Toluol	50
			Etilsellozolv	8
			Atseton	7
NS-218	30	70	N-butilli spirt	9
			Etil spirti	16
			Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Ksilol	23,5
			Toluol	23,5
			Etilsellozolv	3
NS-218 *	30	70	Butanol	9
			Etil spirti	16
			Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Toluol	47
			Etilsellozolv	3
NS-218 ***	30	70	Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Butanol	9
			Etil spirti	16
			Etilsellozolv	3
			Toluol	47
NS-221	26,9	83,1	N-butilli spirt	19,98
			Butilatsetat	15,04
			Etilatsetat	9,99
			Atseton	5,05
			Toluol	39,95
			Etilsellozolv	3
			Etil spirti	6,99
NS-222	22	78	N-butilli spirt	9,49
			Butilatsetat	9,23
			Etilatsetat	15,9
			Toluol	46,54
			Etilsellozolv	3,2
			Etil spirti	15,64
NS-223	33	67	N-butilli spirt	15
			Butilatsetat	18
			Etilatsetat	5
			Ksilol	25
			Toluol	25
			Etilsellozolv	12
NS-224	25	75	N-butilli spirt	10,67
			Etil spirti	45,4
			Butilatsetat	13,6
			Ksilol	13,73
			Eritma oksiterpenoviy	2,6
NS-237 *	26	74	Butanol	9
			Etil spirti	16
			Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Toluol	47
			Etilsellozolv	3
NS-237 ***	26	74	Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Butanol	9
			Etil spirti	16
			Etlitsellozolv	3
			Toluol	47
NS-243	26	74	N-butilli spirt	20
			Etil spirti	10
			Etilatsetat	7
			Toluol	50
			Etilsellozolv	8
			Siklogeksanon 5	5
NS-243 *	26	74	Butanol	9
			Etil spirti	16
			Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Toluol	47
			Etilsellozolv	3
NS-243 ***	26	74	Butilatsetat	9
NS-243 ***			Etilatsetat	16
			Butanol	9
			Etil spirti	16
			Etilsellozolv	3
			Toluol	47
NS-2101	28	72	N-butilli spirt	14
			Izobutilli spirt	4
			Etil spirti	21
			Etilatsetat	14
			Ksilol	9
			Etilsellozolv	14
			Toluol	24
NS-2105	19	81	N-butilli spirt	8
			Etil spirti	12
			Butilatsetat	80
NS-2-95	33	67	N-butilli spirt	9
			Etil spirti	17
			Etilatsetat	17
			Butilatsetat	9
			Toluol	35
			Ksilol	10
			Etilsellozolv	3
PF-053 ***	52	48	Uayt-spirit (nefras S 150/200)	60
			Ksilol (nefras A 120/150) yoki solvent	40 50
			Uayt-spirit (nefras S 150/200)	50
PF-060 ***	51	49	Uayt-spirit (nefras S 150/200)	60
			Ksilol (nefras A 120/150) yoki solvent	40 50
			Uayt-spirit (nefras S 150/200)	50
PF-170	50	50	Uayt-spirit	59,56
			Ksilol	40,44
PF-170	45	55	Uayt-spirit	60
			Ksilol yoki solvent	40 50
			Uayt-spirit	50
PF-283	48	52	Uayt-spirit (nefras S 150/200)	50
			Ksilol (nefras A 120/150) yoki uayt-spirit (nefras S 150/200)	50 60
			Ksilol (nefras A 120/150)	40
PE-220	65	35	Atseton	88,57
			Ksilol	4,29
			Toluol	7,14
PE-232	91,1	8,9	Atseton	32,58
			Ksilol	11,24
			Toluol	56,18
PE-246	92	8	Atseton	18,75
			Butilatsetat	62,5
			Stirol	18,75
PE-250M	57	43	Atseton	88,37
			Ksilol	2,33
			Toluol	9,3
PE-251B	75	25	Stirol	16
			Ksilol	4
			Toluol	4
			Metyokizobutilketon	38
			Siklogeksanon	38
PE-265	92	8	Atseton	18,75
			Butilatsetat	62,5
			Stirol	18,75
UR-231	30	70	Butilatsetat	20
			Ksilol	80
UR-249M	29	71	Butilatsetat	36,62
			Ksilol	22,54
			Siklogeksanon	19,72
			Etilenglikolatsetat	21,12
UR-277M	35	65	Ksilol	7,69
			Siklogeksanon	52,31
			Etilenglikolatsetat	40
FL-559	40	60	N-butilli spirt	3,98
			Toluol	30,62
			Ksilol	9,71
			Etilenglikol	55,69
FL-582	35	65	Uayt-spirit	69,9
			Ksilol	30,1
XV-782	18	82	Butilatsetat	10
			Atseton	28
			Toluol	20
			Ksilol	42
XV-784	16	84	Atseton	21,74
			Butiatsetat	13,02
			Ksilol	65,24
XV-784	14	86	Butilatsetat yoki izobutilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol yoki ksilol	62
XS-76	19	81	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	62
XS-76 “V” ***	20	80	Butilatsetat	12
XS-76 “V” ***			Atseton	26
			Toluol yoki ksilol	62
XS-558 ***	35	65	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol yoki ksilol	62
XS-558 “V” ***	35	65	Butilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	62
XS-724 ***	20	80	Butilatsetat yoki izobutilatsetat	12
			Atseton	26
			Toluol	62
EP-730	30	70	Atseton	30
			Ksilol	40
			Etlitsellozolv	30
Tekislovchi suyuqlik RME	6	94	N-butilli spirt	4
			Etil spirti	57
			Butilatsetat	16
			Etliatsetat	21
			Oksiterpenolli eritma	2
Tarqatuvchi suyuqlik NS-313	3,1	96,9	N-butilli spirt	2
			Etil spirti	79
			Butilatsetat	7
			Etilatsetat	5
			Toluol	4
			Etilsellozolv	3
Nitroopolitura NS-314	14	86	Etil spirti	65
			Butilatsetat	9
			Toluol	10
			Etilsellozolv	16
Polirovka pastasi	85	15	Uayt-spirit	100
Polirovka pastasi № 18	3	97	N-butilli spirt	5
			Etil spirti	71
			Butilatsetat	1
			Etilatsetat	2
			Benzin “kalosha”	21
PF-11 tarkibli rangsiz	23	77	Uayt-spirit (nefras S 150/200)	13,6
			Ksilol (nefras A 120/150)	22,0
			Etlitsellozolv	64,4
Har xil rangli tarkib PF-11			Ksilol (nefras A 120/150)	100
Har xil rangli tarkib XS-500	36	64	Atseton	28
			Butilatsetat	12
			Toluol	45
			Siklogeksanon	15
Yogʻoch uchun bezakli himoyalash “OLI” **	24	76	Uayt-spirit	100
tyezlatgich № 25	10	90	Toluol	100
tyezlatgich № 30	10	90	Stirol	100
Erituvchilar
AMR-3	-	100	N-butilli spirt	22
			Butilatsetat	25
			Etil spirti	23
			Toluol	30
LKR	-	100	Butilatsetat	5
			Etil spirti	60
			Etliatsetat	25
			Atseton efirniy	10
M	-	100	N-butilli spirt	5
			Butilatsetat	30
			Etil spirti	60
			Etilatsetat	5
R-4	-	100	Atseton	26
			Butiatsetat	12
			Toluol	62
R-4A	-	100	Atseton	15
			Ksilol	15
R-5	-	100	Atseton	30
			Butiatsetat	30
			Ksilol	40
R-5A	-	100	Atseton	30
			Butiatsetat	30
			Ksilol	40
R-6	-	100	Butilatsetat	15
			Toluol	40
			N-butilli spirt	15
			Etil spirti	30
R-7	-	100	Etil spirti	50
			Siklogeksanon	50
R-10	-	100	Atseton	15
			Ksilol	85
R-12	-	100	Butilatsetat	30
			Toluol	60
			Ksilol	10
R-14	-	100	Toluol	50
			Siklogeksanon	50
R-24	-	100	Atseton	15
			Ksilol	35
			Solvent	50
R-40	-	100	Toluol	50
			Etilsellozolv	50
R-60	-	100	Etil spirti	70
			Etilsellozolv	30
R-83	-	100	Etilsellozolv	40
			Eritma AR	50
			Lakton S12	10
R-119	-	100	Atseton	30
			Toluol	35
			Nitropropan	35
R-189	-	100	Butilatsetat	13
			Ksilol	13
			Etilenglikolatsetat	37
			Metiletilketon	37
R-197	-	100	Ksilol	27
			Eritma AR	70
			Skipidar	3
R-198	-	100	Siklogeksanon	50
			Etilsellozolv	50
R-119E	-	100	Ksilol	40
			N-butilli spirt	10
			Siklogeksanon	25
			Etilsellozolv	25
R-219	-	100	Atseton	33
			Toluol	33
			Siklogeksanon	34
R-251B	-	100	Metyokizobutilketon	40
			Siklogeksanon	60
R-1101	-	100	Toluol	25
			Solvent	55
			Etilenglikolatsetat	20
R-1166	-	100	Siklogeksanon	15
			Etilsellozolv	15
			Etilatsetat	20
			Ksilol	50
R-1176	-	100	Siklogeksanon	50
			Metiletilketon	50
R-2106	-	100	Siklogeksanon	30
			Solvent	70
R-2106M	-	100	Siklogeksanon	30
			Solvent	50
			Nitropropan	20
R-3160	-	100	N-butilli spirt	60
			Etil spirti	40
			Atseton	3
RDV	-	100	Atseton	3
			N-butilli spirt	10
			Etil spirti	10
			Butilatsetat	18
			Etilatsetat	9
			Toluol	50
RKV-1	-	100	N-butilli spirt	50
			Ksilol	50
RKB-2	-	100	N-butilli spirt	95
			Ksilol	5
RL-176	-	100	Siklogeksanon	50
			Solvent	50
RL-176	-	100	Siklogeksanon	50
			Solvent	40
			Nitropropan	10
RL-251 m.A	-	100	Atseton	5
RL-251 m.A			Siklogeksanon	95
RL-251 m.B	-	100	Siklogeksanon	60
			Metyokizobutilketon	40
RL-277	-	100	Siklogeksanon	50
			Metiletilketon	50
RL-278	-	100	Toluol	25
			Etilsellozolv	10
			Ksilol	30
			N-butilli spirt	20
			Etil spirti	15
RL-298	-	100	Etilsellozolv	30
			Ksilol	70
RL-541	-	100	Atseton	4,2
			Toluol	70
			Etilsellozolv	4,8
			Butilli spirt	9
			Etil spirti	6
			Butlatsetat	6
RML	-	100	N-butilli spirt	10
			Etil spirti	64
			Etilsellozolv	16
			Toluol	10
RML-218	-	100	N-butilli spirt	9
			Etil spirti	16
			Butilatsetat	9
			Etilatsetat	16
			Etilsellozolv	3
			Toluol	23,5
			Ksilol	23,5
RML-315	-	100	N-butilli spirt	15
			Butilatsetat	18
			Etilsellozolv	17
			Ksilol	25
			Toluol	25
RP	-	100	Atseton	25
			Ksilol	75
RS-2	-	100	Ksilol	30
			Uayt-spirit	70
RFG	-	100	N-butilli spirt	75
			Etil spirti	25
№ 645	-	100	Atseton	3
			Toluol	50
			N-butilli spirt	10
			Etil spirti	10
			Butilatsetat	18
			Etilsellozolv	8
			Toluol	50
№ 647	-	100	N-butilli spirt	7,7
			Butilatsetat	29,8
			Etilsellozolv	21,1
			Toluol	41,3
№ 648	-	100	N-butilli spirt	20
			Etil spirti	10
			Butilatsetat	50
			Toluol	20
№649	-	100	N-butilli spirt	20
			Etilsellozolv	30
			Ksilol	50
№ 650	-	100	N-butilli spirt	30
			Etilsellozolv	20
			Ksilol	50
RVL	-	100	Etilsellozolv	50
			Xlorbenzol	50
Elektroboʻyoq uchun erituvchi moddalar
RE-1V	-	100	Solvent	70
			N-butilli spirt	20
			Diatsetonli spirt	10
RE-2V	-	100	Solvent	60
			Butilatsetat	20
			Etilsellozolv	20
RE-3V	-	100	Solvent	50
			N-butilli spirt	30
			Etilsellozolv	20
RE-4V	-	100	Solvent	30
			Etilsellozolv	70
RE-5V	-	100	N-butilli spirt	10
			Diatsetonli spirt	25
			Etilsellozolv	25
			Ksilol	40
R-6V	-	100	Solvent	50
			Diatsetonli spirt	15
			Ksilol	35
R-7V	-	100	Spirt butilatsetat	10
			Butilatsetat	25
			Ksilol	60
			Siklogeksanon	5
RE-8V	-	100	N-butilli spirt	75
			Ksilol	25
RE-9V	-	100	Solvent	50
			Butilatsetat	30
			Etilsellozolv	20
RE-10V	-	100	Solvent	40
			N-butilli spirt	40
			Etilsellozolv	20
RE-11V	-	100	Etilsellozolv	30
			Ksilol	40
			Siklogeksanon	10
			Etilatsetat	20
RE-12V	-	100	Solvent	30
			Diatsetonli spirt	30
			Etilsellozolv	40
RES-5107	-	100	Butilatsetat	17
			Ksilol	17
			Toluol	66
RP	-	100	Atseton	25
			Ksilol	75

42-jadval

Ifloslantiruvchi moddalarning roʻyxati va tafsiloti

T/r	Xalqaro nomenklatura boʻyicha nomi	Formula	Kodi (CAS boʻyicha)	Xavflilik darajasi	RECHU mg/m³	ZTXD, mg/m³
1	2	3	4	5	6	7
1.	Amilatsetat (pentilatsetat)	SN₃O₂S₅N₁₁	1202 (628-63-7)	4	0,100
2.	Atseton (demetilketon, propan-2on)	(SN₃)₂SNO	401 (67-64-1)	4	0,350
3.	Benzin “kalosha”	-	-	4	5,000
4.	Benzol	S₆N₆	0602 (71-43-2)	2	1,5
5.	Butliatsetat	SN₃O₂S₄N₉	1210 (123-84-4)	4	0,1
6.	Butilselozzolv	S₆N₁₄O₂	4439-24-1	3	1,0
7.	Geksan	S₆N₁₄	0403 (110-54-3)	4	60,0
8.	Geptan	S₇N₁₆	0401	4	25,0
9.	Dekan	S₁₀N₂₂	0401	4	25,0
10.	Dibutilftalat	S₆N₄(SNO₂)₂ (S₄N₉)₂	1215 (84-74-2)	-	-	0,1
11.	Dimetilformamid	SNON(SN₃)₂	1523 (68-12-2)	2	0,30
12.	Dimetilftalat			-	-	-
13.	1,4-Dioksan	S₄N₈O₂	1610	-	-	0,070
14.	Izoamilatsetat	S₇N₁₄O₂	1219	-	-	0,2
15.	Ksilol (dimetilbenzol)	S₆N₄(SN₃)₂	0616 (1330-20-7)	3	0,2
16.	Kumol (izopropilbenzol)	S₆N₅SN(SN₃)₂	0612 (98-82-8)	4	0,014
17.	Lakton S12				-	0,030
18.	Metilatsetat, metil efiri, uksus kislotasi	S₂N₃O₂SN₃	1224 (79-20-9)	4	0,070
19.	Metilizobutilketon	S₆N₁₂O	108-10-1	4	0,1
20.	Metiletilketon	S₄N₈O	78-93-3		-	0,1
21.	Nefras	-	-	4		1,5
22.	Nitropropan	S₃N₇NO₂	79-46-9		0,1
23.	Nonan	S₉N₂₀	0401	4	25,0
24.	Oktan	S₈N₁₈	0401	4	25,00
25.	Pentan	S₅N₁₂	0405 (109-66-0)	4	100,0
26.	Psevdokumol (trimetilbenzol)	S₆N₃(SN₃)₃	0626 (95-63-6)	2	0,04
27.	oksiterpenli eritma (skipidar boʻyicha)	-	-	4	2,0
28.	Eritma AR	-	-	-	-	-
29.	Solvent			-	-	0,2
30.	amilli spirt va uning izomerlari(pentanol)	S₅N₁₁ON	1039 (71-41-0)	3	0,010
31.	Butilli spirt (butanol-1)	S₄N₉ON	1042 (71-36-3)	3	0,1
32.	Diatsetonli spirt			-	-	0,3
33.	Izobutilli spirt			4		0,1
34.	Izopropilli spirt (izopropanol, propan-2-ol)	S₃N₇ON	1051 (67-63-0)	3	0,6
35.	Metilli spirt (metanol)	SN₃ON	1052 (67-56-1)	3	1,0
36.	Etil spirti	S₂N₅ON	1061 (64-17-5)	4	5,0
37.	Stirol (vinilbenzol)	S₆N₅S₂N₃	0620 (100-42-5)	2	0,040
38.	Toluol	S₆N₅SN₃	0621 (108-88-3)	3	0,6
39.	Uayt-spirit		2752	4		1,0
40.	Fenol	S₆N₆O	108-95-2	2	0010
41.	Formaldegid	SN₂O	50-00-0	2	0,035
42.	Xlorbenzol	S₆N₅Cl	108-90-7	3	0,1
43.	Siklogeksanon	S₆N₁₀O	108-94-1	3	0,040
44.	Etilatsetat (uksus kislotasining etilli efiri)	S₂N₃O₂S₂N₅	1240 (141-78-6)	4	0,1
45.	Etilbenzol	S₆N₅S₂N₅	0,627 (100-41-4)	3	0,02
46.	Etilenglikol	S₂N₆O₂	107-21-1			1,0
47.	Etilenglikolatsetat	S₄N₈O₃	-	-	-	-
48.	Etilkarbitol	S₄N₁₄O₃	11-90-9			1,5
49.	Etilmetilbenzol (2), (3), (4)-metil-1-etlibenzol	S₆N₄SN₃S₂N₅	0628, 0629, 0630, (611-14-3, 620-14-4, 622-96-8)			0,030
50.	Etlitsellozolv (2-etoksietanol)	S₂N₅ON(SN₃) ₂NO	1119 (110-80-5)	-		0,7
51.	Dibutilli efir	(S₄N₉)₂O	1124 (142-96-1)	-		0,1
52.	Diiozpropilli efir	(S₃N₇)₂O	1101 (108-20-3)	-		0,4
53.	Dietilli efir	-	-	-	-	-

34-bob. Metall quyish

103. Tarmoq obyektlarining quyish sexlarida quyishning maxsus usullari qoʻllaniladi (eriydigan modellar boʻyicha quyish, metall qoliplarga quyish, vakuumli-pardali qoliplash).

104. Atmosfera havosiga tashlanadigan zararli moddalar — noorganik chang, metall oksidlari, moylar, ishqorlar, atseton bugʻlari, parafin va spirtlar hisoblanadi.

105. Quyish sexlarining asosiy turdagi jihozlardan atmosfera havosiga solishtirma tashlamalari 43-jadvalda keltirilgan.

43-jadval

Quyish sexlarining asosiy turdagi jihozlardan atmosfera havosiga solishtirma tashlamalari

Texnologik jarayonning nomi	Qoʻllaniladigan jihoz va materiallarning nomi	Zararli moddalar tashlamalari
Texnologik jarayonning nomi	Qoʻllaniladigan jihoz va materiallarning nomi	nomi	oʻlchov birligi	miqdori
shixta va qoliplovchi materialni boʻshatish	greyferli mexanizmli va arqonliskreper oʻrnatmali kranlar bilan quyidagi moddalarni boʻshatish: qum
	Sement	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg tushiriladigan material	0,15
	Ohaktosh	Sement changi	G/kg tushiriladigan material	0,28
		Ohaktosh changi	G/kg tushiriladigan material	0,45
	Qoʻyish koksi	Koks changi	G/kg tushiriladigan material	0,15
	Quruq tuproq	Tuproq changi	G/kg tushiriladigan material	0,12
	Qirindi, torf	Yogʻoch changi	G/kg tushiriladigan material	0,13
	Qayta yuklash va koʻchirishda sochiluvchan materiallarni lotokdan toʻkish:		G/kg tushiriladigan material
	Boʻlakli material d>8 mm	ortiladigan material changi	G/kg tushiriladigan material	1,41
	Kukunsimon material d<8 mm	ortiladigan material changi	G/kg tushiriladigan material	4,20
	Qayta yuklash va koʻchirishda sochiluvchan materiallarni lotokdan toʻkish:		G/kg tushiriladigan material
	Boʻlakli material d>8 mm	Qayta ortiladigan material changi	G/kg tushiriladigan material	1,13
	Kukunsimon material d<8 mm	Qayta ortiladigan material changi	G/kg tushiriladigan material	2,73
materiallarni boʻlaklash va yanchish	shekli boʻlaklagich DMSH	Maydalanadigan material changi	G/kg maydalanadigan material	0,50
	Bolgʻali boʻlaklagich SMD, OML	Maydalanadigan material changi	G/kg maydalanadigan material	0,51
	Sharovoy Tegirmon MSHS	maydalanadigan material changi	G/kg maydalanadigan material	11,10
Materiallarni elaklash	Vibroelaklar L13OS, M-149A	elaklangan material changi	G/kg elanadigan material	0,11
	Mexanik elak SM-50	elaklangan material changi	G/kg elanadigan material	0,15
	vibratsiyali elak	elaklangan material changi	G/kg elanadigan material	0,06
Qolip va futerovka qilish materiallarini aralashtirish	Laboratoriya gʻildirakli aralashtirgichlar O18N	aralashtiriladigan material changi	G/kg aralashtiriladigan materiallar	0,09
	Beton aralashtirgich SB	aralashtiriladigan material changi	G/kg aralashtiriladigan materiallar	0,10
alyuminiyli qotishmalarni eritish	geksaxloratan bilan rafinatsiya qilishda induksion elektrooʻchoq IAT-0,4	Aluminiy oksidi	G/kg quyma	0,35
		Kremniy oksidi		0,04
		Tetraxloretilen	G/kg quyma	1,60
	argon bilan rafinatsiya qilishda induksion elektrooʻchoq IAT-0,4	Aluminiy oksidi	G/kg quyma	0,35
alyuminiyli qotishmalarni eritish	“Digazer” tabletkalari bilan rafinatsiya qilishda induksion elektrooʻchoq IAT-0,4	Aluminiy oksidi Kremniy oksidi Tetraxloretilen	G/kg quyma	0,35 0,04 0,70
	Tigelli qarshilik elektroʻchogʻi SAT-0,16 SAT-0,25	Aluminiy oksidi	G/kg quyma	0,004
sinkli qotishmalarni eritish	Tigelli qarshilik elektroʻchogʻi SAT-0,16 SAT-0,25	Sink oksidi	G/kg quyma	0,27
misli qotishmalarni eritish	induksion elektroʻchogʻi IST¹	Mis (II) oksidi	G/kg quyma	0,40
Poʻlatni eritish	induksion elektroʻchogʻi IST	Temir (III) oksidi Uglerod (II) oksidi	G/kg quyma	1,25 0,12
Choʻyanni eritish	induksion elektroʻchogʻi IST	Temir (III) oksidi Uglerod (II) oksidi	G/kg quyma	2,50 0,08
magniyli-litiyli qotshmalarini eritish	induksion — tigelli elektroʻchogʻi IST IPM-50 pri rafinirovanii geksaxloretanom	Magniy oksidi Litiy oksidi Vodorod xloridi Vodorod ftori	G/kg quyma	0,07 0,01 50,00 0,07
vakuumli-pardali kompleks qoliplash	Elevator	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg qayta yuklangan	1,03
	Tasmali konveyer	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg qayta yuklangan	1,03
	Elak	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg elanadigan qum	0,06
	Silkitish (vibratsiya) bilan qoliplash qorishmasini zichlash	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg qoliplash qorishmasi	0,06
	opokni koʻchirish uchun konveyer	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg qoliplash qorishmasi	0,04
	Vakuumli tizimga quyish uchun qurilma	Aluminiy oksidi	G/kg quyma	0,02
	Chiqarish qurilmasi	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	3,60
alyuminiyli qotishmalarni bosim ostida quyish	Quyish mashinalari A711A07, A711A08, A711A09, K711V10, 711A06 surgi qoʻllaganida:
	Vapor	Aluminiy oksidi Uglerod (II) oksidi Mineral moy	G/kg quyma	0,002 0,090 0,240
	mumiyo, asalari mumi	Alyuminiya oksidi Uglerod (II) oksidi	G/kg quyma	0,002 0,060
	Pressol, elitol	Aluminiy oksidi Mineral moy	G/kg quyma	0,002 0,030
Misli qotishmalarni bosim ostida quyish	Quyish mashinalari surgi qoʻllanilganida:¹
	Vapor	Mis (II) oksidi Uglerod (II) oksidi Mineral moy	G/kg quyma	0,001 0,090 0,240
	togʻ mumi, asalari mumi	Mis (II) oksidi Uglerod (II) oksidi	G/kg quyma	0,001 0,060
	Pressol, elitol	Mis (II) oksidi Mineral moy	G/kg quyma	0,001 0,030
	silikonli	Mis (II) oksidi	G/kg quyma	0,001
Magniy-litiy qotishmalarni bosim ostida kokelga quyish	Quyish va kokel mashinalari	Magniya oksidi Litiy oksidi	G/kg quyma	0,006 0,001
Kokelga aluminiyli qotishmalarni quyish	kokelli birpozitsiyali mashinalar	Aluminiy oksidi	G/kg quyma	0,003
Kokelga sinkli qotishmalarni quyish	kokelli birpozitsiyali mashinalar	Sink oksidi	G/kg quyma	0,002
Kokelga misli qotishmalarni quyish	kokelli birpozitsiyali mashinalar	Mis (II) oksidi	G/kg quyma	0,001
Eritiladigan model boʻyicha quyish	61701 model pastalarini tayyorlovchi avtomatlar	alifatik toʻyingan S₁₂-S₁₉ uglevodorodlar	G/m³ model tarkibi	230,0
	61201, 61101, 653, 6A54, 659A model zvenolarni tayyorlovchi avtomatlar	alifatik toʻyingan S₁₂-S₁₉ uglevodorodlar	G/m³ model tarkibi	144,00
	63431, 662A olovga chidamli qoplamani tayyorlash uchun avtomatlar	Etil spirti	G/l etil spirti	21,50
		Izopropil spirti	G/l izopropil spirti	21,50
		Atseton	G/l atseton	30,00
		Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg kvars	0,02
	olovga chidamli qoplama 63501ni saqlash va oʻchirish uchun avtomatlar	Etil spirti	G/sm³ qoplama	0,007
		Izopropil spirti	G/sm³ qoplama	0,007
		Atseton	G/sm³ qoplama	0,01
	Olovga chidamli qoplama 64107, 6A63, 6A67 ni surkash uchun avtomatlar	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/sm² “qaynovchi” vanna yuzasi	0,30
		etil spirti	G/sm² surkash yuzasi	0,03
		Izopropil spirti	G/sm² surkash yuzasi	0,03
		Atseton	G/sm² surkash yuzasi	0,04
Eritiladigan model boʻyicha quyish	Bloklarni quritish qurilmasi	Ammiak	G/m³ ammiak	175,00
	Model 671M, 672 tarkibli quyilmalar uchun vannalar va qurilmalar	alifatik toʻyingan S₁₂-S₁₉ uglevodorodlar	G/sm³ vannaning ishchi hajmi	5,36
	Qoliplash stollari 66231,673	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg qoliplash materiali	0,15
	Opokni chiqarish uchun qurilmalar 66232	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/opok	25,00
	Sopolni ajratish uchun avtomatlar 67101	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	0,12
	Sopolni ishqorlash avtomatlari	Natriya gidroksid	G/kg quyma	0,14
	Elektrooʻchoqlar 66103	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	0,15 * 10^-3
		Uglerod oksidi	G/kg quyma	0,10 * 10^-3
Shakl chiqarish	Panjaralarning ekssentrik modellari:		G/kg quyma
	421	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	3,70
	422	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	4,10
	Panjaralarning inersion modellari:		G/kg quyma
	31211	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	3,60
	31212	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	4,10
	31213	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	4,70
	31214	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	5,50
	31215	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	6,40
	31216	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	7,80
	31217	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	9,60
	IR120	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	6,90
sterjenlar chiqarish	411 modelli vibratsiyali dastgohlar	Kremniy oksidining miqdori 70% dan ortiq boʻlgan noorganik chang	G/kg quyma	7,00
Quymalarni dastlabki shilish va silliqlash	Quyidagi diametr(mm)li abraziv doirali, turgʻun, shiluvchi-silliqlovchi va charxlovchi-silliqlovchi 36634, 3K634, 3M635, 3M636, 3M634 nusxali dastgohlar :
	200	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,11
		Metall		0,02
		Abraziv		0,05
	400	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,21
		Metall		0,03
		Abraziv		0,11
	500	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,37
		Metall		0,06
		Abraziv		0,19
	600	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,67
		Metall		0,11
		Abraziv		0,34
	750	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,94
		Metall		0,16
		Abraziv		0,47
	Tozalash stollari	changlar¹:	G/s
		metall oksidi		0,01
		Metall		0,02
	Ortiqcha joylarni termoenergetik yoʻqotish qurilmasi TD-260	metall oksidi changi	G/s	0,35
Quymalarni qirib tekislash	Mayda quymalar-ni qirib tekislash qurilmasi	changlar¹:	G/s
		Metall		0,54
		abraziv		0,36
	Buyumning ortiqcha joylarini tozalash va qirqish stoli	changlar¹:	G/s 1m² stol yuzasiga.
		Metall		0,67
		abraziv		0,45
Tigel va choʻmichni quritish	Beton aralashtirgich SB-80	aralashtiriladigan materiallar changi	Aralashtiriladigan materiallarning G/kg	0,10
Tigel va choʻmichni quritish	Quyish choʻmichlarini qizitish va quritish uchun qurilma	Uglerod (II) oksidi Azot (II) oksidi Azot (IV) oksidi	G/nm³ yonayotgan gaz uchun	12,90 0,28 1,72

Izoh:

1. Changning tarkibi ishlov beriladigan metall va abraziv doiraning tarkibi bilan oʻxshash.

2. Yillik quyish oʻlchami qisqartirilib yil/kg deb yuritiladi

35-bob. Metallarga mexanik ishlov berish

106. Tarmoq obyektlari mexanik sexlarida har xil metall va nometall qotishmalarini frezer, parmalash, silliqlash va boshqa dastgohlarda sovutilib yoki sovutilmasdan sovuq ishlov berish, metallarga elektrofizik va elektrokimyoviy ishlov berish uslublari qoʻllaniladi.

107. Atmosfera havosiga ajraladigan asosiy zararli moddalar metall va nometall changlar, moy aerozollari, kerosin bugʻlari va benz(a)pirenlar hisoblanadi

108. Mexanik sexlarda metalllar va qotishmalarga sovuq ishlov berishda tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning miqdorlari 44, 45, 46, 47-jadvallarda keltirilgan.

109. Nometall materiallarni arra bilan kesganda paydo boʻladigan changlarning miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Gn — paydo boʻladigan changning miqdori, g/s;

h — arralash qalinligi, mm;

V — uzatilish tezligi, mm/min;

N — ishlov beriladigan material qalinligi, mm;

j — ishlov beriladigan material zichligi, g/sm³.

110. metallarga elektrokimyoviy elektrofizik uslubda ishlov berishda zararli moddalarning solishtirma tashlamalari 48-jadvalda keltirilgan.

44-jadval

Asosiy metallarga mexanik ishlov berish texnologik (sovutilmasdan ishlash) jarayonlarida atmosfera havosiga ajralib chiqadigan ifloslantiruvchi moddalarning miqdorlari

Texnologik jarayonning nomlanishi va jihozlarning nomlari	Jihozlarning tavsifi	Atmosfera havosiga ajralib chiquvchi zararli moddalarning nomlari
	Jihozlarning tavsifi	Nomlanishi	Miqdori, g/s
Metallarni Silliqlash
Aylanasiga Silliqlash dastgohi	Silliqlanadigan aylana diametri, mm:
	150	Qirindi changi	0,013
		Metall changi	0,020
	300	Qirindi changi	0,017
		Metall changi	0,026
	350	Qirindi changi	0,018
		Metall changi	0,026
	400	Qirindi changi	0,020
		Metall changi	0,030
	600	Qirindi changi	0,026
		Metall changi	0,039
	750	Qirindi changi	0,030
		Metall changi	0,045
	900	Qirindi changi	0,034
		Metall changi	0,052
Tekis Silliqlash dastgohi	Silliqlanadigan aylana diametri, mm:
	175	Qirindi changi	0,014
		Metall changi	0,022
	250	Qirindi changi	0,016
		Metall changi	0,025
	350	Qirindi changi	0,020
		Metall changi	0,030
	400	Qirindi changi	0,022
		Metall changi	0,033
	450	Qirindi changi	0,023
		Metall changi	0,035
	500	Qirindi changi	0,025
		Metall changi	0,038
Markazdan silliqlash dastgohi	Silliqlanadigan aylanalar diametrlari, mm:
	30,100	Qirindi changi	0,005
		Metall changi	0,008
	395, 500	Qirindi changi	0,009
		Metall changi	0,013
	480, 600	Qirindi changi	0,011
		Metall changi	0,016
Tish silliqlash va rezba silliqlash dastgohlari	Silliqlanadigan aylana diametri, mm:
	75-200	Qirindi changi	0,005
		Metall changi	0,008
	200-400	Qirindi changi	0,007
		Metall changi	0,011
Ichki silliqlash dastgohlari	Silliqlanadigan aylana diametri, mm:
	5-20	Qirindi changi	0,003
		Metall changi	0,005
	20-50	Qirindi changi	0,005
		Metall changi	0,008
	50-80	Qirindi changi	0,006
		Metall changi	0,010
	80-150	Qirindi changi	0,010
		Metall changi	0,014
	150-200	Qirindi changi	0,012
		Metall changi	0,018
Voylokli aylanali yaltiratish dastgohlari	voylok aylanasining diametri, mm	Jun changi (kremniya oksidi aralashmasi 2%dan kam)
	100	To je	0,013
	200	To je	0,019
	300	To je	0,027
	400	To je	0,039
	500	To je	0,050
	600	To je	0,063
Charxlash dastgohi	Aylana diametri, mm
	100	Qirindi changi	0,004
		Metall changi	0,006
	150	Qirindi changi	0,006
		Metall changi	0,008
	200	Qirindi changi	0,008
		Metall changi	0,012
	250	Qirindi changi	0,011
		Metall changi	0,016
	300	Qirindi changi	0,013
		Metall changi	0,020
	350	Qirindi changi	0,016
		Metall changi	0,024
	400	Qirindi changi	0,019
		Metall changi	0,029
	450	Qirindi changi	0,022
		Metall changi	0,032
	500	Qirindi changi	0,024
		Metall changi	0,036
	550	Qirindi changi	0,027
		Metall changi	0,040
Olmosli aylanali charxlash dastgohlari	Olmosli aylana diametri mm
	100	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,002
		Metall changi	0,005
	150	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,003
		Metall changi	0,007
	200	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,005
		Metall changi	0,011
	250	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,006
		Metall changi	0,014
	300	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,007
		Metall changi	0,017
	350	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,003
		Metall changi	0,021
	400	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,011
		Metall changi	0,025
	450	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,012
		Metall changi	0,028
	500	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,014
		Metall changi	0,032
	550	Tarkibida 70% dan koʻp kremniy oksidi boʻlgan noorganik chang	0,015
		Metall changi	0,035
Choʻyan mahsulotlariga qirqib ishlov berish
Kichik va oʻrta oʻlchamdagi tokarlik dastgohlari	Dvigatel quvvati 0,65-5,50	Metall changi	0,006
Bir shpindeli boʻylama oʻtkirlash tokarlik avtomat lari	Dvigatel quvvati 0,65-5,50	Metall changi	0,002
Koʻp shpindeli yarim avtomatlar	Dvigatel quvvati 14,00-28,00	Metall changi	0,010
Koʻp rezbali tokarlik yarimavtomatlari	Dvigatel quvvati 1,00-20,00	Metall changi	0,010
Vint qirqish tokarlik dastgohlari (vintoreznie )	Dvigatel quvvati 1,00-20,00	Metall changi	0,006
Boʻylama yoʻnuvchi dastgohlar (Prodolno-frezernie stanki)	Dvigatel quvvati 2,80-14,00	Metall changi	0,003
Tik yoʻnuvchi dastgoh Vertikalno-frezernie stanki	Dvigatel quvvati 2,80-14,00	Metall changi	0,004
Karuselli-yoʻnuvchi dastgoh	Dvigatel quvvati 2,80-14,00	Metall changi	0,004
Gorizontal yoʻnuvchi dastgoh	Dvigatel quvvati 2,80-14,00	Metall changi	0,017
Yoʻnuvchi maxsus dastgohlar	Dvigatel quvvati 2,80-14,00	Metall changi	0,006
Tish yoʻnuvchi dastgoh (Zubofrezernie stanki)	Dvigatel quvvati 2,00-20,00	Metall changi	0,001
Tik parmalash dastgohi	Dvigatel quvvati 1,00-10,00	Metall changi	0,002
Maxsus (chuqur) parmalash dastgohi (Spetsialno-sverlilnie, glubokogo sverleniya) stanki)	Dvigatel quvvati 1,00-10,00	Metall changi	0,008
tik-ogʻma oʻtkirlash dastgohi. (Vertikalno i naklonno rastochnie stanki)	-	Metall changi	0,003
Maxsus oʻtkirlash dastgohi (Spetsialnie rastochnie stanki)	-	Metall changi	0,005
Tishli sindirish dastgohi Zubodolbejnie stanki	Dvigatel quvvati 0,65-7,00	Metall changi	0,0003
Rangli materiallarni kesib ishlov berish
Tokarlik dastgohlari	-	Metall changi	0,0025
Frezerlik dastgohlari	-	Metall changi	0,002
Parmalash dastgohlari	-	Metall changi	0,0004
Oʻtkirlash dastgohlari	-	Metall changi	0,0007
Qirqish dastgohlari	-	Metall changi	0,014
Kratseval dastgohlari	-	Metall changi	0,008

Izoh. Qirindi changlarining tarkibi qoʻllaniladigan silliqlovchi doiraning tarkibiga oʻxshash. Metall changlarining tarkibi ishlov beriladigan metallar tarkibiga oʻxshash.

45-jadval

Metallarga sovutib mexanik ishlov berishning asosiy texnologik jihozlaridan atmosfera havosiga zararli moddalarning solishtirma tashlamalari

Texnologik jarayon va jihoz turlarining nomi	1kVt quvvatli dastgohdan atmosfera havosiga tashlanadigan mineral moyning miqdori, 10⁵ g/s
Metallarni tokarlik, parmalash, qirish, rezba chiqarish, oʻtkirlash dastgohlarida ishlov berish:
Moy bilan sovutib	5,600
3%dan kam emulsolli emulsiya bilan sovutib ishlov berish	0,05
3-10 %li emulsiya bilan ishlov berish	0,045
Silliqlash dastgohida metallarga ishlov berish:
Moy bilan sovutib	8,00
3%dan kam emulsolli emulsiya bilan sovutib ishlov berish	0,104
3-10% li emulsiya bilan ishlov berish	1,035

Izoh. Metallarga silliqlash dastgohlarida ishlov berish, ularni quruq ishlov berishdagi 10% ini tashkil qiladi (44-jadval).

Sovutish surkash suyuqligi qoʻllanilganida dastgohning har bir kVt quvvatiga 3*10^-6 g/soat trietanolamin ajralib chiqadi.

46-jadval

Grafitga mexanik ishlov berishning texnologik jihozlaridan atmosfera havosiga zararli moddalarning solishtirma tashlamalari

Texnologik jarayon va jihoz turlarining nomi	Ishlov beriladigan har bir kg grafit dan ajralib chiqadigan changning grammlardagi miqdori
Tokar va vint chiqarish dastgohlarida charxlash	12,0
gorizontal-frezer dastgohlarida frezerlash	9,8
Tik — parmalash dastgohlarida teshik va kanallarni teshish	6,5
Radial — parmalash dastgohlarida teshik va kanallarni teshish	6,5
Tasmasimon arrada qirqish va kesish	10,0
diskli arrali gorizontal-frezerlash dastgoh	5,0

47-jadval

Nometall materiallariga mexanik ishlov berishning texnologik jihozlaridan atmosfera havosiga zararli moddalarning solishtirma tashlamalari

Texnologik jarayonning nomi	Ishlov beriladigan har bir kg materialdan ajralib chiqadigan changning grammlardagi miqdori
Texnologik jarayonning nomi	0,1 kg massali buyumlar uchun	0,1-2,0 kg massali buyumlar uchun
Tokarlik ishlari	7,0	11,0
Parmalash, teshish	8,0	12,0
Qumtoshli doirada tozalash	-	13,5
Yaltiratish (polirovaniye)	1,0	1,5
Galtovka	-	8,5

Izoh. Changning tarkibi ishlov beriladigan material tarkibiga oʻxshash boʻladi.

36-bob. Plastmassa ishlab chiqarish

111. Plastmassa buyumlarini ishlab chiqarish quyidagi texnologik jarayonlarni oʻz ichiga oladi: press kukunlarini tabletkalashtirish, termoplastlarni quyish, reaktoplastlarni presslash va buyumga mexanik ishlov berish.

112. Atmosfera havosiga tashlanadigan asosiy zararli moddalar — chang va plastmassa tarkibini buzilishidan hosil boʻladigan mahsulotlar.

Plastmassa buyumlarini ishlab chiqarishdan atmosfera havosiga solishtirma tashlamalari 48-jadvalda keltirilgan.

48-jadval

Plastmassani qayta ishlash jarayonidan atmosfera havosiga zararli moddalarning solishtirma tashlamalari

Texnologik jarayonning nomi	Qayta ishlanadigan material	Ajraladigan zararli moddalar
Texnologik jarayonning nomi	Qayta ishlanadigan material	Nomi	Miqdori g/kg
Reaktoplastlarni gidravlik presslarda presslash*	SF 090 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,50
	SF 010 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,70
	SF 330 smolasi asosida fenoplast	Fenol	1,00
	SF337 smolasi asosida fenoplast	Fenol	2,00


	SF 342 smolasi asosida fenoplast SP tipidan tashqari	Fenol	0,80



	SF 342 smolasi asosida fenoplast SP tipi	Fenol	2,50
	Voloknit (SF 301smolasi asosida)	Fenol	1,20
	Steklovoloknit	Fenol	1,50
	Aminoplastlar	Formaldegid	0,50
TV4 qurilmasida reaktoplastlarni dastlabki qizdirish	SF 090 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,15
	SF 010 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,20
	SF337 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,25
	SF 330 smolasi asosida fenoplast	Fenol	0,40
	SF 342 smolasi asosida fenoplast SP tipidan tashqari	Fenol	0,20
	SF 342 smolasi asosida fenoplast SP tipi	Fenol	0,50
	Steklovoloknit	Fenol	0,30
	Aminoplastlar	Formaldegid	0,20
rotatsion mashinalarda pressmateriallarni tabletkalash	fenoplast i aminoplaslar kukunlari	changi fenoplast va aminoplast changi	9,00
tyermoplastlarni bosim ostida quyish	Polietilen	uksus kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	0,40
		Uglerod (II) oksidi	0,80
	Polipropilen	uksus kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	1,50
	Polipropilen	Uglerod (II) oksidi	1,00
	Polistirol	Stirol	0,30
	Stirol sopolimerlari	Stirol	0,10
	Poliamidlar	Ammiak	2,00
	Poliamidlar	Uglerod (II) oksidi	1,00
	Etrellar	Dibutilftalat	0,40
	PVXS-70-59M	xlorli vinil	0,01
	Diflon	Fenol	0,10
	Polimetilmetakrilat	Metilmetakrilat	0,50
Plenka ekstruziyasi	Polietilen	uksus kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	0,35
Plenka ekstruziyasi	Polietilen	Uglerod (II) oksidi	0,15
Quvur ekstruziyasi	Polietilen	kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	0,5
	Polietilen	Uglerod (II) oksidi	0,25
	PVX blogi qoʻrgʻoshin qoʻshilgan	Vinil xloristiy	0,02
		Qoʻrgʻoshin	0,01
		Uglerod (II) oksidi	0,50
Varaqni ekstruziyasi (ekstruziya lista)	Polistirol	Stirol	0,42
Varaqni ekstruziyasi (ekstruziya lista)	Polistirol	Uglerod (II) oksidi	0,30
Shishirilgan buyumlarni ishlab chiqarish	Polietilen	uksus kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	0,40
Shishirilgan buyumlarni ishlab chiqarish	Polietilen	Uglerod (II) oksidi	0,80
Ekstruderda granullash	Polietilen va polipropilen	uksus kislotasiga hisoblangan organik kislotalar	0,30
	Polietilen va polipropilen	Uglerod (II) oksidi	0,20
	Polistirol va stirol sopolimerlari	Stirol	0,05
	PVX	xlor vinili	0,02
	Poliamid, etrel, diflonlar	Uglerod (II) oksidi	0,50
Xom-ashyoni qadoqlash	Termoplastlar	termoplastlar changi	1,00
rotorli maydalagichlarda chiqindilarni maydalash	Termoplastlar	Termoplast changi	0,70

Izoh:presslash rejimlari uchun maʼlumotlar qistirgichlar ostidagi holat uchun keltirilgan. Qistirgichlarsiz rejim uchun keltirilgan maʼlumotlarning 2/3 qismini olish zarur.

49-jadval

Plastmassani qayta ishlash jarayonidan atmosfera havosiga changning solishtirma chiqarimalari

Mexanik ishlov berish turi	Qayta ishlanadigan material	Changajralishig/kg
Mexanik ishlov berish turi	Qayta ishlanadigan material	100 gr.gacha massali buyumdan	100 gr. dan 2000 gr.gacha buyumdan
Tokarlik ishlari	Fenoplastlar, aminoplastlar, voloknitlar, shishavoloknitlar	7,00	11,00
Parmalash	Fenoplastlar, aminoplastlar, voloknitlar, shishavoloknitlar	8,00	12,00
Qumli aylanasimon charxda tozalash	Fenoplastlar, aminoplastlar, voloknitlar, shishavoloknitlar	-	13,00
Kratsovka	Bularda ham	2,00	2,50
Yaltiroqlash	Bularda ham	1,00	1,50

50-jadval

Penopolistiroldan qadoqlash buyumlarini ishlab chiqishda zararli moddalarning solishtirma tashlamalari

Texnologik amalning nomi	Chiqadigan zararli moddalar
Texnologik amalning nomi	nomi	miqdori, g/kg
Koʻpiklanishdan avval	Izopentan	0,50
Siloslarda saqlash	Izopentan	0,15
Qoliplash	Izopentan	0,75

37-bob. Rezino-texnik buyumlar taʼmiri

113. Rezino mahsulotlarni taʼmirlash uchun vulkanlashtirilmagan qatlamli va projektorli rezinalar qoʻllaniladi, kameralarni taʼmirlashda esa vulkanlashtirilgan rezina qoʻllaniladi. Taʼmirlash materiallari yopishtirilgach, 140°S haroratda vulkanizatsiyalanadi.

114. Vulkanizatsiya jarayoni uglerod oksidi, sulfid angidridi va boshqa zararli moddalarning ajralishi bilan amalga oshiriladi.

115. rezinotexnika buyumlarni taʼmirlash jarayonida zararli moddalar ajralishining solishtirma koʻrsatkichlari 51-jadvalda koʻrsatilgan.

51-jadval

Rezinotexnik buyumlarni taʼmirlash jarayonida zararli moddalar ajralishining solishtirma koʻrsatkichlari

Texnologik jarayon amallari	Qoʻllaniladigan moddalar va materiallar	Harorat, °S	Ajraladigan zararli modda
Texnologik jarayon amallari	Qoʻllaniladigan moddalar va materiallar	Harorat, °S	nomi	Agregat holati, b, a, Zararli moddalar miqdorini an+a	Solishtirma miqdor, g/kg
Yelimni surkash va quritish	Texnik kauchuk	30-50	benzin	p	900
Avtotransport qoplamalarini taʼmirlash	Protektor rezinasi	140	Ugleroda oksidi	p	0,0041
			Sulfid angidrid	p	0,0054
			Divinil	p	0,0213
			Izopren	p	0,0162
avtotraktor kamerasini vulkanizatsiyalash	Vulkanizatsiya kamerasi rezinasi	140	Uglerod oksidi	p	0,0018

116. Zararli moddalar tashlamalari miqdorini aniqlash. Jihoz birligidan havoga ajralib chiqadigan zararli moddalarning miqdorini quyidagi formula yordamida aniqlash mumkin:

q^pili — gʻadir bidirlash jarayonlarida birlik jihozdan ajralib chiqadigan changning solishtirma koʻrsatkichi, g/s

V — sarflanuvchi materiallar massasi, kg/soat;

K^x — zararli moddalar ajralishining solishtirma koʻrsatkichi, g/kg;

T — jihozning ishlash vaqti, soat/yil;

117. Noorganik chang buyumni talklashda ajraladigan changlarning miqdori quyidagi formula bilan topiladi:

Q = G*0,2*0,35*0,2, t/yil (1.71),

bunda:

G — quruq talklashga sarflanadigan talk miqdori, t/yil;

0,2 — talkning changlanishi koeffitsiyenti;

0,35 — jarayonlarda (qadoqlash, tarozida oʻlchash va koʻchirishlarda talkning yoʻqotilishini hisobga oladigan) yoʻqotilish koeffitsiyenti;

0,2 — mahalliy yoʻqotilish koeffitsiyenti (ekspluatatsiya tajribalaridan).

Valetslar, shpritslash i vulkanizatsiyalashda rezina qorishmasini qizdirganda sulfid angidridi ajraladi:

1. 1 tonna rezinani qizdirganda 0,9 g/t. ajraladi

2. 1 tonna rezinani shpritslanganda 1,35 g/t.ajraladi

3. 1 tonna rezinani vulkanizatsiya qilganda 3,88 g/t.ajraladi

Benzin bugʻining ajralib chiqishi yil davomida sarflangan benzin miqdoriga tenglashtiriladi.

118. detallarni silliqlashda ajraladigan chang, sexdagi changtutkich qurilmalarda tutib qolinsa va tashqi havo bilan aloqada boʻlmasa, hisobotda koʻrsatilmaydi. Bu chang ishlab chiqarish qattiq chiqindilariga taalluqli boʻladi.

119. Bir sekundlik zararli moddalarning atmosfera havosiga tashlamalarini aniqlash uchun, sarflanadigan materiallar miqdori bir soatda sarflanadigan materiallarga teng qilib olinadi.

38-bob. Payvandlash

120. Obyektlarning metallarni payvandlash boʻlinma va sexlarida elektrli, gazli, plazmali payvandlash, metallarni kesish va eritish va ishqalab payvandlashlar ishlari amalga oshiriladi

121. Bunda, azot, uglerod, metallar oksidlari, vodorod ftori kabi zararli moddalar atmosfera havosiga chiqariladi.

122. Payvandlash jihozlarning asosiy turlaridan atmosfera havosiga zararli moddalarning solishtirma tashlamalari 52, 53, 54-jadvallarda keltirilgan.

52-jadval

Metallarni payvandlash va eritib quyishda ifloslantiruvchi moddalarning solishtirma tashlamalari

Payvandlash yoki eritib quyish materiallari	Sarflanadigan payvandlash va eritib quyish materiallarining har bir kilogrammidan ajraladigan zararli moddalarning grammlardagi miqdori, g/kg
	Qattiq zarrachalar						Gaz holatidagi moddalar
	Temir (III) oksidi	Marganets (IV) oksidi	Xrom (IV) oksidi	Kremniy oksidi	Boshqalar		ftorli vodorod	azot (II) oksidi	uglerod (II) oksidi
	Temir (III) oksidi	Marganets (IV) oksidi	Xrom (IV) oksidi	Kremniy oksidi	nomi	miqdori	ftorli vodorod	azot (II) oksidi	uglerod (II) oksidi
Qoʻlda, donabay elektrodlar bilan elektroyoyli payvandlash
Elektrodlar:
UONI-13/45	10,69	0,51	-	1,40	Yomon eruvchan ftoridlar	1,40	1,00	-	-
UONI-13/55	14,90	1,09	-	1,00	Yomon eruvchan ftoridlar	1,00	1,26	2,70	13,3
UONI-13/65 UONI-13/80	4,49 8,32	1,41 0,78	- -	0,80 1,05	Yomon eruvchan ftoridlar	0,80 1,05	1,17 1,14	- -	- -
UONI-13/85	9,80	0,60	-	1,30	Yomon eruvchan ftoridlar	1,30	1,10	-	-
ZA-606/11	9,72	0,68	0,60	-	-	-	0,004	1,30	1,40
ZA-395/9	15,47	1,10	0,43	-	-	-	-	-	-
ZA-981/15	8,08	0,70	0,72	-	-	-	0,80
RBU-4	6,16	0,74	-	-	-	-	-	-	-
3RS-3	11,57	1,23	-	-	-	-	-	-	-
OZL-5	3,06	0,37	0,47	-	-	-	0,42	-	-
OZL-6	6,06	0,25	0,59	-	-	-	1,23	-	-
OZL-7	6,92	0,21	0,47	-	-	-	0,69	-	-
OZL-14	6,13	1,41	0,46	-	-	-	0,91	-	-
OZL-9A	3,37	0,97	0,27	-	Nikel oksidi	0,39	1,13	-	-
OZL-20	3,35	0,35	0,10	-	-	-	0,99	-	-
ST-15	7,00	0,55	0,35	-	Nikel oksidi	0,04	1,61	-	-
ST-28	10,68	0,93	0,21	-	Nikel oksidi	0,08	1,05	-	-
ST-36	6,29	1,19	-	-	Nikel oksidi	0,12	0,66	-	-
SL-17	9,23	0,60	0,17	-	-	-	-	-	-
SN-6L	11,72	0,62	0,23	-	Nikel oksidi	0,43	1,21	-	-
NIAT-1	4,18	0,12	0,40	-	-	-	0,35	-	-
NIAT-3N	0,10	0,21	-	-	-	-	-	-	-
NE-13	3,43	0,53	0,24	-	-	-	1,60	-	-
VSS-4,4a	19,59	0,61	-	-	-	-	-	-	-
MR-3	9,70	1,80	-	-	-	-	0,40	-	-
MR-4	9,70	1,10	-	-	-	-	1,53	-	-
K-5A	14,97	1,53	-	-	-	-	0,50	-	-
SK-2-50	11,1	0,90	-	-	-	-	-	-	-
MKT-10	6,13	0,34	0,12	-	Nikel oksidi	0,31	1,29	-	-
VSN-6	15,83	0,53	1,54	-	-	-	0,80	-	-
Qoʻlda poʻlatni elektroyoyli eritish
Elektrodi:
OZN-250	19,73	1,63	-	-	-	-	1,04	-	-
OZN-300	18,00	4,42	-	-	-	-	1,09	-	-
ANO-1	6,67	0,43	-	-	-	-	2,13	-	-
ANO-3	5,05	0,85	-	-	-	-	-	-	-
ANO-4	5,41	0,59	-	-	-	-	-	-	-
ANO-5	12,53	1,87	-	-	-	-	-	-	-
ANO-6	14,35	1,95	-	-	-	-	-	-	-
ANO-7	10,95	1,45	-	-	-	-	-	-	-
SMA-2	8,37	0,83	-	-	-	-	-	-	-
KNZ-32	10,04	1,36	-	-	-	-	-	-	-
OZS-3	14,98	0,42	-	-	-	-	-	-	-
OZS-4	9,63	1,27	-	-	-	-	-	-	-
OZS-6	12,94	0,86	-	-	-	-	-	-	-
E48-11/18	8,57	1,00	1,43	-	Sekin eruvchi ftoridlar	1,50	0,001	-	-
VI-10-6	14,84	0,31	0,45	-	-	-	0,39	-	-
VI-IM-1	5,26	0,42	0,18	-	Nikel oksidi	0,60	0,63	-	-
Za/400/10u	5,02	0,43	0,25	-	-	-	0,54	-	-
ZA-903/12	22,20	2,80	-	-	-	-	-	-	-
ZA-48M/22	6,10	0,80	1,30	-	Sekin eruvchi ftoridlar	1,50	0,001	0,70	-
ZA-686/11	11,80	0,80	0,40	-	-	-	-	-	-
JD-3	8,48	1,32	-	-	-	-	-	-	-
UKS-42	13,30	1,20	-	-	-	-	-	-	-
RDZB-2	16,32	1,08	-	-	-	-	-	-	-
SMM-5 MZZ-04	16,10 26,00	2,00 1,0	- -	1,90 -	- -	- -	- -	- -	- -
MZZ-Sh	41,00	-	-	-	-	-	-	-	-
SM-7	20,50	1,50	-	-	-	-	-	-	-
SM-8	23,5	1,50	-	-	-	-	-	-	-
SM-9	7,2	0,30	-	2,8	-	-	-	-	-
MR-1	9,72	1,08	-	-	-	-	-	-	-
OZSH-1	12,35	1,01	0,14	-	-	-	1,10	-	-
ZN-60M	14,46	0,49	0,15	-	-	-	1,28	-	-
UONI-13/NJ	9,28	0,53	0,39	-	-	-	0,97	-	-
OMG-N	35,14	0,92	1,54		Nikel oksidi	0,016	1,74
NR-70	17,6	3,90	-	-	-	-	-	-	-
Qoʻlda, choʻyanni elektroyoyli payvandlash va quyish
Elektrodi:
S4-4	12,80	0,43	-	-	Nikel oksidi	0,54	1,87	-	-
034-1	9,81	0,47	-	-	Mis oksidi	4,42	1,65	-	-
034-3	13,33	0,49	0,18	-	-	-	1,97	-	-
MN4-2	10,68	0,92	-	-	Nikel oksidi Mis oksidi	2,73 6,05	1,34	-	-
T-590	41,8	-	3,70	-	-	-	-	-	-
T-620	39,73	-	2,87	-	-	-	-	-	-
Qoʻlda, mis va uning qotishmalarini elektr payvandlash
Elektrodlar:
Komsomolets — 100	2,60	3,90	-	3,50	Mis oksidi	9,80	1,11	0,76	-
Geliy bilan himoyalangan volframli elektrod	-	-	-	-	Volfram oksidi Mis oksidi	0,08 2,10	-	-	-
Elektron simi SrM-0,75 (MRkMsT)	0,66	0,44	-	-	Mis oksidi	15,4	-	-	-
Qoʻlda, argon va geliy muhitida titanni erituvchi volframli elektrod
	-	-	-	-	Titan oksidi Volfram oksidi	3,60 0,02	-	-	-
argon muhitida eriydigan elektrod	-	-	-	-	Titan oksidi Aluminiy oksidi	2,62 2,00	-	-	-
Qoʻlda, aluminiy va uning qotishmalarini elektr payvandlash
Elektrodlar:
OZA-1	-	-	-	-	Aluminiy oksidi Aluminiy xloridi	20,0 18,0	-	-	-
OZA-2/AK	-	-	-	-	Aluminiy oksidi Aluminiy xloridi	28,0 33,0	-	-	-
Argon muhitida Volframli elektrod	-	-	-	0,55	Aluminiy oksidi Magniy oksidi Volfram oksidi	0,69 0,64 1,43	-	-	-
Argon va geliy muhitida eruvchi elektrod	-	-	-	0,55	Aluminiy oksidi	2,00	-	-	-
Argon muhitida eruvchi elektrod	1,50	0,11	-	1,30	Magniy oksidi Aluminiy oksidi	2,00 12,00	-	2,50	-
gazli himoyasiz , poluavtomatik poʻlat payvandlash
Prisadka simi
EP-245	11,50	0,54	-	-	-	-	0,36	-	-
SSK-3	12,26	1,11	-	-	-	-	0,53	-	-
Kukunsimon sim
ZPS-15/2	7,51	0,89	-	-	-	-	0,77	-	-
PP-DSK-1	10,93	0,77	-	-	-	-	-	-	-
PP-DSK-2	10,78	0,42	-	-	-	-	0,10	-	-
PSK-3	6,29	0,41	-	-	-	-	0,72	-	-
PP-AN-3	12,24	1,36	-	-	-	-	2,70	-	-
PP-AN-4	6,74	0,76	-	-	-	-	1,95	-	-
PP-AN-7	12,22	2,18	-	-	-	-	0,95	-	-
Uglerod IV muhitida poʻlatni yarimavtomatik payvandlash
Sv-08G2S	7,48	0,50	0,02	-	-	-	-	-	14,00
Sv-08X19N9F2S2	6,88	0,42	0,60	-	Nikel oksidi	0,10	-	-	5,00
Sv-16X16N25M6	12,55	0,35	0,10	-	Nikel oksidi	2,00	-	-	2,50
Sv-10X20N7ST	5,72	0,45	0,03	1,80	-	-	-	-	-
Sv-O8X19NF-2S2	6,44	0,40	0,50	-	Nikel oksidi	0,66	-	-	-
Sv-76X16N-25M6	10,0	2,00	1,00	-	Nikel oksidi	2,00	-	-	-
Sv-10G2N2SMT	11,86	0,14	-	-	-	-	-	-	-
EP-245	11,79	0,61	-	-	-	-	-	-	3,20
EP-704	7,43	0,80	0,07	-	Nikel oksidi	0,10	-	-	3,00
Sv-08XGSN3DI	4,02	0,22	0,16	-	Nikel oksidi	0,05	-	0,80	11,00
EP-85g	6,10	0,70	0,60	-	Nikel oksidi	0,08	-	-	2,00
O8GN2MT	4,17	-	0,03	1,90	Titan oksidi	0,40	-	0,80	11,00
Azot himoyasida mis va uning qotishmalarini yarimavtomatik payvandlash Elektrod simi
MNEKT-5-1-0,2-0,2 (mis uchun)	2,50	0,20	-	1,50	Mis oksidi Nikel oksidi	7,00 0,70	-	-	-
MNEKT-5-1-0,2-0,2 (misnikelli qotishmalar uchun)	3,50	0,30	-	1,50	Mis oksidi Nikel oksidi	11,00 0,50	-	-	-
M1 (mis qotishmalari uchun)	-	0,44	-	-	Mis oksidi	11,00	-	-	-
KMS (mis va uning qotishmalari uchun)	-	0,59	-	0,26	Mis oksidi	6,30	-	-	-
Argon va geliy himoyasida aluminiyni yarimavtomatik payvandlash
sim D-20	0,85	0,09	-	0,08	Aluminiy oksidi	7,60	-	-	-
AMS	0,56	0,62	-	0,52	Aluminiy oksidi	20,40	-	0,35	-
AMG-6T	1,56	0,23	0,50	0,45	Aluminiy oksidi Magniy oksidi Titan oksidi	8,50 5,50 0,80	-	0,33	-
AMG1, AMG2	0,80	0,78	-	0,30	Aluminiy oksidi Magniy oksidi	16,50 1,50	-	-	-
AMGZ	0,80	1,05	-	-	Aluminiy oksidi Magniy oksidi	19,20 3,50	-	0,30	-
AMG4, AMG5, AMG6	0,80	1,05	-	0,45	Aluminiy oksidi Magniy oksidi Titan oksidi	10,50 4,60 0,60	-	0,30	-
flyus ostida poʻlatni avtomatik i yarimavtomatik payvandlash va eritish
Eritilgan flyuslar
OSS-45	0,07	0,03	-	0,05	-	-	0,103	0,006	1,47
AK-348A	0,03	0,02	-	0,05	-	-	0,086	0,001	0,71
FS-2	0,07	-	-	0,05	-	-	0,033	0,006	-
FS-6	0,03	0,01	-	0,05	-	-	0,033	-	0,58
FS-7	0,02	0,01	-	0,05	-	-	0,044	0,033
FS-9	0,05	0,01	-	0,05	-	-	0,033	0,006	0,34
FS-11	0,04	0,05	-	-	-	-	0,020	-	-
FS-12	0,06	0,03	-	-	-	-	0,02	-	-
AN-22	0,11	0,01	-	-	-	-	0,02	-	-
AN-26	0,07	0,01	-	-	-	-	0,03	-	-
AN-30	0,06	0,03	-	-	-	-	0,03	-	-
AN-42	0,07	0,01	-	-	-	-	0,02	-	-
AN-60	0,08	0,01	-	-	-	-	-	-	-
AN-64	0,07	0,02	-	-	-	-	-	-	-
48-OF-6	0,10	0,01	-	-	-	-	0,07	-	-
48-OF-6M 48-OF-7	0,09 0,04	0,01 0,05	- -	- -	- -	- -	0,04 0,02	- -	- -
48-OF-11	0,01	0,07	-	-	-	-	0,01	-	-
FSL	0,08	-	-	0,05	-	-	0,03	0,005	0,95
Keramik (sopol) flyuslar
ANK-18	0,43	0,01	-	-	-	-	0,04	-	-
ANK — 30	0,25	0,01	-	-	-	-	0,02	-	-
JS-450	0,66	0,14	-	-	-	-	0,18	-	22,40
K-1	0,04	0,02	-	-	-	-	0,15	-	0,50
K-8	4,90	-	-	-	-	-	0,13	-	17,80
K-11	1,22	0,08	-	-	-	-	0,14	0,60	-
KS-12GA2	3,27	0,13	-	-	-	-	0,43	-	20,00
Aluminiy va uning qotishmalarini avtomatik. yarimavtomatik payvandlash va eritish
Eritilgan flyuslar
AG-A1	21,60	-	-	-	Aluminiy oksidi	31,20	4,16	-	-
AN-T3	-	-	-	-	Yomon eruvchan ftoridlar	0,47	-	-	-
					Titan oksidi	0,08
					Aluminiy oksidi	1,35
Keramik flyuslar
JA-64	-	-	-	-	Titan oksidi Aluminiy oksidi	0,12 0,18	0,076	-	-
Qoʻlda elektroyoyli payvandlash
Quyma qattiq qotishmalar
S-27	21,19	-	1,01	-	Nikel oksidi	0,05	-	-	-
V-2K	14,94	-	1,66		Kobalt oksidi	0,60	-	-	-
legirli surkalgan Sterjensimon elektrodlar
KBX-15	37,48	-	2,12	-	-	-	-	-	-
BX-2	40,24	-	2,56	-	-	-	-	-	-
XR-19	37,05	-	4,35	-	-	-	-	-	-
Qoʻlda, gazli eritish
Quyma qattiq qotishmalar
S-27	3,06	-	0,01	-	Nikel oksidi	0,02	-	-	-
V-2K	1,85	-	0,47	-	Kobalt oksidi	0,01	-	-	-
Quyma karbidlar (quvursimon elektrodlar) RELIT-T3	3,94	-	-	-	-	-	-	-	-
Qoʻlda, volframli elektrod bilan argonyoyli eritish
Mis-nikelli qotishma	0,74	0,01	-	-	Nikel oksidi Mis oksidi	0,16 0,10	-	0,15	0,18
Qalaysimon bronza	0,66	0,04	-	-	Mis oksidi Rux oksidi Mis oksidi	0,50 1,70 1,60	-	0,60	-
Argon muhitida eriydigan elektorod bilan yarimavtomatik eritish
Qalaysimon bronza	2,93	0,13	-	-	Nikel oksidi Mis oksidi Qalay oksidi	0,90 1,50 0,54	-	0,13	0,02
Metallarni plazmali payvandlash
pastlegirlangan uglerodli poʻlat	0,25	0,03	-	-	-	-	-	0,70	0,14
Sifatli legirlangan uglerodli poʻlat	0,30	0,04	-	-	-	-	-	0,65	0,14
Yuqori marganetsli poʻlat	0,40	0,07	-	-	-	-	-	0,65	0,14
AMG qotishmalari	-	-	-	-	Aluminiy oksidi	0,18	-	0,20	0,05
Titan qotishmalari	-	-	-	-	Titan oksidi	0,14	-	0,11	0,04

Izoh: Zararli moddalarning ajralish miqdori chokning 1 m uzunligi uchun keltirildi.

53-jadval

Payvandlash va gazli kesish ishlarining turli jarayonlarida atmosfera havosiga tashlanadigan zararli moddalarning solishtirma tashlamalari.

Texnologik jarayon va qoʻllaniladigan jihoz	Ajraladigan zararli modda
Texnologik jarayon va qoʻllaniladigan jihoz	nomi	Oʻlchov birligi	Miqdori
Poʻlatni kontaktli chiziqli va tutashishli elektrpayvandlash	Temir (III) oksidi	100 kVa nominal quvvat uchun 10³ g/s	8,97
	Margansa (IV) oksidi	100 kVa nominal quvvat uchun 10³ g/s	0,28
Poʻlatni kontaktli nuqtali elektrpayvandlash	tyemir (III) oksidi	100 kVa nominal quvvat uchun 10³ g/s	1,35
	Marganets (IV) oksidi	100 kVa nominal quvvat uchun 10³ g/s	0,04
Ishqalanishli payvandlash	Uglerod (II) oksidi	Mg/sm² chok yuzasi uchun	8,00
Poʻlatni atsetilen-kislorodli alangali gazli payvandlash	Azot (II) oksidi	G/kg atsetilen uchun	22,00
Aluminiyni atsetilen-kislorodli alangali gazli payvandlash	Aluminiy oksidi	G/kg atsetilen uchun	0,06
	Azot (II) oksidi	G/kg atsetilen uchun	22,00
Propan-butan aralashmali gazli payvandlash	Azot (II) oksidi	G/kg aralashma uchun	15,00
Aluminiyni propan-butan aralashmali gazli payvandlash	Aluminiy oksidi	G/kg aralashma uchun	0,04
	Azot (II) oksidi	G/kg aralashma uchun	15,00
Aluminiyni 16-76 turidagi agregatida radiochastotali payvandlash	Aluminiy oksidi	1 agregat uchun 10³ g/s	2,03
Aluminiy qotishmalarini plazmali arralash	Aluminiy oksidi	G/kg qotishma uchun	0,50
Mis qotishmalarini plazmali arralash	Mis oksidi	G/kg qotishma uchun	0,40
Rux qotishmalarini plazmali arralash	Rux oksidi	G/kg qotishma uchun	0,40
Aluminiy qotishmalarini elektroyoyli arralash	Aluminiy oksidi	G/kg qotishma uchun	1,80
Rux qotishmalarini elektroyoyli arralash	Rux oksidi	G/kg qotishma uchun	0,78
Poʻlat qotishmalarini elektroyoyli arralash	Temir (III) oksidi	G/kg qotishma uchun	2,12

39-bob. Issiqlik energetikasi obyektlari (yoqilgʻini yoqish)

123. Energetika obyektlari atmosferani ifloslantiruvchi eng asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Yoqilgʻining yonishi natijasida paydo boʻladigan mahsulotlarining katta hajmdagi gazli oqimlari tozalash qurilmalaridan samarali foydalanishni qiyinlashtiradi. Baland moʻrilarni qurish zararli moddalarni katta maydonga tarqatib, ularning yerusti ulushlarini ancha kamaytirsada, atmosferaning ifloslanishini kamaytirmaydi.

124. Ifloslantiruvchi moddaning har biri (azot dioksidi, azot oksidi, sulfid angidridi, qattiq yoqilgʻi kuli, mazut qurumi)ning moʻridan va jami issiqlik elektr stansiyasi/issiqlik elektr markazi (IES/IEM)dan yoki qozonxonadan maksimal tashlamasi oʻrtacha soat maksimal yuklamaga, alohida qozonlarning haqiqiy ishlash rejimidan kelib chiqqan holda, shu IES/IEM yoki qozonxona quvuriga ulangan qozonlarning eng katta yuklama bilan ishlash davriga aniqlanadi.

125. Bir vaqtning oʻzida har xil yoqilgʻilardan foydalanish hollarida, maksimal tashlamalar hisobi yoqilayotgan yonilgʻi tarkibidagi eng noqulay modda uchun hisoblanadi.

126. Agar IES/IEM yoki qozonxonada yillik yoqilgʻi balansidagi miqdori sezilarsiz boʻlsa (5 % gacha), bu yoqilgʻidan tashlamalar, maksimal tashlama(g/s)larni aniqlashda hisobga olinmaydi, lekin umumiy tashlamalar(t/yil)ni aniqlashda hisobga olinadi.

127. Qattiq turdagi yoqilgʻilar yoqilganida, atmosfera havosiga har xil moddalar bilan birga yoqilgʻi yonganida hosil boʻlgan, gazga aylanish yonish jarayonlarida ishtirok etmagan, qurumdan tashkil topgan, qattiq zarrachalar ham chiqariladi.

Koʻmir sifatida foydalanilganida ularni koks qoldiqlari deb ataladi. Bu zarrachalar yoqilgʻining yonmasdan qolgan uglerodi boʻlib, qurum (RECHU _m.b. =0,15 mg/m³) sifatida sinflanadi.

128. Koʻmir qurumi uning tarkibida kremniy ikki oksidining miqdori boʻyicha, kremniy ikki oksidining miqdori 70-20 % boʻlganda, RECHU_m.b. =0,30 mg/m³sinflanishi kerak.

129. Yoqilgʻi sifatida yogʻochdan foydalanilganida qurumni normalash muallaq moddalar boʻyicha amalga oshiriladi (RECHU = 0,5 mg/m³).

130. Koʻmir va qurumliklarining changlari ularning tarkibidagi kremniy ikki oksidining miqdori boʻyicha sinflanadi. Kremniy ikki oksidining koʻmir changidagi miqdori, 10 % dan oshmaydi va RECHU_m.b.= 0,5mg/m³ ni tashkil qiladi, qurum uyumi changlarida esa uning miqdori 60% dan ortmaydi va RECHU_m.b..= 0,3 mg/m³boʻlgan noorganik changga mos keladi.

131. Qozonxonalar tomonidan atmosferaning ifloslanishini hisoblashda yoqilgʻi yonish mahsulotlarining umumiy hajmini bilish kerak.

132. M dona bir vaqtda ishlaydigan qozonlar guruhidan uchuvchan qurum va yonmasdan qolgan yoqilgʻining umumiy (t/yil) va bir martalik maksimal tashlama(g/c) lari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

B_i — i — qozonining tabiiy yoqilgʻi sarfi, t/yil yoki g/s;

A — yoqilgʻi qurumliligi, %;

a_un — tashlamada qurum hissasi, %;

G — tashlamada yoqilgʻi hissasi, %;

Izoh: qozonlar ishlash vaqtidan foydalanib, maksimal bir martalik tashlamadan umumiy tashlamaga va uning teskarisini hisoblab koʻrish tavsiya etiladi.

133. Yonuvchan moddalarning tashlamadagi miqdori boʻyicha ekspluatatsiya maʼlumotlari mavjud boʻlmagan hollarda, qattiq zarrachalarning tashlamadagi miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda

q_un — yoqilgʻining mexanik notoʻliq yonishi natijasida issiqlikning yoʻqotilishi, % (mazutli qozonlar uchun q_un = 0,02%);

Q_n — yoqilgʻi yonishining pastki issiqligi, MDj/kg;

32,7 — chiqib ketayotgan yonuvchi moddalarning oʻrtacha yonish issiqligi, MDj/kg.

134. M dona bir vaqtda ishlaydigan qozonlar guruhidan oltingugurt oksidlari SO₂ va S0₃ (SO₂ga hisoblangan)ning umumiy (t/yil) va bir martalik maksimal tashlama(g/c) lari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

V_i — qattiq, suyuq [t/yil (g/s)] yoki gaz holatidagi, (ming m³/god) yoqilgʻi sarfi

S — yoqilgʻi tarkibidagi oltingugurtning miqdori, %;

135. M dona bir vaqtda ishlaydigan qozonlar guruhidan uglerod oksidi (is gazi)ning umumiy (t/yil) va bir martalik maksimal tashlama(g/c)lari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

q^xim — yoqilgʻining kimyoviy notoʻliq yonishidan issiqlikning yoʻqotilishi, %;

R — yoqilgʻining kimyoviy notoʻliq yonishi natijasida issiqlik yoʻqotilishi hissasini hisobga oladigan, toʻliq yonmaslik mahsulotlarida uglerod oksidi miqdorini belgilaydigan koeffitsiyent. Qattiq yoqilgʻilar uchun R = 1, gaz uchun R = 0,5, mazut uchun R = 0,65;

Q_t — yoqilgʻining yonishdagi issiqligi, MDj/kg yoki MDj/m³

q^xim ning qiymati ekspluatatsiya maʼlumotlari yoki normalar boʻyicha qabul qilinadi.

136. M dona bir vaqtda ishlaydigan, bugʻ unumdorligi 30 t/soatdan koʻp qozonlar va issiqlik quvvati 30 Gkal/soatdan ziyod suv isitish qozonlari guruhidan azot oksidlari (NO_x) yigʻindisi [(NO₂) ga hisoblangan ] ning umumiy (t/yil) va bir martalik maksimal tashlama(g/c)lari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Ψ — 1 tonna shartli yoqilgʻidan azot oksidlarining chiqishini tavsiflaydigan koeffitsiyent, kg/t shartli yoqilgʻi.

B₁ — azot oksidlarining chiqishiga yoqiladigan yoqilgʻi sifatining taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

B_2i — azot oksidlarining i — qozondan chiqishiga gorelka konstruksiyasining taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

B_3i — azot oksidlarining i — qozondan shlak chiqarish turining taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

Σ_1i — i — ning oʻchogʻiga retsirkulyatsiya gazlarining berilib turishi sharoitlariga bogʻliq holda retsirkulyatsiya gazlarining taʼsiri samaradorligini tavsiflaydigan koeffitsiyent;

Σ₂ — ikki pogʻonali yoqishda azot oksidlari tashlamalari kamayishini hisobga oladigan koeffitsiyent;

r_i, — i — qozonning tutun gazlari retsirkulyatsiyasi darajasi, %.

Bugʻ unumdorligi 70 t/soatdan ziyod qozonlar uchun gaz va mazutni yoqishda yuklamaning barcha oraliqlarida, shuningdek, qattiq yoqilgʻini yuqori haroratda 75%dan koʻp yuklama bilan yoqilganida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

Ψ=(12´u_Ψ)/(200+u) , (1.79),

u, u_{Ψ —}qozonning nominal i haqiqiy unumdorligi, t/soat.

Bugʻ unumdorligi 70 t/ soatdan kam boʻlgan qozonlar uchun:

Ψ=u_f/20 (1.80).

qattiq yoqilgʻi yoqiladigan energetik qozonlar b₁ning qiymati:

_^B1 =0,178+0,47 ´ p_t, (1.81),

Π_t — yoqilgʻidagi azot miqdori, %.

137. Oʻchoqda bir vaqtning oʻzida ikki xil yoqilgʻi yoqilganida koeffitsiyent b₁ning qiymati oʻrtacha pallalik qiymat boʻyicha aniqlanadi:

Ikki turdagi yoqilgʻi uchun

138. Qozon belgilangan yuklamadan kamida ishlaganida nominal koeffitsiyent e₁ ning qiymati qozonning unumdorligi koeffitsiyenti f ga koʻpaytiriladi.

0,8 — issiqlik energetika obyektlari uchun tasdiqlangan azot oksidining dioksidga transformatsiya koeffitsiyenti.

140. Yonish jarayonida yoqilgʻi va atmosfera havosi bilan kimyoviy oʻzaro taʼsirida gaz holatidagi moddalar hosil boʻladi.

141. Yonish uchun kerak boʻladigan havo hajmi va yonish mahsulotlari 1 kg qattiq yoki suyuq yoxud normal sharoitda hisoblangan 1 m³ gaz holatidagi yoqilgʻiga hisoblanadi.

142. Yoqilgʻi tarkibi foizlarda beriladi: qattiqlari-massada; gaz holatidagilari hajm boʻyicha quyidagi belgilashlardan foydalaniladi:

C, N, O, N, S, A, W, uglerod, vodorod, kislorod, azot, oltingugurt, qurum va namlikning ishchi massasiga nisbatan %dagi miqdori, ularning yigʻindisi 100 % ni tashkil qilishi kerak;

SN₄, S_mN_n, N, CO₂, N₂S, O, SO, N, metan, toʻyingan uglevodorodlar, azot, uglerod dioksidi, vodorod sulfidi, kislorod, uglerod oksidi, vodorodlarning mos ravishda 1 m³ quruq gaz yoqilgʻisidagi foizlardagi miqdori, ularning yigʻindisi 100 % ni tashkil qilishi kerak.

143. Yoqish uchun zarur boʻladigan havoning m³/kg.lardagi nazariy jihatdan hajmi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

qattiq va suyuq yoqilgʻilar uchun, ( m³/kg)

V₀ = 0,0889(S + 0,375 ´ S) + 0,265 ´ N — 0,0333 ´ O (1.85);

Gaz shaklidagi yoqilgʻilar uchun (m³/kg)

V₀ = 0,0476 [0,5*SO+0,5*N+1,5*N₂S+S(m + 0,25*n)* S_mN_{n —}O] (2.84).

144. Yoqilgʻi yonishi mahsulotlarining nazariy jihatdan hajmi (a=1 boʻlganida) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

d_r — 1m³ quruq gazga nisbatan gaz holatidagi yoqilgʻining namligi g/m³, hisoblanayotgan 10 °S haroratda d_r = 10 g/m³qabul qilinadi.

Ishchi sharoitda moʻriga kiradigan gazning sarfi (m³/s), quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

V — qozonlar yoqilgʻilarining umumiy sarfi, g/s yoki dm³/s;

T_ux — moʻri quvurining ustida gazning harorati, °S.

145. Tutun gazlari bilan atmosfera havosiga tashlanadigan vanadiy oksidining yillik miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

τ_u — gazlarni tozalash qurilmalarida suyuq yoqilgʻi qattiq mahsulotlarining miqdori

40-bob. Unumdorligi 30 t/soat boʻlgan qozonlarda yoqilgʻi yonishidan hosil boʻladigan ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarini hisoblash

146. Ushbu uslub qattiq yoqilgʻi, mazut va gazni faoliyat koʻrsatayotgan sanoat va kommunal qozon qurilmalari (kamhajmli isitish qozonlari, isitish-qaynatish uskunalari, oʻchoqlar) oʻchoqlarida yoqilganda yonish mahsulotlari bilan birgalikda chiqadigan zararli moddalar tashlamalarini hisoblash uchun moʻljallangan.

147. Qattiq yoqilgʻi va mazut yondirilganida vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosfera havosiga tashlanadigan uchuvchan qurum va yonmagan yoqilgʻining qattiq zarrachalari tashlamalarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda:

V — yoqilgʻi sarfi (t/yil, g/s);

A^r — yoqilgʻi qurumliligi (%);

n — qurum ushlagichda ushlangan qattiq zarrachalarning hissasi;

x= a_un/(100 — G_un);

a_un — tashlamada yonilgʻi qurumining hissasi (%);

G_un — tashlamada yonuvchan moddalarning miqdori (%).

A^r, a_un, G_un, n-larning qiymatlari haqiqiy oʻrtacha koʻrsatkichlar boʻyicha olinadi, bu maʼlumotlar boʻlmagan hollarda A^r yondiriladigan yoqilgʻi tavsifi boʻyicha, h — qurum ushlagichlarning texnik koʻrsatkichlari boʻyicha aniqlanadi, c qiymati esa 54-jadvaldan qabul qilinadi.

54-jadval.

Oʻchoq va yoqilgʻi turlariga bogʻliq holda c va K _SO koeffitsiyentlari qiymatlari

Oʻchoq turi	Yonilgʻi	c	Kso kg/GDj
1	2	3	4
Qoʻlda tashlab turiladigan qoʻzgʻalmas panjarali	Tosh va qoʻngʻir koʻmir	0,0023	1,9
	Antratsitlar:
	AS i AM	0,0030	0,9
	ARSH	0,0078	0,8
Pnevmomexanik tashlagichli va qoʻzgʻalmas panjarali	Tosh va qoʻngʻir koʻmir Antratsit ARSH	0,0026 0,0088	0,7 0,6
Toʻgʻriga harakatlanuvchi zanjirli panjarali	Antratsit AS i AM	0,0020	0,4
Yoqilgʻini uzatib turuvchi va zanjirli panjarali	Tosh va qoʻngʻir koʻmir	0,0035	0,7
Shaxtali	Qattiq yoqilgʻi	0,0019	2,0
Maishiy issiqlik agregatlarning qatlamli oʻchogʻi	Yogʻoch qoʻngʻir koʻmir	0,0050 0,0011	14,0 16,0
	tosh koʻmir	0,0011	7,0
	Antratsit, sifatsiz koʻmir	0,0011	3,0
Kamerali oʻchoqlar:
Bugʻ va suv isitish qozonlari	Mazut Tabiiy, koks va yoʻldosh gazlar	0,010 -	0,32 0,25
Maishiy issiqlik generatorlari	Tabiiy gaz yengil suyuq oʻchoq yoqilgʻisi	- 0,010	0,08 0,16

148. Vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosfera havosiga tashlanadigan oltingugurt oksidlarining tashlamalarini hisoblash quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

V — qattiq, suyuq (t/yil, t/soat, g/s) va gaz koʻrinishidagi (ming. m³/yil, ming m³/soat, l/s) yoqilgʻisining sarfi;

Sr — yoqilgʻida oltingugurtning hissasi (%; gaz uchun mg/m³);

nʼ_SO2 — yoqilgʻining uchuvchan qurumi bilan birikkan oltingugurt oksidlarining hissasi, koʻmir uchun — 0,1;

mazut uchun — 0,02; gaz uchun — 0,0;

n“_SO2 — qurum ushlagichda ushlangan oltingugurt oksidlarining hissasi.

149. Quruq qurum ushlagich uchun nul, namlilari uchun esa, sugʻoruvchi suvning ishqoriyligiga bogʻliq holda qabul qilinadi.

150. Yoqilgʻi tarkibida vodorod sulfidi bor boʻlgan hollarda, oltingugurt oksidlarining qoʻshimcha miqdorini hisoblash SO₂ga hisoblanganida, quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

P_SO2 = 0,0188*[N₂S]*V, (1.97),

[N₂S] — vodorod sulfidining yoqilgʻidagi miqdori, (%).

151. Vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosfera havosiga tashlanadigan uglerod oksidining tashlamalari (t/yil, g/s) ni hisoblash quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

P_so = 0,001*S_so*V*(1-q₄/100), (1.98),

V — qattiq, suyuq (t/yil, t/soat, g/s) va gaz koʻrinishidagi (ming. m³/yil, ming m³/soat, l/s) yoqilgʻisining sarfi;

S_so — yoqilgʻini yoqishda uglerod oksidining ajralishi (kg/t, kg/ming. m³ yoqilgʻi) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

S_so = q₃*R*Q_ir , (1.99),

q₃ — yoqilgʻining kimyoviy toʻliq yonmasligi natijasida issiqlikning yoʻqotilishi (%);

Q_ir — tabiiy yoqilgʻining pastki yonish issiqligi (MDj/kg, MDj/m³);

q₄ — yoqilgʻining mexanik toʻliq yonmasligi natijasida issiqlikning yoʻqotilishi (%).

152. Ekspluatatsiya maʼlumotlari mavjud boʻlmagan hollarda q₃, q₄ qiymatlari. 55-jadvalidan qabul qilinadi.

153. Vaqt birligi ichida, atmosfera havosiga tashlanadigan uglerod oksidining taqribiy tashlamalari(t/yil, g/s) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

P_so = 0,001*B*Q_ir*K_so*(1-q₄/100), (1.100),

K_so — yoqilgʻi yonishda birlik issiqlikdan ajraladigan uglerod oksidining miqdori, (kg/GDj); 1.13.1-jadvaldan qabul qilinadi.

154. Vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosfera havosiga tashlanadigan azot oksidlarining tashlamalari(t/yil, g/s) ni hisoblash quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

P_N_O2 = 0,001*B*Q_ir*K_N_O2*(1-b), (1.101),

V — qaralayotgan muddat ichida tabiiy yoqilgʻining sarfi (t/yil, ming m^z/yil, g/s, l/s);

Q_ir — tabiiy yoqilgʻining yonish issiqligi (MDj/kg, MDj/m³);

K_N_O2 — birlik issiqlikdan ajraladigan azot oksidlarining miqdorini tavsiflovchi koʻrsatkich, (kg/GDj);

B — texnik yechim qoʻllanishi natijasida azot oksid tashlamalari kamayishi darajasiga bogʻliq koeffitsiyent.

55-jadval

Kam quvvatli qozon oʻchoqlarining tavsifi

Oʻchoq va qozon turi	Yoqilgʻi	a	Q₃	q₄
1	2	3	4	5
Qiya panjarali shaxtali oʻchoq	Yogʻoch, boʻlaklangan chiqindilar, qirindilar	1,4	2	2
Tez yonuvchi oʻchoq	Yogʻoch, payraha, qirindi	1,3	1	4/2
qattiq shlakni chiqaruvchi kamerali oʻchoq	Tosh koʻmir Qoʻngʻir koʻmir	1,2 1,2 1,2	0,5 0,5 0,5	5/3 3/1,5 3/1,5
Kamerali oʻchoq	Tabiiy, koks va yoʻldosh gazlar Domna oʻchogʻi gazi	1,1 1,1 1,1	0,5. 0,5 1,5	0,5 0,5 0,5

Izoh: 5 ustunda katta qiymatlar — chiqishni kamaytirish vositalari mavjud boʻlmagan hollar uchun, kichiklari chiqishning qaytarilishi mavjud boʻlgan holatlar, shuningdek qozonlar unumdorligi 25-35 t/ soat holatlar uchun.

K_N_O2ning qiymati turli yoqilgʻilar uchun qozon uskunalari uchun belgilangan yuklamasiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Qozon yuklamasi belgilanganidan farq qilgan hollarda K_N_O2ni(Q_f/Q_n)^0,25 ga yoki (D_f/D_n)^0,25 ga koʻpaytirish kerak.

bunda

D_f, D_{n —}mos ravishdahaqiqiy va belgilangan bugʻ unumdorligi(t/soat);

Q_f, Q_{n —}mos ravishdahaqiqiy va belgilangan quvvat (kVt).

Toshkoʻmir

K_N_O2= 0,0206 * Ln(Q_n) + 0,0605 (1.102);

K_N_O2= 0,0203 * Ln(D_n) + 0,1863 (1.103).

Qoʻngʻir koʻmir

K_N_O2= 0,0199 * Ln(Q_n) + 0,047 (1.104);

K_N_O2= 0,0203 * Ln(D_n) + 0,1663 (1.105).

Antratsit

K_N_O2= 0,0149 * Ln(Q_n) + 0,0168 (1.106);

K_N_O2= 0,0141 * Ln(D_n) + 0,104 (1.107).

Gaz, mazut

K_N_O2= 0,0059 * Ln(Q_n) + 0,0552 (1.108);

K_N_O2= 0,0062 * Ln(D_n) + 0,0858 (1.109).

155. Agar tutun gazlarida azot oksidlarining (%) miqdorlari haqida maʼlumotlar mavjud boʻlsa, unda tashlama (kg/yil) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

S_N_Ox — tutun gazlarida azot oksidlarining hajm boʻyicha foizlardagi miqdori;

V — a (a — havoning ortiqligi koeffitsiyenti 55-jadval.) maʼlum boʻlgan hollarda yonilgʻi yonish mahsulotlarining(m³/kg) hajmi.

56-jadvalda qattiq va suyuq yoqilgʻilarining asosiy tavsiflari keltirilgan.

56-jadval

Qattiq va suyuq yoqilgʻilarining asosiy tavsiflari

	Rusum, sinf	W^r, %	A^r, %	S^r, %	QMdj/kg	V^om³/kg
Yogʻoch		40,0	0,6	-	10,24	3,75
Mazut	Kam oltingugurtli	3,0	0,1	0,5	40,30	11,48
	oltingugurtli	3,0	0,1	1,9	39,85	11,28
	Yuqori oltingugurtli	3,0	0,1	4,1	38,89	10,99
Stabillashgan neft			0,1	2,9	39,90	11,35
Dizel yoqilgʻisi			0,025	0,3	42,75	-
Dizel moyi			0,02	0,3	42,46
Motor moyi			0,05	0,4	41,49

156. Benz(a)piren tashlamalari. toʻliq yonish taʼminlanmaydigan oʻchoqlarda, baʼzi hollarda, atmosfera havosiga politsiklik aromatik uglevodorodlar ajralib chiqadi. Ularning ichida eng zaharlisi benz(a)pirendir.

Tutun gazlarida benz(a)pirenning mavjudligi yoqish usuli va oʻchoq konstruksiyasiga bogʻliq.

157. Har bir texnologik jarayonlarda atmosfera havosiga benz(a)pirenning chiqarilishining taqribiy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda:

S_bp — fakeldagi benz(a)piren miqdori, mkg/m³, (turli yoqilgʻilar uchun 57, 58, 59-jadvallardan qabul qilinadi);

V_v — bir manbadan bitta texnologik jarayondagi gaz-havo aralashmasining hajmi, m³/s;

normal sharoitda:

V_T — bitta texnologik jarayonda ajralayotgan gazning hajmi quyidagi formuladan aniqlanadi:

V_T=SW_o (m³/s), (1.113),

bunda:

S — tutun mashʼalasining yuzasi, m²;

W_o — mashʼala hajmiy tezligi, m/s;

T — tashlanadigan gazlar harorati, ^oS;

t — tashlamalar davomiyligi, s;

p — bitta jarayondagi tashlama manbalarining soni.

57-jadval

Toshkoʻmir yonganidagi benz(a)piren ulushi

Yondiriladigan koʻmir tavsifi	Oʻchoq tavsifi	Yonish mahsulotlarida benz(a)piren konsentratsiyasi, mkg/m³
Tarkibida 17-20% uchuvchan moddali koʻmir	Qatlamli, har xil	7,0
Tarkibida 35-37 % uchuvchan moddali koʻmir	Boshoqsimon teshikli oʻchoq panjara	0,3
Tarkibida 35-37 % uchuvchan moddali koʻmir	Zanjirli teskari harakatlanadigan panjara	0,04

58-jadval

Suyuq yoqilgʻi yonganidagi benz(a)piren ulushi

Yonilgʻi turi	Forsunka turi	Yonish mahsulotlarida benz(a)piren konsentratsiyasi, mkg/m³
Mazut M-100, M-40	Havoli sachratuvchili mexanik, havoli	1,3
mazut (70%) maishiy oʻchoq (30%) yoqilgʻisi aralashmasi	Havoli sachratuvchili mexanik, havoli	0,5
Suvli mazut emulsiyasi (W_r)=10%	Bugʻli	0,3

59-jadval

Tabiiy gaz yonganidagi benz(a)piren ulushi

Gorelka turi	Gazni yoqish prinsipi	Yonish mahsulotlarida benz(a)piren konsentratsiyasi, mkg/m³
Oldindan aralashtirishsiz gorelkasi	Diffuziyali	0,95
Oldindan toʻliqsiz aralashtirgan gorelka (injeksion, ortiqcha havo koeffitsiyenti 1 dan katta)	Diffuzion-kinetik	0,14
Havo beriladigan gorelkalar GNP, L1-N	Diffuzion-kinetik	0,9
Oldindan toʻliq aralashtirilgan gorelkalar 11GK, BIG	Kinetik	0,01

41-bob. Tutib qoluvchi qurilmalar samaradorligi, choʻkish, aerozollarning yopishib qolishini hisobga olish

158. Texnologik jarayondan atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalar faqat ochiq ishlab chiqarish maydonlarida son va sifat jihatdan oʻzgarmasdan chiqariladi.

159. Ishlab chiqarish binolari ichida ajralayotgan ifloslantiruvchi moddalar turgʻun manbalarining ventilyatsiya kanallari orqali atmosfera havosiga chiqarilganida, ifloslantiruvchi moddalarning tarkibi va miqdori quyidagi sabablarga koʻra oʻzgarishi mumkin:

ventilyatsiya tizimi maʼlum ifloslantiruvchi moddalarni tanlab (selektiv) ushlab qolishi;

binoning soʻrib olish ventilyatsiya tizimi yetarli darajada soʻrib olish quvvatiga ega boʻlmagan holda birmuncha katta zarrachalar ishlab chiqarish binosi ichida choʻkib qolishi;

aerozol zarrachalari va yirik oʻlchamli changlar havo oʻtkazgichlarning devorlariga yopishib qolishi;

havo oʻtkazgichlarning sovuq devorlarida bugʻning kondensatsiyalanishi;

soʻrish tizimining ventilyatori (koʻpincha markazdan qochma turi) dinamik chang tutgich rolini bajarishi.

160. Ventilyatsiya tizimi kanallaridan oʻtish davrida ifloslantiruvchi moddalarning tezda buzilishi yoki boshqa moddalar bilan kimyoviy oʻzaro taʼsiri, masalan zamonaviy nusxa olish uskunalarining ishlashida ajralib chiqadigan ozon havo oʻtkazgichda toʻliq parchalanib ketadi.

161. Koʻrsatilgan jarayonda tashlanadigan gaz oqimlarida aerozollarning miqdori oʻzgaradi.

162. Gaz koʻrinishidagi ifloslantiruvchi moddalar faqat ixtisoslashtirilgan tozalash tizimlari (adsorber, xemosorber, katalitik konverter, yoqish qurilmalari)da tutib qolinadi.

Ushbu qurilmalar nisbatan murakkab, qimmat, malakali xizmatni talab qiladi, qurilmalardan foydalanish sarflarini oshiradi. Ularni ifloslantiruvchi moddalarning atmosfera havosiga barcha tashlamalarida keng qoʻllanilishi chegaralanib qolmoqda.

163. Yetarlicha tarqalgan tozalashning sodda qurilmalari atmosferani ifloslantiruvchi moddalardan himoyalashda aldanishlarga olib kelmoqda.

Misol, lok-boʻyoqlash boʻlimlarida organik erituvchilar bugʻlari va aerozollardan havo oqimini tozalash maqsadida suvdan foydalanuvchi turlicha gidrofiltrlar, suvli pardalar va boshqa qurilmalar qoʻllaniladi.

164. Suv yordamida faqat aerozol samarali tutib qolinadi. Erituvchi tarkibidagi atseton, spirt va boshqalar u bilan aralashib, suvda yaxshi eriydi.

Tozalash qurilmasidan tashqari (sirkulyatsiya sigʻimi va kanalizatsiya tarmogʻida)da teskari jarayon ham jadal sodir boʻladi.

165. Avval tutib qolingan aerozollar (boʻyoq aerozolining “quruq qoldigʻi”dan tashqari) boshqa joyda yer usti qatlamida atmosfera havosiga chiqariladi.

166. RECHT belgilanayotganida, ishlab chiqarish boʻlimida tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning qanday qismi haqiqatda atmosfera havosiga chiqarilishi aniqlashtirilishi zarur.

167. Ishlab chiqarish boʻlimining ventilyatsiya tizimida tozalash qurilmalari mavjud boʻlganida, atmosfera havosiga tashlanadigan zararli moddalarning miqdori quyidagi tenglama boʻyicha aniqlanadi:

M_atm = {M_vid(1-0,lh)*T_och+M_vid * (T_S-T_och)}/T_S = M_vid(T_S-0,01´h-T_och)/T_S, (1.114),

Bunda:

M_atm — atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning yillik umumiy tashlamalari, t/yil;

M_vid — boʻlimda ifloslantiruvchi moddalarning yillik umumiy tashlamalari, t/yil;

n — ifloslantiruvchi moddalarni tozalash (ushlab qolish) samaradorligi, %;

TΣ — boʻlimda yillik ish vaqtining yigʻindisi, soat/yil;

T_och — tozalash qurilmalarining yil davomida soz ishlash vaqtining yillik yigʻindisi, ch/yil;

maksimal bir martalik tashlama

G_atm=G_ajr(1-h/100), (1.115),

G_atm — ifloslantiruvchi moddalarning maksimal bir martalik atmosfera havosiga tashlama, g/s;

G_ajr — ifloslantiruvchi moddalarning boʻlinmada maksimal bir martalik tashlama, g/c.

Izoh:

a) hisoblashlarda n_ochning qaydlarda keltirilgan unga taalluqli eng kichik qiymatlaridan foydalaniladi;

b) tozalash qurilmalari doimiy ishlamaganida ifloslantiruvchi moddalarning atmosferada tarqalishini hisoblash va tahlili uchun G_atm va G_ajrning har ikkala qiymatidan ham foydalaniladi.

168. Ishlab chiqarish boʻlinmasidan atmosfera havosiga chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini, aerozolning bino ichkarisida choʻkishi va ventilyatsiya tizimlarining ichki devorlariga oʻtirib qolishini hisobga olgan holda, hisoblash quyidagi tenglama boʻyicha aniqlanadi:

umumiy tashlama

yoki

bunda:

M_atm — ifloslantiruvchi moddalarning atmosfera havosiga umumiy tashlamasi, t/yil;

M_ajr — ifloslantiruvchi moddalarning boʻlinmada umumiy tashlamasi, t/yil;

_Xos — bino ichkarisida choʻkadigan ifloslantiruvchi moddalarning hissasi, %;

X' _^nl(X'' _nl)— mahalliy ventilyatsiya tizimlarining ichki devorlariga oʻtirib qolgan ifloslantiruvchi moddalarning hissasi, % (60-jadval).

60-jadval

Mahalliy shamollatish tizimlarining havo oʻtkazgichlari ichki devorlarida choʻkib qoladigan ifloslantiruvchi moddalar hissalari

Ifloslantiruvchi moddalar	Ifloslantiruvchi moddalar hissalari.
	Bino ichida choʻkib qoladigan . (c_os). %	shamollatish tizimlarining havo oʻtkazgichlari ichki devorlarida choʻkib qoladigan
	Bino ichida choʻkib qoladigan . (c_os). %	mahalliy (c_nl), %	umumalmashuvchi (c_nl), %
Gaz koʻrinishida: Aerozol:	0	0	0
Qoʻrgʻoshin	0	12	5
Boʻyoqlar	60	35	5
Qogʻoz changi	50	5	3

Izoh. ishlab chiqarish boʻlinmasidan mahalliy ventilyatsiya tizimi orqali ifloslantiruvchi modda tashlamalarini hisoblashda bino ichkarisidagi choʻkishlar hisobga olinmaydi.

Maksimal bir martalik tashlama

yoki

G_atm — ifloslantiruvchi moddalarning maksimal bir martalik atmosfera havosiga tashlama, g/s;

G_ajr — ifloslantiruvchi moddalarning boʻlinmada maksimal bir martalik tashlama, g/c.

169. Elektrokimyoviy qoplash boʻlimida ochiq vannalardan tashlamalarni hisoblashda havoning harakatlanish yoʻli boʻyicha kamayishini hisobga olish tavsiya etiladi (61-jadval).

61-jadval

Havoning harakatlanish yoʻli boʻyicha kamayishini hisobga oluvchi koeffitsiyent

Bino ichida choʻkib qoladigan ifloslantiruvchi moddalar hissasi	shamollatish tizimlarining havo oʻtkazgichlari ichki devorlarida choʻkib qoladigan, c_os, %
	Havo oʻtkazgich uzunligi, m
c_os, %	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
65	0	34	48	54	56	59	62	64	66	69	71

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi manbalarni xatlovdan oʻtkazish hamda unga tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini belgilash toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaga
3-ILOVA

RECHTni rasmiylashtirishda inobatga olinishi lozim boʻlgan talablar

1. RECHTga Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 21-yanvardagi 14-son “Ekologik normativlar loyihalarini ishlab chiqish va kelishish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroridan tashqari quyidagilar xam kiritilishi kerak:

ifoslantiruvchi moddalarning yer usti qatlamidagi konsentratsiyalarini hisoblash va ularning havoda tarqalish maydonlarining tahlili;

ifloslantiruvchi moddalar miqdorlari kamaytirishga yoʻnaltirilgan tadbirlar;

RECHT miqdoriga erishilgandagi nazorat hisobi.

2. RECHT va xatlov materiallarining jild varaqlari biriktirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

3. RECHT mundarijasida undagi barcha boʻlimlar va ilovalar nomlari hamda ular joylashgan betlari koʻrsatiladi.

4. Ifloslantiruvchi moddalarning roʻyxat jadvalida maksimal RECHU yoki ZTXD koʻrsatiladi. RECHUning qismlarida ifodalangan norma, normaga mosligi, jami tashlamaga qoʻshgan hissasi koʻrsatilishi lozim.

Atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning miqdori (t/yil), yoqilgʻi, xom ashyo tavsifi, texnologik jarayonlar va jihozlarning ishlash rejimi oʻzgarishiga bogʻliq holda oʻrtacha yillik qiymati amalga oshiriladi.

Atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalardan umumiy tashlamalarning tavsifi, ularning tarkibi, davriyligi, davomiyligi jadval shaklida keltiriladi.

5. Atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning koʻrsatkichlari RECHT ni hisoblash uchun tavsiya qilingan shakl boʻyicha jadval koʻrinishida taqdim qilinadi.

Yaqin besh yilda obyektda boʻladigan oʻzgarishlar haqida maʼlumotlar mavjud boʻlsa, atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning koʻrsatkichlari mavjud holat va istiqbolga nisbatan tuziladi.

6. “Yer usti ulushlari hisobini oʻtkazish, ifloslantiruvchi moddalar tarqalish maydonlarining tahlili” boʻlimida hisoblash uchun qoʻllanilgan dasturning nomi, har bir modda boʻyicha obyekt chegarasidan tashqarida atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning hisobli maksimal ulushlari yoziladi va shu modda uchun belgilangan norma bilan taqqoslanadi.

Agar ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosiga chiqarilishida zararli modda oʻzaro reaksiyaga kirishib, yanada zararliroq moddaga aylansa, RECHT ni aniqlash uchun zararli moddaning kuchlirogʻi hisobga olinadi.

Miqdori normadan ortiqcha boʻlgan moddalar uchun atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manbalarning raqamlari keltiriladi, tashlamalarni kamaytirish boʻyicha tadbirlar oʻtkazish zarurligi asoslanadi.

7. “Ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarini kamaytirishga yoʻnaltirilgan tadbirlar” boʻlimida qaysi manbalar uchun tadbirlar ishlab chiqiladigan boʻlsa, ularning tafsiloti, tadbirgacha va tadbirdan keyingi tashlamalari miqdori (g/s, t/yil) keltiriladi.

Tadbirlardan keyingi tashlamalar chang-gaz tozalash jihozlarining samaradorligini inobatga olgan holda hisoblanadi. Oʻtkazilgan tadbirlar natijasida, oʻrganilayotgan manbadagi tashlamalarning kamayishi (g/s, t/yil) hisoblanadi.

Tozalashning ikki bosqichli usuli qoʻllanilganida, tozalash jihozining jami (toʻliq) samaradorligi, birinchi bosqichgacha boʻlgan tashlama va ikkinchi bosqichdan soʻnggi tashlamalar kattaliklaridan kelib chiqib hisoblanadi.

RECHT ni ishlab chiqayotgan tashkilot obyekt bilan birgalikda RECHT ni taʼminlaydigan, ifloslantiruvchi moddalar tashlamalarini kamaytirishga yoʻnaltirilgan tadbirlar rejasini ishlab chiqadi. Tadbirlar rejasi obyekt rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

8. “RECHT normalarini oʻrnatish” boʻlimida tashlamalarni kamaytirish tadbirlarining yetarliligini va texnik jihatdan erishish mumkin boʻlgan natijalar bilan birga taqqoslash tahlili keltiriladi.

Har bir atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalarni tashlovchi manba va ifloslantiruvchi moddalar hamda obyekt boʻyicha taklif etilgan, umumiy tashlamalarning RECHT normalari tavsiya etilgan shakl boʻyicha jadvalga kiritiladi.

Atmosfera havosiga tashlanadigan jami moddalar miqdori

Moddaning nomi	Ifloslantiruvchi moddalar tashlamalari				Normadan ortiqcha tashlama miqdori
	mavjud holat		RECHM		Normadan ortiqcha tashlama miqdori
	g/s	t/g	g/s	t/g	g/s	t/g
1	2	3	4	5	6	7

Jami:...

9. Qaysi moddalarning yer usti ulushi RECHU_m.b.ning 0,1 qismidan kam boʻlsa, uning nazorati reja-grafigida keltirilmaydi.

Ifloslantiruvchi moddalar RECHM ga amal qilish reja jadvali

Ishlab chiqarishning nomi	Nazoratdagi manbalar	Tashlama manbasi raqami	Zararli moddalar nomi	Normaiy tashlamalar	Maʼlumot olish joyi	Nazorat turi	Nazoratning davomiyligi
1	2	3	4	5	6	7	8

Obyekt rahbari:		_______________			_________________
M.Oʻ.		^(imzo)			^(F.I.O.)

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 23.12.2024-y., 10/24/3586/1046-son; 16.03.2026-y., 10/26/3788/0242-son)