1.14.00.00.00 Sog‘liqni saqlash. Jismoniy tarbiya. Sport. Turizm / 14.01.00.00 Sog‘liqni saqlash / 14.01.08.00 Aholining sanitariya-epidemiologik sog‘lomligi / 14.01.08.04 Tibbiy ko‘rik;
2.15.00.00.00 Mudofaa / 15.03.00.00 Qurolli Kuchlar / 15.03.02.00 Qurolli Kuchlar tarkibi]
[TSZ:
1.Ijtimoiy-madaniy masalalar / Sog‘liqni saqlash. Sanitariyaga oid qonun hujjatlari;
2.Mudofaa va milliy xavfsizlik / Harbiy xizmat. Muqobil xizmat]
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining
Qarori
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida
[O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2019-yil 3-aprelda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 3147]
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sog‘liqni saqlash vazirligi qaror qiladi:
1. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
Mudofaa vaziri B. KURBANOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
11-son
Milliy gvardiya qo‘mondoni B. TASHMATOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
8-son
Favqulodda vaziyatlar vaziri v.b. T. XUDAYBERGENOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
5-son
Davlat xavfsizlik xizmati raisi A. AZIZOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
6-son
Ichki ishlar vaziri P. BOBOJONOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
23 qq-son
Sog‘liqni saqlash vaziri A. SHADMANOV
Toshkent sh.,
2019-yil 14-mart,
37-son
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2019-yil 14-martdagi 11, 8, 5, 6, 23 qq, 37-son qaroriga ILOVA
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi
NIZOM
Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni (keyingi o‘rinlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish deb yuritiladi) tashkil etish va amalga oshirish tartibini belgilaydi.
1. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi (keyingi o‘rinlarda Mudofaa vazirligi deb yuritiladi), O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi (keyingi o‘rinlarda Milliy gvardiya deb yuritiladi), O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligida (keyingi o‘rinlarda FVV deb yuritiladi), O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatida (keyingi o‘rinlarda DXX deb yuritiladi), O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi (keyingi o‘rinlarda IIV deb yuritiladi) harbiy tuzilmalarida tashkil etiladi va amalga oshiriladi.
(1-band O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
2. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun mudofaa ishlari boshqarmalari (keyingi o‘rinlarda MIB deb yuritiladi) va mudofaa ishlari bo‘limlarida (keyingi o‘rinlarda MIBB deb yuritiladi) — tibbiy komissiyalar, Mudofaa vazirligi, DXX, IIVda harbiy-tibbiy komissiyalar (keyingi o‘rinlarda HTK deb yuritiladi) tashkil etiladi.
(2-band O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
3. DXXda harbiy xizmatni o‘tayotgan muddatli harbiy xizmatchilarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar.
(3-band O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
4. IIV harbiy tuzilmalardagi harbiy xizmatchilarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar.
2-bob. HTK va tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, ularning huquqlari va majburiyatlari
5. Tibbiy komissiyalar va HTK o‘z faoliyatini tashkil etishda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari, O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining buyruqlari, direktivalari va mazkur Nizom qo‘llaniladi.
6. Tibbiy komissiyalar va HTK quyidagicha bo‘linadi:
tashkiliy tuzilishi bo‘yicha — shtatli va shtatdan tashqari;
huquqlarining davomiyligi bo‘yicha — doimiy va vaqtincha faoliyat yurituvchi;
tashkil topgan joyi bo‘yicha — garnizon, gospital, harbiy boshqaruv tizimining mahalliy organlari;
maqsadiga ko‘ra — tibbiy-uchuvchilik, sanatoriy-saralash va muqobil.
7. Mudofaa vazirligida shtatli HTK — Markaziy harbiy tibbiy komissiya (keyingi o‘rinlarda MHTK deb yuritiladi), O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligida (keyingi o‘rinlarda Sog‘liqni saqlash vazirligi deb yuritiladi) shtatli tibbiy komissiya — Respublika muqobil tibbiy komissiyasi (keyingi o‘rinlarda RMTK deb yuritiladi) hisoblanadi.
8. RMTK, Qoraqalpog‘iston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasining tuzilish tartibi, komissiya a’zolari tarkibi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan shakllantiriladi.
9. MHTK maxsus vazifalarni bajaruvchi harbiy-tibbiy muassasa hisoblanadi hamda bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasiga bo‘ysunadi. MHTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTK bo‘ysunadi.
MHTK o‘z faoliyatini tashkil etishda harbiy-tibbiy ekspertizaning boshqaruv hujjatlaridan tashqari, Mudofaa vazirligi tasarrufidagi harbiy qism, muassasa, tashkilot va korxonalarning faoliyatini tashkil etish bo‘yicha boshqaruv hujjat talablarini qo‘llaydi.
MHTK yuklatilgan vazifalarni bajarish vaqtida harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida o‘tkaziladigan choralarni tashkil etish va amalga oshirish uchun Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markazi, DXX, IIV markaziy harbiy-tibbiy komissiyalari, RMTK, shuningdek boshqa tashkilotlar bilan birgalikda tadbirlarni o‘tkazadi.
10. MHTK tashkiliy tuzilishi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vaziri tomonidan tasdiqlanadigan shtatga muvofiq belgilanadi.
MHTKda o‘zining nomlanishiga ega bo‘lgan muhrlar, shtamplar va blanklar, shuningdek o‘zining faoliyatini olib borishi uchun boshqa rekvizitlar mavjud.
11. MHTK boshlig‘i bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘iga bo‘ysunadi. MHTK boshlig‘i MHTK raisi lavozimiga yuklatilgan majburiyatlarini bajarishda, harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha boshqaruv hujjatlaridan foydalanadi.
12. MHTK alohida bir mutaxassislik (terapiya, jarrohlik, nevrologiya, psixiatriya, otolaringologiya, oftalmologiya, dermatovenerologiya va boshqalar) bo‘yicha klinik tayyorgarlikni o‘tagan, harbiy qism va harbiy-tibbiy muassasalar bo‘yicha ish tajribasiga ega bo‘lgan malakali shifokorlar bilan butlanadi.
MHTK boshlig‘i (raisi) ekspert hujjatlarni ko‘rib chiqish va komissiya yig‘ilishida qatnashish uchun shtatdagi komissiya a’zolaridan tashqari komissiyaning boshqa shifokor-mutaxassislarini komissiya a’zosi sifatida jalb qilish huquqiga ega. Zarurat tug‘ilganda, Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘ining ruxsati bilan komissiya yig‘ilishida komissiya a’zosi sifatida Mudofaa vazirligining bosh tibbiy mutaxassislari ishtirok etishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarining asosli ekanligini ko‘rib chiqish, tasdiqlash va tasdiqlamaslik, asoslash, bekor qilish yoki xulosani o‘zgartirish, xulosa qabul qilish;
(13-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy-hisob mutaxassislik bo‘yicha xizmatga (o‘qishga) yaroqliligi to‘g‘risidagi o‘zining hamda Mudofaa vazirligi HTK va tibbiy komissiyalarining xulosalarini ko‘rib chiqishga;
harbiy xizmatni (harbiy yig‘inni) o‘tagan va o‘tayotgan fuqarolarning kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarini, shu jumladan o‘limga olib kelgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarni harbiy xizmat (harbiy yig‘in) o‘tash bilan sababiy bog‘liqligi bo‘yicha xulosa qabul qilishga, HTK va tibbiy komissiyalar xulosalarini, zarurat tug‘ilganda o‘zining xulosasini qayta ko‘rib chiqishga;
harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va harbiy-ta’lim muassasalarda (keyingi o‘rinlarda HTM deb yuritiladi) profilaktika, davolash-diagnostika ishlari va harbiy-tibbiy ekspertiza holatini, shu jumladan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism harbiy xizmatchilari tibbiy tekshiruv va davolanishdan o‘tayotgan davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarini tekshirish;
davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida o‘smir va chaqiriluvchi yoshlar orasida davolash-sog‘lomlashtirish ishlarini tashkil etilishini nazorat qilish hamda uning natijalarini monitoring qilish;
Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha ko‘rsatma hamda tushunchalar berish;
harbiy qism komandirlari (muassasa boshliqlari) yoki RMTK tomonidan yo‘llangan fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, zarurat bo‘lganda ularni Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki HTKga tibbiy tekshiruvlarni o‘tkazish uchun (shu jumladan statsionar ravishda) yo‘llash;
ekspert xulosa qabul qilish uchun zarurat bo‘lganda shaxsiy va nafaqa jildni, tibbiy hujjatlarni, xizmat tekshiruvi, tergovgacha bo‘lgan tekshiruv, jinoiy ish materiallarini (bir oydan oshmagan muddatda qaytarish sharti bilan), shu jumladan tavsifnomalar, arxiv ma’lumotlar, buyruqdan ko‘chirmalar, dalolatnomalar, bayonnomalar va boshqa hujjatlarni talab qilib olishga;
zarurat bo‘lganda, fuqarolar tibbiy tekshiruvlarining natijalarini baholash, tahlil qilish, jamlash uchun tibbiy komissiyalar va HTKdan, harbiy-tibbiy, davolash-profilaktika muassasalaridan (ularni shakl va xususiyligidan qat’iy nazar), harbiy qism, HTMdan qo‘shimcha ma’lumotlarni, aniqlik kirituvchi va to‘ldiruvchi hisobotlarni talab qilishga;
harbiy-tibbiy muassasalar va HTMda tashkil qilingan HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish uchun komissiya a’zosi sifatida ruxsat berilgan Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari vrach-mutaxassislar tarkibini aniqlash, zarurat bo‘lganda ularni o‘zgartirishga;
harbiy-tibbiy ekspertiza masalalarini hal qilish uchun Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarning shifokor-mutaxassislarini jalb qilishga;
Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘iga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha ma’ruza qilishga.
14. MHTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklanadi:
Mudofaa vazirligida harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish, Mudofaa vazirligi HTK hamda tibbiy komissiyalarga rahbarlik qilish;
Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK faoliyatini nazorat qilish, hamda ularga uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatish;
harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKga tushuntirish ishlarini olib borish;
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarini (keyingi o‘rinlarda Qurolli Kuchlar deb yuritiladi) butlash uchun kelgan yangi chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarning salomatligi va jismoniy rivojlanish holatini inobatga olgan holda, Qurolli Kuchlar turlari, qo‘shin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi bo‘yicha to‘g‘ri taqsimlash, alohida harbiy-hisob mutaxassisligi bo‘yicha tibbiy tanlov nomzodlarni o‘qitish maqsadida o‘rganish, tibbiy tekshiruv va tibbiy ko‘riklardan o‘tkazish tadbirlarini nazorat qilish ushbu ishlarda uslubiy hamda amaliy yordam ko‘rsatish;
harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism, HTMda profilaktik, davolash-diagnostika ishlarini, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va holatini nazorat qilish;
chaqiriluvchilar, harbiy xizmatchilarga davolash-profilaktika muassasalarida o‘tkazilgan tibbiy tekshiruv va davolanishlarining to‘laqonligi va sifatini, shuningdek chaqiriluvchilar orasida o‘tkazilgan davolash-sog‘lomlashtirish tadbirlarining sifatini nazorat qilish;
harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va HTM shifokorlari tarkibining tahsil olishida uslubiy hamda amaliy yordam ko‘rsatish;
o‘quv, maxsus yoki nazorat yig‘inlariga chaqirilgan, shuningdek sog‘ligi uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq bo‘lgan mutaxassisligi bo‘yicha ishlayotgan, tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etishni nazorat qilish, bu ishda ularga uslubiy hamda amaliy yordam ko‘rsatish;
O‘zbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK xulosalarining asosliligini ko‘rib chiqish;
(14-bandning o‘ninchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
o‘zining xulosasini, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini nazorat tartibida murojaat bo‘lganda hamda boshqa zaruriy holatlarda qayta ko‘rib chiqish;
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safidan salomatligiga ko‘ra muqaddam bo‘shatilgan fuqarolar, davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida tibbiy tekshiruvlardan o‘tkazish natijasida muqaddam chiqarilgan xulosalar qayta ko‘rib chiqilganda yoki sog‘lom deb topilganda ularni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarni nazorat tariqasida va boshqa asos bo‘lgan hollarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarining boshqa shifokor-mutaxassislari bilan birgalikda harbiy mehnatning zararli va noqulay omillarini harbiy xizmatchilarning sog‘ligi holatiga ta’sirini tahlil qilish, ularni davolanish va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalarini baholash;
harbiy xizmatchilarning Qurolli Kuchlar safidan salomatligiga ko‘ra, harbiy xizmatda bo‘lishi chegara yoshiga yetmasdan bo‘shatilishining oldini olish va ularni harbiy mutaxassislik bo‘yicha noloyiq deb topilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida profilaktika, davolash-diagnostika ishlarini va harbiy-tibbiy ekspertizani yaxshilash bo‘yicha birgalikda takliflar ishlab chiqish;
harbiy-tibbiy ekspertizaning ijobiy tajribalarini o‘rganib chiqish va umumlashtirish, uning ilg‘or bo‘lgan shakl hamda uslublarini Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning amaliyotiga tatbiq qilish;
Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha ilmiy tadqiqotni tashkil etish hamda mazkur ishlar bo‘yicha rahbarlik qilish;
harbiy-tibbiy ekspertizaga jalb qilinayotgan shifokor-mutaxassislar, o‘rta bo‘g‘im tibbiy xodimlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish;
harbiy-tibbiy ekspertiza bo‘yicha qonunchilik hujjatlariga, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalariga aniqlik, qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha takliflar ishlab chiqib, Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘iga taqdim etish;
(14-bandning o‘n to‘qqizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Mudofaa vazirligi qo‘shinlarida harbiy-tibbiy ekspertizaning holati va natijalari bo‘yicha belgilangan shaklda Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘iga, zarurat bo‘lganda yuqori qo‘mondonlikka, ma’lumotnoma taqdim etish.
15. MHTK Mudofaa vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari, Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari va Sog‘liqni saqlash vazirligi davolash-profilaktika muassasalarining shifokor-mutaxassislari bilan birga quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha standartlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi:
chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sog‘ligiga nisbatan qo‘yiladigan talablarni;
chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning tibbiy tekshiruv va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uslublarini;
muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sog‘ligi hamda jismoniy rivojlanish holatiga muvofiq, Qurolli Kuchlar turlariga, qo‘shin shakllariga va harbiy-hisob mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga belgilash va taqsimlash maqsadga muvofiqligiga ko‘rsatmalarni;
O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida va sharoiti og‘ir iqlimli hududlarda harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatni o‘tashiga, ularning oila a’zolarini yashashiga qarshi tibbiy ko‘rsatmalarni;
harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolar uchun qarshi tibbiy ko‘rsatmalarni.
16. MHTK Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markazi bilan birgalikda quyidagilarni amalga oshiradi:
o‘smir va chaqiriluvchi yoshlarni Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatga tayyorlashning tibbiy ta’minoti ustidan nazorat, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etishda, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishni nazorat qilishni;
MIB, MIBB va Sog‘liqni saqlash vazirligining hududiy organlariga harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etishda amaliy hamda uslubiy yordam ko‘rsatishni;
munozarali holatlar yoki chaqiruv komissiyalarining xulosasidan norozi bo‘lgan fuqarolar murojaat qilganda, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini qayta ko‘rib chiqishni;
fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish, tahlil natijalari bo‘yicha yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish sifatini yaxshilash uchun amaliy choralarni ishlab chiqishni;
Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza samaradorligini oshirish maqsadida, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga jalb qilingan shifokor-mutaxassislar bilan birgalikda ilmiy-amaliy, yo‘l-yo‘riq beruvchi uslubiy mashg‘ulotlarni va boshqa tadbirlarni o‘tkazadi.
17. Shtatdan tashqari tibbiy komissiyalar va HTK tashkil etilgan muassasa tarkibida o‘z faoliyatini yuritadi. Shtatdan tashqari doimiy faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi:
gospital HTK;
garnizon HTK;
Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitali (keyingi o‘rinlarda MHKG deb yuritiladi) huzuridagi gospital tibbiy-uchuvchilik komissiyasi (keyingi o‘rinlarda TUK deb yuritiladi);
Havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari va harbiy havo kuchlarining (keyingi o‘rinlarda HHMQ va HHK) aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK;
MIB huzuridagi tibbiy komissiya;
sanatoriy-saralash komissiyasi.
Shtatdan tashqari vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi:
Mudofaa vazirligi va Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK;
uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM huzuridagi TUK;
MIBB huzuridagi tibbiy komissiya;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasi.
18. Shtatdan tashqari tashkil etilayotgan harbiy-tibbiy komissiyalar Mudofaa vazirligi tasarrufidagi birlashma, garnizon va harbiy tibbiy muassasalar ro‘yxati Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi tomonidan bir yilga belgilanadi.
Mudofaa vazirligi birlashmalari, garnizonlari va harbiy-tibbiy muassasalarining tashkiliy-shtat tuzilmasiga o‘zgartirishlar kiritilsa, yuqorida bayon etilgan ro‘yxatga tegishli o‘zgartirishlar kiritiladi.
19. MHTK boshlig‘ining taqdimnomasiga muvofiq, Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi tomonidan garnizonlar va harbiy-tibbiy muassasalar huzuridagi shtatdan tashqari garnizon, gospital HTK, TUK, sanatoriy-saralash komissiyalarining raislari va ularning o‘rinbosarlari shaxsiy tarkibi bir yilga belgilanadi.
Shtatdan tashqari HTK a’zolari va kotibalarining shaxsiy tarkibini MHTK tomonidan bir yilga belgilanadi. Tibbiy komissiya va HTK tarkibida komissiya raisi bilan shifokor-mutaxassislarning soni toq bo‘lishi lozim.
HHMQ va HHK tibbiy ta’minot xizmati boshlig‘ining taqdimnomasiga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining o‘rinbosari HHMQ va HHK qo‘mondoni tomonidan HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUKning shaxsiy tarkibi bir yilga tasdiqlanadi.
Komissiyalar tarkibiga kirgan harbiy xizmatchilar va Qurolli Kuchlar xizmatchilarining xizmat joyi o‘zgarganda yoki Qurolli Kuchlar safidan bo‘shatilgan hollarda, tegishli mutasaddi shaxslar tomonidan ushbu komissiya tarkibiga o‘zgartirishlar kiritiladi.
20. Gospital HTK harbiy gospitalda (harbiy lazaretda) tashkil etiladi. Harbiy gospital (harbiy lazaret) boshlig‘ining buyrug‘i bilan komissiya raisi, komissiya a’zolari va kotibadan iborat bo‘lgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi.
MHKG huzurida klinik ixtisosligiga ko‘ra bir necha HTK tashkil etiladi: jarrohlik, terapiya, ruhiy va asab kasalliklar, yuqumli kasalliklar bo‘yicha, shuningdek gospital TUK tashkil etiladi.
21. Garnizon HTK, mazkur garnizon hududida joylashgan harbiy-tibbiy muassasa huzurida garnizon boshlig‘ining buyrug‘i bilan tashkil etiladi. Garnizon boshlig‘ining mazkur buyrug‘i bilan komissiya raisi, komissiya a’zolari va kotibadan iborat bo‘lgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi (Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK bundan mustasno).
Poliklinika boshlig‘ining buyrug‘i bilan Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi.
22. Garnizon (harbiy-tibbiy muassasa huzurida) sanatoriy-saralash komissiyasi kalendar yili muddatiga, garnizon tibbiy ta’minot xizmati taqdimnomasiga muvofiq hamda Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi va MHTK bilan kelishilgan holda garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshlig‘ining buyrug‘i bilan tashkil etiladi.
MHKG va Markaziy poliklinika huzuridagi sanatoriy-saralash komissiyalarining shaxsiy tarkibi yuqori matndagi harbiy-tibbiy muassasalar boshliqlari tomonidan tasdiqlanadi.
23. Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasining taqdimnomasiga muvofiq HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari va ularning o‘rinbosarlari O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining buyrug‘i bilan tasdiqlanadi. HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari etib odatda, MHTK shtatli a’zolari, ularning o‘rinbosarlari sifatida esa tegishli HTM tibbiy ta’minot boshliqlari tayinlanadi.
Qolgan komissiya a’zolari Mudofaa vazirligi Tibbiy ta’minot boshqarmasi boshlig‘ining buyrug‘i bilan tasdiqlanadi. Komissiya a’zolari sifatida Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalarining shifokor mutaxassislari jalb etiladi.
Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK tarkibi Milliy gvardiya qo‘mondoni tomonidan tasdiqlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi nizom va O‘zbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish reglamentini belgilaydigan boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq xulosalarni qabul qilish;
(24-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida mazkur harbiy-tibbiy muassasaga biriktirilgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini, shuningdek davlat sog‘liqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasalarida Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarining diagnostika va davolash-sog‘lomlashtirish ishlarini tashkil etishni nazorat qilish.
25. HTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi:
Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarini, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning oila a’zolari, chaqiriluvchilar, HTMga kirayotgan nomzodlar, harbiy xizmatga majburlar, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
harbiy-tibbiy muassasaga yotqizish o‘z vaqtida va asosliligini, tibbiy tekshiruv va davolashning to‘laqonligini hamda sifatini, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan shaxslarni o‘z vaqtida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilishi, davolanishga (tekshiruvga) muhtojlarni muddatidan oldin asossiz chiqarilishini ogohlantirish yoki ularni davolash (tekshiruv) kunidan ko‘p muddat davomida asossiz ushlab turilishini nazorat qilish;
harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlar (muassasalar) shaxsiy tarkibining tibbiy ta’minotini tashkil etish va uning holatini nazorat qilish, shuningdek ularning sog‘ligi va jismoniy rivojlanish holatiga ko‘ra qo‘shin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi bo‘yicha taqsimlanishini nazorat qilish;
harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish, shuningdek HTKning muqaddam chiqargan xulosalarining ijro etilishini nazorat qilish;
tibbiy va ekspert hujjatlarni sifatli rasmiylashtirishni nazorat qilish;
harbiy xizmatchilarning davolash yakunlarini o‘rganib chiqish, biriktirilgan harbiy qismlar (muassasalar) harbiy xizmatchilarning umumiy kasallanish soni, yotqizilishi, harbiy xizmatdan bo‘shatilishi bo‘yicha takliflar ishlab chiqish va garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshlig‘iga taqdim qilish;
komissiya ishi natijalarini umumlashtirish, tahlil qilish, MHTKga o‘z vaqtida HTKning faoliyati natijalarining hisobot davri va yil yakuni bo‘yicha xabarnoma berish;
garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari, o‘rta bo‘g‘in tibbiyot xodimlarini harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari bo‘yicha garnizonning (harbiy-tibbiy muassasaning) qo‘mondonlik va maxsus tayyorgarlik mashg‘ulotlari tizimida tayyorlash.
26. MIB va MIBB huzuridagi tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, komissiya a’zolari tarkibi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-martdagi PQ-4630-son qarori bilan tasdiqlangan Fuqarolarni muddatli harbiy va muqobil xizmatlarga chaqirish, safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga olish bo‘yicha komissiyalar faoliyatini tashkil etish tartibi to‘g‘risida nizom asosida belgilanadi.
(26-band O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2020-yil 1-iyundagi 32-son, 33-son, 21-son, 16-son, 50-son, 10-5/1517-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-1, 08.07.2020-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 08.07.2020-y., 10.20/3147-1/1037-son)
27. Tibbiy komissiya quyidagi huquqlarga ega:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi nizomiga muvofiq xulosalarni qabul qilish;
quyi turgan tibbiy komissiyalarning faoliyatini tekshirish va ularning xulosalarini qayta ko‘rib chiqish, MHTKda ko‘rib chiqiladigan va tasdiqlanadigan xulosalar bundan mustasno;
harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida o‘smir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida profilaktik va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etilishi va holati, shuningdek hududiy ko‘p tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi O‘smir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil bo‘linmalarining (keyingi o‘rinlarda o‘smirlar bo‘linmalari deb yuritiladi) faoliyatini tekshirish.
28. Tibbiy komissiya zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi:
fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish vaqtida chaqiriluvchilarni harbiy xizmatga majburlar, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik bo‘yicha tayyorlash markazlari, HTM, “Temurbeklar maktablari”ga kirayotgan nomzodlar, lozim bo‘lganda boshqa toifadagi fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
quyi turgan tibbiy komissiyalar faoliyatining tashkil etilishi va ahvolini nazorat qilish;
harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, o‘smir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sog‘liqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish va holatini, shuningdek hududiy ko‘p tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi o‘smirlar bo‘linmalarining faoliyatini tekshirish;
tibbiy komissiya faoliyatining natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish;
Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markaziga va MHTKga bajarilgan ishlar natijasi bo‘yicha, shuningdek o‘smir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sog‘liqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etishda aniqlangan kamchiliklar va ushbu kamchiliklarni bartaraf qilish rejasi, shu jumladan hududiy ko‘p tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi o‘smirlar bo‘linmalarining faoliyati natijalari to‘g‘risida ma’lumotlar taqdim qilish.
29. Ish yuritish, yozma muloqot, moddiy-texnik ta’minotni amalga oshirish huzurida shtatdan tashqari tibbiy komissiya yoki HTK tashkil etilgan muassasa zimmasiga yuklatiladi.
3-bob. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi
30. Fuqarolarga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan avval, mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar ro‘yxatiga muvofiq majburiy diagnostik tadqiqotlar, zaruriyat tug‘ilganda tibbiy ko‘rsatmalarga ko‘ra boshqa tekshiruvlar o‘tkaziladi.
31. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kunduzgi yorug‘likda maxsus ajratilgan yorug‘, issiq va keng xonalarda o‘tkaziladi. Kunduzgi yorug‘lik yetarli bo‘lmagan sharoitlarda sun’iy yorug‘lik shifokorlarning ishlashi uchun yetarli bo‘lishi lozim. Har bir shifokorga alohida xona ajratiladi.
Shifokor-mutaxassislarning xonalari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan tibbiy komissiyalar va HTK shifokor-mutaxassislarning xonalarini jihozlash uchun bo‘lgan dori vositalari va tibbiy uskunalar ro‘yxatiga muvofiq lozim bo‘lgan dori vositalari hamda tibbiy uskunalar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim.
32. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning sog‘ligi, salomatligiga oid shikoyati bor yoki yo‘qligidan qat’iy nazar, so‘rov asosida har tomonlama obyektiv tekshiruvlar yordamida aniqlanadi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar tomonidan ularning salomatligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar aks ettirilgan, shuningdek dispanser kuzatuviga oid turli tibbiy hujjatlarning taqdim etilishi, ularni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishidan ozod qilinmaydi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy hujjatlari, tavsifnomalari o‘rganilib, shaxsiy yig‘ma jildi va boshqa hujjatlari bilan tanishib chiqqach, qanday shikoyatlari borligini so‘rab bilib, anamnezi yig‘ilgandan keyin, shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv o‘tkaziladi.
33. Tibbiy komissiya yoki HTK tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish jarayonida mazkur Nizomning 3-ilovasida keltirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish bo‘yicha ko‘rsatmalar asosida fuqaroni ko‘rikdan o‘tayotgan davrdagi sog‘ligi va jismoniy rivojlanish holatini o‘rganib, unga baho beradi. Ayollar shifokor-ginekolog tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi shart.
Harbiy tibbiy ekspertizaning shifokor-mutaxassislari ommaviy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtida qisqa vaqt sarflagan holda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risida to‘liq tasavvur hosil qilish imkonini beruvchi maxsus (harbiy) tekshiruv usulidan foydalaniladi. Shu maqsadda, a’zo va tizimlarning tekshiruvi aniq belgilangan tartib hamda shunday ketma-ketlikda o‘tkaziladi-ki, bunda uni o‘tkazishga kam vaqt sarf qilinadi va tekshiruvlarning biror-bir usuli boshqalarining o‘tkazilishini qiyinlashtirmaydi.
34. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarni tekshiruv jarayonida muhimi, faqatgina jismoniy jihatdan nuqson topish yoki kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asorati xususiyatlarini aniqlash emas, balki kasallangan a’zo faoliyatiga oid buzilish hamda kompensatsiya darajasi va umuman organizmning faoliyatga oid moslashuvchanligini aniqlash lozim, chunki ushbu omil tegishli ekspert xulosasini chiqarishga asos bo‘ladi.
35. Me’yordan farq qiluvchi ko‘rsatkichlar mavjud bo‘lgan barcha holatlarda, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs aniqlangan o‘zgarishlardan kelib chiqqan holda, mukammal tekshiruvdan o‘tkazilishi va tegishli shifokor — mutaxassislar tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi lozim. Agar ambulatoriya sharoitdagi tekshiruvlardan so‘ng ham tashxis noaniqligicha qolsa yoki shubha tug‘dirayotgan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs statsionar sharoitdagi tekshiruvlarga yuboriladi.
36. Avval tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan mazkur Nizomning 4-ilovasida keltirilgan kasalliklar, jismoniy nuqsonlar jadvali va ayrim moddalarga beriladigan sharhlar (keyingi o‘rinlarda kasalliklar jadvali deb yuritiladi) 8-, 9-, 14-, 15-, 16-, 17-, 18-, 20-, 21-, 68-, 69-, 82-moddalari (moddalarning bandlari) bo‘yicha F yoki E yaroqlilik toifalari tayinlangan shaxslar takroriy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilmaydi.
37. Rezerv yoki zaxirada turgan ofitserlarni rezerv toifasi, harbiy — hisob mutaxassisligi va rejalashtirilgan lavozimga ko‘ra tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishning davriyligi Mudofaa vazirligi tomonidan belgilanadi.
Qurolli Kuchlar safining birinchi toifa rezervi hisobida turgan, jangovar bo‘linmalar va jangovar ta’minot harbiy bo‘linmalariga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish oralig‘i 5 yildan oshmasligi lozim.
Qurolli Kuchlar safining ikkinchi toifa rezervi hisobida turgan, texnik va front orti ta’minoti harbiy bo‘linmalarga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish oralig‘i 7 yildan oshmasligi lozim.
4-bob. Fuqarolarning sog‘ligi holatiga nisbatan qo‘yiladigan talablar
38. Fuqaroni harbiy xizmatga, harbiy — hisob mutaxassislik bo‘yicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqliligi tibbiy komissiya va HTK tomonidan fuqarolarning sog‘ligi holatiga nisbatan qo‘yiladigan talablarga muvofiq aniqlanadi.
Fuqarolarning sog‘ligi holatiga nisbatan qo‘yiladigan talablar — fuqarolar sog‘ligi va jismoniy rivojlanishini tavsiflovchi tibbiy ko‘rsatkichlar bo‘lib, ularga muvofiq fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifalari aniqlanadi.
39. Kasalliklar jadvali bilan fuqarolar sog‘ligining holatiga nisbatan qo‘yiladigan asosiy talablar belgilanadi. Mazkur Nizomning 5-ilovasida keltirilgan fuqarolar sog‘ligi va jismoniy rivojlanishining holatiga nisbatan qo‘yiladigan qo‘shimcha talablar ro‘yxati (keyingi o‘rinlarda qo‘shimcha talablar ro‘yxati deb yuritiladi) hamda mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan me’yorda va oziqlanish buzilishlaridagi fuqarolarning bo‘yi va tana vazni nisbatining jadvaliga (keyingi o‘rinlarda bo‘y va tana vazni nisbatining jadvali deb yuritiladi) muvofiq, kasalliklar jadvalida qayd etilmagan fuqarolar sog‘ligining holatiga nisbatan qo‘yiladigan qo‘shimcha talablar belgilanadi.
40. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan fuqarolar kasalliklar jadvalining quyidagi ustunlari bo‘yicha taqsimlanadi:
I-ustun — chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassisliklar bo‘yicha tayyorlash markazlariga tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan), harbiy ta’lim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik bo‘yicha o‘quv bo‘linmalariga (harbiy ta’lim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolar; oddiy askar va serjant harbiy unvonlari mavjud bo‘lgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yig‘inlarga chaqirilayotgan (o‘tayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar; oddiy askarlar tarkibidagi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalarining muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari; HTMning 1-bosqich kursantlari;
(40-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
II-ustun — Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolar; HTMning kursantlari; O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga, xorijiy davlatlar HTMning birinchi bosqichidan tahsil olish uchun yuborilayotgan HTMning birinchi bosqich kursantlari;
III-ustun — ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yig‘inlarga chaqirilayotgan (o‘tayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar; O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar; HTMning bitiruvchi bosqich kursantlari.
IV-ustun — oddiy askar va serjantlar tarkibidagi lavozimlarda shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatni o‘tayotgan harbiy xizmatchilar; O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan yuqori matndagi fuqarolar; HTMning ikkinchi va yuqori bosqich (bitiruvchi bosqich bundan mustasno) kursantlari;
V-ustun — harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVning harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar;
41. Organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan, kasbiy kasalliklar paydo bo‘lishining yuqori darajali xavfi mavjud bo‘lgan lavozimlar, mutaxassisliklar va ishlarga jalb etiladigan hamda mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq bo‘lgan lavozimlar hamda harbiy — hisob mutaxassisliklar ro‘yxatiga kirgan fuqarolar kasalliklar jadvalining V-ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
42. Harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolarning tibbiy tekshiruv miqdori, shuningdek yuqori matndagi harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan ishlayotgan shaxslar orasida davolash-profilaktika chora-tadbirlari Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida”gi nizomga muvofiq belgilanadi.
5-bob. Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolarining sog‘ligi tufayli og‘ir iqlim sharoitli hududlarda xizmatni o‘tash (yashash) imkoniyatini aniqlash uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
43. Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolari salomatligiga ko‘ra quyidagi og‘ir iqlim sharoitli hududlarda xizmatni o‘tash (yashash) imkoniyati bo‘lmaganda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi:
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari, Buxoro viloyati Qorovulbozor tumani, Qashqadaryo viloyati Muborak tumani, Qamchiq dovoni (Toshkent va Namangan viloyatlari hududida);
baland tog‘li hududlari (dengiz sathidan 2500 m va undan baland);
O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga og‘ir iqlimli davlatlarga.
44. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan hududlarda xizmat qilishga o‘tkazilayotgan yoki xizmatni o‘tayotgan harbiy xizmatchilar yoki ularning oila a’zolarida ushbu hududlarda xizmatni o‘tashga (yashashga) to‘sqinlik qiladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari mavjudligi to‘g‘risida o‘rnatilgan tartibda murojaat qilganlarida, mazkur Nizomning 46-bandiga muvofiq, harbiy-tibbiy komissiyasiga salomatligiga ko‘ra harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga, ular ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan holatlarda esa, ularni mazkur hududlarda xizmatni o‘tash imkoniyatlarini aniqlash uchun yuborilishlari mumkin. Ularning oila a’zolari ham mazkur hududda yashash imkoniyatini aniqlash uchun xuddi shunday tartibda yuborilishlari mumkin.
Harbiy xizmatchining oila a’zolarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilish tartibi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risidagi Nizomga muvofiq belgilanadi.
45. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarini harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risidagi Nizomga muvofiq, harbiy xizmatda bo‘lishning belgilangan yosh chegarasiga yetgan harbiy xizmatchilar o‘zi yoki oila a’zolarining salomatligiga ko‘ra, ushbu hududlarda xizmatni o‘tashga (yashashga) imkoniyati yo‘qligi to‘g‘risidagi masalani ko‘targan taqdirda, harbiy xizmatdan rezervga (iste’foga) bo‘shatilishi oldidan, o‘rnatilgan tartibda harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuboriladi. Ularning oila a’zolari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilmaydi.
46. HTKga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llash quyidagicha amalga oshiriladi:
mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarga xizmatni o‘tash uchun yuborilayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar va ularning oila a’zolarini harbiy okruglar qo‘shinlarning qo‘mondonlari, ularga teng va yuqori qo‘mondonlik qarori bilan;
mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarda xizmatni o‘tayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar hamda O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga og‘ir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotganlar va ularning oila a’zolarini Mudofaa vazirligi bosh boshqarmalarining boshliqlari, ularga teng va yuqori qo‘mondonlik qarori bilan;
oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchi va ularning oila a’zolarini qo‘shilma komandirlarining (muassasa boshliqlarining) qarori bilan.
47. Harbiy qism komandiri yoki kadrlar bo‘linmalari boshlig‘i tomonidan harbiy xizmatchi yoki uning oila a’zolariga berilgan HTKga mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llanmada quyidagilar ko‘rsatiladi:
harbiy xizmatchiga — uning salomatligiga ko‘ra harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash, ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan holatlarda xizmatni aniq bir hududda yoki aholi punktida o‘tash imkoniyatini aniqlash uchun yuborilayotganligini;
harbiy xizmatchining oila a’zolariga — HTK tomonidan muayyan hudud yoki aholi punktida yashash imkoniyatini aniqlash kerakligini;
O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga og‘ir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotgan harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolariga — ularning salomatligiga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga og‘ir iqlimli davlatlarga xizmat safariga borish imkoniyatini (oila a’zolari uchun — borish va yashash imkoniyatini) aniqlash uchun yuborilayotganligini.
Yo‘llanmaga quyidagilar ilova qilinadi:
harbiy xizmatchiga — kasallik kechishining o‘ziga xos xususiyatlari, o‘tkazilgan muolajalar samarasi va xizmatni o‘tash joyi iqlim sharoitining sog‘lig‘iga ta’siri haqidagi qism shifokori (shifokor-mutaxassislarning) xulosasi ko‘rsatilgan tibbiy tavsifnomasi, tibbiy kitobchasi;
harbiy xizmatchining oila a’zosiga — mahalliy iqlim sharoitlarining sog‘ligiga ta’siri to‘g‘risidagi Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalaridagi tekshiruv, davolash va uzoq muddatli kuzatuv natijalari kiritilgan tibbiy hujjatlar.
48. Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish HTK tomonidan batafsil obyektiv tekshiruvlardan so‘ng, tibbiy kuzatuvlar va davolanish ma’lumotlarini inobatga olgan holda o‘tkaziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda HTK quyidagilarni inobatga olishi lozim:
ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam mavjud bo‘lgan, obodonlashtirilgan hamda qulaylik yaratilgan hudud va garnizonlarda xizmatni o‘tash (yashash) iqlimning salbiy ta’sirini sezilarli darajada kamaytirishi va davolashni samarali olib borishga imkon berishini nazarda tutib, zaruriy tibbiy yordamni olish bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsni yuborilayotgan yoki xizmatni o‘tayotgan (yashayotgan) hududning haqiqiy sharoiti va imkoniyatini;
harbiy xizmatchilarning oila a’zolari og‘ir iqlim sharoitli hududlarda xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bog‘liq qiyinchiliklarni boshdan kechirmayotganligini;
harbiy xizmatchi yoki ularning oila a’zolarining sog‘ligiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining markaziy hududlari yoki mo‘tadil iqlimi bo‘lgan boshqa hududlarga o‘tkazish imkoniyatlarining chegaralanganligini.
Shuning uchun HTK mazkur Nizomning 43-bandida ko‘rsatilgan hududlarda xizmatni o‘tashga (yashashga) qarshi ko‘rsatmalar bor degan xulosasini faqatgina harbiy okrug miqyosida kerakli tibbiy yordam ko‘rsatishning imkoniyati umuman yo‘q bo‘lganda va harbiy xizmatchini ushbu hududlarga yoki ushbu hududlardan boshqa joyga o‘tkazish uning sog‘ligini saqlab qolishning birdan-bir chorasi bo‘lgan hollarda chiqarish lozim.
49. HTK tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijasida quyidagilarni aniqlashi shart:
harbiy xizmatchining O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi nizomga muvofiq harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini;
salomatligiga ko‘ra imkoniyatlarini: ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan harbiy xizmatchida xizmatni o‘tashga, harbiy xizmatchining oila a’zolarida esa tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsni HTKga yuborgan qo‘mondonlik, boshliq tomonidan berilgan yo‘llanmada (hujjatda) ko‘rsatilgan hududda yashashga, bunda HTK mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchi va ularning oila a’zolarini og‘ir iqlim sharoitida xizmatni o‘tashiga (yashashiga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati amal qiladi;
agar mazkur hududda xizmatni o‘tashga (yashashga) qarshi ko‘rsatmalar mavjud deb topilsa, harbiy xizmatchi yoki uning oila a’zosining kasalligini kechishini hisobga olgan holda, avvalo harbiy okrug miqyosida boshqa joyga o‘tkazish imkoniyati va o‘tkazish muddatini.
50. HTK xulosasi mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga kiritiladi.
O‘zbekiston Respublikasining mazkur hududida xizmatni o‘tashga (yashashga) qarshi ko‘rsatmalar bo‘lmagan hollarda HTK quyidagicha xulosa chiqaradi: “______________ hududida xizmatni o‘tashga (yashashga) qarshi ko‘rsatmalar yo‘q”. Ushbu xulosa tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishning sanasi va tashxis ko‘rsatilgan holda HTK raisining imzosi bilan harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga, oila a’zosiga esa uning tibbiy hujjatiga yoziladi. Harbiy xizmatchi yoki uning oila a’zosini tibbiy ko‘rikdan o‘tishga yuborgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar bo‘linmasiga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan shakldagi ma’lumotnoma yuboriladi.
Salomatligiga ko‘ra harbiy qism komandiri yoki kadrlar bo‘linmasi tomonidan berilgan yo‘llanmada ko‘rsatilgan hududda xizmatni o‘tashga (yashashga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar topilganda HTK mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma uch nusxada 93-bandda belgilangan tartibda tuziladi. Harbiy xizmatchiga chiqarilgan xulosada avval harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi kasalliklar jadvalining moddasi va ustuniga muvofiq ko‘rsatiladi, keyin esa mazkur hududda xizmatga qarshi tibbiy ko‘rsatmalarning borligi, xizmat joyini o‘zgartirishga muhtojligi hamda harbiy xizmatchini qaysi yaqinroq hududga (iqlim hududiga) o‘tkazishning maqsadga muvofiqligi va shoshilinchligi qayd etiladi.
Harbiy xizmatchining oila a’zolariga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning harbiy xizmat va kasallikning sababiy bog‘liqligiga oid bandlari to‘ldirilmaydi. “Harbiy unvoni” bandida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning oila boshlig‘iga kim bo‘lishi (eri, xotini, o‘g‘li, qizi va h.k.) va harbiy xizmatchining harbiy unvoni, familiyasi, ismi va sharifi ko‘rsatiladi.
Xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar borligi haqidagi xulosa quyidagi tahrirda chiqariladi: “Mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan “Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolarini og‘ir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni o‘tashiga (yashashiga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxatining ____-moddasi ___-bandiga asosan ko‘rsatilgan hududda (qaysi hududligi ko‘rsatilsin) harbiy xizmatni o‘tashga (oila a’zolariga — yashashga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar mavjud”.
Agar tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsda unga nisbatan qarshi tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligi to‘g‘risida xulosa chiqarilayotgan hududda xizmatni o‘tayotgan (yashayotgan) bo‘lsa, qarorda uning qaysi yaqin hududlarga o‘tkazilishga (ko‘chirilishga) muhtojligi va shoshilinchligi qayd etiladi.
51. O‘zbekiston Respublikasining u yoki boshqa hududda harbiy xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar qayd etilgan HTKning xulosasi mavjud bo‘lgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma mazkur Nizomning 92-bandiga muvofiq MHTKda tasdiqlanadi.
MHTK tasdiqlagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning birinchi nusxasini taqdim qilgan HTKga qaytaradi, ikkinchi nusxasi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni taklif qilgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar bo‘linmasiga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTKda qoldiriladi.
Mazkur Nizomning 94-bandida nazarda tutilgan holatlarda, tasdiqlanmagan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari uni rasmiylashtirgan HTKga tasdiqlanmaslik sabablarini ko‘rsatgan holda qaytariladi, uchinchi nusxasi esa MHTK yig‘ma jildlariga tikib qo‘yiladi.
Mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma tarzida rasmiylashtirilgan HTK xulosalari MHTKda tasdiqlanmaydi.
52. Harbiy-tibbiy muassasalarida bepul davolanishga imtiyozi bo‘lmagan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning oila a’zolarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish zaruriyati tug‘ilganda yoki tibbiy tekshiruv o‘tkazish uchun kerakli shifokor-mutaxassislar yoki diagnostika vositalari mavjud bo‘lmaganda, ularning tibbiy va boshqa hujjatlari MHTKga yuboriladi. MHTK tibbiy hujjatlar o‘rganib chiqganidan so‘ng, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchining oila a’zosiga og‘ir iqlim sharoitli hududlarida yashay olish imkoniyati to‘g‘risidagi maslahat xulosasi taqdim etiladi.
54. Harbiy xizmatchi yoki uning oila a’zolarini salomatligiga ko‘ra boshqa hududga o‘tkazilishga muhtojligi yoxud uning u yoki bu hududga yuborilmasligi haqidagi MHTK tomonidan tasdiqlagan HTKning xulosalari “O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarni harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risidagi Nizom”ga muvofiq amalga oshiriladi.
6-bob. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
55. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlanayotgan shaxslarga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llanma Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism komandiri (muassasa boshliqlari) yoki kadrlar bo‘linmalari tomonidan beriladi.
56. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yuboriladigan shaxslar HTKga quyidagilarni taqdim etadi:
yuborilayotgan shaxsning harbiy unvoni, familiyasi ismi, sharifi, tug‘ilgan yili, lavozimi, qachon va qaysi MIBB tomonidan chaqirilganligi, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish maqsadi va dastlabki tashxis ko‘rsatilgan mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llanma;
shaxsni tasdiqlovchi hujjatning nusxasi;
xizmat va tibbiy tavsifnomalar;
oxirgi uch yil davomida chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rik (dispanserizatsiya) ma’lumotlari ko‘rsatilgan tibbiy kitobcha (harbiy xizmatchilar uchun) yoki ambulator bemorning tibbiy varaqasi (ishchi va xizmatchilari).
57. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oygacha bo‘lgan muddatga yuborilayotgan shaxslar xizmat joylaridagi HTKda tibbiy ko‘rikdan o‘tadilar, ularga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma taqdim etiladi. Ekspertiza hujjatlari MHTK tomonidan ko‘rib chiqilmaydi va asoslanmaydi.
O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oydan ortiq bo‘lgan muddatga yuborilayotgan shaxslar tibbiy ko‘rikdan ikki bosqichda o‘tkaziladi (uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM kursantlari bundan mustasno):
birlamchi — garnizon (gospital) HTK tomonidan;
nazorat tartibda — Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK tomonidan.
Ekspert hujjatlari MHTK tomonidan ko‘rib chiqiladi, HTK xulosasi esa asoslanadi.
58. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM kursantlari quyidagi tartibda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi:
birlamchi — HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK;
nazorat tartibida — MHKG huzuridagi TUK.
59. Tibbiy kitobchasida oxirgi uch yil davomidagi dispanserizatsiya natijalari bo‘lmagan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish garnizon gospitallarida dastlabki tibbiy tekshiruvdan so‘ng, faqat statsionar sharoitda Mudofaa vazirligi MHKGda amalga oshirilishi lozim.
60. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlab olingan shaxslarga tibbiy ko‘rikdan o‘tishidan oldin og‘iz bo‘shlig‘i sanatsiyasi va mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy hamda tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlarning ro‘yxatida nazarda tutilgan diagnostik tekshiruvlar o‘tkaziladi.
Tahliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan va boshqa tekshiruvlarning natijalari mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi holati to‘g‘risida ma’lumotnomaga yoki mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga kiritiladi.
61. Ofitserlar tarkibidagi shaxslar kasalliklar jadvalining III-ustuni bo‘yicha, oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar IV-ustun bo‘yicha, HTM kursantlari II-ustun bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibidagi shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM kursantlari O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi Nizom bo‘yicha kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
62. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, HTM kursantlarining (birinchi-bosqich kursantlari bundan mustasno) tibbiy ko‘rikdan o‘tish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchalariga va uch nusxada rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi holati to‘g‘risida ma’lumotnomaga kiritiladi, ular MHTKga ko‘rib chiqish va asoslash uchun yuboriladi. Ko‘rib chiqilgan ma’lumotnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari birlamchi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazgan HTKga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTK yig‘ma jildiga tikiladi.
63. HTMning birinchi bosqich kursantlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchaga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy varaqasiga kiritiladi, ular ikki nusxada rasmiylashtiriladi hamda ko‘rib chiqish va asoslash uchun MHTKga yuboriladi. Ko‘rib chiqilgan varaqaning birinchi nusxasi birlamchi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazgan HTKga yuboriladi, ikkinchi nusxasi MHTK yig‘ma jildiga tikiladi.
64. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari bo‘yicha A yoki V yaroqlilik toifasiga mansub deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi matndagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi ko‘rsatiladi) HTMda tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqli”.
Agar kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlansa, kasalliklar jadvalining moddalari (moddaning bandlari) muvofiq: “V yoki S toifalari, yakka tartibda aniqlanadi”, “S toifasi” yoxud “S yoki E toifalari, yakka tartibda aniqlanadi” deb xulosalar qabul qilish nazarda tutilganda, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqsiz”.
65. HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMda o‘qishga kirishga yaroqli” deb topilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi ko‘rsatiladi) HTMda tahsil olishga yaroqli”.
HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMga o‘qishga kirishga cheklangan ravishda yaroqli” yoki “HTMga o‘qishga kirishga yaroqsiz” deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida tahsil olishga yaroqsiz”.
7-bob. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi
66. Qutqaruvchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish — bu fuqarolarning tibbiy ko‘rsatmalari asosida qutqaruvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash, ularning sog‘ligini saqlash va mustahkamlashga yo‘naltirilgan chora tadbirlar kompleksi bo‘lib, quyidagilarni qamrab oladi:
tibbiy ko‘rik o‘tkazish vaqtida qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarni sog‘ligi va jismoniy rivojlanishini o‘rganish va baholash;
qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni yaroqlilik va qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash;
fuqarolarni qutqaruvchilik ishidan bo‘shatish davrida salomatlik holatini o‘rganish;
qutqaruvchilik ishi davrida salomatligiga ko‘ra qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz, vaqtincha yaroqsiz deb topilayotgan (topilgan), shuningdek qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasi o‘zgarganda, qutqaruvchilarda kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat)ning sababiy bog‘liqligini aniqlash;
qutqaruv xizmatlaridagi profilaktika ishlarini va qutqaruvchilarning tibbiy reabilitatsiyasi samaradorligini baholash.
67. Qutqaruv xizmati va professional qutqaruv tuzilmalariga qutqaruvchi lavozimiga, shuningdek qutqaruvchilarni tayyorlash ta’lim muassasalarida o‘qishga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijasida qutqaruvchilik ishiga yaroqli deb topilgan fuqarolar qabul qilinadi.
Qutqaruv xizmati va qutqaruv tuzilmalarini salomatligiga ko‘ra qutqaruvchilik ishiga yaroqli bo‘lgan mutaxassislar bilan butlash, qutqaruvchilarni sog‘ligini saqlash doirasida ularning huquqlarini muhofaza qilish, qutqaruvchilarning kasbiy faoliyat muddatini uzaytirish, shuningdek qutqaruv xizmat tibbiy ta’minoti sarf xarajatlarini kamaytirish maqsadida qutqaruvchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tashkil etiladi va amalga oshiriladi.
68. Qutqaruvchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish FVV harbiy xizmatchi va ularning oila a’zolarini qutqaruv xizmatlarida yoki qutqaruv tuzilmalarida ishlayotgan FVV ishchi va xizmatchilarining tibbiy ta’minoti yuklatilgan harbiy-tibbiy muassasalarda tashkil etilgan Mudofaa vazirligi HTK tomonidan amalga oshiriladi.
69. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilishga va qutqaruvchilik ishiga yaroqliligi kasalliklar jadvalining V-ustuni va qo‘shimcha talablar ro‘yxatiga muvofiq aniqlanadi.
70. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mehnat shartnomasi (kontrakt) tuzishdan oldin, qutqaruvchi bo‘lib ishlayotgan shaxslarni esa, tibbiy ko‘riklar natijalariga ko‘ra qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasining o‘zgarishiga olib keladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asoratlari mavjud bo‘lganda amalga oshiriladi.
71. Tibbiy ko‘rikdan o‘tish maqsadida mazkur Nizomning 8-ilovasida ko‘rsatilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llanma fuqaro qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (qutqaruvchi bo‘lib ishlayotgan) muassasa (tashkilot) tomonidan beriladi.
Yo‘llanmadan tashqari, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari tibbiy kitobchasini va qutqaruv xizmati yoki qutqaruv tuzilma shifokori tomonidan qutqaruvchining salomatlik holatidagi o‘zgarishlar dinamikasini, uning yakka tartibdagi psixologik xususiyatlarini ifodalaydigan, u o‘tkazgan kasalliklari va ularning kechish xususiyatini yoritib o‘tadigan tibbiy tavsifnoma taqdim qilinadi.
72. Qutqaruvchilarni o‘z vaqtida navbatdagi hamda navbatdan tashqari tibbiy tekshiruv va tibbiy ko‘riklardan o‘tkazish uchun yuborish, ular ishlayotgan muassasa (tashkilot) rahbarlari javobgardir.
73. Har yili rejali tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish lozim bo‘lgan qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilar tarkibini MHTK bilan kelishgan holda qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining boshliqlari belgilaydi.
74. Ambulator ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijasida statsionar ravishda tibbiy tekshiruv o‘tkazish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqarilganda hamda qutqaruvchilarga HTK tomonidan avval qo‘yilgan tashxisga yoki ekspert xulosasiga aniqlik kiritish talab qilinadigan sog‘ligi holatida o‘zgarishlar kelib chiqqanda, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlarga yuboriladi.
75. Shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari favqulodda vaziyatlarni bartaraf qilish vaqtida orttirgan kasallik yoki olingan shikastlanish, (yaradorlik, jarohat) ularni asosiy mutaxassislik bo‘yicha to‘liq yoki qisman mehnat qobiliyatini yo‘qotishga olib kelgan holatlarda statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlar o‘tkaziladi.
76. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan avval qutqaruvchilarga, qutqaruvchilik ishiga kirayotgan fuqarolarga og‘iz bo‘shlig‘i sanatsiyasi, shuningdek mazkur Nizomning 1-ilovasiga keltirilgan majburiy diagnostik tekshiruvlar o‘tkaziladi. Tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sanasidan bir oydan ko‘p bo‘lmagan muddatda o‘tkazilishi lozim. Tibbiy ko‘rsatmalarga muvofiq, HTK raisi bilan kelishilgan holda zaruriyat tug‘ilganda, qo‘shimcha tibbiy tekshiruvlar o‘tkaziladi.
77. Tanlov paytida parashut bilan sakrashga jalb qilinadigan qutqaruvchilar, qutqaruvchi-alpinistlar, mo‘tadil darajali gipoksiyaga chidamlilik bo‘yicha qo‘shimcha tekshiruvlardan o‘tkaziladi, keyinchalik har besh yilda bir marotaba yoki ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda o‘tadilar.
Suv osti ishlariga jalb qilinadigan qutqaruvchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga muvofiq o‘tkaziladi.
78. Shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlar davridagi tibbiy kuzatuv natijalariga muvofiq ekspert xulosasi qabul qilinadi. Qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash masalasi bilan birga HTK tibbiy reabilitatsiya o‘tkazish lozimligi to‘g‘risida xulosani qabul qiladi. Tashxis qo‘yish uchun murakkab bo‘lgan sog‘lik holatida o‘zgarishlar aniqlanib, mavjud bo‘lgan kasalliklar rivojlanishi kuzatilganda HTK statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlardan o‘tkazilish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqaradi.
79. Qutqaruvchini statsionar tekshiruv va davolash yakuniga yetganda, shuningdek tibbiy tekshiruvlar natijasida aniqlangan sog‘ligi holatidagi o‘zgarishlar quyidagi hollarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish majburiy hisoblanadi:
ekspert xulosasi o‘zgartirilsa;
qutqaruvchiga qo‘shimcha yoki takroriy tibbiy reabilitatsiya o‘tkazish lozimligi aniqlasa.
80. Agar o‘tkazilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) avval qabul qilingan ekspert xulosasining o‘zgarishini talab qilmasa, qutqaruvchilar tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilmaydi ular statsionardan chiqariladi va avval qabul qilingan HTKning xulosasiga muvofiq ishni davom etadilar.
81. Statsionar ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan so‘ng mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risida guvohnoma rasmiylashtirilishi bilan quyidagi hollarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish amalga oshiriladi:
kelgusida qutqaruvchi sifatida ishlash imkonini bermaydigan kasallik va jarohatlarni (yaradorlik, jarohat) olgan qutqaruvchilarda;
qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganda;
shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari, favqulodda holatlarni bartaraf etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asosiy mutaxassisligi bo‘yicha to‘liq yoki qisman kasbiy mehnat qobiliyatini yo‘qotishga olib kelganda;
qutqaruvchi lavozimida ishlagan va qutqaruvchilik ishidan bo‘shatilishi vaqtida qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash maqsadida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgan fuqarolarni;
qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchisi sifatida ishlagan va qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan hamda qutqaruvchilik ishiga tiklanayotgan fuqarolarni.
Qolgan barcha holatlarda, shuningdek statsionarga yotishdan bosh tortgan, qutqaruvchilar (fuqarolar) ambulator ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
82. Tibbiy tekshiruv natijalari va xulosalari qutqaruvchining tibbiy kitobchasi (ambulator bemorning tibbiy varaqasi), kasallik tarixi, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga kiritiladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda qatnashadigan har bir shifokor-mutaxassis fuqaroning sog‘lik holati bo‘yicha, shuningdek tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligida, davolash-sog‘lomlashtirish chora-tadbirlar tasnifi to‘g‘risida o‘zining xulosasini beradi. Zaruriyat tug‘ilganda, HTK xulosasida qutqaruvchini tibbiy reabilitatsiyadan o‘tkazishga muhtojligi va uning shakli to‘g‘risida qaydnoma kiritiladi.
83. Qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan, ishga qayta tiklanish imkoniyatini aniqlash uchun qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi uchun qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganlarning ekspert xulosasi sanasidan bir yil muddatidan so‘ng yuborilishi mumkin.
Yuqori matndagi muddat ichida qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, MHTK raisining ruxsati bilan amalga oshiriladi.
84. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijasiga ko‘ra qutqaruvchilar ishga yaroqli deb topilgan holatlarda, HTK xulosasi qutqaruvchining tibbiy kitobchasiga qayd etilib, HTK raisi tomonidan imzolanadi va huzurida HTK tashkil etilgan harbiy-tibbiy muassasaning muhri qo‘yiladi. Zaruriyat tug‘ilganda, xulosada qutqaruvchi tibbiy reabilitatsiya o‘tkazishga muhtojligi to‘g‘risida qaydnoma kiritiladi.
8-bob. Tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyalarining xulosalarini rasmiylashtirish, ko‘rib chiqish va tasdiqlash
85. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlar, ularning salomatlik holati hamda HTK va tibbiy komissiyalarning xulosalari quyidagi shakldagi ekspert hujjatlarga qayd etiladi:
a) chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik bo‘yicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan, oliy ta’lim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik bo‘yicha o‘quv bo‘linmalariga (harbiy ta’lim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga;
b) safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo harbiy yig‘inlarni o‘tamagan fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaga;
v) harbiy xizmatchilar, harbiy yig‘in o‘tayotgan fuqarolar, harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar, O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) fuqarolar, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, statsionar sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda kasallik tarixiga, ambulator sharoitda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, tibbiy kitobchaga, lozim bo‘lganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomaga yoki mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomaga; harbiy xizmatchi ayollarga mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan homiladorlik to‘g‘risida ma’lumotnomaga;
g) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolarga, jumladan:
chaqiruv yoshdagi fuqarolarga — mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan sog‘lik holatini tekshirish dalolatnomasiga;
harbiy xizmatchilarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasi va harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga;
d) shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga chaqirilayotgan, harbiy yig‘inlarga chaqirilayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga; lozim bo‘lganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomaga yoki mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, zaxiradagi (rezervdagi) ofitserlarga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaga;
e) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning oila a’zolariga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga, lozim bo‘lganda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomaga, ambulator bemorning tibbiy varaqasiga yoki tibbiy kitobchaga.
86. Tibbiy komissiyalarning shifokor-mutaxassislari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalarini mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga kiritadi, harbiy xizmatga yaroqliligini cheklaydigan (shu jumladan, vaqtincha cheklaydigan) tashxis qo‘yilsa, shifokor-mutaxassis tomonidan mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasi ham rasmiylashtiriladi.
Davlat sog‘liqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasasi (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari tomonidan chaqiriluvchini tibbiy tekshiruvdan o‘tkazgandan so‘ng, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi, ushbu dalolatnoma mazkur muassasa bosh shifokori (boshlig‘i) va tibbiy tekshiruvlarni o‘tkazgan shifokor-mutaxassislar tomonidan imzolanadi, hamda davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining gerbli muhri bilan tasdiqlanadi.
87. Statsionar sharoitda davolanayotgan shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik tarixida kasallik to‘g‘risidagi guvohnomada mavjud bo‘lgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnoma rasmiylashtiriladi.
Ambulator ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda kasalliklar jadvaliga muvofiq, harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqlilik yoki mutaxassislikka yaroqlilikka cheklanishlar (E va F toifalari bundan mustasno) nazarda tutilgan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlanganda, MHTK raisining ruxsati bilan mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasida mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomada mavjud bo‘lgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnomasi rasmiylashtiriladi.
88. Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobi barcha tibbiy komissiyalar va HTKda ushbu komissiyalarning kotiblari tomonidan yuritiladi.
Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobida, yig‘ilish o‘tkazilgan sanada komissiya yig‘ilishining bayonnomasi komissiya raisi, yig‘ilishda qatnashgan komissiya a’zolari (kamida ikki nafar) va komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. HTK xulosasi bilan tanishtirganligi to‘g‘risida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning imzosi kasallik tarixida va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasida qayd etiladi. HTK xulosasi MHTK tomonidan ko‘rib chiqish jarayonida bekor qilingan yoki o‘zgartirilgan holatda, MHTK xulosasi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgan shaxsga harbiy qism (muassasa) tibbiy ta’minot xizmati (kadrlar bo‘linmasi) tomonidan yetkaziladi.
Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning pasport ma’lumotlari, shikoyatlari, kasallikning anamnezi, obyektiv tekshiruv natijalari, to‘liq holda tashxisi va HTK xulosasi, harbiy xizmatchilarga nisbatan esa, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda bo‘lganida, harbiy xizmat majburiyatlarini bajarganda orttirilgan kasallikning yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosasi ham qayd etiladi. Ko‘rsatilgan kitobda shikastlanish (yaradorlik, jarohat) olinishi holati to‘g‘risidagi ma’lumotlar, alohida e’tibor bilan ushbu holatlarni tasdiqlovchi mazkur Nizomning 20-ilovasida keltirilgan shikast (yaradorlik, jarohat) olish holati to‘g‘risida ma’lumotnomaga (uning chiqish raqami, qachon va kim tomonidan berilganligi) tayangan holda qayd etiladi. Ushbu kitobda statsionar ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda, HTK “Shikoyatlar va kasallik anamnezi” ustunida, shu jumladan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning kasallik tarixining tartib raqamini, bemor davolanayotgan bo‘linmaning raqamini yoki ixtisosligini va statsionar sharoitda davolanishda bo‘lgan davri ko‘rsatiladi.
89. Vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya va HTK mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalar kitobi faqat HTMga kirishga, harbiy mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga, qo‘shin shakllaridagi harbiy xizmatga va h.k. yaroqsiz deb topilgan shaxslar uchun yuritiladi. Qolgan holatlarda, vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga, HTMga kirayotgan shaxslarga mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy ta’lim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqasiga yozib qo‘yiladi, komissiyaning raisi va kotibi tomonidan imzolanib, huzurida HTK tashkil etilgan harbiy qismning (muassasaning) gerbli muhri bilan tasdiqlanadi. Zaruriyat tug‘ilganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma rasmiylashtiriladi.
Vaqtincha faoliyat ko‘rsatuvchi tibbiy komissiyalar va HTK yuritadigan mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobi, shuningdek tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgan shaxslarning ro‘yxati uch yil, doimiy faoliyat yurituvchi komissiyalarning ro‘yxati esa, ellik yil davomida saqlanib, ushbu muddat o‘tganidan so‘ng, belgilangan tartibda yo‘q qilinadi.
90. Tibbiy komissiyalar va HTK tomonidan harbiy xizmatga, mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga, HTMga kirishga yaroqli deb topilgan va h.k., tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan kasalliklari mavjud bo‘lmagan shaxslar uchun mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga obyektiv ma’lumotlarni qayd etilmagan holda “sog‘lom” deb topilganda, harbiy xizmatni o‘tashga yaroqliligini cheklamaydigan ba’zi kasalliklar yoki jismoniy nuqsonlar aniqlansa, ularga qisqacha ta’rif berish va tashxisni ko‘rsatishga ruxsat etiladi.
Tibbiy komissiya yoki HTK tomonidan xulosa qabul qilishda, agar mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma rasmiylashtiriladigan bo‘lsa, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobida qisqa yozuvlarni (tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning pasport ma’lumotlari, to‘liq tashxisi, tibbiy komissiya yoki HTK xulosasining matni, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda bo‘lganida, harbiy xizmatni o‘tash davrida, harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bog‘liqligini) kiritishga ruxsat etiladi, biroq bunda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning yana bir nusxasini qoldirish va uni mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga ilova sifatida saqlanishi lozim. Ko‘rsatilgan kitobda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning qo‘shimcha nusxasi hamda kasallik tarixida MHTK xulosasi chiqarilgan sana va uning matni yozib qo‘yiladi.
91. MHTK mazkur Nizomning 10-ilovasida tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobi bevosita ushbu komissiyada faqat tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar uchun yuritiladi. Nazorat ravishda tasdiqlash yoki xulosani qayta ko‘rib chiqish uchun MHTKga taqdim etilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomalar ko‘rib chiqishda bayonnomalar o‘rniga kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma va ma’lumotnomalarning nusxalari qoldirilib, ulardagi yakuniy xulosa matni komissiya raisi, yig‘ilishda qatnashgan komissiya a’zolari (kamida ikki nafar) hamda komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. Ko‘rsatilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma va ma’lumotnomalarning nusxalari MHTKda 5 yil saqlanib, so‘ngra o‘rnatilgan tartibda arxivga topshiriladi yoki yo‘q qilinadi.
MHTK, shuningdek, yil mobaynida ko‘rib chiqilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalar va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomalarning hisobi alfavit tartibida yuritiladi.
Bir oylik harbiy yig‘inni o‘tamagan, tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan safarbarlik chaqiruvi rezervi xizmatchilarining hisobini MHTK olib boradi.
Ruhiy va xulq-atvor buzilishlari, xavfli o‘smalar, odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar va h.k. tufayli tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalarni barcha nusxalari old tarafining yuqori qismiga MHTK tomonidan quyidagi mazmundagi muhr qo‘yiladi: “nusxa olish, qo‘lga berish, ma’lumotni oshkor etish taqiqlanadi”. Ko‘rsatilgan ekspert hujjatlaridan faqatgina huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ixtisoslashtirilgan davolash-profilaktika muassasalari, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasining hududiy bo‘linmalari so‘rovnomasiga binoan nusxalar olinishi mumkin.
(91-bandning to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2025-yil 20-avgustdagi 31-son, Milliy gvardiyasining 2025-yil 9-avgustdagi 43-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2025-yil 11-avgustdagi 18-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2025-yil 15-avgustdagi 21-son, Ichki ishlar vazirligining 2025-yil 8-avgustdagi 43-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 11-avgustdagi 5-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-3, 02.09.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 02.09.2025-y., 10/25/3147-3/0795-son)
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan shaxslarga tashxisni rasmiylashtirishda Xalqaro kasalliklar tasnifidagi kasallik raqamini (shifrini) qo‘llashga ruxsat etiladi.
92. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma quyidagi holatlarda tuziladi:
safarbarlik chaqiruv rezervi xizmatiga qabul qilingan, biroq oylik harbiy yig‘inlarni o‘tamagan hamda E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan fuqarolarga;
E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan harbiy xizmatchilarga, mazkur shaxslarga HDQ va ularga tenglashtirilgan harbiy qismlardagi xizmatga yaroqsiz deb topilgan, HTMda tahsil olishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda;
harbiy xizmatchilarga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarga, ular harbiy mehnatning sog‘liq uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda;
E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan harbiy xizmatga majburlarga (O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining harbiy xizmatga chaqirish to‘g‘risidagi buyrug‘i mavjud bo‘lib, lekin ular hozircha harbiy qismlarga jo‘natilmagan bo‘lsalar);
E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan, o‘quv yoki tekshiruv yig‘inlariga chaqirilgan harbiy xizmatga majburlarga;
E yaroqlilik toifalari tayinlangan rezervdagi harbiy xizmatga majburlarga, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi ularning murojaatiga muvofiq amalga oshirilgan holatlarda;
shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga, ularning salomatligiga ko‘ra og‘ir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni o‘tashga tibbiy qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lgan holatlarda;
shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolariga tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda;
(92-bandning to‘qqizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
avval salomatligiga ko‘ra harbiy xizmatdan bo‘shatilgan va qayta harbiy xizmatga kirayotgan ofitser va generallar tarkibidagi harbiy unvonlari bo‘lgan harbiy xizmatga majburlarga, ularga nisbatdan tibbiy yoki HTK tomonidan A, V, S yaroqlilik toifalari bilan xulosalar qabul qilingan holatlarda.
Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma MHTK tomonidan ko‘rib chiqilishi, HTK xulosasi esa tasdiqlanishi lozim.
93. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma quyidagi tartibda tuziladi:
a) besh nusxada:
oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan hamda salomatligiga ko‘ra harbiy xizmatga noto‘g‘ri chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarga xulosa tasdiqlangandan so‘ng, MHTK birinchi va ikkinchi nusxalarini muddatli harbiy xizmatchini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yo‘llagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshlig‘iga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Uchinchi va to‘rtinchi nusxalari tasdiqlangandan so‘ng 5 kundan kechiktirmagan holda Sog‘liqni saqlash vazirligi va harbiy xizmatchi chaqirilgan joydagi Sog‘liqni saqlash vazirligi mahalliy organiga yuboriladi. Beshinchi nusxasi MHTKda qoladi;
b) uch nusxada:
oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan muddatli harbiy xizmatchilarga (mazkur bandning “a” kichik bandida nazarda tutilganlar bundan mustasno) xulosa tasdiqlangandan so‘ng, birinchi va ikkinchi nusxalari hujjatni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi;
safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo oylik harbiy yig‘inni o‘tamagan fuqarolarga. Tibbiy komissiya yoki HTKning xulosasi MHTKda tasdiqlangandan so‘ng, hujjatning birinchi nusxasi uni tuzgan tibbiy komissiya yoki HTKga yuboriladi. Ikkinchi nusxa fuqaroni safarbarlik chaqiruv rezervidagi xizmatga qabul qilgan MIBBga yuboriladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi;
ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan muddatli harbiy xizmatchilarga, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar va HTMda tahsil olayotgan kursantlarga (tinglovchilarga) xulosa tasdiqlangandan so‘ng, MHTK hujjatning birinchi nusxasini harbiy xizmatchini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yo‘llagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshlig‘iga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Ikkinchi nusxa kadrlar bo‘linmasiga yuboriladi. Uchinchi nusxa MHTKda qoladi;
ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchining oila a’zolariga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilariga xulosa tasdiqlangandan so‘ng, hujjatning birinchi nusxasi MIBB boshlig‘iga yoki fuqaroni tibbiy ko‘rikdan o‘tishga yuborgan mansabdor shaxsga, ikkinchi nusxasi harbiy xizmatchini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yo‘llagan kadrlar bo‘linmasiga yuboriladi yoki uni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi.
94. HTKning xulosasi MHTKda ko‘rib chiqishda tasdiqlanmagan holatlarda, MHTK tomonidan tasdiqlanmagan tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi bo‘lgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari tasdiqlanmaganligining sabablar bayoni va tegishli ko‘rsatmalar bilan uni tuzgan komissiyasiga qaytariladi.
Tasdiqlanmagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning uchinchi nusxasi alohida yig‘ma jildga tikiladi va MHTKda besh yil saqlanadi.
Qayta tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari kitobiga boshqa raqam bilan qayd qilinadi.
95. Oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni bo‘lgan hamda salomatligiga ko‘ra harbiy xizmatdan bo‘shatilayotgan muddatli harbiy xizmatchilarga tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan va MHTK tasdiqlangan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning birinchi nusxasi harbiy qism (muassasa) tomonidan ularni chaqirgan MIBga yuboriladi. Harbiy qism komandiri (muassasa boshlig‘i) harbiy xizmatchining bo‘shatilishini asoslash uchun kasallik to‘g‘risidagi guvohnomaning ikkinchi nusxasini o‘zida qoldiradi.
Ruhiy va xulq-atvor buzilishlar, xavfli o‘smalar va odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar bilan xastalangan yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan shaxslarga MHTK tomonidan tasdiqlangan, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnoma harbiy qism (muassasa) tomonidan olib boruvchining qo‘liga muhrlangan holda beriladi yoki o‘rnatilgan tartibda bevosita yuqoridagi matndagi shaxslarning yashash joyidagi MIBBga yuboriladi.
96. Mazkur Nizomning 92-bandida qayd etilmagan holatlarda, HTK xulosasi mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma shaklida rasmiylashtiriladi. Harbiy xizmatga chaqirilayotgan (kirayotgan) harbiy xizmatga majburlarga, kasallik tufayli ta’til berilgan harbiy xizmatchilarga, O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) shaxslarga nisbatan mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning salomatlik holati to‘g‘risidagi ma’lumotnoma shakllarda rasmiylashtirilgan, HTK xulosalari asoslanishi, S yaroqlilik toifasi tayinlangan harbiy xizmatchilarga chiqarilgan xulosalar esa, MHTK tomonidan tasdiqlanishi lozim.
HTKda saqlanayotgan, harbiy xizmat yoki HTMga kirayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchining oila a’zolariga, harbiy mehnatning sog‘lik uchun xavfli va o‘ta og‘ir sharoit bilan bog‘liq mutaxassisligi bo‘yicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarga, O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish varaqalari, shuningdek MHTKda saqlanayotgan ma’lumotnomalar, besh yildan so‘ng belgilangan tartibda yo‘q qilinadi.
97. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomalar, hamda MHTK tomonidan tasdiqlanishi (ko‘rib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim bo‘lgan tibbiy komissiya va HTKning xulosalari bo‘lgan boshqa ekspert hujjatlari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgandan keyin 5 kundan kechiktirmay kasallik tarixi, tibbiy kitobcha va boshqa tibbiy hujjatlar bilan birga MHTKga yuboriladi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan ekspert hujjatlari MHTK tomonidan tasdiqlangandan (asoslangandan) so‘ng yuridik kuchga ega bo‘ladi.
Harbiy tibbiy muassasa boshlig‘i (HTK raisi, tibbiy komissiya katta shifokori) tasdiqlangan (asoslangan) xulosa bilan kelgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalarni, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘ligi to‘g‘risidagi ma’lumotnomalarni qabul qilgandan keyin, 3 kundan kechiktirmay tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayotgan shaxs xizmat qilayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshlig‘iga) yoki uni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish uchun yo‘llagan mansabdor shaxsga yuboradi.
Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik to‘g‘risidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnomalar tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayotgan shaxsning qo‘liga berilmaydi.
98. MHTK tomonidan tasdiqlanishi (ko‘rib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim bo‘lmagan HTKning xulosalari mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalar kitobiga, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga qayd etiladi, lozim bo‘lsa tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kunida mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan ma’lumotnoma rasmiylashtiriladi va o‘rnatilgan tartibda harbiy qismga (muassasaga) yuboriladi.
99. MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar yil mobaynidagi faoliyatlari to‘g‘risidagi hisobotlarni belgilangan muddatlarda mazkur Nizomning 21-ilovasiga muvofiq Sog‘liqni saqlash vazirligining O‘smir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va MHTKga taqdim qiladi.
100. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
(100-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 1-ILOVA
Majburiy tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar
1-bob. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatlarga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga qabul qilinayotgan, harbiy kafedralarga kirayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik bo‘yicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan fuqarolar uchun
1. Umumiy qon tahlili (gemoglobin, leykotsitlar, eritrotsitlar, eritrotsitlar cho‘kish tezligi).
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili.
4. Elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar o‘tkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan).
5. Jismoniy zo‘riqish bilan o‘tkaziladigan elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar o‘tkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan) (harbiy-tibbiy komissiyalarga muddatli harbiy xizmat uchun chaqirilayotgan fuqarolarga).
6. Fibrogastroduodenoskopiya (keyingi o‘rinlarda FGDS deb yuritiladi).
7. Ichki a’zolarning ultratovush tekshiruvi (keyingi o‘rinlarda UTT deb yuritiladi).
8. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va o‘tkazilgan sana ko‘rsatiladi).
9. Qon guruhi va rezus mansubligi (faktori) (harbiy guvohnomaga qayd etilishi lozim).
10. Qonning OIV bilan zararlanishi to‘g‘risida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan) hamda “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili (muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolarga).
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligida ichki a’zolarning UTT va FGDS o‘tkaziladi.
(1-bob O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
2-bob. Harbiy xizmatchilar, HTMga kirayotgan, safarbarlik chaqiruv rezervida xizmat qilayotgan fuqarolar uchun
1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan.
2. Umumiy peshob tahlili.
3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili
4. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili
5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili.
6. Qonning OIV bilan zararlanishi to‘g‘risida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan).
7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.
8. Elektrokardiografiya (uchuvchilar tarkibiga, HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga kirayotganlar uchun shu jumladan jismoniy zo‘riqish bilan).
9. FGDS.
10. Ichki a’zolar UTT.
11. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va o‘tkazilgan sana ko‘rsatiladi).
13. Koriolis sinamasi yoki otolit reaksiyasi (uchuvchilar tarkibi uchun).
3-bob. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan, kutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarga
14. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan
15. Umumiy peshob tahlili.
16. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili
17. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili
18. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili.
19. Qonning OIV bilan zararlanishi to‘g‘risida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan).
20. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.
21. Elektrokardiografiya (HDK va ular bilan tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga kirayotganlar uchun, shu jumladan jismoniy zo‘riqish bilan).
22. FGDS.
23. Ichki a’zolar UTT.
24. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va o‘tkazilgan sana ko‘rsatiladi).
25. Burun atrofi bo‘shliqlari rengenografiyasi (HDKga va maxsus vazifa bajaruvchi bo‘linmalardagi xizmatga kirayotganlar uchun).
4-bob. O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolar uchun
26. Umumiy qon tahlili, leykotsitlar tenglamasi bilan, umumiy peshob tahlili.
27. Qon guruhi, rezus mansubligi (faktori) (shaxsning guvohnomasi va tibbiy kitobchada qayd etilmagan hollarda)
28. Qonning RW va OIV bilan zararlanishi to‘g‘risida tahlillari (o‘rnatilgan shakldagi sertifikatni to‘ldirilishi lozim, O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqishdan 1 oydan ko‘p bo‘lmagan muddatda).
29. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan), “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi tahlillar.
30. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi.
31. Burun atrofi bo‘shliqlari rentgenografiyasi (HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga va uchuvchilar tarkibi tayyorlash bo‘yicha HTMga kirayotganlar uchun).
32. Tinch holatda va jismoniy zo‘riqish bilan o‘tkaziladigan elektrokardiografiya.
33. Ichki a’zolar UTT
34. FGDS.
5-bob. Harbiy yig‘inlarga chaqirilayotgan (o‘tayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar uchun
1. Ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi.
2. Qon va peshob umumiy tahlillari.
3. Tinch holatda o‘tkaziladigan elektrokardiografiya.
4. Zarur bo‘lganda, tashxisga aniqlik kiritish uchun tibbiy ko‘rsatmalar asosida boshqa tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar amalga oshiriladi.
5. Tahliliy tekshiruvlar, ko‘krak qafasi a’zolarining flyuorografiyasi, FGDS va UTT muddati uch oydan oshmasligi lozim (qutqaruvchilar bundan mustasno).
6. 35 yoshdan o‘tgan barcha fuqarolarga quyidagi tekshiruvlar o‘tkaziladi: jismoniy zo‘riqish bilan o‘tkaziladigan elektrokardiografiya, qonning glukoza miqdori, ko‘z ichi bosimi.
7. Fuqarolarga og‘ir iqlim hududlarda yashashga tibbiy qarshi ko‘rsatmalarni aniqlashda O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan diagnostik standartlari bilan belgilangan tibbiy tekshiruvlar hajmi tayinlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davurida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 2-ILOVA
Tibbiy komissiyalar va HTK shifokor-mutaxassislarning xonalari jihozlanishi lozim bo‘lgan dori vositalari va tibbiyot buyumlarining
RO‘YXATI
1-bob. Shifokorlarning tibbiy buyumlari, apparatlari va anjomlari.
Otorinolaringolog xonasi: 180 ml hajmli quloqni tozalash uchun rezinali ballon — 1 dona, Barani kreslosi — 1 dona (doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi tibbiy komissiya uchun), 21 mm li quloq voronkalari № 1, 2, 3 — 1 to‘plam, pnevmatik quloq voronkasi — 1 dona, 21 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 25 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 8 mm diametrli burun-tomoq oynasi — 1 dona, lablari 40 mm uzunlikdagi burun oynasi — 10 dona, lablari 60 mm uzunlikdagi burun oynasi — 3 dona, Voyachek o‘tkir uchli quloq zondi — 1 dona, paxta o‘rashga moslangan quloq zondi — 1 dona, 128-marta tebranish kamertoni — 1 dona, 1024 marta tebranish kamertoni — 1 dona, qovurg‘a tarafi qayrilgan quloq pinseti — 1 dona, peshona reflektori — 1 dona, paxta tutuvchi oynali dasta — 2 dona, buyraksimon sirlangan tog‘oracha — 2 dona, tibbiy termometr — 1 dona, ikki tomonlama to‘g‘ri til shpateli — 35 dona, 150 mm hajmli bo‘shliq yuvuvchi shprits — 1 dona, spirtovka — 1 dona, otomanometr (doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi tibbiy komissiya uchun).
Oftalmolog xonasi: katta qovoq ko‘targich — 2 dona, ko‘z yoshi yo‘li uchun 1, 2, 3 o‘lchamli to‘mtoq uchli zondlar — 1 donadan, skiaskopik chizg‘ich — 1 to‘plam, ko‘zoynak tanlash uchun chizg‘ich — 1 dona, ko‘zga taqiladigan binokulyar lupa — 1 dona, Polyak optoturlari — 1 to‘plam, OF-3 turli oftalmoskop — 1 dona, ko‘zoynak shishalari — 1 to‘plam, Golovin-Sivsev jadvali uchun 40 Vattli elektrochiroq yorug‘lik apparati — 1 dona, oftalmologning chirog‘i — 1 dona, qo‘rish o‘tkirligini aniqlash Golovin-Sivsevning jadvali — 1 to‘plam, rang ajratishni tekshirish uchun Rabkin jadvali — 1 to‘plam, ko‘rishning pasayishini simulyatsiyasini tekshirish uchun Polyak nazorat jadvallari va belgilari — 1 to‘plam. Buyraksimon sirlangan tog‘oracha — 2 dona, ko‘z elastonometri — 1 dona, ko‘z yo‘llarini yuvish uchun to‘mtoq uchli 2 dona kanyulya bilan 10 ml hajmdagi shprits — 1 dona.
Stomatolog xonasi. (og‘iz bo‘shlig‘ini tekshirish uchun). Tish oynasi — 25 dona, hanjarsimon to‘g‘ri tish zondi — 3 dona, burchak ostida egilgan tish zondi — 2 dona, umumiy foydalanish anatomik pinset — 2 dona, nostandart egilgan tish pinset — 10 dona.
Dermatolog xonasi. Yog‘och shpatellar — 100 dona, oynali tayoqcha yoki tahlil uchun oyna — 50 dona, 2 marotaba ko‘paytiruv lupasi — 1 dona, yodning 5 % spirtli eritmasi — 100,0, vazelin yog‘i — 100,0, jarrohlik qo‘lqoplari — 5 juft.
2-bob. Ishlatiladigan tibbiy anjomlar.
Dori vositalari (bir kunlik tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayotgan 50 nafar shaxslar uchun) — eritmalar: dikainning 0,25 foizli — 2,0, furatsilinning birga ming nisbatli — 100,0, atropinning 1 foizli — 10,0 (atropinning birga besh ming nisbatli — 5,0), pilokarpinning 1 foizli — 2,0, ammiakning 10 foizli — 5,0, yodning 5 foizli (gidrolizli) texnik etil spirtli — 5,0, brilliant yashilning 1 foizli suv eritmasi — 10,0.
b) ta’mni tekshirish — 5, 10 va 40 foizli shakar eritmalari — 5,0 dan, 2-, 5-, 4- i 10 foizli osh tuzining eritmalari — 5,0 dan, 0,01- 0,02 i 0,03 foizli limon kislota eritmalari — 5,0 dan.
Gigroskopik paxta, qoplangan kichik sterillangan salfetkalar — 4 dona, rezinali qo‘lqoplar — 20 dona, tibbiy vazelin — 100 gr, leykoplastir — 2 sht, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 5,0 — 10 dona, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 10,0 — 5 dona, sterillangan paxta — 500 gr, sterillangan bog‘lamlar — 4 dona, 70 foizli spirt — 500 ml, har xil bikslar — 4 dona va zararlantirish moddalari.
Shifokor va o‘rta bo‘g‘in tibbiyot xodimlari soniga ko‘ra — tibbiy xalatlar; shifokorlar xonalari soniga ko‘ra — sochiq, qo‘l yuvgich, qo‘l yuvish shetkasi, sovunlar, sirlangan tog‘ora, spirtovka, tibbiy parda, tibbiy kushetka — 6 donadan., stollar, stullar, kiyim va xalatlar uchun ilgichlar, anjomlar va dori vositalarini saqlash uchun javonlar, ko‘rsatgich, xona termometrlari.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 3-ILOVA
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish bo‘yicha
KO‘RSATMALAR
1-bob. Antropometriya tekshiruvlari
1. Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida baholanayotgan asosiy antropometriya ko‘rsatkichlari bo‘lib tananing bo‘yi va vazni, ko‘krak qafasining aylanasi, o‘pkalarning xayotiy sig‘imi, qo‘l panjasining kuchi va tananing ko‘tarish kuchlari hisoblanadi.
Antropometriya tekshiruvlari shifokorning nazorati ostida o‘rta tibbiyot xodimlari tomonidan, ish boshlashdan oldin to‘g‘ri ishlashi tekshirilgan o‘lchov vositalari yordamida o‘tkaziladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar pastki ichki kiyimgacha yechingan bo‘lishlari shart.
2. Bo‘y o‘lchovi tik turgan, zarurat tug‘ilganda esa o‘tirgan holda aniqlanadi. Tik turgan holda bo‘y o‘lchash uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs, kuraklar oraliq sohasi, dumba va tovonlar bilan vertikal ustunga tegib turgan holda, o‘lchov vositasining tagligiga turadi. Bosh to‘g‘ri tutib turiladi, bunda quloq suprasi chetki qiyig‘ining ustki va ko‘zning tashqi burchagi bir gorizontal chiziqda joylanishi lozim. Bo‘y o‘lchovi vositasining harakatchan o‘lchagichi boshning tepa qismiga zich tegib turishi lozim. Bo‘yni o‘tirgan holda o‘lchash uchun, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs bo‘y o‘lchovchi vositaning ochiladigan o‘tirg‘ichiga to‘g‘rilangan holda, uning vertikal ustuniga kuraklar oralig‘i sohasi va dumbasi tegib o‘tiradi. Bosh tik turgan holda bo‘y o‘lchash kabi holatda tutiladi. Tizzalari to‘g‘ri burchak ostida bukilgan bo‘ladi. Hisob o‘tirg‘ich sathidan boshlab 0,5 sm gacha aniqlikda amalga oshiriladi.
Uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTMga kirayotgan nomzodlarning oyoq va qo‘llar uzunligi quyidagicha o‘lchanadi:
qo‘l uzunligi kurakning akromial o‘simtasidan kaftning III barmoq uchigacha bo‘lgan oraliqda aniqlanadi. Yelka uzunligi kurakning akromial o‘simtasidan yelka suyagining tashqi bo‘rtig‘igacha bo‘lgan oraliqda aniqlanadi. Tirsak uzunligi yelka suyagining tashqi bo‘rtig‘idan bilak suyagining bigizsimon o‘simtasigacha bo‘lgan oraliqda aniqlanadi;
oyoqning uzunligi quyidagicha aniqlanadi. Tekshiriluvchi qattiq kushetkaga yuqoriga qaratib, oyoqlari to‘g‘ri uzatilgan va tovonlari juftlashtirilgan holatda yotqiziladi. Tananing o‘rta chizig‘i tovonlar birlashgan nuqtaga to‘g‘ri kelishiga e’tibor qaratiladi. Oyoqning to‘liq uzunligi yonbosh suyagining oldingi-yuqori qirrasidan ichki to‘piqning pastki qirrasigacha bo‘lgan oraliqda aniqlanadi. Sonning uzunligi katta ko‘st ustidan tizzaning bo‘g‘im oralig‘igacha, boldirning uzunligi tizzaning bo‘g‘im oralig‘idan tashqi to‘piqning pastki chetigacha bo‘lgan oraliqda aniqlanadi. Ushbu o‘lchamlarning yig‘indisi –oyoqning umumiy anatomik uzunligini tashkil qiladi.
3. Tana vazni tibbiy tarozida o‘lchanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs tarozi o‘lchov sahnining markazida tik turadi. O‘lchov ko‘rsatkichlari 0,1 kg gacha aniqlikda yoziladi.
4. Ko‘krak qafasning aylanasi rezinalangan o‘lchov tasmasi yordamida, bosmasdan orqa tomondan kuraklarning pastki burchaklari tagidan, old tarafdan esa, so‘rg‘ichlar aylanasining pastki chetidan o‘tkazilgan holda o‘lchanadi. Bu paytda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs qo‘llarini yoniga tushirgan holda, gavdasini tik tutib turadi. Uch ko‘rsatkich qayd etiladi, nafas olinmayotgan tanaffus paytida, maksimal nafas olingan va minimal nafas chiqarilgan paytda.
5. O‘pkalarning xayotiy sig‘imi spirometr yordamida aniqlanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs maksimal nafas olib, nafasni to‘liq spirometr naychasiga chiqaradi.
6. Panjalarning kuchi qo‘l dinamometri yordamida aniqlanadi, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs oldin o‘ng, keyin chap qo‘lini gorizontal uzatgan holda, bor kuchi bilan siqadi.
Tananing ko‘tarish kuchi ko‘tarish dinamometri yordamida aniqlanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs tizza bo‘g‘imlari sathida turgan tutqichlarini ikki qo‘li bilan ushlab, oyoqlarini bukmagan holda bor kuchi bilan dinamometrni cho‘zadi.
2-bob. Ruhiy holatning tekshiruvi
7. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs ruhiy holatining tekshiruvi uni tavsiflovchi hujjatlarini (maktab va boshqa ta’lim muassasalaridan, ish joyidan, harbiy qismdan (muassasadan) va boshqalardan olingan tavsifnomalar), ota-onasidan, davolash-profilaktika va harbiy-tibbiy muassasalaridan olingan ma’lumotlarni o‘rganish asosida, hamda tekshiriluvchi bilan shifokorning shaxsiy muloqoti orqali aniqlanadi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs bilan muloqot va ko‘rikda uning yuz ifodasiga, mimikasiga, yurish xususiyatlariga, harakatlariga, ta’sirlarga javobning adekvatligi va shifokor bilan suhbatga bo‘lgan munosabatiga e’tibor qaratiladi.
8. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning ruhiy holatini baholashda asosiy o‘rinni klinik tekshiruv uslubi egallaydi, uni umumiy qabul qilingan paraklinik uslublar (eksperimental-psixologik testlari, elektroensefalografiya, reoensefalografiya, bosh miya tomografiyasi, pnevmoensefalografiya va boshqalar) bilan birgalikda qo‘llash lozim. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning ruhiy holati tekshiruvi quyidagi ketma-ketlikda o‘tkaziladi: ong, diqqat, xotira, fikrlash, intellekt, hissiy-irodaviy faoliyat holatlari baholanadi; ruhiy buzilish alomatlari yo‘qligi yoki mavjudligi aniqlanadi.
Diqqatni tekshirishda uning barqarorligiga (toliqishi, chalg‘ishi, “qadalib” qolishi), diqqat-e’tiborini jamlash xususiyatiga ahamiyat beriladi.
Xotirani tekshirishda tez va aniq eslab qolish, o‘tgan va hozirgi voqealarni aytib bera olish, xotira aldanishining mavjudligi, amneziyaning turi (retrogradli, anteretrogradli) va h.k. aniqlanadi.
Fikrlash qobiliyatini baholashda fikrning mantiqliligiga, o‘y-fikr va xulosalarning ketma-ketligiga, mohiyatiga, “qadalib” qolishiga, ma’nosiz gaplarning ko‘pligiga, “balandparvozlik”ka, ezmalanishiga, mavhum fikrlashning aniq fikrlashdan ustunligi yoki aksinchaligiga e’tibor qaratiladi. Fikrlashning tezligi (tez, oddiy, sekin), uning yo‘naltirilganligi (muammolar, qiziqishlar) aniqlanadi.
His-tuyg‘ular doirasini aniqlashda kayfiyat (baland, turg‘un, tushkun, o‘zgaruvchan), kayfiyatining patologik o‘zgaruvchanligi, uning muddati va ko‘rinishi baholanadi. Hissiyotning tashqi alomatlariga ko‘ra uning mutanosib yoki nomutanosibligiga, tuyg‘ularini jilovlay olish yoki bosa olish qobiliyatiga baho beriladi. Guvohlantiruvchining iroda doirasi uning qiziqishlari xususiyatlariga va xulqiga ko‘ra baholanadi.
Atrof-muhitni to‘g‘ri idrok etish qobiliyatining buzilishlari yo‘qligi yoki mavjudligi: illyuziyalar, gallyutsinatsiyalar, ularning mazmuni, ularga bo‘lgan munosabat (tanqidiy, affektiv, befarq), atrof-muhitni, vaqtni, o‘z shaxsini va h.k.larni idrok etish sifatining o‘zgarishi aniqlanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsda ushbu buzilishlarni, hamda xayoldan ketmaydigan fikrlarni va vasvasa g‘oyalarini aniqlash uchun maqsadli so‘rov o‘tkazish talab qilinadi.
9. Asab tizimini tekshirish tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy hujjatlarini o‘rganib chiqish, uning so‘rovi va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning obyektiv klinik-nevrologik tekshiruvidan iborat. So‘rov paytida shikoyatlar, hayot anamnezi aniqlanadi, anamnezida xushdan ketish xurujlari, talvasalar, nutq, eshitish, ko‘rish, markaziy va periferiya asab tizimi jarohatlari bo‘lganligi, ruhiy va asab kasalliklar muassasalarida davolanganligiga e’tibor beriladi, tungi siydik tuta olmasligi tugagan vaqti aniqlanadi. Irsiyatiga aniqlik kiritiladi: qarindoshlarida talvasali tutqanoqlar, xushdan ketishlar, mushaklar zaiflik holatlari, ruhiy holatining buzilganligi, spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilish va giyohvand vositalarini iste’mol qilish holatlari bo‘lmaganligi haqida ma’lumotlar olinadi.
(9-bandning birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2020-yil 1-iyundagi 32-son, 33-son, 21-son, 16-son, 50-son, 10-5/1517-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-1, 08.07.2020-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 08.07.2020-y., 10.20/3147-1/1037-son)
Tashqi ko‘rikda tana tuzilishi, teri, shilliq qavatlarining holati, mushak tizimi va yurishi baholanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs ilgari bosh-miya jarohati olganligini inkor qilishiga qaramay, bosh suyak — bosh miya jarohatlarining yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak.
10. Asab tizimini tekshirish bosh-miya nervlari faoliyatini aniqlashdan boshlanadi. Ko‘zni harakatlantiruvchi nerv va ko‘z simpatik innervatsiya faoliyati tekshiriladi. Ko‘z olmasining joylashuvi, yuqoriga, pastga, ichkariga va tashqariga harakatlari tekshiriladi. Qorachiqlarning shakli va o‘lchamlari, ularning tengligi hamda, yorug‘lik ta’siriga javobi (to‘g‘ri va birgalikda), konvergensiya va akkomodatsiyada aniqlanadi.
Uch shoxli nerv faoliyati o‘rganilayotganda yuzdagi sezuvchanlik, chaynash mushaklarining holati, pastki jag‘ning harakat hajmi, korneal va konyunktival reflekslar tekshiriladi.
Shundan so‘ng, boshqa bosh-miya nervlar faoliyatlari tekshiriladi. Ikkala tomonda peshonadagi teri burmalari, ko‘z kosalarining kengligi, ko‘zni qisish va qovoqni sola olish qobiliyatlari, tishlar namoyish qilinganda lab-burun burchagining bir xilligi tekshiriladi.
Vestibulyar apparatning harakat faoliyati (nistagm, muvozanat, mo‘ljaldan adashish) aniqlanadi.
Asosiy ta’mlarni, shirin, nordon, achchiqni to‘g‘ri sezishi aniqlanadi, shu maqsadda shakar, osh tuzi, limon kislotasining standart eritmalari qo‘llanadi, tovush chiqarishda yumshoq tanglayning harakatchanligi, tovushning jarangdorligi, yutish qobiliyati, boshni burish va yelkani ko‘tarish imkoniyati, til og‘izdan chiqarilganda harakat hajmi, uning mushaklarida fibrilyar titrashlar va atrofiyaning mavjudligi tekshiriladi.
11. Harakat doirasi tekshirilayotganda qo‘l va oyoqlarning faol va passiv harakatlar hajmi, harakatlarning o‘zaro muvofiqligi (statik va dinamik ataksiya), mushaklarning kuchi, tarangligi, ta’minlanishi tekshiriladi. Zo‘raki harakatlar (giperkinezlar), harakat cheklanishi (kontrakturalar) va atrofiyalar mavjudligiga e’tibor qaratiladi.
So‘ngra pay, periostal, teri va shilliq qavatlarning reflekslari tekshiriladi. Har bir refleks o‘ng va chap tomonda alohida tekshiriladi, ularning kuchi va bir hilligi solishtirib ko‘riladi. Patologik reflekslar (Babinskiy, Rossolimo, Jukovskiy, Bexterev, Oppengeym, Gordon va boshqalar)ning yo‘qligi yoki mavjudligi aniqlanadi, yuzaki va chuqur (og‘riq, harorat, taktil va mushak-bo‘g‘im) sezuvchanligi ahvoli aniqlanadi.
Vegetativ asab tizimini tekshirishda e’tibor teri qoplamlari rangiga (yuz, tana, qo‘l va oyoqlar), ta’minot (trofik) buzilishlar mavjudligi, teri paypaslab ko‘rilganda uning namligi va xaroratiga qaratiladi. Terining vegetativ reflekslari (mahalliy va reflektor dermatografizm, pilomotor refleks), Danin-Ashnerning ko‘z-yurak refleksi, bo‘yinning vegetativ, klinostatik va ortostatik reflekslari tekshirib ko‘riladi.
Yuqorida qayd etilgan asab tizimi obyektiv tekshiruvlarining minimal hajmi ambulatoriya sharoitlarda hamma uchun majburiydir.
4-bob. Ichki a’zolarni tekshirish
12. Ichki a’zolarni tekshirish, shikoyat va anamnezni o‘rganish, hamda umumiy ko‘rikdan boshlanadigan tekshiruvdan iborat. Tashqi ko‘rinishiga, tananing tuzilishi, terining rangi, uning cho‘ziluvchanligi va namligiga, shundan so‘ng, paypaslash usuli bilan teri osti yog‘ qatlami, limfa tugunlari va mushaklarning holatiga e’tibor qaratiladi.
13. Nafas olish a’zolari. Shikoyatlarni baholashda hansirashning tavsifiga (fiziologik yoki patologik, ekspiratorli, inspiratorli yoki aralash), yo‘talning xususiyatlari, og‘riq mavjud bo‘lganda, uning joylashuvi, kuchi, davomiyligi, ko‘krak qafasida irradiatsiyasi va nafas olish, yo‘tal bilan bog‘liqligiga e’tibor qaratiladi.
Ko‘rikda teri va ko‘rinib turgan shilliq qavatlar rangi, ko‘krak qafasining shakli, o‘mrovlar, va ularning ustki va ostki chuqurchalari, kuraklarning joylashishi, ko‘krak qafasi ikkala tomonning simmetriyasi, nafasning turi, tezligi, nafas harakatlarining maromi va chuqurligi, nafas olishda yordamchi mushaklarning ishtiroki baholanadi.
Qiyosiy perkussiyada o‘pkaning chegaralari, o‘pka quyi chekkalarining harakatchanligi, o‘pkalar yuqori uchlarining turish balandligi, ularning kengligi, hamda patologik holatlarda o‘pka perkutor tovushining o‘zgarganligi (plevra bo‘shlig‘ida suyuqlik va o‘pkada yallig‘lanish yoki o‘sma kasalliklar mavjud bo‘lganda tovushning qisqarishi, uning to‘mtoqlashgan yoki to‘mtoqligi; o‘pkada bo‘shliqlar mavjudligida — absess, kaverna, o‘pka to‘qimasida havolanish hajmi oshganda — emfizemada, plevra bo‘shlig‘ida havo to‘planganda timpanik, qutisimon tovushlar) aniqlanadi.
Auskultatsiyada nafas olish turli bosqichlarida nafas shovqinlarining tavsifi, ularning kuchi va davomiyligi aniqlanadi. Asosiy (vezikulyar, bronxial va ulardagi o‘zgarishlar) va yondosh nafas shovqinlari (xirillash, krepitatsiya va plevraning ishqalanish tovushi) aniqlanadi.
Agar o‘pka kasalliklari mavjudligiga gumon qilinadigan alomatlar topilsa, rentgen, tibbiy anjomlar yordamida va laboratoriya tahlil usullari qo‘llanadi.
14. Qon aylanish a’zolari tizimi. Qon tomirlarni tekshirish ko‘rik va arteriya va venalarni paypaslash, yirik tomirlarni auskultatsiya qilish va qon-tomir tizimini tibbiy anjomlar yordamida o‘tkaziladi. Yurak yoki yirik tomirlar kasalliklarini ifoda qiluvchi pulsning maromi, tezligi, kuchi va to‘laqonligi hamda tananing ayrim sohalaridagi arteriya va venalarning pulsatsiyasi aniqlanadi. Arterial qon bosimi tinch (o‘tirgan) holatda ikkala qo‘lda o‘lchanadi. Arterial qon bosimi simob ustunining 140/90 mmdan yuqoriligi bir-necha marotaba aniqlanishi, arterial gipertenziyaning ishonchli belgisi deb hisoblanadi. Arterial qon bosimini bir marotaba o‘lchash paytida, uning tasodifan ko‘tarilganligini qayd etmaslik maqsadida, arterial qon bosimini bir necha marta o‘lchash va eng past ko‘rsatkichni inobatga olish maqsadga muvofiq.
Paypaslash va perkussiya orqali yurakning chegaralari, yurak uchidagi turtkining mavjudligi, uning kengligi, kuchi, egiluvchanligi, ko‘krak qafasidagi titroq, yurak sohasi va uning atrofidagi boshqa pulsatsiyalar aniqlanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsni xar xil holatlarda (yotgan, o‘tirgan va h.k.) va jismoniy zo‘riqishdan so‘ng, yuragini eshitganda, tonlar jarangdorligi (kuchayishi, pasayishi, aksenti) va ularning tavsifi (parchalanishi, ikkiga bo‘linishi, qo‘shimcha tonlar paydo bo‘lishi) baholanadi, hamda yurak shovqinlari mavjudligi qayd etiladi. Shovqinni eshitishda uning yurak faoliyati bosqichiga munosabati, tavsifi, kuchi, davomiyligi, joylashuvi va asosiy irradiatsiya yo‘nalishlarini aniqlash lozim.
15. Qorin bo‘shlig‘i a’zolari. Shikoyatlar va anamnezga alohida e’tibor qaratiladi. Ko‘rikda og‘iz bo‘shlig‘i holati (tishlar, milklar, til, shilliq qavatlar) baholanadi. Qorin bo‘shlig‘i a’zolarining ko‘rigi va paypaslash yotgan va tik turgan holatlarda o‘tkaziladi. Avval yuzaki, keyin esa, chuqur sirpanuvchi paypaslash usullari bilan og‘riq, qorin pardasining ta’sirlanishi, qorin oq chizig‘ida churra mavjudligi, qorin devorining tarangligi, hamda ayrim qorin bo‘shlig‘i a’zolari va ulardagi o‘smasimon tuzilmalarining chegaralari, zichligi, joylashishi aniqlanadi. Qorin bo‘shlig‘i a’zolarida kasallik mavjudligini ko‘rsatuvchi belgilar topilganda, qo‘shimcha (taxliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida tashxislash) tibbiy tekshiruvlar o‘tkaziladi.
16. Siydik ajratish a’zolari. Ko‘p holatlarda buyrak kasalliklari mavjud bo‘lgan bemorlar o‘zlarini uzoq vaqt qoniqarli his qiladilar. Shikoyatlar asosan umumiy tavsifga (holsizlik, mehnat qobiliyatining pasayishi, ozib ketish, jizzakilik va h.k.) ega bo‘ladi. Tavsiflovchi shikoyatlar bu, shishlar paydo bo‘lishi va siydik chiqarishning buzilishlaridir. Buyrak kasalliklarida shishlarning ifodalanganlik darajasi, joylashuvi va turg‘unligiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Ko‘pincha ular yuz sohasida aniqlanadi. Og‘riqli va tez-tez siydik chiqarish kuzatiladi. Siydik rangining o‘zgarishi ham ko‘pincha siydik ajratish tizimi kasalligining belgisi hisoblanadi. Og‘riqsiz, to‘satdan rivojlanayotgan ko‘p miqdordagi (ba’zan qon lahtalari bilan) makrogematuriya buyrakning o‘sma kasalligini istisno qilishni talab qiladi. Makrogematuriya shuningdek glomerulonefrit, nefrolitiaz va kam hollarda amiloidozda ham kuzatilishi mumkin. Bel sohasidagi og‘riq xos bo‘lgan shikoyatlar deb hisoblanadi. Ko‘rikda asosiy diqqatni irsiy nefropatiyalarga xos bo‘lgan embriogenez buzilish alomatlariga: tanglayning balandligi, suyak tizimi anomaliyasi, quyon labi va h.k.larga qaratish lozim.
Qorin sohasi ko‘rigi va paypaslash turli (tik turganda, yuqoriga qarab yotganida, yonboshiga yotqizib) holatlarda o‘tkaziladi. Buyrak kasalliklarining ko‘p uchraydigan belgisi arterial qon bosimining oshishi hisoblanadi. Yuqori arterial qon bosimi mavjud bo‘lgan shaxslarda qorin sohasini auskultatsiya qilish lozim. Epigastral, kindik sohalaridagi sistolik shovqinning oyoq va qo‘llardagi AQB asimmetriyasi bilan birga kuzatilishi, bu buyrak arteriyasi stenozining muhim belgisidir.
Siydik ajratish tizimi kasalliklarini istisno qilish uchun taxliliy va tibbiy anjomlar yordamida qo‘shimcha tekshiruvlar o‘tkaziladi.
5-bob. Jarrohlik tekshiruvlari
17. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yalang‘och holda ko‘rikdan o‘tkaziladi. Gavdasini tutishi old va yon taraflardan o‘rganiladi. Gavdaning to‘g‘riligi boshni to‘g‘ri tutish, yelka-bo‘yin chiziqlarining simmetrik turishi, qirrali o‘simtalar chizig‘ining o‘rtada joylashganligi, kuraklarning burchaklari simmetrik va bir sathda joylashganligi, bel sohasi uchburchaklarining bir xilligi, ko‘krak qafasining bir oz oldinga turtib chiqqanligi, oyoqlarning to‘g‘ri shakldaligi bilan ifodalanadi.
Teri qoplamlarining holati o‘rganiladi. Agar chandiqlar mavjud bo‘lsa, ularning tavsifi va kelib chiqishi baholanadi.
Ko‘krak qafasi ko‘zdan kechirilayotganda umurtqa pog‘onasi qiyshayishi tufayli yoki mustaqil ravishda rivojlangan patologik shakl o‘zgarishlari nazarga olinadi. O‘mrov suyaklari joylashuvi aniqlanadi.
Qorin sohasi ko‘zdan kechiriladi. Jinsiy a’zolar ko‘zdan kechirilayotganda, olat, siydik nayi va moyaklarning rivojlanish nuqsonlarga alohida e’tibor qaratiladi.
Kuraklarning asimmetriyasi aniqlanganda, ushbu holatning umurtqa pog‘onasi shaklining buzilishi yoki Shprengel kasalligi-kurakning tug‘ma yuqorida turishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini yoddan chiqarmaslik kerak. Umurtqa pog‘onasi shaklining buzilishida ko‘pincha, umurtqaning ko‘krak bo‘limida kifoz, kam hollarda-lordoz aniqlanadi, bel sohasida lordozning kuchayishi, kam hollarda — kifoz. Skoliozning mavjudligi va ifodalanganlik darajasiga e’tibor qaratiladi.
18. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning qaddini tutishi baholanadi. Qaddini majburiy holatda tutish og‘riq hissi, anatomik o‘zgarishlar yoki kompensatsiya tufayli patologik o‘rganib qolish natijasida bo‘lishi mumkin.
Oyoq, qo‘llar ichki yoki tashqi rotatsiya, tanaga yaqinlashtirilgan yoki uzoqlashtirilgan va bukilgan yoki uzatilgan holatlarda turishi mumkin.
Suyaklarda eski siniqlar, bo‘g‘im chiqishi va boshqa jarohatlar borligini aniqlash uchun, bildiruv nuqtalarining, suyak bo‘rtmalari hamda o‘simtalarining joylashuviga e’tibor qaratiladi. Me’yorda tirsak bo‘g‘imida bilaklar to‘g‘riga uzatilgan holatda yelka suyagi o‘simtalari va tirsak o‘simtasining ustki nuqtasi bir chiziqda yotadi. Tirsak bukilganda, bu bildiruv nuqtalari uchi tirsak o‘simtasida bo‘lgan, teng tomonli uchburchakni tashkil etadi
19. Chanoq suyagining shakli va holati o‘rganiladi. Ko‘pchilikda me’yorda, bir oyoq ikkinchisidan kalta bo‘lishini unutmaslik kerak. Bir oyoq ikkinchisidan 2 sm va undan ko‘proq kalta bo‘lsa, tosning qiyshayishi kuzatiladi. Bunday hollarda umurtqa pog‘onasining kompensator qiyshayishini shakl buzilishi deb qabul qilinmaydi. Oyoqlar uzunligi bir xil va tosda shakl buzilishi bo‘lgan hollarda umurtqa pog‘onasi shakl buzilishini istisno qilish lozim bo‘ladi.
Dumba burmalari va son suyak katta ko‘st bo‘rtmalarining simmetriyasi qayd etiladi.
Dumg‘aza-dum va anal teshigi sohalari epitelial dum yo‘laklari va ularning asoratlari, surunkali paraproktit, orqa teshikning to‘liq yopilmasligi alomatlarini ko‘rish uchun ko‘zdan kechiriladi.
Chaqiriluvchilarning to‘g‘ri ichak va prostata bezining barmoq orqali tekshiruvi ko‘rsatmalar bo‘lgan hollarda o‘tkaziladi.
20. Oyoqlar ko‘rigida o‘qining joylashishi aniqlanadi. To‘g‘ri oyoqlar, O-simon oyoqlar, tizzalar tashqariga qiyshaygan holat, X-simon, tizzalar birlashib, son va tizzalar o‘qlari tashqariga ochiq burchakni hosil qiladi. Oyoq terisi rangiga, shish, trofik o‘zgarishlar, teri osti venalarining varikoz kengayishi mavjudligiga e’tibor qaratiladi. Oyoq panjasi va ostki kafti ko‘zdan kechiriladi.
21. Bosh suyagini paypaslab, qopqoq suyaklarida jarohat yoki jarrohlik amaliyotlaridan keyingi nuqsonlar, yumshoq to‘qimalar va suyaklarda o‘smasimon tuzilmalar borligini aniqlash mumkin.
22. Periferik limfa tugunlari, qalqonsimon bez, terining tarangligi va harorati, mushaklarning rivojlanish holati aniqlanadi.
23. Qorinni paypaslash orqali uning old devorining tinch yoki kuchanishdagi, ichki a’zolar, chov tashqi halqasining ahvoli aniqlanadi. Tashqariga chiqib turgan churra mavjud bo‘lsa, uning o‘lchamlari, tarkibi va to‘g‘rilanishga moyilligi baholanadi.
24. Tayanch-harakat tizimi va umurtqa pog‘onasini baholashda nafaqat anatomik o‘zgarishlarni, balki uning faoliyat imkoniyatlarini o‘rganish ham lozim. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni harbiy xizmatga yaroqliligini aniqlashda yodda tutish kerakki, qo‘l-oyoq yirik bo‘g‘imining faoliyati qulay holatdagi ankilozi qator hollarda ular bajarishga odatlangan ishlar hajmini cheklamaydi.
Harakati chegaralangan bo‘g‘imlarning faoliyati qulay holati quyidagilar hisoblanadi:
25. Oyoq-qo‘llar bo‘g‘imlarida harakat hajmini o‘rganish barcha yuzalarda faol va passiv, shuningdek, supinatsiya va pronatsiya harakatlarini bajarish bilan boshlanadi Qo‘l panjasining va tananing ko‘tarish dinamometriyasi orqali mushaklar kuchi aniqlanadi.
26. Oyoq — qo‘llar aylanasini o‘lchash santimetrli o‘lchov tasmasi bilan simmetrik sohalarda o‘tkaziladi. Sonning — yuqori, o‘rta va pastki uchdan birida, yelka va boldirda esa, ularning eng yo‘g‘on bo‘lgan qismida.
27. Bo‘g‘imlar harakati hajmini o‘lchashda xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi.
Yelka bo‘g‘imi — bukilish: tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs shifokorga yoni bilan turadi. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagining katta do‘ngligi va uning tashqi bo‘rtmasi bilan birlashtiruvchi chiziq markaziga parallel holda joylashtiriladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yelka kamari ishtiroksiz, gavdasini egmasdan qo‘llarini oldinga maksimal darajada ko‘taradi. Bo‘g‘imni yozish — xuddi shu shartlar bilan, qo‘l orqa-yon tarafga maksimal qayiriladi. Uzoqlashtirish -shifokorga orqasi bilan turadi. Kurak burchaklari sathi bir xil. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi tananing vertikal o‘qiga, harakatchani esa — kurak suyagining yelka o‘sig‘ini, tirsak suyagining tirsak o‘simtasi bilan bog‘lovchi chiziqqa parallel ravishda o‘rnatiladi. Qo‘llarini maksimal ravishda yon taraflarga uzoqlashtiriladi.
Tirsak bo‘g‘imi — bukish va yozish: shifokorga yon tomoni bilan turadi, kaftlarini oldinga qaratib qo‘llarini pastga tushiradi. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagini tashqi do‘ngligini, bilak suyagining bigizsimon o‘simtasi bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda joylashtiriladi. Bilak ohista oxirigacha bukiladi. Burchak o‘lchagichning o‘qi tirsak bo‘g‘imining ko‘ndalang o‘qiga mos tushishi kerak.
Bilak bo‘g‘imi — ortga yozish va kaft bukilishi: bilak gorizontal tekislikda, panja uning davomida turadi, bosh barmoq qisilgan. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi bilak suyagining bigizsimon o‘simtasi bilan ikki boshli mushak paylarining tashqi tomonini birlashtiruvchi chiziqqa parallel ravishda, harakatchan branshasi esa ikkinchi kaft suyagining uzunligi bo‘ylab o‘rnatiladi.
Chanoq-son bo‘g‘imi — bukish va yozish. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, tekshirilayotgan oyoq uzatilgan, ikkinchi oyoq tizzasida bukilgan va shu tomondagi qo‘l bilan ushlab turiladi. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi qanot ostki chuqurchasi bilan katta ko‘stni, harakatchan branshasi esa — katta ko‘stni va sonning tashqi bo‘rtmasini birlashtiradigan chiziqqa parallel o‘rnatiladi. O‘lchovda tekshirilayotgan oyoq chanoq-son bo‘g‘imida bukilgan bo‘ladi. Uzoqlashtirish: tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, oyoqlar uzatilgan, tovonlar juftlangan, qo‘llar tana bo‘ylab cho‘zilgan. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi hanjarsimon o‘siq — qov birlashmasi — sonning ichki bo‘rtmasi bo‘ylab o‘tadigan chiziqqa o‘rnatiladi. Tekshirilayotgan oyoq maksimal uzoqlashtiriladi.
Tizza bo‘g‘imi — bukish va yozish: tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi katta ko‘stni son suyagining tashqi o‘sig‘i bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel ravishda o‘rnatiladi. Harakatchan branshasi esa — kichik boldir suyagining boshchasini tashqi to‘piq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda o‘rnatiladi. Oldin boldir bukiladi, keyin to‘liq yoziladi.
Boldir-tovon bo‘g‘imi kaftga va ortga bukilishi: yuqoriga qarab yotgan holda o‘tkaziladi, oyoq panjasi burchagi 90 daraja ostida. Burchak o‘lchagichining harakatsiz branshasi kichik boldir suyagi boshchasini tashqi to‘piq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda, harakatchan branshasi esa — oyoq panjasini tashqi tomoni bo‘ylab o‘rnatiladi. Avval ortga, keyin oyoq panjasi pastki kaft tomonga bukiladi.
28. Oyoq-qo‘llarning uzunligi santimetrli tasma yordamida o‘lchanadi. Qo‘llar uchun o‘lchov o‘qi yelka suyagi boshining markazi va yelkaning boshsimon bo‘rtig‘i, bilak va tirsak suyaklarining boshchalari orqali o‘tadi. Oyoq uchun esa — yonbosh suyagining oldingi yuqori o‘qi orqali, tizza qopqoq suyagining ichki tomoni va birinchi barmoq nuqtalarini birlashtiruvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ylab o‘tkaziladi. Bo‘g‘imlarning ankilozlari, kontrakturalari, son-chanoq bo‘g‘imi patologiyalarida sog‘ va kasallangan oyoqlarning anatomik uzunligi bir xil, kasallangan oyoqning nisbiy uzunligi esa — kam bo‘lishi mumkin. Anatomik uzunlik segment bo‘yicha, nisbiy uzunlik esa, oyoq yoki qo‘lning boshidan oxirigacha bo‘lgan chiziq bo‘yicha o‘lchanadi.
Yelkaning anatomik uzunligini yelka suyagining katta do‘mbog‘idan tirsak o‘sig‘igacha o‘lchanadi, bilakning uzunligi esa — tirsak o‘sig‘idan tirsak suyagining bigizsimon o‘simtasigacha o‘lchanadi. Sonning anatomik uzunligi katta ko‘stdan tizza bo‘g‘imi oralig‘igacha, boldirning uzunligi — tizza bo‘g‘imi oralig‘idan tashqi to‘piqning quyi nuqtasigacha o‘lchanadi. Qo‘l yoki oyoqning barcha segmentlari uzunligining yig‘indisi uning anatomik uzunligini tashkil qiladi.
Qo‘lning nisbiy uzunligi kurakning akromial o‘simtasidan qo‘lning uchinchi barmog‘i uchigacha, oyoqning nisbiy uzunligi — yonbosh suyagining oldingi yuqori o‘qidan pastki kaft quyi qirrasigacha o‘tkazilgan to‘g‘ri chiziqni o‘lchash yo‘li bilan aniqlanadi.
29. Umurtqa pog‘onasining tekshiruvi tananing o‘qiga yuklama berish va og‘riqli nuqtalarni aniqlashdan boshlanadi, qo‘shimcha aniqlik kiritish maqsadida umurtqa pog‘onasining qirrali o‘siqlari uchlarini perkussiya qilish va paravertebral nuqtalarni paypaslash o‘tkaziladi.
Me’yorda boshni oldinga 40 darajaga egish imkoni bor, iyak to‘shga tegishigacha amalga oshiriladi; orqaga — ensa gorizontal holatni egallaydi; yonboshga — yelka ustiga tekkunga qadar. Boshni har ikkala tomonga burish imkoniyati 85 darajagacha. Umurtqa pog‘onasining ko‘krak va bel bo‘limlarining yonboshga 25 — 30 darajalar chegarasida harakat imkoniyati mavjud.
Me’yorda VII bo‘yin pog‘onasining o‘tkir o‘sig‘i va ensa suyagining bo‘rtig‘i orasidagi masofa bosh egilganda 3 sm ga va undan ko‘pga uzayadi, boshni orqaga tashlaganda esa, 8 sm ga va undan ko‘pga kamayadi. VII bo‘yin va I dumg‘aza pog‘onalarning o‘tkir o‘sig‘lararo masofa egilganda gavdani odatda tutganga nisbatan 5 sm va undan ko‘pga ko‘payadi, orqaga egilganda esa, 5 sm va undan ko‘pga kamayadi. Ko‘krak va bel sohasidagi yonboshga egilishlar tik chiziqdan 25 gradusdan kam bo‘lmaydi. Umurtqaning harakat kengligi chegaralanganligini baholashda tekshirilayotgan pog‘onaning oldinga va orqaga egilishlarining yig‘indisini me’yordagi ko‘rasatkichlar bilan solishtirish lozim.
Umurtqa pog‘onasida shakl buzilishi mavjudligiga shubha qilinganda, qirrali o‘siqlar uchlari proyeksiyasida teri marker bilan belgilab chiqiladi. Umurtqa pog‘onasi shakl buzilishini o‘lchash mumkin. Buning uchun shovun (otves) qo‘llaniladi, u yettinchi bo‘yin umurtqasining qirrali o‘sig‘iga tibbiy bog‘lam bilan yopishtirib qo‘yiladi. Agar shovun aniq dumbalar oralig‘idan o‘tsa, unda skolioz me’yor darajada deb hisoblanadi. Agar shovun o‘rta chiziqdan siljisa, uning ko‘rsatkichi umurtqa pog‘onasi shakl buzilishining barcha uzunligida keyin rentgen ma’lumotlari bilan solishtirish uchun o‘lchash lozim. Simmetrik nuqtalarda kurak cheti va umurtqa pog‘onasi orasidagi masofa qiyoslab ko‘riladi, tananing ko‘tarish dinamometriyasi ko‘rsatkichlari baholanadi. Umurtqa pog‘onasining ifodalangan shakl buzilishilari tashqi nafas olish faoliyatining buzilishi bilan birgalikda kechishi sababli, o‘pklarning hayotiy sig‘imi, bir daqiqadagi nafas hajmi va o‘pklarning maksimal sig‘imi ham aniqlanishi lozim.
Umurtqaning shakl buzilishini to‘la tasdiqlash uchun tekshiruvlarni tananing gorizontal va vertikal holatlaridagi umurtqa pog‘onasi rentgenografiyasi bilan to‘ldirish lozim.
Skolioz darajasi rentgengrammalardagi skolioz burchaklarini o‘lchash asosida aniqlanadi: birinchi daraja — 1 — 10 gradus, ikkinchi daraja — 11 — 25 gradus, uchinchi daraja — 26 — 50 gradus, to‘rtinchi daraja — 50 gradusdan ortiq.
30. Yassi oyoqlik darajasi rentgen yordamida aniqlanadi. Oyoq panjasini suratga olish tik turgan holda, yuklama bilan (yalangoyoq) o‘tkaziladi.
Yassi oyoqlikni bosqichlari bo‘yicha yuzaga keladigan organik o‘zgarishlarini klinik va rentgen tasvirlariga ko‘ra baholash
Artrozning bosqichi
Bo‘g‘im yorig‘ining holati va o‘lchamlari
Bo‘g‘im oralig‘i chetlaridagi suyakli o‘siqlar mavjudligi va ularni bo‘g‘im chetlaridan chiqib turadigan o‘lchamlari
Bo‘g‘im va tutashuvchi suyaklarning bo‘g‘im oxirlari yuzalarining holati
Birinchi
50% ortiq bo‘lmagan torayish
Mavjud, o‘lchamlari 1 mm dan ortiq emas
O‘zgarishlar yo‘q
Ikkinchi
50% yoki undan ortiq bo‘lgan torayish
Mavjud, o‘lchamlari 1 mm dan ortiq
Bo‘g‘im oraliqlarining shakl o‘zgarishlari va tog‘ay osti osteosklerozi bilan
Uchinchi
Deyarli to‘liq obliteratsiya
Ifodalangan suyak chetlari o‘siqlari
Qo‘pol shakl o‘zgarishi va tog‘ay osti osteosklerozi bilan
Oyoq panjasi gumbazining balandligi aniqlanadi, gumbaz eng baland nuqtasidan pastki uchburchak — tovon suyagining notekis yuzasini birinchi oyoq kafti suyagi boshchasining pastki kaft tomoni bilan birlashtiradigan chiziq asosiga tushirilgan perpendikulyarning uzunligi aniqlanadi. Me’yorda bu burchak 125 — 130 gradusga teng, oyoq panjasi gumbazining balandligi 39 — 36 mm.
Yassi oyoqlikning birinchi darajasi: ichki kaft gumbazining ko‘ndalang kesmasi burchagi 131 — 140 gradus, gumbazning balandligi — 35 — 25 mm. Yassi oyoqlikning ikkinchi darajasi: ichki kaft gumbazining ko‘ndalang kesmasi burchagi 141 — 155 gradus, gumbazning balandligi — 24 — 17 mm. Ponasimon suyak kaltalashgan, bo‘yinchasi aniq ifodalanmagan. Yassi oyoqlikning uchinchi darajasi: ichki kaft gumbazining ko‘ndalang kesmasi burchagi 155 gradusdan ortiq, gumbazning balandligi — 17 mm dan kam. Shuningdek, oyoq panjasi ko‘ndalang gumbazi yassiligi, bosh barmoqning uzoqlashtiruvchi kontrakturasi ko‘zga tashlanadi. Oyoq panjasi buralgan va tashqariga qayrilgan. Yassi oyoqlikning darajasini aniqlashda asosiy mezon bo‘lib oyoq panjasi gumbazining balandligi hisoblanadi.
Oyoq panjalari shaklni o‘zgartiruvchi artrozning I bosqichi rentgen tasvirlari bo‘g‘im chetlaridan 1 mm dan ko‘p chiqmaydigan suyakli o‘siqlar va bo‘g‘im yorig‘ini 50 foizgacha torayishi bilan tavsiflanadi.
Artrozning II bosqichida bo‘g‘im yorig‘i kengligi — 50% va undan ko‘p toraygan, bo‘g‘im chetlaridan 1 mm dan ko‘p chiqadigan suyakli o‘siqlar shakl o‘zgarishlari va tutash suyaklar bo‘g‘im oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan.
Oyoq panjalar artrozi III bosqichida bo‘g‘im orasi kengligi deyarli obliteratsiyalangan, bo‘g‘im chetlarida og‘ir ifodalangan suyakli o‘siqlar chuqur shakl o‘zgarishlari va tutash suyaklar bo‘g‘im oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan.
31. Yotgan holda paypaslash va perkussiya qilish orqali yirik tomirlarning pulsatsiyasi tekshiriladi. Zarurat tug‘ilganda ossillografiya va nitroglitserin sinamasi, angiografiya, flebografiya, reovazografiya, dopplerografiya va qon aylanishning holatini obyektiv ko‘rsata oladigan boshqa tekshiruvlar o‘tkaziladi.
6-bob. LOR a’zolarining tekshiruvlari
32. Quloq, burun, tomoq tekshiruvlari uzunligi 6 metrdan kam bo‘lmagan, shovqinlardan holi bo‘lgan xonada o‘tkaziladi. Anamnez yig‘ishda oldin o‘tkazilgan quloq, burun, tomoq kasalliklari surishtiriladi. Shu bilan bir vaqtda nutqdagi nuqsonlar aniqlanadi.
Obyektiv tekshiruv qorog‘ilashtirilgan, yon tomondan tushib turadigan sun’iy yorug‘lik manbai bor xonada o‘tkaziladi. Bir vaqtda ushbu xonada tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarning soni ikkitadan oshmasligi kerak. Tekshiruv tashqi ko‘rikdan boshlanadi, keyin esa hid sezish, burundan nafas olish va eshitish tekshiriladi.
33. Quloqni tekshirishda quloq suprasi, so‘rg‘ichsimon o‘siqlar ko‘rikdan o‘tkaziladi, bir vaqtning o‘zida ularning sezuvchanligi ham aniqlanadi. Nog‘ora pardada o‘zgarishlar mavjud bo‘lsa tekshirish pnevmatik voronka yordamida o‘tkaziladi.
34. Yuqori nafas yo‘llarining nafas olish va tovush hosil qilish faoliyati tekshiriladi. Burunning tashqi qismlari va burun bo‘shlig‘i, halqum, halqumning burun qismi, xiqildoq ko‘rikdan o‘tkaziladi. Bir vaqtning o‘zida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning og‘zidan chiqayotgan havoning hidiga ham e’tibor qilinadi.
35. Burun bo‘shlig‘i tekshirilayotganda burun oynasidan foydalaniladi. Shilliq qavatlarning holati tekshiriladi, yiring, poliplar bor-yo‘qligiga ishonch hosil qilinadi, burunning o‘rta tog‘ay devori holati baholanadi, shilliq qavatda burun bo‘shlig‘ini toraytiradigan burmalar, o‘simtalar borligi aniqlanadi. Burundan nafas olish kuchli buzilganda, burundan sassiq hid kelayotganda, tovush dag‘al bo‘lib qolganda, manqalanganda, bodom bezlarida o‘zgarishlar bo‘lganda, halqum yaralari va o‘smalari aniqlanganda chuqurroq tekshiruv o‘tkaziladi.
Duduqlanish mavjudligida nevropatolog, zarurat tug‘ilganda, psixiatr va logopeddan maslahat olinadi.
36. Hid sezish to‘rtta standart hid sinamalari yordamida o‘tkaziladi:
0,5% sirka kislotaning eritmasi (kuchsiz hid), toza etil spirti (o‘rtacha hid), oddiy valeriana damlamasi (kuchli hid), nashatir spirti (o‘ta kuchli hid).
Bu eritmalar shakli va rangi bir xil bo‘lgan raqamlangan shisha idishlarda saqlanadi. Xid sezishi o‘ta past darajaga pasayganda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs chuqur nevrologik tekshiruvdan o‘tishi lozim.
37. LOR — a’zolar ko‘rigidan so‘ng, shivirlab gapirilgan nutqqa nisbatan eshitish qobiliyati o‘tkirligi belgilanadi. Tekshiruvni o‘tkazish uchun 21 dan 99 gacha bo‘lgan raqamlardan foydalanish mumkin, bunda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs shifokor lablarining harakatini ko‘rmasligi lozim.
Shivirlashni mumkin qadar bir xil jadallikda bo‘lishini ta’minlash maqsadida, shifokor so‘zlarni nafas chiqarishdan so‘nggi qoldiq havo yordamida aytadi. Tekshirish 6 metr masofadan boshlanadi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning shifokor tomonidan shivirlab aytilgan barcha so‘zlarni yoki mutlaq ko‘pchiligini takrorlay olgan masofa eshitish qobiliyatining o‘tkirligi masofasi bo‘lib hisoblanadi.
38. Zaruriyat tug‘ilganda audiometriya, quloq manometri yordamida yoki barokamerada quloqning barometriya faoliyati va Barani o‘rindig‘i yoki Xilov arg‘imchog‘ida quloqning vestibulyar faoliyati tekshiruvi o‘tkaziladi.
7-bob. Og‘iz bo‘shlig‘i va jag‘larning tekshiruvi
39. Og‘iz bo‘shlig‘i va jag‘larni tekshiruvi shikoyatlarni aniqlash, ularning tavsifini baholash, anamnez yig‘ish, klinik va faoliyatga oid tekshiruvlar o‘tkazishdan iboratdir. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning o‘tkazgan kasalliklari surishtiriladi.
40. Obyektiv tekshiruvlar gavdani to‘g‘ri tutish, tik yuzaga nisbatan boshning turish holatini baholashdan boshlanadi. Keyin yuzdagi nuqson, shakl buzilishi, chandiq yoki assimetriyalarni aniqlash maqsadida tashqi ko‘rik o‘tkazishga kirishiladi.
Bo‘yinning limfa tugunlari boshni bir oz pastga egilgan holatida paypaslab ko‘rish orqali o‘rganiladi, hamda shifokor tekshiriluvchining ortida turib ham ularni paypaslab ko‘radi. Chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imining ahvoli va faoliyati ham paypaslab ko‘rish orqali, zarurat tug‘ilganda esa, rentgen va boshqa tibbiy tekshiruv usullari yordamida o‘rganiladi.
41. Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda shuningdek tish-jag‘ tizimi a’zolarining asosiy faoliyatlari: nafas olish, nutq, yutinish, chaynash tekshiriladi. Chaynash faoliyatining buzilishi, chaynash fazalarini o‘zgarishi, chaynov bosimini notekis taqsimlanishi, chaynashlar sonining ko‘payishi va ovqatni chaynashga ko‘p vaqt sarflash bilan ifodalanadi. Lozim bo‘lgan hollarda N.I. Agapovning shartli koeffitsiyenti yordamida chaynash samaradorligini yo‘qotish darajasi belgilanadi. Bunda barcha tishlarning chaynash quvvati 100% deb qabul qilinadi, shuningdek har bir tishning chaynash quvvati quyidagi raqamlar bilan belgilanadi: yonbosh kesuvchi tishlar (12, 22, 32, 42) — 1 %dan, markaziy kesuvchi tishlar (11, 21, 31, 41) — 2 %dan, qoziq tishlar (13, 23, 33, 43) — 3 %dan, kichik oziq tishlar (14, 15, 24, 25, 34, 35, 44, 45) — 4 %dan, birinchi oziq tishlar (16, 26, 36, 46) — 6 %dan, ikkinchi oziq tishlar (17, 27, 37, 47) — 5 %dan.
Tishlar qisman yo‘qotilganda saqlangan chaynash samaradorligi, yo‘q tishlar va qarama-qarshi tishlar koeffitsiyentlari yig‘indisini 100 foizlik ko‘rsatkichdan ayirish yo‘li bilan aniqlanadi. Aql tishlari hisobga olinmaydi. BSST (HKT-10) talablariga muvofiq tishlar formulasi quyidagicha ko‘rsatiladi:
18
17
16
15
14
13
12
11
21
22
23
24
25
26
27
28
48
47
46
45
44
43
42
41
31
32
33
34
35
36
37
38
Tish formulasining shartli belgilari: sog‘lom tish — S, yo‘qotilgan tish — Y, chiqmagan tish — Ch, ildiz — I, kariyes — K, pulpit — P, gangrena — G, granulema — GR, olib tashlash kerak bo‘lgan tish — OT, temir qoplamali tish — TQ, ko‘priksimon protez — KP, yechiladigan protez — YEP, plombalangan tish — PL.
42. Og‘iz bo‘shlig‘i va tishlarning obyektiv tekshiruvi ko‘rik, paypaslash va perkussiya qilishdan iborat. Lozim bo‘lganda elektroodontodiagnostika, tishlar va parodont o‘tayotgan yorug‘lik yordamida, Pisarev-Shiller applikatsiya sinamasi va boshqa usullar yordamida tekshiriladi.
Tish qatorlarining markaziy jipslanishi o‘zaro perpendikulyar uch tekislikda (sagittal, vertikal, gorizontal) aniqlanadi.
Tishlarning to‘g‘ri tushmaslik nuqsonlari mavjud bo‘lsa, ularning turi, hamda anomaliyaning ifodalanganlik darajasi tish qatorlarining siljiganligi bir chiziqli o‘lchovlar yordamida, tegmayotgan tishlarning soni ko‘rsatiladi. Tishlarning to‘g‘ri tushmaslik anomaliyasida uch daraja farqlanadi: birinchi daraja tish qatorlarining — 5 mmgacha, ikkinchi daraja — 5 — 10 mmgacha, uchinchi daraja — 10 mmdan ortiq siljigan hollarda. Bu ko‘rsatkich anomaliya darajasidan keyin qavs ichida millimetrlarda ko‘rsatiladi.
8-bob. Ko‘rish a’zosining tekshiruvi
43. Ko‘rish a’zolarining tekshiruvi yaxshi yoritilgan, ko‘z o‘tkirligini 5 metr masofadan aniqlash imkoniyatini beradigan xonalarda o‘tkaziladi. Oftalmoskopiya, skiaskopiya va boshqa tekshiruv usullarini o‘tkazish uchun qorong‘ilashtirilgan yondosh xona bo‘lishi lozim.
44. Anamnezni yig‘ishda ko‘rishning o‘ziga xos xususiyatlariga: o‘tkazilgan kasalliklar va olingan jarohatlarga, oilada ko‘rish a’zolarining irsiy kasalliklari borligiga e’tibor qaratiladi. Suhbat mobaynida ko‘z olmalarining harakatchanligi va nigohining yo‘nalishiga e’tibor qaratiladi.
45. Rang ajrata olishni tekshirish yaxshi kunduzgi yoki sun’iy lyuminessent yorug‘likda o‘tkaziladi. Yorug‘lik manbai tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning ko‘rish maydonidan tashqarida bo‘lishi va jadvallarni yaxshi yoritishi kerak. Rang ajratishni tekshirish uchun Rabkinning to‘qqizinchi va undan kechroq nashr etilgan polixromatik jadvallari qo‘llaniladi. Rang ajratish me’yorda bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs hamma jadvallar va yashirin belgilarni to‘g‘ri o‘qiydi. Rang ajratish me’yordan past bo‘lgan hollarda, uning darajasi (xili, shakli, turi)ni Kris-Nigel-Rabkin tasnifi bo‘yicha, Rabkin polixromatik jadvallariga berilgan tushuntirish matnidagi uslubiy ko‘rsatmalardan foydalangan holda belgilash lozim bo‘ladi. Eng muhimi, bu hollarda “S” turdagi trixromaziya nuqsonini aniq ajrata bilish lozim, chunki bu turda amaliy faoliyatda ranglar to‘g‘ri ajratiladi.
46. Ko‘rish o‘tkirligi Golovin-Sivsev jadvali yoki zamonaviy belgilar proyektorlari yordamida aniqlanadi. To‘liq ko‘rish o‘tkirligi jadvalning tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs hali to‘g‘ri o‘qiy olayotgan eng kichik belgilari bor qatori bo‘yicha hisoblanadi. Ko‘rish o‘tkirligining 0,7 dan 1,0 ko‘rsatkichiga to‘g‘ri keladigan qatoridagi belgilarni o‘qishda bittadan ko‘p xatoga yo‘l qo‘ymasa, ko‘rish o‘tkirligi to‘liq hisoblanadi. Korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar o‘ng va chap ko‘zlar uchun alohida yoziladi. Yaxshi va yomon ko‘radigan ko‘zlar uchun foydalanilgan qavariq shishalar kuchi o‘rtasidagi farq 2 dioptriydan oshmasa, bu qoidaga ko‘ra, mumkin bo‘lgan binokuyar korreksiya hisoblanadi. To‘liq va amalda mumkin bo‘lgan korreksiyadan keyingi ko‘rish o‘tkirligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar o‘ng va chap ko‘zlar uchun alohida yoziladi. Ko‘rish o‘tkirligi 0,09 dan 0,01 chegarasida bo‘lganda, ko‘rish o‘tkirligi 0,1 kam bo‘lgan hollarda maxsus tekshiruv uchun qo‘llaniladigan Polyakning maxsus optotiplari to‘plami, zarurat tug‘ilganda boshqa usullar bilan tekshiriladi.
Yaqindan ko‘rish o‘tkirligi har bir ko‘z uchun alohida yaqin uchun mo‘ljallangan 30 — 40 sm uzoqlikdan ko‘rsatiladigan va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning orqa tomonidan yoritiladigan Golovin-Sivsev jadvali yordamida tekshiriladi. Ko‘z orbitasining tashqi chetidan matngacha bo‘lgan masofa o‘lchanadi.
47. Refraksiya anomaliyasining darajasi va tavsifi skiaskopiya yordamida aniqlanadi, refraksiyaning chegaradagi va bahstalab holatlarda avtorefraktometriya o‘tkazish lozim. Skiaskopiyadan olingan ma’lumotlar subyektiv usulda tekshiriladi. Skiaskopiya va subyektiv tekshiruvdan olingan ma’lumotlar o‘rtasida farq 1,0 dioptriydan ko‘p farq qilsa, eng yaqin turgan ravshan ko‘rish nuqtasining joyi aniqlanadi.
Shundan so‘ng ko‘z kosalari, ko‘z yorig‘i, qovoqlar, ko‘z yoshi nuqtalarining joylashuvi ko‘zdan kechiriladi; ko‘z yoshi xaltachasi sohasi bosilib, uning holati tekshiriladi; ko‘z olmalari kattaligiga, ularning ko‘z kosasida joylashuviga, qovoqlarning konyunktivasiga e’tibor qaratiladi. Yonboshdan yoritilgan holda, lupa yordamida sklera, shoh parda, oldingi kamera, rangdor parda, qorachiq va ko‘z gavhari ko‘zdan kechiriladi. Ko‘z gavhari va shishasimon tana yon tarafdan tushib turuvchi yorug‘likda tekshiriladi.
Shundan so‘ng oftalmoskopiya o‘tkaziladi, bunda ko‘ruv nervi diski, sariq dog‘ sohasi, ko‘z tubi atrofi va to‘r parda tomirlari holati baholanadi.
48. Agar refraksiyani aniqlash refraktometriya usuli bilan amalga oshirilsa yoki ko‘z qorachig‘ining torligi tufayli skiaskopiya o‘tkazish qiyinchilik tug‘dirayotgan bo‘lsa, tekshirish o‘tkazish tartibini o‘zgartirish lozim. Oldin shishalar yordamida refraksiyani subyektiv o‘lchovi o‘tkaziladi va eng yaqin ravshan ko‘rish nuqtasining joyi aniqlanadi, shundan so‘ng konyunktiva bo‘shlig‘iga 3 marotaba oralig‘i 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasi kiritiladi.
49. Bahs talab holatlarda skiaskopiya sikloplegiya sharoitida, ya’ni akkomodatsiyani ko‘proq bo‘shashtirilgan holatda o‘tkaziladi, ko‘zning konyunktiva bo‘shlig‘iga 3 marotaba oralig‘i 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasini tomiziladi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning subyektiv ko‘rsatmalari shubha tug‘dirsa yoki akkomodatsiyaning spazmiga gumon bo‘lsa, refraksiyani va ko‘rish o‘tkirligini aniqlash maqsadida, ametropiyani korreksiya qilish imkoni bo‘lmaganda, 1 % atropin eritmasini qo‘llash zarur bo‘ladi.
50. Qoidaga ko‘ra, midriatiklar bilan kengaytirilgan qorachiqda ko‘rish o‘tkirligini tekshirish, diafragmani ko‘llamasdan o‘tkaziladi. Nazarda tutish kerakki, diafragma o‘rnatilgan holda ko‘rish o‘tkirligining oshishi, korreksiya qilinmagan ametropiyaning mavjudligi to‘g‘risida guvohlik beradi. Bunday hollarda korreksiyalovchi shishalarni tanlash yo‘li bilan ko‘rish o‘tkirligini diafragma bilan olingan natijadan kam bo‘lmagan darajada yaxshilash mumkin.
51. Yosh oqishiga shikoyat mavjud bo‘lsa, yosh ketkazish faoliyati rangli ko‘z yoshi-burun sinamasi yordamida tekshiriladi.
Gemeralopiyaga shikoyatlar mavjud bo‘lsa va to‘r parda, ko‘rish nervida o‘zgarishlar topilsa, biomikroskopiya, adaptometriya, perimetriya yoki optik-kogerent tomografiya o‘tkazish yoki statsionar tekshiruviga yuborish lozim bo‘ladi.
9-bob. Teri-tanosil a’zolarining tekshiruvlari
52. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning ko‘rigini kunduzgi yorug‘likda o‘tkazish lozim, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatini tekshirish uchun yorqin yo‘naltirilgan elektr yorug‘ligi va shilliq qavatning ko‘rilayotgan sohalaridagi so‘lakni quritish uchun oson bo‘lganligi sababli, yog‘och shpatel qo‘llash lozim.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsni ko‘rigida toshmaning xususiyatiga, shakliga, tarkibiy elementlariga, ularning rangiga, joylashuviga, teri ortiqlari holatiga va h.k.larga e’tibor qaratish lozim.
53. Toshmaning morfologik elementlarini aniqroq baholash uchun maxsus tekshirish usullari qo‘llaniladi:
giperemiya bilan niqoblangan toshma morfologik elementlarining haqiqiy rangini aniqlash maqsadida diaskopiya yoki vitropressiya qo‘llanadi. Bu maqsadda shisha tayoqcha yoki tahlil shisha tekshirilayotgan toshmaning yuzasiga bosiladi va uning haqiqiy rangi aniqlanadi. Bu usul tomir elementlarini pigment va gemorragik elementlardan farqlash, hamda qizil bo‘richa bo‘rtmasi tashxisida alohida ahamiyatga ega, diaskopiyada u qo‘ng‘ir-sariq (olma quyqasi fenomeni) rangiga kiradi.
Qirma olish usuli teri to‘kilishini tavsiflash uchun qo‘llaniladi: psoriaz, parapsoriaz, qizil bo‘richa va boshqalar.
Yoritish usuli — toshma tarkibiy elementlarining to‘liq namoyon bo‘lmagan xususiyatlarini yuzaga chiqarish maqsadida qo‘llaniladi. Element yuzasiga vazelin yoki suv surtish mumkin. Masalan, bu usul qo‘llanganda — qizil yassi lishay papulalariga hos belgi bo‘lgan Uikxem to‘ri namoyon bo‘ladi;
Nikolskiy fenomeni — chin pufakcha va pufak paydo bo‘lishi akantoliz bilan kechadigan boshqa dermatozlarga tashxis qo‘yishda qo‘llanadi
Kebner fenomeni — ta’sirlantirilgan (tirnalgan, ultrabinafsha nurlari bilan nurlantirilgan) teri sohasining o‘zgarish bo‘lmagan qismlarida 7 — 14 kundan keyin psoriazga xos toshmalar paydo bo‘ladi.
Tashhis uchun qo‘shimcha ma’lumotlarni dermatografizm va mushak-soch refleksi xossalarini o‘rganishda olish mumkin.
Kasallangan o‘choqlardan olingan patologik materiallar (teri qirmalari, soch bo‘laklari, pufak va pufakchalarning ichidagi suyuqliklar va boshqalar) bakterioskopik tashhis qo‘yishda ahamiyatga ega. Bunday tibbiy tekshiruvlar natijalari zaxm, yumshoq shankr, zamburug‘li kasalliklar, piodermiya tashhisi uchun ko‘pincha hal qiluvchi ahamiyatga ega.
10-bob. Ginekologik tekshiruvlar
54. Tekshiruvning muhim turi bo‘lib bimanual tekshiruv xisoblanadi, bunda bachadon (joylashuvi, o‘lchamlari, shakli, konsistensiyasi, harakatchanlik darajasi va boshqalar) bachadon ortiqlari va dumg‘aza-bachadon bog‘lamlarining ahvoli to‘g‘risida obyektiv ma’lumotlar olish mumkin bo‘ladi.
55. Ginekologik tekshiruvlarda quyidagi tibbiy anjomlar bilan tekshirish usullari qo‘llanadi: qin ko‘rigi, bachadonni zond orqali tekshirish, bachadon orqa gumbazi punksiyasi, bachadon bo‘ynidan biopsiya olish, aspirat olish, kolposkopiya, chanoq a’zolarini ultratovush tekshiruvi; boshqa tekshiruvlar tibbiy ko‘rsatmalarga ko‘ra o‘tkaziladi.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 4-ILOVA
Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali, hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlar
Kasalliklar jadvalining bir yo‘llantiruvchi chizma ekanligi, uning kasallik holatlarining barcha shakl va turlarini nazarda tuta olmasligi hamda ularning kechish jarayonini hisobga ola olmasligini e’tiborga olish kerak. Kasalliklarni barcha ehtimoliy shakllarining to‘liq ro‘yxatini tuzish nafaqat imkonsiz, balki maqsadga ham muvofiq emas. Uzun ro‘yxat tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini baholashdagi yuzaki yondashuvga sharoit yaratishi va noto‘g‘ri ekspert xulosasining chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kasalliklar jadvalida patologik o‘zgarishlarning ifodalanganlik darajasi, faoliyatini buzilishi, qaytalanishlar soni va davolashning samaradorligiga e’tibor qaratilgan holda umumlashtirilgan ko‘rinishda kasalliklarni asosiy shakllari sanab o‘tilgan. Bunday tizim shifokorni o‘tkazilgan tibbiy tekshiruvlar natijalariga jiddiy yondashish, barcha holatlarni hisobga olgan holda ularni chuqur tahlil qilish, har bir holatda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini yakka tartibda, holisona baholashga majbur qiladi.
Kasalliklar jadvaliga harbiy xizmat yoki turli harbiy mutaxassisliklar bo‘yicha ishga yaroqlilik darajasini aniqlashda boshlang‘ich ko‘rsatmalar beruvchi, shuningdek, komissiya va shifokor xulosalarini to‘g‘ri rasmiylashtirish uchun imkoniyat yaratadigan bir hujjat sifatida qarash lozim.
Kasalliklar jadvalida qayd etilgan harbiy xizmatga yaroqlilik toifalari:
V — ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli.
S — cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli.
D — vaqticha harbiy xizmatga yaroqsiz.
E — tinchlik davrida harbiy xizmatga yaroqsiz, urush davrida cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli.
F — harbiy hisobdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz.
Kasallik jadvalida va uning sharhlarida qo‘llaniladigan shartli qisqartmalar:
NYHA — Nyu-York yurak assotsiatsiyasi;
WPW — Volf-Parkinson-Uayt;
AQB — arterial qon bosimi;
JSST — Jaxon sog‘liqni saqlash tashkiloti;
IGKS — ingalyatsion glyukokortikosteroidlar;
INM — ionlovchi nurlanish manbalari;
KT — kompyuter tomografiyasi;
MG — O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi;
MIBB — mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘lim;
MRT — magnit-rezonansli tomografiya;
NCHCHT — nafas chiqarishning cho‘qqilik tezligi;
OIV — odam immunitet tanqisligi virusi;
OKG — optik kvantli generatorlar;
OPO‘B — oyoq panjasining o‘rta bo‘limi;
RM — radioaktiv moddalar;
SBE — surunkali buyrak yetishmovchiligi;
SVE — surunkali venalar yetishmovchiligi;
SCHR — safarbarlik chaqiruv rezervi;
SYUYE — surunkali yurak yetishmovchiligi
TVI — tana vazni indeksi;
JNCHH-1 — bir soniyada jadallashtirilgan nafas chiqarish hajmi;
UTT — ultratovush tekshiruvi;
O‘ZM — kimyoviy qurolga oid tegishli zaharli moddalar, raketa yonilg‘isi tarkibidagi qismlar va boshqa o‘ta zaharli moddalar;
HDQ — havo-desant qo‘shinlari;
HTK — harbiy tibbiy komissiya;
HTM — harbiy ta’lim muassasasi;
HXB, AYP — havo harakatining boshqaruvi va aviatsiyani yo‘naltirish punktlarining jangovar boshqaruvining tizimlari;
FS — faoliyatga oid sinf;
EMM — 30 kGsdan 300GGsgacha chastota diapazonidagi elektr-magnit maydonlarni hosil qiluvchi manbalar;
ExoKG — exokardiografiya;
EEG — elektroensefalografiya;
YATA — yakka tartibda aniqlanishi ko‘zda tutgan hollarada fuqarolarni harbiy xizmatga, Qurolli Kuchlar (qo‘shinlar) turidagi xizmatga; harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifasini aniqlash nazarda tutiladi.
1-bob. Yuqumli va parazitar kasalliklar
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
1
Ichakning yuqumli kasalliklari, bakteriyali zoonozlar, boshqa bakterial kasalliklar, teritoshmalar bilan kechadigan virusli kasalliklar, bo‘g‘imoyoqlilar orqali yuqadigan virusli va boshqa kasalliklar (markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari bundan mustasno), virus va xlamidiyalar chaqiradigan boshqa kasalliklar, rikketsiozlar, boshqa yuqumli va parazitar kasalliklar:
a) davolab bo‘lmaydigan yoki davolanishi murakkab bo‘lgan
E
Yaroqsiz
S yoki E
(YATA)
S yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
b) o‘tkir yoki surunkali kasalliklar hurujidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari
trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari;
qorin tifi, paratif va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari;
surunkali dizenteriya;
ichki a’zolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi o‘choqli o‘zgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari;
exinokokkoz (jarrohlik usuli bilan davolanishdan bosh tortganda yoki davolash ijobiy natija bermaganda).
Qorin tifi yoki paratiflarning og‘ir shaklini (infeksion-toksik ensefalopatiyaning yaqqol belgilari mavjud bo‘lganda) o‘tkazgan, shuningdek, kasallikni kechish davrining o‘tkirlik darajasidan qat’iy nazar og‘ir asoratlarning rivojlanishi (ichak devorining teshilishi, ichakdan qon ketishi, miokardit, plevrit bilan kechayotgan zotiljam, meningit va meningoensefalit) hamda kasallikning og‘irlik darajasidan qat’iy nazar, uning qaytalashi bilan kechishi aniqlanganda harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari “a” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Brutsellyozning o‘tkir septik shakli, amyobiazning og‘ir va surunkali qaytalovchi shakli, virusli gepatitning og‘ir shakli hamda asoratlaridan qat’iy nazar, qaytalagan holda uzoq kechadigan o‘rtacha og‘irlikdagi gepatitning “B”, “S”, “D”, “F”, “G” turlarini, gepatitning “A” va “E” turlarini asoratlar bilan o‘tkazgan muddatli harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu bandga asosan kasallikning kechish darajasidan qat’iy nazar ikki va undan ortiq ijobiy markerlari mavjud bo‘lgan mikst gepatit yoki gepatitning delta turi bilan kasallanganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Ushbu bandga davolab bo‘lmaydigan, bir necha marotaba tahlilxona sharoitidagi tekshiruv usullarida tasdiqlangan yuqumli kasallik qo‘zg‘atuvchilarining turg‘un tashuvchilari ham kiradi. Dizenteriya va qorin tifi (paratiflar) bilan kasallangan muddatli harbiy xizmatchilar statsionar sharoitida davolanishi lozim. Davolanishdan so‘ng, uch oydan ortiq muddat davomida yuqumli kasallik qo‘zg‘atuvchilarining turg‘un tashuvchanligi saqlanib qoladigan bo‘lsa, ular harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, HTMning ikkinchi va undan yuqori bosqichdagi kursantlarini qorin tifi (paratif) kasallikning qo‘zg‘atuvchilarini surunkali tashuvchilari bo‘lgan holatda, V yoki S yaroqlilik toifalarga yakka tartibda aniqlanadi, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Olti oydan ortiq muddat davomida qorin tifi va paratiflar, dizenteriya, salmonellyozlar va boshqa yuqumli kasalliklar qo‘zg‘atuvchilarining turg‘un tashuvchisi bo‘lgan, davolash choralari samara bermagan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Virusli gepatitning “V” turini yuzaki antigeni yoki “S” gepatitning virusiga qarshi antitanachalari aniqlanganida, yashirin holda kechayotgan surunkali gepatitni istisno qilish maqsadida, tekshiruv o‘tkazish uchun asos bo‘la oladi. Jigar faoliyatidagi va klinik buzilishlar mavjud bo‘lmagan surunkali virusli gepatit bilan xastallangan harbiy xizmatchilar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, klinik alomatlar yoki tahliliy tekshiruvlarida o‘zgarishlar (jigar fermentlari va boshqa biokimyoviy ko‘rsatkichlarining me’yoridan oshishi) paydo bo‘lganda esa bu toifadagi bemorlar kasalliklar jadvalining 60-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “b” bandi statsionarda davolangandan so‘ng, bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, a’zolar faoliyatiga oid buzilishlar mavjud bo‘lgan o‘tkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi.
Qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarning “A” va “E” turlarini boshidan o‘tkazgan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga va HTMga kirishda 18 oy muddatga, amyobiaz va brutsellyozning o‘tkir shaklini boshidan o‘tkazganlar — 12 oy muddatga sog‘ligi tufayli vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Yuqumli kasalliklar qo‘zg‘atuvchilarining tashuvchisi bo‘lmagan hamda ichki a’zolaridagi zararlanish belgilari yo‘qolgan taqdirda mazkur shaxslar ko‘rsatilgan muddat o‘tgandan so‘ng cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Virusli gepatitning “V” , “S”, “D” turlarining o‘tkir shaklini o‘tkazganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Brutsellyozning klinik alomatlarisiz serologik yoki allergik reaksiyalarning (Rayt-Xeddelson, Byurne) mavjud bo‘lishi, harbiy xizmatga chaqiruvning kechiktirilishi yoki harbiy xizmatga yaroqsizlik to‘g‘risida hulosa qabul kilishga asos bo‘la olmaydi. Brutsellyozning rezidual shaklini (Rayt reaksiyasi 1:50 va undan kam, Xedelson reaksiyasi (+)) hech qanday asoratlarsiz o‘tkazgan chaqiriluvchilar, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Yuqumli kasalliklarning (virusli gepatit, qorin tifi va paratiflar, gemorragik isitmalar, iyersiniozlar va boshqalar) yengil va o‘rtacha shaklini asoratsiz boshdan o‘tkazgan muddatli harbiy xizmatchilarga 30 kunlik muddatga kasallik tufayli ta’til beriladi.
Yuqumli kasalliklarni (virusli gepatitning barcha shakllari, qorin tifi va paratif, gemorragik isitmalar, brutsellyozning o‘tkir shakli va boshqalar) o‘rtacha, og‘ir va asoratli shakllarini boshdan o‘tkazgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga “b” bandiga binoan, 30 kunlik muddatga kasallik tufayli ta’til beriladi, kasallikning yengil shaklini (shu jumladan virusli gepatitning sariqsiz shaklini) o‘tkazganlar esa, xizmat vazifalarini bajarishdan ozod qilinadi.
Ta’til tugagandan so‘ng, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlarda xizmat qilayotgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga hamda harbiy mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash maqsadida, majburiy tartibda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuboriladilar. Qolgan harbiy xizmatchilar esa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga tibbiy ko‘rsatmalar asosida yuboriladi. Virusli gepatit, qorin tifi, paratiflarni asoratsiz yengil va o‘rtacha og‘irlikdagi shaklini boshdan o‘tkazgan HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarning harbiy xizmatchilari 12 oydan so‘ng, takroriy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan parashut bilan sakrashga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Muddat tugagandan so‘ng, parashut bilan sakrashga ruxsat berish va HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga yaroqlilik masalasi yakka tartibda hal qilinadi.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning RM, INM, O‘ZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga hamda maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqliligi jigar va me’da-ichak yo‘llarining faoliyatiga ko‘ra yakka tartibda aniqlanadi. RM, INM, O‘ZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga tayinlanadigan harbiy xizmatchilar, ishchi va xizmatchilar virusli gepatit, qorin tifi va paratiflarni boshdan o‘tkazgandan so‘ng, bir yil davomida ushbu ishga yaroqsiz deb topiladilar.
Qorin tifi va paratiflar bilan avval kasallangan HTMga kirayotgan nomzodlar, ularda me’da-ichak yo‘llarining faoliyati buzilmagan bo‘lsa, statsionar sharoitdagi davolanish tugagandan so‘ng, kamida 12 oy o‘tgach HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. “V” va “S” turdagi virusli gepatitning og‘ir darajali va uzoq davom etadigan, qaytalovchi shakli (“A” va “E” turdagi gepatitdan tashqari) bilan avval kasallangan, shuningdek, virusli gepatitning ikki va undan ortiq markerlari, delta-infeksiya aniqlanganda HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar.
Alohida holatlarda og‘ir darajali va o‘rtacha og‘irlikdagi qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarni boshdan o‘tkazgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar qayta tiklanish uchun 12 — 24 kunga harbiy dam olish uylariga (sanatoriyalarga) o‘tkazilishlari mumkin.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
2
Nafas a’zolarining sil kasalligi:
a) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) o‘pka to‘qimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan
F
F
F
F
F
F
b) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va o‘pka to‘qimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
v) faol, faolligi pasayayotgan
E
Yaroqsiz
S yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
g) klinik davolangan
E
Yaroqsiz
V yoki S
(YATA)
S yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
d) sil etiologiyali serozitlardan keyingi faoliyatga oid vaqtinchalik buzilishlar
E
Yaroqsiz
A yoki V
(YATA)
A yoki V
(YATA)
Yaroqsiz
E
e) faolligi yo‘q, uch yildan ortiq faollik belgilari bo‘lmagan
E
Yaroqsiz
A yoki V
(YATA)
A yoki V
(YATA)
Yaroqsiz
S
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) o‘pka to‘qimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan o‘pka silining barcha faol shakllari;
yaqqol ifodalangan intoksikatsiya (zaharlanish) alomatlari bilan kechadigan nafas a’zolari silining faol shakllari;
nafas a’zolari silining faol, rivojlanib boruvchi shakllari;
III-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi hamda ko‘ks oralig‘i a’zolarini siljishi bilan kechayotgan o‘pka va plevradagi katta koldiqli o‘zgarishlar;
III-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi yoki bronxoplevral oqmalar hosil bo‘lishi bilan kechayotgan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar;
bronxlar, shu jumladan sil bronxoadenitining ham fistulali (oqmali) zararlanishi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
sil mikobakteriyalarni ajratib chiqarish va o‘pka to‘qimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan nafas a’zolari silining barcha faol shakllari;
davolash jarayonida transformatsiyaga uchragan yupqa devorli kistasimon bo‘shliqlar (kavernaning ochiq turda bitishi);
II-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan o‘pka va plevraning katta koldiq asoratlari;
II-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar.
Davolash samara bermagan va undan bosh tortgan harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
I-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan o‘pka va plevraning katta qoldiq asoratlari;
nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bo‘lmagan yoki I-darajali yetishmovchilik bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar.
Katta qoldiq asoratlarga quyidagilar kiradi: birlamchi majmuaning ko‘p (5 dan ortiq) o‘lchami 1 smdan kichik tarkibiy qismlari (Gon o‘chog‘i, kalsiylashgan limfa tugunlari); yakka yoki ko‘p o‘lchami 1 sm va undan katta bo‘lgan birlamchi majmuaning tarkibiy qismlari; ko‘p (5 dan ortiq) o‘lchami 1 smdan kichik jadal aniq chegaralangan o‘choqlar; yakka yoki ko‘p o‘lchami 1 sm va undan katta bo‘lgan intensiv aniq chegaralangan o‘choqlar va fokuslar; tarqalgan fibroz (bir segmentdan ortiq); o‘lchamlaridan qat’iy nazar, o‘pka sirroziga xos o‘zgarishlar; sanatsiya bo‘lgan bo‘shliqlar; fibrotoraks; bronxoektazli plevropnevmosklerozlar; kengligi 1 sm katta bo‘lgan plevraning ko‘plab qatlamlanishi (plevraning kalsinatsiyasi bilan yoki u siz); jarrohlik amaliyotidan keyingi o‘pka to‘qimasidagi katta o‘zgarishlar bo‘lgan o‘pka segmenti yoki bo‘lagining rezeksiyasidan keyingi o‘zgarishlar; pulmonektomiya, torakoplastika, plevroektomiya, kavernotomiya, ekstraplevral pnevmolizlardan keyingi o‘zgarishlar; umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomografiya orqali aniqlashtirilgan kichik qoldiq asoratlarga xos bo‘lgan ikki yoki undan ko‘p belgilarining majmuasi;
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda, o‘pkaning faol sili mavjud bo‘lganida, ular 3 yildan kam bo‘lmagan muddatga harbiy xizmatga chaqirilish muddatini kechiktirish bilan vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar, ular davolanishlari va tibbiy kuzatuvda bo‘lishlari lozim. Qayd etilgan shaxslarning yaroqlilik masalasi davolanib, dispanser hisobidan chiqarilganlaridan keyin hal qilinadi.
Davolash natijalari ijobiy bo‘lganda, HTK qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan, kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik to‘g‘risida xulosa qabul qiladi. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligi, davolash natijasiga ko‘ra aniqlanadi, ushbu muddat kasallik tufayli ta’til bilan birga o‘n ikki oydan oshmasligi lozim. Qayd etilgan muddatdan keyin, harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
Faolligi pasayayotgan o‘pka sili tufayli Qurolli Kuchlardan bo‘shatilgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarning kasbiy reabilitatsiyasi asosiy davolash bosqichi yakunlangan va harbiy xizmatdan bo‘shatilgandan uch yildan keyin, Mudofaa vazirligi MHKGning sil kasalliklari bo‘limida tekshiruv va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishdan so‘ng, ko‘rib chiqilishi mumkin.
Mazkur moddaning “g” bandiga klinik davolagan asosiy davolanish bosqichini o‘tgan, o‘pka va plevrada qoldiq o‘zgarishlarsiz yoki kichik qoldiq asoratlari mavjud bo‘lgan nafas a’zolarining sili (shu jumladan o‘z-o‘zidan sog‘ayib ketish) kiradi.
Kichik qoldiq asoratlariga quyidagilar kiradi:
kam sonli (5 ta va undan kam), o‘lchami 1 smdan kichik birlamchi sil majmua tarkibiy qismlari (Gon o‘chog‘i, kalsiylashgan limfa tugunlari); kam sonli (5 tadan kam) kichik (1 sm gacha) nafas buzilishisiz, chegaralari aniq va qattiq kalsiylashgan birlamchi sil majmuasining tarkibiy qismlari. Shu bandga, nafas yetishmovchiligi alomatlari bo‘lmagan, yakka kichik (2 sm gacha) barxulosalik bosqichdagi tuberkuloma, umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomogrammmalar bilan tasdiqlangan qalinlashgan (qalinligi 1 smdan ortiq) plevra qatlamlanishlari kiradi.
Mazkur moddaning “d” bandiga statsionar davolanishdan keyin vaqtincha faoliyatga oid buzilishlari bilan yoki ularsiz kechadigan sil etiologiyali ekssudativ plevrit va boshqa serozitlarning (perikardit, poliserozit va boshqalar) qoldiq o‘zgarishlari kiradi.
Ekssudativ plevrit va boshqa serozitlar mavjudligi — sitologiya, immunologiya, mikrobiologiya tekshiruv usullari, tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda esa, punksiya orqali biopsiya bilan ham tasdiqlangan bo‘lishi lozim. Quruq plevritning sil etiologiyasi tuberkulin va immunogen usullar bilan davolab ko‘rish va tahlil tekshiruvlari dinamikasi orqali tasdiqlanishi lozim.
Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar statsionarda asosiy davolash bosqichidan so‘ng, silga qarshi davolash boshlanganidan 2 oydan kam bo‘lmagan muddatdan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar va qoldiq asoratlarining darajasidan qat’iy nazar, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Mazkur moddaning “e” bandiga faolligi yo‘q, o‘pkada kalsinatlar, bo‘laklararo shvartalar, plevra qalinlashuvi, tortilishlar tarzidagi rentgenologik o‘zgarishlar, hamda muvaffaqiyatli o‘tkazilgan antibakterial davolashdan keyingi o‘zgarishlar (shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarda — segmentlar rezeksiyasi, kovaklar diatermokoagulyatsiyasidan so‘ng) mavjud bo‘lgan, oxirgi uch yil davomida kasallikning klinik alomatlarisiz kechayotgan sil kiradi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiralayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar so‘nggi uch yil mobaynida faol bo‘lmagan sil mavjudligida harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar esa cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
O‘pka yoki ko‘krak ichki limfa tugunlaridagi kichik o‘lchamli petrifikatlar mavjudligi, ushbu moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi, harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga to‘sqinlik qilmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
3
Boshqa a’zolar va tizimlarning sil kasalligi:
a) faol, rivojlanib boruvchi shakli
F
F
F
F
F
F
b) faol, asosiy davolash kursi davrida
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
v) klinik davolangan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
g) qoldiq o‘zgarishlar
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
d) davolashdan keyin faoliyatning vaqtincha buzilishlari
E
Yaroqsiz
B
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
kechishi, kasallik davomiyligi va oqibatlaridan qat’iy nazar, turli a’zo va tizimlarning zararlanishi bilan kechadigan, umumlashgan sil shakli;
abssess yoki oqmalar mavjud bo‘lgan umurtqa pog‘onalari, naysimon suyaklar va bo‘g‘imlarning rivojlanib boruvchi sili;
ko‘rish faoliyatining rivojlanib boruvchi va pasayishi bilan kechadigan ko‘z sili;
tarqalgan va badburushlikka olib keladigan teri silining shakllari;
siydik ajratish chiqarish va jinsiy a’zolarning yemirilishi va bakteriya ajralishi bilan kechadigan sili;
perikard, quloq-tomoq-burun a’zolar yoki tana boshqa a’zolarining rivojlanib boruvchi sili;
surunkali buyrak yetishmovchiligi yoki siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan sildan keyingi nefroskleroz, siydik ajratuvchi tizimi a’zolarining sildan keyingi qoldiq asoratlari va oqibatlari, jarrohlik amaliyotida buyrakning olib tashlanishi oqibatida bitta buyrakning bo‘lmasligi, qolgan buyrakning faoliyatini buzilishi bilan, buyrak va siydik chiqarish yo‘llarining boshqa jarrohlik yo‘li bilan davolashdagi oqibatlari;
siydik chiqarish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik qopining chandiqli o‘zgarishlari;
sil tufayli olib tashlangan ikkala moyaklarning yo‘qligi;
yemirilish, oqmalar mavjudligi, oqmalarning qorin bo‘shlig‘iga quyilishi va sil peritoniti asoratlari bilan kechadigan limfa tugunlarining rivojlanib boruvchi sili; me’da, ichak, jigar, taloq sili.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
umurtqa pog‘onasi, suyak va bo‘g‘im, jinsiy, siydik chiqarish a’zolari va ko‘krak qafasidan boshqa yerda joylashgan faol, chegaralangan sil, kasallik jarayoni tugashigacha;
siydik chiqarish faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik chiqarish tizimi a’zolarining silidan keyingi qoldiq asoratlari yoki oqibatlari, buyrak va siydik chiqarish yo‘llari silining jarrohlik yo‘li bilan davolashdagi oqibatlari;
boshqa a’zolar silining jarrohlik yo‘li bilan davolash oqibatidagi faoliyatga oid mo‘tadil ifodalangan buzilishlari;
yemirilishsiz kechadigan limfa tugunlar sili, faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi mavjud bo‘lgan ichak, jigar, taloqning limfa tugunlaridagi radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holat;
visseral buzilishlarsiz, teri zararlanishining chegaralangan shakllari.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
o‘pkadan tashqarida joylashgan silning samarali o‘tkazilgan statsionar davolash bosqichidan keyin klinik-rentgenologik barxulosalikka erishilgan holatlar;
mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechayotgan limfa tugunlari silining faol, pasayayotgan shakli, hamda zararlangan a’zolarda cheklangan radikal jarrohlik amaliyotdan keyingi kam ifodalangan buzilishlar bilan kechayotgan holatlar.
Alohida holatlarda, harbiy xizmatda bo‘lishning belgilangan yosh chegarasiga yetmagan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, o‘pkadan tashqarida joylashgan tana a’zo va tizimlarining birga kechayotgan silini davolash chora-tadbirlari samara berganda va ularning faoliyati buzilmaganda, ushbu moddaning “v” bandi bo‘yicha, cheklangan ravishda harbiy xizmat yaroqli deb topilishlari mumkin.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
tibbiy qo‘rikdan o‘tayotgan shaxsning davolangandan va dispanser ro‘yxatidan yechilgandan so‘ng, uch yil mobaynida faolligi bo‘lmagan, o‘pkadan tashqari joylashgan a’zolar silining qoldiq o‘zgarishlari;
uch yildan ko‘p muddat davomida faollik belgilari kuzatilmagan limfa tugunlarining faol bo‘lmagan sili, periferiya limfa tugunlari silining o‘z-o‘zidan tuzalishidan keyingi chandiqlar.
Mazkur moddaning “d” bandiga shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning statsionarda davolanishi tugatgandan so‘ng, a’zo va tizimlar faoliyatini tiklash uchun 1-2 oydan kam bo‘lmagan muddat lozim bo‘lgan holatlar kiradi. Bunda qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish sharti bilan kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Sildan davolangan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning tibbiy va kasbiy reabilitatsiyasi maqsadida, qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitalining sil kasalliklar bo‘limi sharoitida batafsil tibbiy tekshiruvlar orqali amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
4
Moxov
F
F
F
F
F
F
Moxov tashhisi qo‘yilganda, harbiy xizmatchi harbiy ro‘yxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi va davlat sog‘liqni saqlash tizimi tasarrufidagi mahsus davolash-profilaktika muassasasiga o‘tkaziladi. Tegishli maxsus davolash-profilaktika muassasasi tomonidan hisobga olingan moxov bemorning oila a’zolari bo‘lgan chaqiriluvchi va harbiy hizmatchilar uchun shu modda qo‘llanilib, harbiy ro‘yxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Oiladan tashqari aloqada bo‘lganlar, statsionar tekshiruvga yuboriladi, kasallik yuqmagan bo‘lsa, harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
5
OIV chaqiradigan kasallik:
a) OIVning ikkilamchi kasalliklar bosqichida
F
F
F
F
F
F
b) OIVning birlamchi kasalliklar bosqichida
E
Yaroqsiz
S yoki E
(YATA)
S yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida OIV chaqiradigan kasalliklarining 1990-yilda BSST tomonidan taklif qilingan, 2006-yilda kiritilgan qo‘shimchalar bilan, klinik tasnif (kattalar va 15 yoshdan katta bo‘lgan o‘smirlar uchun) qo‘llaniladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga OIV chaqirgan, uchinchi va to‘rtinchi klinik bosqichlarda bo‘lgan kasalliklar kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga OIV chaqirgan o‘tkir bosqichdagi kasalliklar, hamda birinchi va ikkinchi klinik bosqichlarda bo‘lgan kasalliklar kiradi.
Kasalliklar klinik alomatlarining tarqalishga ko‘ra, davolanishning muvaffaqiyatliligini inobatga olgan holda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqliligi to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
Harbiy xizmatda bo‘lishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan bo‘shatilish oldidan o‘tkaziladigan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga klinik darajasidan qat’iy nazar “a” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
6
Zaxm va asosan jinsiy yo‘l bilan yuquvchi boshqa kasalliklar:
a) kechki, tug‘ma zaxm
F
F
F
F
F
F
b) pretsipitatsiya mikroreaksiyasining sekinlik bilan manfiylikka o‘tayotgan birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm, asosan jinsiy yo‘l bilan yuquvchi kasalliklar
Chaqiriluvchilar — D.
Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim
Yaroqsiz
A
A
Yaroqli
D
Harbiy xizmatchilarda jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar aniqlanganda (so‘zak, yumshoq shankr, chov limfagranulyomasi, chov granulemasi va boshqa gonokokksiz uretritlar), ular davolanishlari lozim. Muvaffaqiyatli davolanishdan so‘ng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda tanosil uretritlarining surunkali va asoratlangan shakllari, hamda birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm aniqlanganda, 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar va majburiy ravishda Sog‘liqni saqlash vazirligi mahalliy organlariga xabar beriladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga qonning serologiya tahlillari manfiy bo‘lguncha davolanish tayinlanadi. Zaxmning boshlang‘ich shakllarini davolash muvaffaqiyatsiz bo‘lganda, chaqiriluvchilar majburiy ravishda davolanganliklari to‘g‘risidagi hujjatlarni (bosh shifokor muhri bilan tasdiqlangan kasallik tarixidan ko‘chirma) taqdim etgan holda tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Tanosil kasallikning klinik alomatlarining yo‘qolishi va nazorat tahlilida uch marotaba manfiy natijalar mavjudligi, so‘zakdan davolanganlik belgisi bo‘lib hisoblanadi. Agar zaxm davolangandan so‘ng, 12 oydan keyin pretsipitatsiya mikroreaksiyasi manfiyga o‘tmagan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish “b” bandi asosida amalga oshiriladi.
Ichki a’zo, suyak va asab tizimlari zahm bilan zararlangan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish ular faoliyatiga oid buzilish darajasiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
7
Mikozlar:
a) aktinomikoz, ichki a’zolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrixoz, xromomikoz, feomikotik abssess, mitsetoma
Chaqiruvchilar — D.
Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim
Yaroqsiz
V
V
Yaroqsiz
D
b) dermatofitiya
Chaqiruvchilar — D.
Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim
Yaroqsiz
A
A
Yaroqsiz
D
Zamburug‘ kasalliklariga chalingan fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy mudatgacha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ko‘rsatilgan muddatdan so‘ng, zararlangan a’zo va tizimlarda o‘zgarishlar topilmasa, ular harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar.
Ushbu moddada ko‘rsatilgan terining zamburug‘li kasalliklari bilan takroran statsionarda davolanish samara bermagan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvali 63-moddasining “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilidilar.
Dermatofitiyaga chalingan harbiy xizmatchilar davolanishlari lozim. Davolangandan so‘ng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Mikoz tashhisi tahliliy tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim.
2-bob. O‘smalar
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
8
Xavfli o‘smalar (limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh to‘qimalarning o‘smalari bundan istisno):
a) radikal olib tashlash imkoniyati yo‘qligida va uzoqdagi metastazlar mavjudligida
F
F
F
F
F
F
b) birlamchi o‘smani regional metastazlari bilan radikal olib tashlagandan keyingi holatlar
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) jarrohlik yo‘li, sitostatik va nur bilan davolashdan keyingi faoliyatga oid vaqtincha buzilishlar
E
Yaroqsiz
C
E
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
kasallikning tarqalganligi va bosqichidan qat’iy nazar, asab tizimi va bosh miya pardalari, suyak va tog‘ay to‘qimalarining xavfli o‘smalari;
radikal ravishda bo‘lmagan jarrohlik yo‘li bilan davolangan, uzoqdagi metastazlar mavjud bo‘lgan boshqa a’zo va yumshoq to‘qimalarning xavfli o‘smalari yoki avval davolangandan so‘ng kasallikni rivojlanib borishi;
o‘smaning bosqichi va tarqalishidan qat’iy nazar bemorni xavfli o‘smalarni davolashdan bosh tortgan holatlari.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
pastki lab va terining xavfli o‘smalarini radikal davolangandan keyingi qolgan chandiqlar;
ichki a’zolar va yumshoq to‘qimalarning xavfli o‘smalarini (suyak va bo‘g‘im tog‘aylari bundan mustasno) radikal davolangandan keyingi boshqa holatlar, shu jumladan regionar metastazlar bilan kechishi.
Harbiy xizmatda bo‘lishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan bo‘shatilish oldidan o‘tkaziladigan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchiga xavfli o‘sma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan, qat’iy nazar, “a” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi, metastazlari bo‘lmagan pastki lab va teri xavfli o‘smalarini radikal davolashdan keyingi holatlar bundan mustasno, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan ushbu shaxslar uchun “b” bandi qo‘llaniladi.
Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar jarrohlik amaliyoti, sitostatik yoki nur bilan davolanishdan so‘ng, davolanish natijalari va xavfli o‘smaning tarqalishiga ko‘ra, “a” yoki “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
9
Limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh to‘qimalarning xavfli o‘smalari:
a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan sekin rivojlanib boruvchi
F
F
F
F
F
F
b) sekin rivojlanib boruvchi, faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi va (yoki) kam hurujlar kuzatilganda
F
Yaroqsiz
C
E
Yaroqsiz
F
v) dasturiy davolash to‘liq yakunlangandan keyingi holat
F
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
F
Ushbu modda Xodjkin limfomasi (limfagranulyomatoz), Xodjkin bo‘lmagan limfoma, tugunlardan tashqari (ekstranodal) limfomalar, o‘tkir va surunkali leykozlar, miyelodisplastik sindromlar, ko‘p tarqalgan miyelomani, plazmatik xujayra o‘smalari va boshqa paraproteinemiya gemoblastozlar, limfoproliferativ va miyeloproliferativ kasalliklarni nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
o‘tkazilgan davolash choralari samarasiz bo‘lgan yoki kasallikning alomatlarining pasayishiga olib kelmaydigan yoki davolash choralarining ikkinchi-uchinchi bosqichlari samarasiz bo‘lgan, erta (bir yildan kam muddatda) retsidiv beradigan yoki faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari saqlanib qolgan kasallik holatlari;
tegishli tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligida bemorning davolanishdan bosh tortgan holatlari.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
sekin rivojlanib boruvchi shaklda kechayotgan, davolash choralari samarali bo‘lgan, huruj yoki retsidivlar soni bir yilda bir martadan ko‘p bo‘lmagan, faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan kasalliklar;
harbiy xizmat majburiyatlarni ijro etish qobiliyati saqlanib qolgan, davolashsiz uzoq muddat nazoratga muhtoj bo‘lgan yoki davolash muassasasida bo‘lmasdan turib, uzoq muddat davolanishga (shu jumladan saqlab turiluvchi davolash) muhtoj bo‘lgan kasalliklar.
Mazkur “v” bandiga quydagilar kiradi: dasturiy (sitostatik, biologik, immunli, nur bilan yoki boshqalar) davolanish to‘liq yakunlangandan keyingi holatlar. Faoliyatga oid vaqtincha buzilishlari saqlanib qolgan holatlarda shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etiladi.
Harbiy xizmatda bo‘lishning belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan bo‘shatilish oldidan o‘tkaziladigan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchiga xavfli o‘sma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan qat’iy nazar, “a” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
10
Xavfsiz o‘smalar (bosh va orqa miya o‘smalari bundan istisno), in situ o‘smalar:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyatning buzilishsiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Cheklangan ravishda yaroqli
B
B yoki C (YATA)
Yaroqsiz
C
d) jarrohlik amaliyotidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi
D
Yaroqsiz
D
D
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz
D
Ushbu modda davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlarda qo‘llaniladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan yuqori nafas yo‘llarining xavfsiz o‘smalari;
yaqin atrofida joylashgan anatomik birliklar faoliyatning buzilishiga olib keladigan yoki patologik sinish xavfi bo‘lgan suyak va tog‘ay to‘qimalarining xavfsiz o‘smalari;
ko‘ks oralig‘ining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (ko‘krak qafasi a’zolarining surilishi, siqilishi) bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
nafas a’zolarining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (qon tuflash, bronxlarning stenozi yoki atelektazi) bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
ovqat hazm qilish a’zolarining vazn kamayishi yoki yutish va ovqat o‘tishining qiyinlashishi yaqqol ifodalangan alomatlari bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishga to‘sqinlik qiladigan teri, teri osti to‘qimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz o‘smalari;
siydik a’zolarining yaqqol ifodalangan dizuriya buzilishlari yoki qon ketishi bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
jarrohlik amaliyoti o‘tkazilishi lozim bo‘lgan ko‘krak bezi, bachadon, bachadon bo‘yinchasi (konservativ davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan bachadon bo‘yinchasi asoratli ektopiyasi, bachadon bo‘yinchasi ektropioni, bachadon bo‘yinchasi leykoplakiyasi, bachadon bo‘yinchasining og‘ir displaziyasi, bachadon bo‘yinchasining kam ifodalangan displaziyalari) tuxumdonlar va ayollar jinsiy a’zolarining boshqa xavfsiz o‘smalari;
Mazkur moddanig “b” bandiga quyidagilar kiradi:
nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan xavfsiz o‘smalari;
harbiy libos, poyafzal va boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan suyak va tog‘ay to‘qimalarining xavfsiz o‘smalari;
ko‘ks oralig‘ining mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
nafas a’zolarining mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
ovqat hazm qilish a’zolarining vazn o‘zgarishisiz kechadigan xavfsiz o‘smalari;
harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan teri, teri osti to‘qimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz o‘smalari;
siydik a’zolarining mo‘tadil ifodalangan dizuriya bilan kechadigan xavfsiz o‘smalari;
jarrohlik amaliyoti o‘tkazilishi lozim bo‘lmagan ko‘krak bezi, bachadon, bachadon bo‘yinchasi, tuxumdonlar va boshqa ayolllar jinsiy a’zolarining xavfsiz o‘smalari.
Mazkur moddaning “v” bandiga harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyish imkoniyati bo‘lgan, kam ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz o‘smalar, yoki bemor jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan holatlar kiradi.
Shu bandga lipomatoz, teri hosilalarining kistalari (epitelial dum yo‘laklari) va ovqat hazm qilish yo‘llarida ko‘p sonli poliplar bo‘lgan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmatchilar kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga a’zolar va tizimlar faoliyatining buzilishisiz kechadigan, harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtirmaydigan xavfsiz o‘smalar yoki ularning radikal davolanishdan keyingi holatlari kiradi.
Harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlarni kiyishga monelik qilmaydigan gemangioma, nevus, osteoma, xondromalar, ichki a’zolar faoliyatning buzilishisiz kechadigan ovqat hazm qilish yo‘llarining yakka poliplari, siydik qopining xavfsiz papillomalari va boshqa xavfsiz o‘smalar chaqiriluvchilar va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini cheklamaydi.
Mazkur moddaning “g” bandida qayd etilgan xavfsiz o‘smalar HTMga kirishga monelik qilmaydi, HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM bundan mustasno.
Kasallik tufayli ta’til berish uchun xulosa, moddaning “d” bandi asosida statsionarda xavfsiz o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyin faoliyatning to‘liq tiklanishi uchun 30 kundan kam bo‘lmagan muddat lozim bo‘lganda chiqariladi.
Periferik asab tizimida xavfsiz o‘smalar mavjud bo‘lgan shaxslar faoliyatning buzilish darajalariga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalarining talablari asosida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Tayanch-harakat tizimi va boshqa tizimlarning faoliyat buzilishlari bilan kechadigan suyaklarning xavfsiz o‘smalari mavjudligida, hamda jarrohlik yo‘li bilan davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki undan bosh tortgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
3-bob. Qon, qon yaratuvchi a’zolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
11
Qon, qon yaratuvchi a’zolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar:
a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi yoki hurujlari kam bo‘lgan
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
v) qon yaratuvchi va immunitet tizimlarida kam ifodalangan o‘zgarishlar
E
Yaroqsiz
B
C
Yaroqsiz
E
g) tizimli bo‘lmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari yoki davolash yakunlangandan keyingi holatlar
D
Yaroqsiz
D
D
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
D
Mazkur modda quyidagilarni ko‘zda tutadi:
orttirilgan va irsiy kamqonlikning barcha turlari;
eritrotsitlar yoki gemoglobin tuzilishining kompensatsiyalangan orttirilgan va irsiy buzilishlari;
trombotsit, leykotsitlar faoliyatining orttirilgan va irsiy buzilishlari; sitopenik sindromlar (shu jumladan leykopeniya, idiopatik trombotsitopenik qirmizi va boshqa trombotsitopeniyalar, transfuziyadan keyingi autoimmunli asoratlar);
ko‘p qon ketishi bilan kechadigan, gemostaz tizimining buzilishlari (shu jumladan gemofiliya, boshqa koagulopatiya va trombotsitopatiyalar);
tromb paydo bo‘lish xavfining kuchayishi bilan kechadigan trombofiliyalar va boshqa gemostaz tizimidagi buzilishlar;
tug‘ma va orttirilgan turg‘un immunitet tanqisligi holatlari (OIV qo‘zg‘atgan kasalliklar bundan mustasno).
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
davolash samarasi va faoliyatning buzilish darajasidan qat’iy nazar, qon hosil qilishning buzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan aplastik anemiya va boshqa sitopenik sindromlar;
surunkali tez rivojlanib boruvchi kasalliklar yoki davolanish jarayonida qon tarkibining turg‘un o‘zgarishlari saqlangan va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar;
qon ketish, qon quyilish yoki a’zolarning zararlanishi bilan kechadigan qon ketishi kuchaygan gemostaz buzilishlari;
qon tomirlarning ko‘p yoki retsidivli trombozlari, tromboemboliya asoratlari, homilani saqlamaslik, trombotik trombotsitopenik qirmizi yoki a’zolarning zararlanishi bilan kechadigan tiqinlar paydo bo‘lish xavfi kuchaygan gemostaz buzilishlari.
Bu bandga infeksiyali asoratlarning tez-tez retsidivlar bilan kechadigan tug‘ma va orttirilgan turg‘un immunitet tanqislik holatlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
kompensatsiya bosqichidagi gemolitik qamqonlik, eritrotsit va gemoglobinlar tuzilishining tug‘ma buzilishlari bilan kechadigan kamqonliklar;
davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechuvchi gemolitik kamqonlik, autoimmun sitopenik sindrom va boshqa sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar;
davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar.
Davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, hurujlar soni yilda bir martadan oshmaydigan, sekin rivojlanib boruvchi shakldagi kasalliklarda, mehnat qobiliyati saqlangan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar alohida xolatlarda mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topilishlari mumkin.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemolitik kamqonlik va boshqa sitopenik sindromlar;
davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar.
Mazkur moddaning “g” bandiga tizimli bo‘lmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari, hamda to‘liq davolash yakunlangandan keyin faoliyatning kam ifodalangan vaqtincha buzilishlari saqlangan holatlar kiradi.
Tizimli bo‘lmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan mo‘tadil ifodalangan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda xujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga chalingan, vazn kamayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Harbiy xizmatchilarga mehnat qobiliyatining to‘liq tiklanishi, gematologik va immunologik ko‘rsatkichlarning me’yorlashuvi uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat lozim bo‘lgan holatlarda kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
Xuddi shu bandga, tizimli qon kasallikning boshlang‘ich bosqichida sitostatik va nur bilan davolash oqibatida sog‘lik holatining vaqtincha umumiy buzilishlari mavjud bo‘lgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar kiradi.
Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari kasallik tufayli ta’tillaridan so‘ng, qon yaratuvchi tizimda kam ifodalangan buzilishlar saqlanib qolgan holatlarda, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari qonning tahliliy ko‘rsatkichlarida kam ifodalangan o‘zgarishlar (gemoglobinning 110 g/ldan kam, eritrotsitlar 3,5x1012/l dan kam, rang ko‘rsatkichining 0,8 va undan kam) bo‘lsa, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Boshqa a’zo va tizimlarning kasalliklarida (boshqa surunkali, autoimmun, o‘sma, yuqumli kasalliklar, sarkoidoz va boshqa granulematoz, gistiotsitoz, homiladorlik va tug‘ish patologiyalari, jarohat yoki ularning davolashdagi asoratlari), taloq olib tashlangandan keyin va boshqa tashhis yoki davolash uchun o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kuzatilgan ikkilamchi immunitet tanqisligi, qon tarkibi, uning ivishida o‘zgarishlar bo‘lganda, harbiy xizmatga yaroqlilik darajasi zararlangan a’zo, yoki a’zolar tizimi faoliyatining buzilish darajasiga ko‘ra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha aniqlanadi.
4-bob. Endokrin tizimining kasalliklari, oziqlanish va moddalar almashinuvining buzilishlari.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
12
Eutireoid bo‘qoq:
a) yaqin atrofda joylashgan a’zolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi
E
Yaroqsiz
S yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
b) harbiy libos kiyishni qiyinlashtiruvchi
E
Yaroqsiz
V yoki S
(YATA)
S yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) harbiy libos kiyishni kiyinlashtirmaydigan
S
Yaroqsiz
V
V
Yaroqsiz
S
Harbiy tibbiy ekspertiza maqsadida qalqonsimon bezning kattalishish darajasini paypaslash yo‘li bilan aniqlash uchun 2001-yilda BSST tomonidan qabul qilingan, bo‘qoqning uch darajasini ko‘zda tutadigan tasnif qo‘llaniladi.
0-darajali — bo‘qoq yo‘q. Paypaslashda qalqonsimon bezning har bir bo‘lagini hajmi tekshiriluvchi bosh barmoqining oxirgi falangasidan katta emas;
I-darajali — bo‘yinning oddiy holatida bo‘qoq ko‘zga ko‘rinmaydi, lyoki n paypaslashda aniqlanadi. Qalqonsimon bezning kattalashishiga olib keladigan tugunli hosilalar ham shunga kiradi.
II-darajali — bo‘yinning oddiy holatida bo‘qoq aniq ko‘rinadi.
Bo‘qoq darajasini baholash uchun paypaslash usulining sezuvchanligi va aniqlik darajasi ancha past. Shuning uchun qalqonsimon bezning o‘lcham va hajmini aniqlash uchun UTT o‘tkazish tavsiya qilinadi (me’yordagi hajm erkaklarda — 9 — 25 sm3, ayollarda — 9 — 18 sm3).
Yaqin atrofda joylashgan a’zolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va harbiy libosni kiyishga qarshilik qiladigan diffuz bo‘qoqning II darajasi mavjudligida shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik yo‘li bilan davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lganda yoki bemor undan bosh tortsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Harbiy libosni kiyishga qarshilik qiladigan tugunli yoki kistali bo‘qoq mavjudligida shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik yo‘li bilan davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lganda yoki bemor undan bosh tortsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi. Endokrin buzilishlar bo‘lmagan tugunli yoki kistali bo‘qoq mavjudligida, ushbu shaxslar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Endokrin buzilishlarda kasalliklar jadvalining 13-moddasi qo‘llaniladi.
Harbiy libosni kiyishga halaqit bermaydigan va endokrin buzilishlar bo‘lmagan diffuz bo‘qoqning II darajasi mavjudligida, kasalliklar jadvalining I, II ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun “v” bandi qo‘llaniladi. Endokrin buzilishlarda kasalliklar jadvalining 13-moddasi qo‘llaniladi.
Qalqonsimon bezning kattalashganlik darajasidan qat’iy nazar, bo‘qoqning tugunsimon yoki kistali shakllari mavjudligida, chaqiruv uchastkalariga qayd etilish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda fuqarolar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Qalqonsimon bez katalashmagan holda yagona tugunli, hamda endokrin buzilishlar mavjud bo‘lmaganda, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Endokrin buzilishlar bo‘lmagan qalqonsimon bezning 0 va I-darajali diffuz kattalashishi, moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi, harbiy xizmat va HTMga kirishga monelik qilmaydi.
Harbiy xizmatchilar jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan so‘ng uning natijalari va jarrohlik amaliyotining hajmiga ko‘ra, kasalliklar jadvali 13-moddasining “g” bandi bo‘yicha xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etishga muhtoj, chaqiriluvchilar esa, chaqirilishni 12 oyga kechiktirish bilan harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
13
Endokrin tizimining boshqa kasalliklari, oziqlanish va moddalar almashinuvining buzilishlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan, oziqlanishning yetishmovchiligi
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlar bilan, semizlikning ikkinchi darajasi
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C
Yaroqsiz
E
g) jarrohlik amaliyoti, surunkali kasallikning xurujidan va o‘tkir kasallikdan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari, oziqlanishning pasayishi
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
d) alimentar semizlikning birinchi darajasi
B
Ayrim cheklanishlar bilan yaroqli
V
V
Yaroqli
B
Harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish faqat statsionar tekshiruv va davolanishdan so‘ng amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
gipofiz, buyrak usti, qalqonsimon orqa va jinsiy bezlar kasalliklari tufayli faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari hamda davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan holatlar;
kasallik tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin qalqonsimon bezning (boshqa endokrin a’zoning) yo‘qligi hamda faoliyati o‘rin bosuvchi davolash bilan turg‘unlikka erishilmaganligi;
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan klimaks sindromining og‘ir shakllaridan kelib chiqqan turg‘un va yaqqol ifodalangan buzilishlar: ifodalangan neyrovegetativ o‘zgarishlar — “qizib ketish” holatlari soni sutkasiga 20 tadan ortiq bo‘lgan, terlashlar, yurak urish xurujlari, qon bosimining o‘zgaruvchanligi, boshqa kasalliklar tufayli bo‘lmagan ekstrasistoliyalar. Jinsiy a’zo va siydik chiqarish yo‘llarining shilliq qavatlarida rivojlanib boruvchi atrofik o‘zgarishlar;
tugunsimon yoki diffuz zaharlovchi bo‘qoqning og‘ir shaklidan (kasallik boshlangan davrdan boshlab vaznning 25 dan 50 foizgacha kamayishi, harakatsizlik, ifodalangan ekzoftalm, tinch holatda hansirash, pulsning tezligi bir daqiqada 120 ta va undan ortiq, turli visseral asoratlar, SYUYEning NYNA bo‘yicha II — IV FS alomatlari bilan kechadigan tireotoksik kardiomiopatiyaning rivojlanishi), hamda qandli diabetning og‘ir shaklidan kelib chiqqan turg‘un va yaqqol ifodalangan buzilishlar.
qandli diabetning og‘ir shakliga (giperglikemiya darajasi va davolash usulidan qat’iy nazar) quyidagi asoratlardan biri bilan kuzatilsa: proliferativ retinopatiyalar; trofik teri yaralari, oyoq panjalarining gangrenasi, nevropatik shishlar, osteoartropatiyalar bilan kechadigan yaqqol ifodalangan angiopatiya va oyoqlarning nevropatiyasi; makroproteinuriya va buyraklar azot ajratib chiqarish faoliyatining buzilish bilan kechadigan diabetik nefropatiya, shuningdek retsidivli ketoatsidozli koma oldi va koma holatlari kiradi.
Kasallik tufayli jarrohlik amaliyotidan keyingi qalqonsimon bezining (boshqa endokrin a’zoning) yo‘qligi, ammo a’zoning faoliyati o‘rin bosuvchi davolash bilan kompensatsiya bo‘lgan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanganda, harbiy xizmatda bo‘lishning belgilangan yosh chegarasiga yetmagan kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatchilar 13-moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
a’zoning faoliyat o‘rinini bosuvchi davolanish bilan kompensatsiya bo‘lgan gipofiz, buyrak usti, qalqonsimon oldi va jinsiy bezlarning kasalliklari;
o‘rta darajadagi og‘irlikda kechayotgan endokrin bezlarining kasalliklar tufayli mo‘tadil ifodalangan turg‘un buzilishlari (qandli diabetning o‘rta og‘irlik darajasida uglevod almashinuvi kompensatsiyasiga doimiy parhez, qonda glukoza miqdorini kamaytiruvchi dori vositalarni peroral iste’mol qilish yoki insulin bilan davolash yordamida erishilgan holatlar);
mikroalbuminuriya bosqichidagi nefropatiya, mo‘tadil ifodalangan proliferativ bo‘lmagan retinopatiya, periferik angiopatiya va nevropatiya bilan kechadigan qandli diabet;
o‘rta daraja og‘irlikdagi tireotoksikoz (kasallik boshlangan davrdan boshlab vaznning 25 foizgacha kamayishi, ifodalangan vegetativ buzilishlar, pulsning tezligi bir daqiqada 110 — 120-marta, mo‘tadil ifodalangan vegetativ-tomir va hissiy buzilishlar, SYUYE NYNA bo‘yicha I-II FS alomatlari bilan kechadigan tireotoksik kardiomiopatiyaning rivojlanishi);
klimaks sindromining o‘rtacha og‘irlik darajasidan kelib chiqqan turg‘un mo‘tadil ifodalangan buzilishlar (mo‘tadil ifodalangan neyrovegetativ o‘zgarishlar — “qizib ketish” holatlari sutkasiga 20 tagacha, terlashlar, yurak urish xurujlari, qon bosimining o‘zgaruvchanligi, boshqa kasalliklar tufayli bo‘lmagan ekstrasistoliyalar).
Semizlikning III darajasi mavjud bo‘lgan, kasalliklar jadvalining I — VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolar 13-moddaning “b” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi.
Semizlikning II darajasi mavjud bo‘lgan, kasalliklar jadvalining III, IV ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarga 13-moddaning “v” bandi bilan olti oy muddatdan so‘ng qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tish sharti bilan “S” yaroqlilik toifasi beriladi. Agar mazkur fuqarolar tomonidan ushbu muddat davomida tana vaznining 15 foiz kamayishiga erishilmasa, ushbu fuqarolar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi.
Qandli diabetni insulin bilan davolash yordamida turg‘unlikka erishgan va kasalliklar jadvalining IV ustunida nazarda tutilgan fuqarolar 13-moddaning “b” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi.
Kasallik tufayli jarrohlik amaliyotidan keyingi qalqonsimon bez bo‘lagining (boshqa endokrin a’zo qismining) yo‘qligida endokrin a’zo faoliyatining buzilish darajasiga ko‘ra, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “b” yoki “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Ushbu bandga kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarning endokrin a’zosini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash, shu jumladan qisman, asoratlari kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
diffuz zaharlovchi bo‘qoqning yengil qayta tiklana oladigan shakllari (qalqonsimon bezning I-II darajada kattalashishi bilan kechadigan yengil nevroz shakldagi alomatlar, jismoniy zo‘riqishlarga chidamlilikning pasayishi, pulsning tezligi bir daqiqada 100 tagacha) klimaksda jinsiy bezlar faoliyatining kam ifodalangan o‘zgarishlari;
retsidiv shakldagi o‘tkir osti tireoidit;
glikemiya sutka davomida 8,9 mmol/ldan oshmaydigan, uning miqdori parhez va biguanidlar iste’moli bilan me’yorga keladigan qandli diabet;
klinik alomatlari mavjud bo‘lgan mikroprolaktinoma.
Kasalliklar jadvalining I, II va VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarda semizlikning II darajasi mavjud bo‘lganda ular 13-moddaning “g” bandi bilan harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladi. Bunda, semizlikni davolash samara bermaganda ushbu fuqarolar 13-moddaning “v” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi.
Kasalliklar jadvalining I, II va VI ustunlarida nazarda tutilgan fuqarolarda semizlikning I darajasi mavjudligida 13-moddaning “d” bandi bilan ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM mustasno.
Surunkali fibrozli va autoimmunli tireoiditida qalqonsimon bez faoliyatga oid buzilish darajasiga ko‘ra, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi (faoliyat buzilishsiz bo‘lganda, kasalliklar jadvali 12-moddasining “v” bandi bo‘yicha o‘tkaziladi).
Kasallik tufayli o‘tkazilgan ikki tomonlama ovarioektomiyadan so‘ng yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa klimaks sindromining ifodalanganligi va davolash natijalariga ko‘ra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda o‘tkir va o‘tkir osti tireoidit tufayli davolangan fuqarolar 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
Oziqlanish yetishmovchiligi mavjudligida fuqarolar statsionarda tekshirilishi va (yoki) davolanishlari lozim. Bunday holatlarda chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilishda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda fuqarolar 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
Agar tibbiy tekshiruv natijasida oziqlanishning pasayishiga sabab bo‘ladigan kasalliklar aniqlanmasa, ular 13-moddaning “d” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli (V toifa), nomzodlar HTMga kirishga yaroqli deb topiladi (bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM mustasno). Bo‘yi 160 sm dan 164,9 sm gacha, vazni 50 kg dan 54,9 kg gacha bo‘lgan chaqiriluvchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilib, SCHRdagi xizmatga olinadi, HTMga kirayotgan nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi.
13-moddaning “d” bandiga endokrin buzilishsiz bo‘lgan birinchi darajadagi alimentar semizlik kiradi, kasalliklar jadvalining II ustunida nazarda tutilgan shaxslar HTMga kirishga yaroqli (bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM, xorijiy davlatlarning HTM mustasno).
Kelib chiqish sababi boshqa bo‘lgan semizlikda harbiy xizmat va harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatga yaroqlilik asosiy kasallikning og‘irligi va kechishi bo‘yicha kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha aniqlanadi.
Oziqlanish holatini baholash uchun TVIdan foydalaniladi, u quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:
TVI =
tana vazni (kg)
bo‘y o‘lchamining kvadrati (m)
Bo‘y va tana vaznining me’yordagi, hamda oziqlanish buzilishlaridagi nisbati O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi Nizomning 6-ilovasida keltirilgan.
( 13-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
5-bob. Ruhiy va xulq-atvorning buzilishlari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
14
Organik ruhiy buzilishlar:
a) yaqqol ifodalangan turg‘un ruhiy buzilishlarda
F
F
F
F
F
F
b) mo‘tadil ifodalangan ruhiy buzilishlarda
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) kam ifodalangan, qisqa muddatli kasallik ko‘rinishlarida
E
Yaroqsiz
C
E
Yaroqsiz
E
g) bosh miyaning o‘tkir kasalliklar va bosh miya jarohatidan keyingi turg‘un kompensatsiya bo‘lgan buzilishlarda
E
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur modda bosh miyaning shikastlanishi va faoliyatining buzilishidan (jarohat, bosh miya o‘smalari, ensefalit, meningit, asab tizimning zahmi, hamda senil va presenil psixozlar, qon tomir, degenerativ va bosh miyaning boshqa organik kasallik va jarohatlari) kelib chiqqan psixozlar, boshqa ruhiy buzilishlar, shaxs va xulq-atvor o‘zgarishlarini nazarda tutadi.
Bosh miyaning organik kasalliklari, jarohatlanishi, asab tizimining yallig‘lanishi va zararlanishi tufayli davolanishlar (murojaatlar) tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlanadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan turg‘un, uzoq muddat kechadigan psixotik holatlar, hamda turg‘un, ifodalangan aqliy-tafakkur buzilishlar yoki psixoorganik ko‘rinishdagi yaqqol ifodalangan shaxs o‘zgarishlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga mo‘tadil ifodalangan astenik, affektiv, dissotsiativ, kognitiv, shaxs va boshqa buzilishlar, hamda ijobiy kechadigan psixotik holatlar kiradi.
Shuningdek, bu bandga talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari, hamda rivojlanib boruvchi ruhiy buzilishlar kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga bosh miyaning o‘tkir organik kasallik yoki bosh miya jarohatlari tufayli kelib chiqqan o‘tkinchi, qisqa muddatli psixotik va psixotik bo‘lmagan buzilishlar sog‘ayishi bilan yoki markaziy asab tizimining organik buzilishlari bo‘lmagan, kam ifodalangan asteniya holatlari kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga bosh miyaning o‘tkir kasallik yoki bosh miya jarohatlaridan so‘ng, markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari va ruhiy buzilishlar mavjud bo‘lmagan, faqat ayrim tarqalgan organik belgilari bilan, faoliyat buzilishisiz kechadigan turg‘un kompensatsiya (bir yildan kam bo‘lmagan) bo‘lgan kasallik ko‘rinishlari kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
15
Endogen psixozlar: shizofreniya, shizotipik buzilishlar, shizoaffektiv, vasvasali, o‘tkir va o‘tkinchi psixotik buzilishlar va affektiv buzilishlar (kayfiyat buzilishlari):
F
F
F
F
F
F
Shizofreniya tashhisini qo‘yishga ehtiyotkorlik bilan yondoshish lozim. Shizofreniya kasalligiga gumon bo‘lgan har bir holatda, yuqori malakali mutaxassislarni jalb qilib, albatta, statsionarda tekshirish lozim, chunki tajribadan ma’lumki, ko‘pincha shaxsning yakka tartibdagi xususiyatlarga xos bo‘lgan fe’l va xulq-atvorning biron-bir kasallik jarayoniga aloqasi bo‘lmagan ba’zi belgilari shizofreniya belgilari deb qayd qilinadi.
Shizofreniya alomatlariga, ba’zan yuqumli kasallik va intoksikatsiyalar tufayli kelib chiqadigan ruhiy faoliyatning o‘tkinchi buzilishlari noto‘g‘ri kiritiladi, aslida, bu holatlar yuqumli kasallik va intoksikatsiya genezli psixozlarga taalluqli va kasalliklar jadvalining 16-moddasi bo‘yicha ko‘riladi. Shuning uchun, tashhis qo‘yishda xatoliklarga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida, bemorlarning somatik holati va tahlil tekshiruvlar xulosasiga katta e’tibor berish lozim. Agar shizofreniya bilan boshqa ko‘rinishdagi ruhiy buzilishlarni (paranoid holatlar, shaxsning paranoyyal rivojlanishi va boshqalar) differensial tashhislash qiyin bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda kasalliklar jadvalining tegishli moddalarini qo‘llash lozim.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
16
Simptomatik va boshqa ekzogen etiologiyali ruhiy buzilishlar:
a) yaqqol ifodalangan turg‘un ruhiy buzilishlarda
F
F
F
F
F
F
b) mo‘tadil ifodalangan uzoq davom etuvchi yoki qaytalanuvchi kasallik ko‘rinishlarida
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) kam ifodalangan uzoq muddatli astenik holatda
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) sog‘ayish bilan yakunlangan yengil, qisqa muddatli astenik holatda
C
Yaroqsiz
B
C
Yaroqsiz
C
Mazkur modda intoksikatsion (ruhiyatga faol ta’sir etuvchi moddalarni iste’mol qilishdan keyingi holatlar bundan mustasno) va yuqumli kasalliklar, hamda somatogen psixozlarni nazarda tutadi. Ushbu moddaga RM, INM, O‘ZM va boshqalar ta’siridan kelib chiqqan ruhiy buzilishlar ham kiradi.
Tekshiruv va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish natijalari to‘g‘risidagi hujjatlarda, ruhiy buzilishning rivojlanishiga olib kelgan kasallik ko‘rsatiladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan klinik alomatlar bilan yoki uzoq muddat kechuvchi psixotik holatlar kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechuvchi psixotik holatlar yoki patologik shaxs o‘zgarishlariga olib keluvchi qayta o‘tkazilgan psixozlar kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari bo‘lmagan yuqumli kasallikdan keyingi kam ifodalangan astenik holatlar kiradi.
Ruhiy faoliyati me’yor darajasida butunlay tiklangan va markaziy asab tizimining organik zararlanish alomatlari bo‘lmagan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik darajasi yakka tartibda aniqlanadi, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Kam ifodalangan astenik holatlarda (toksikomaniya genezidan bo‘lmagan) shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga “v” bandi bo‘yicha kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik to‘g‘risida xulosa qabul qilinishi mumkin.
Mazkur moddaning “g” bandiga o‘tkir kasallik tufayli kelib chiqqan, sog‘ayish bilan tugallangan yengil va qisqa muddatli (2-3 haftagacha) asteniya bilan kechadigan ruhiy buzilishlar kiradi.
Bu bandga ruhiy-asab tizimi va ichki a’zolar tomonidan patologik o‘zgarishlar bo‘lmagan, anamnezida moddada qayd etilgan ruhiy buzilishlar mavjud bo‘lganlar kiradi. Bu ruhiy buzilishlarning asoratsiz yakuni tibbiy muassasada tekshirilish bilan tasdiqlanishi lozim.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
17
Stress bilan bog‘liq nevrotik va somatik shakldagi buzilishlar:
a) yaqqol ifodalangan kasallik ko‘rinishlarida
F
F
F
F
F
F
b) mo‘tadil ifodalangan, uzoq davom etuvchi yoki qaytalanuvchi kasallik ko‘rinishlarida
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) mo‘tadil ifodalangan, qisqa muddat kechuvchi kasallik ko‘rinishlarida
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) sog‘ayish bilan yakunlangan yengil, qisqa muddat kechuvchi kasallik ko‘rinishlarida
C
Yaroqsiz
B
C
Yaroqsiz
C
Mazkur modda, reaktiv psixozlarni, nevrotik, dissotsiativ va somatik shakldagi buzilishlarni, psixogen depressiv holatlar va reaksiyalarni, shaxsning nevrotik rivojlanishini, surunkali reaksiyadan keyingi shaxs o‘zgarishlarini, hamda jarohatdan keyingi stress buzilishlarini nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga uzoq muddat davom etuvchi va og‘ir oqibatlarga olib keluvchi reaktiv psixozlar (reaktiv depressiya, reaktiv paranoid, isterik ko‘rinishdagi ong buzilishi va boshqalar) kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga davolash o‘tkazilishiga qaramasdan kasallik belgilari turg‘un va uzoq muddat saqlanib, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning xizmat majburiyatlarini bajarishga halaqit beradigan darajada ifodalangan qisqa muddatli va ijobiy kechuvchi reaktiv psixozlar, hamda yuqori darajada qo‘zg‘aluvchanlik yoki ruhiy faollikning pasayishi bilan kechuvchi nevrozlar (tez-tez qaytalanuvchi isterik tutqanoqlar, astaziya-abaziya, falajliklar, soqovlik, ko‘rlik va boshqalar) kiradi. Ekspert xulosasi bemorning bir oydan kam bo‘lmagan muddatda statsionarda davolash samara bermaganda qabul qilinadi.
Mazkur moddaning “v” bandiga asosan hissiy-vegetativ buzilishlar bilan kechadigan kam ifodalangan nevrotik holatlar kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga birlamchi paydo bo‘lgan, yaxshi davolanadigan va sog‘ayish bilan yakunlangan moslashuvning kam ifodalangan qisqa muddatli buzilishlari kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
18
Shaxs buzilishlari:
a) yaqqol ifodalangan, qaytalanuvchi va uzoq davom etadigan dekompensatsiya yoki patologik reaksiyalarga moyil bo‘lgan buzilishlar
F
F
F
F
F
F
b) mo‘tadil ifodalangan, turg‘un bo‘lmagan kompensatsiya bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) turg‘un kompensatsiya bilan
E
Yaroqsiz
B
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur modda shaxs buzilishlari, psixopatiyalar, shaxsning patologik rivojlanishi, ruhiy infantilizmni (hamma shakllarini, kasalliklar jadvalining 88-moddada qayd etilgan bundan mustasno) nazarda tutadi.
Shaxs o‘zgarishlarini tashhislash uchun, sinchkovlik bilan va obyektiv yig‘ilgan anamnez zarur, hamda ruhiy kasalliklar statsionarida o‘tkaziladigan har tomonlama tekshiruv lozim. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, HTMning kursantlarini mazkur modda bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish shaxsiy yig‘ma jildi, xizmat va tibbiy tavsifnomalar o‘rganilganidan so‘ng amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga eng chuqur va turg‘un kasallik ko‘rinishlariga ega bo‘lgan uzoq muddatga mehnat qobiliyati yo‘qotadigan va xizmat majburiyatlarini bajarishga halaqit beradigan, yaqqol ifodalangan, kompensatsiya qilib bo‘lmaydigan, yadro shaklidagi psixopatiyalar deb ataladigan shakllar va shaxsning patologik rivojlanishlari (paranoyyal, obsessiv-fobik va boshqalar) kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga turg‘un, to‘satdan paydo bo‘ladigan hissiy-irodaviy affektiv buzilishlar, reaktiv holatlarning osonlik bilan rivojlanishi, vegetativ asab tizimining turg‘unsizligi aniq namoyon bo‘ladigan mo‘tadil ifodalangan shaxs buzilishlarning shakllari, noturg‘un kompensatsiyali psixopatiyalar va shaxsning patologik rivojlanishi, hamda turg‘un va ifodalangan patologik reaksiyalarga moyil bo‘lgan ruhiy infatilizm kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga hissiy-irodaviy va boshqa ko‘rinishlari turg‘un kompensatsiyalangan shaxs buzilishlari, shu jumladan shaxsning aksentuatsiyalashgan, tranzitor shaklidagi va ruhiy infantilizm kiradi.
Muayyan bo‘lgan tashqi zararlar (infeksiya, intoksikatsiya, jarohat va boshqalar) bilan sababiy bog‘liq bo‘lgan psixopatiyaga o‘xshash holatlar, hamda maylning buzilishlari bo‘lgan shaxslar kasalliklar jadvalida ko‘zda tutilgan asab-ruhiy patologiyasiga tegishli nozologik shakllarga binoan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Shaxsning butun patologik tuzilishidan kelib chiqmagan, maqsad qo‘yilgan hulq-atvor hatti-harakatlari, intizomsizlik ko‘rinishlarini kasallikning buzilish alomatlari deb baholab bo‘lmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
19
Ruhiyatga faol ta’sir etuvchi vositalarni iste’mol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy va xulq-atvorning buzilishlari:
a) yaqqol va mo‘tadil ifodalangan turg‘un ruhiy buzilishlar bilan
F
F
F
F
F
F
b) kam ifodalangan ruhiy buzilishlar bilan va (yoki) ruhiy va jismoniy sog‘liqqa aniq zarar qiladigan asoratlar bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) ruhiy va jismoniy salomatligiga ta’sirot oqibatlari bo‘lmagan bir yoki kam marotabali ruhiyatga faol ta’sir etuvchi moddalarni iste’mol qilingandan so‘nggi holat
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
Mazkur modda bir yoki bir nechta ruhiyatga faol ta’sir etuvchi moddalarni iste’mol qilish natijasida kelib chiqqan ruhiy buzilishlarni nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol va mo‘tadil ifodalangan shaxs o‘zgarishlari va intellekt-xotira buzilishlari bilan kechadigan surunkali alkogol psixozlari, surunkali alkogolizm, giyohvandlik va toksikomaniya kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
kam ifodalangan shaxs o‘zgarishlari bilan kechadigan o‘tkir alkogol psixozlari, surunkali alkogolizm, giyohvandlik va toksikomaniya;
giyohvand va zaharli moddalarni haddan tashqari iste’mol qilish (qaramlik sindromi mavjud bo‘lmagan, aniq zarar qiladigan asoratlar bilan kechadigan, ruhiyatga faol ta’sir etuvvchi moddalarni takroriy iste’mol qilish holatlari).
Surunkali alkogolizm (giyohvandlik) bilan xastalangan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarda patologik shaxs o‘zgarishlari mavjudligida yoki turg‘un somatik buzilishlar (jigar, me’da-ichak yo‘llari, yurak-qon tomir tizimi faoliyatining buzilishi) aniqlanganda, hamda statsionarda takroriy maxsus davolash samarasiz yoki davolanishga nisbatan bemorning munosabati salbiy bo‘lganda, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi. Bu holda, xulosa mazkur moddaning “b” bandi, hamda somatik buzilishlarni nazarda tutgan kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida qabul qilinadi.
Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilariga va SCHR xizmatchilariga statsionarda surunkali alkogolizm (bosqichidan qat’iy nazar) yoki giyohvandlik tashhisi qo‘yilganda, moddaning “b” bandi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Giyohvand (zaxarlovchi) moddalarni iste’moli tufayli ruhiy va jismoniy sog‘ligi tomonidan asoratlar bo‘lmagan o‘tkir zaharlanishni o‘tkazgan sharnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga nisbatdan chiqariladigan xulosa mazkur moddaning “v” bandi asosida xizmat va tibbiy tavsifnomalarni inobatga olgan holda chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
20
Aqliy qoloqlik (zaiflik):
a) chuqur, og‘ir va mo‘tadil darajada ifodalangan
F
Yaroqsiz
—
—
Yaroqsiz
F
b) yengil darajada ifodalangan
E
Yaroqsiz
—
—
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga chuqur, og‘ir va mo‘tadil darajadagi aqliy qoloqlikning hamma shakllari kiradi. Intellektning yaqqol va aniq nuqsonlari mavjudligida, kasalliklar jadvalining I-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqsizlik masalasi statsionarda tekshiruvlarsiz hal qilinishi mumkin.
Mazkur moddaning “b” bandiga aqliy qoloqlikning yengil darajasi kiradi. Tashhis qo‘yishda, tafakkur va intellektning klinik tashhis mezonlari eksperimental-psixologik tadqiqot natijalari birgalikda yetakchi ahamiyatga ega. Agar, tashhis qo‘yishda shifokor tekshiruvining natijalari tavsiflovchi ma’lumotlarga mos kelmasa, statsionarda tekshiruvdan o‘tish majburiydir. Aqliy rivojlanishning psixometrik koeffitsiyent tekshiruvi D. Veksler usuli va Raven jadvali bo‘yicha o‘tkaziladi.
6-bob. Asab tizimining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
21
Epilepsiya va epileptik tutqanoqlar:
a) bir yilda uch marta va undan ko‘p epileptik tutqanoqlar bo‘lganda
F
F
F
F
F
F
b) anamnezda oxirgi 5 yil davomida bir marta, yoki bir yilda uch martadan kam ba’zida yuz beradigan tutqanoqlar bo‘lganda
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) anamnezda (5 yildan ko‘p) muddat davomida bir marta, yoki klinik alomatlarsiz kechadigan EEG natijalari bo‘yicha aniqlangan epileptik shaklidagi faollik bo‘lganda
E
Yaroqsiz
C
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
Epilepsiya — o‘sha zahoti aniqlanadigan qaysidir sabablarga ko‘ra chaqirilmaydigan, qaytalanuvchi (2 va undan ko‘p) epileptik tutqanoqlarni tavsiflovchi holat. Epileptik tutqanoq — bosh miya neyronlaridan anomal yoki ortiqcha chaqnash tufayli paydo bo‘lgan klinik ko‘rinishni ifodalaydi. Klinik manzara to‘satdan paydo bo‘ladigan va tranzitor patologik fenomenlar (bemor yoki uni kuzatuvchisi tomonidan qayd etilgan ong, harakat, sezuvchanlik, vegetativ o‘zgarishlar, ruhiy alomatlar) bilan namoyon bo‘ladi.
Bu moddaga spirtli ichimliklar iste’molini to‘xtatish, bosh miya jarohatidan keyin shu zahoti, yoki uning erta davrida (10 haftagacha) rivojlangan, bosh miya o‘smalaridan kelib chiqadigan, dori vositalari yoki boshqa kimyoviy moddalar ta’sirida, somatogen bo‘lgan metabolik ensefalopatiyalar, nomuvofiq fizik omillar ta’sirida kelib chiqqan ensefalopatiyalar, febril talvasalar bilan bog‘liq tutqanoqlar kirmaydi.
Epilepsiyaning klinik manzarasini tahlil qilishda epileptik tutqanoqlarning differensial tashhislash lozim bo‘ladi. Tutqanoq mavjudligi shifokor kuzatuvi orqali tasdiqlanishi lozim, hamda epileptik tutqanoqni tasdiqlovchi boshqa tibbiy hujjatlar ham e’tiborga olinishi kerak. Agar tutqanoqning ifodalanishi uni epilepsiya deb hisoblash uchun asos bo‘lsa, epilepsiya tutqanog‘i mavjudligini tasdiqlash uchun guvohlarning yozma ma’lumotlari ham e’tiborga olinishi mumkin. Bunday hollarda epileptik tutqanoq guvohlarining imzosini haqiqiyligi harbiy qism komandiri tomonidan yozma ravishda tasdiqlanishi lozim.
Epileptik holatni (statusni) o‘tkazgan shaxslar statsionarda tasdiqlangan epilepsiya tashhisi bilan, epileptik tutqanoqlarning sonidan qat’iy nazar, mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Tibbiyot muassasasining hujjatlari bilan oldin qo‘yilgan epilepsiya tashhisi tasdiqlangan, ammo oxirgi besh yil davomida epileptik tutqanoq kuzatilmagan bo‘lsa, tekshiruvdagi EEG natijalaridan qat’iy nazar, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Talvasali tutqanoqlarning ruhiy ekvivalentlari, hamda ruhiyatning rivojlanib boruvchi buzilishlari mavjudligida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 14-moddasining “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Faqat oddiy parsial epileptik tutqanoqlar yoki uyqu vaqtida rivojlanadigan epileptik tutqanoqlar bilan namoyon bo‘lgan epilepsiyada tutqanoqlarning sonidan qat’iy nazar, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
EEG natijalari (cho‘qqilar, o‘tkir to‘lqinlar, cho‘qqi-to‘lqin majmuasining hamma turlari, ko‘plab birikishlar, fotoparoksizimal reaksiya) asosida aniqlangan, klinik alomatlarsiz kechadigan epileptik shakldagi faollik mavjudligida, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Epileptik tutqanoq mavjud shaxslar transport vositalarini boshqarishga, balandlik va harakatdagi mexanizmlarda, suv hamda olov oldida ishlashga yaroqsiz.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
22
Markaziy asab tizimining yallig‘lanishlari, miyelinsizlanuvchi kasalliklari va ularning oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
C
Mazkur modda markaziy asab tizimining yuqumli va parazitar kasalliklarini, bosh va orqa miyaning umumiy yuqumli kasalliklarda, o‘tkir xamda surunkali intoksikatsiyalarda zararlanishini, markaziy asab tizimining miyelinsizlanuvchi kasalliklarini nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga ifodalangan klinik ko‘rinishlar bilan kechadigan markaziy asab tizimining chuqur falaj yoki parezlari, ifodalangan ikkilamchi parkinsonizm, ifodalangan keng tarqalgan giperkinezlar, tez-tez sodir bo‘ladigan (yil davomida 3 va undan ko‘p) epileptik tutqanoqlar, ataksiya tarzidagi buzilishlar, gidrotsefaliya, bosh suyak ichki bosimining oshishi bilan kechadigan asab tizimining kasalliklari kiradi.
Tarqalgan skleroz bilan hastalangan shaxslar, faoliyatning buzilish darajasidan qat’iy nazar, mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “b” bandiga markaziy asab tizimi faoliyatining buzilish darajasi bo‘yicha harbiy xizmatni o‘tash imkoniyatini cheklaydigan, ammo uni batamom yo‘qotmaydigan kasalliklarning qoldiq alomatlari va asoratlari (mushaklar kuchini kamayishi shaklidagi mo‘tadil ifodalangan gemiparez bilan kechadigan ensefalitning qoldiq alomatlari, klinik manzarasi mo‘tadil ifodalangan mushak tonusining kuchayishi, bosh suyagi ichi bosimining oshishi bilan kechadigan gidrotsefaliya) kiradi, hamda tez-tez (yilda 2 va undan ko‘p) va uzoq muddatli (4 oydan kam bo‘lmagan) dekompensatsiya davrlari bilan kechadigan kasallik buzilishlari (harbiy xizmatchilarda — statsionarda davolanganlarida, kasallik tufayli ta’tilda bo‘lganlarida yoki xizmat majburiyatlarini bajarishidan to‘liq ozod qilinganlarida) kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari, alohida organik belgilar bilan o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lgan davolash samara bermagan vegetativ-tomir barxulosa bo‘lmaganligi va astenonevrotik ko‘rinishlar bilan kechadigan markaziy asab tizimi zararlanishining asoratlari va qoldiq alomatlari kiradi. Ahvol yaxshilanganda va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati tiklanganda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga kam ifodalangan astenik sindrom, vegetativ-tomir barxulosa bo‘lmaganligi va harakat, sezuvchanlik, muvofiqlashtirish va asab tizimining boshqa faoliyatlarini buzilishisiz kechadigan alohida tarqalgan organik belgilar mavjud bo‘lgan markaziy asab tizimi zararlanishining asoratlari va qoldiq alomatlari kiradi.
Mazkur moddada ko‘rsatilgan buzilishlar mavjudligi tibbiy hujjatlar, ish joyi, o‘qish yoki xizmat joyidan ushbu buzilishlarning mehnat qobiliyatiga yoki harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etishga ta’siri to‘g‘risidagi tavsifnomalardan olingan ma’lumotlar bilan tasdiqlanishi lozim, tashhis esa klinik va maxsus tekshiruvlarning natijalari asosida tasdiqlanishi lozim. Bu holda chaqiriluvchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa statsionar sharoitida tekshiruvdan so‘ng chiqariladi.
Bosh suyagi ichki bosimining ifodalanganligini baholashda kasallikning klinik ko‘rinishlari (bosh og‘rishi, qusish, ko‘z harakatlaridagi buzilishlar, kognitiv buzilishlar, odimlashni buzilishi, chanoq a’zolari faoliyatining buzilishi), lyumbal punksiya orqali aniqlangan orqa miya likvorining bosimi, ko‘z tubida dimlanish alomatlari, ko‘ruv nervi diskining ikkilamchi atrofiyasi, KT (MRT) ma’lumotlari asosida gidrotsefaliya mavjudligi hisobga olinadi.
Bosh miyaning organik zararlanishi, yuqumli kasallik yoki intoksikatsiyadan so‘ng yuzaga kelgan hissiy-irodaviy yoki intellekt-hotira buzilishlari mavjudligida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 14-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Bosh miya qorinchalari tizimining kengayishi KT (MRT) ma’lumotlariga ko‘ra baholanadi. Oldingi shoxlar maksimal kengligining, peshona suyaklari ichki plastinkalararo masofasiga nisbati shu sathda 0,5 sm dan ortiq bo‘lganda (0,4 dan kam — me’yorda, 0,4-0,5 — chegara ko‘rsatkichi, 0,5 dan ortiq bo‘lsa — gidrotsefaliya), Evans indeksi (oldingi shoxlar kengligining, chakka suyaklar ichki devorlararo maksimal masofasiga nisbati) 26 dan ortiq, III-qorincha indeksi (20 yoshgacha — 3,0 dan yuqori, 50 yoshgacha — 3,9 dan yuqori, 50 yosh va undan kattalarda — 4,5 dan ortiq) gidrotsefaliya alomatlari deb hisoblanadi. Periventrikulyar shishning mavjudligi KT (periventrikulyar oq modda zichligining kamayishi), MRT (T2 — tasvirda yuqori intensivdagi signal) ma’lumotlariga ko‘ra baholanadi.
Bosh suyagi ichki bosimini oshish sindromining yaqqol ifodalangan klinik ko‘rinish mezonlari deb quyidagilar hisoblanadi:
boshdagi og‘riq, qusish, ko‘z harakatlaridagi buzilishlari, kognitiv buzilishlar, yurishning buzilishlari, chanoq a’zolari faoliyatining buzilishlari, ko‘z nervi disklarning dimlanishi yoki ko‘ruv nervlari disklarining ikkilamchi atrofiyasi mavjudligi, lyumbal punksiyada likvorning bosimi suv ustunining 300 mmdan yuqorligi; paraventrikulyar shish.
Bosh suyagi ichki bosimini oshish sindromining mo‘tadil ifodalangan klinik ko‘rinish mezonlari deb quyidalar hisoblanadi:
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
23
Ko‘proq markaziy asab tizimini zararlovchi tizimli atrofiyalar, ekstrapiramidal, asab tizimining boshqa degenerativ kasalliklari, asab-mushak sinapsi va mushak kasalliklari, bolalarning serebral falaji, asab tizimining tug‘ma anomaliyalari (rivojlanish nuqsonlari), bosh va orqa miyaning o‘smalari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan yoki kechishining tez rivojlanib boruvchi
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan yoki kechishining sekin rivojlanishi
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
Chaqiriluvchilar — E.
Harbiy xizmatchilar — C
Yaroqsiz
B
B yoki C (YATA)
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
C
Mazkur modda bosh miya serebral degeneratsiyalari, Parkinson kasalligi, ekstrapiramidal tizimning (essensial titrash ham kiradi) boshqa kasalliklari, pir-pir uchishi (de la Turetta sindromi — tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish shifokor-psixiatrlar hamkorligida amalga oshiriladi) bilan kechadigan kasalliklar, orqa miya degeneratsiyalari, bosh va orqa miya o‘smalari, bolalar serebral falaji, tug‘ma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari), asab-mushak birikmalari va mushak kasalliklari, hamda markaziy asab tizimining boshqa kasalliklarini (gidrotsefaliya, bosh miya kistalari va boshqalar) ko‘zda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga og‘ir tug‘ma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari) va asab tizimining kasalliklari, tez rivojlanib boruvchi yoki faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari (springomiyeliya, yenbosh amiotrofik skleroz, miasteniya, amiotrofiyalar (asab, orqa miya), ataksiyaning irsiy shakllari, flyuktatsiya va diskeniziya majud bo‘lgan Parkinson kasalligi, parkinsonizmning boshqa shakllari (ko‘p tizimli atrofiya, rivojlanib boruvchi yadro usti falaji, kortiko-bazal degeneratsiyalar), de la Turetta sindromi, bolalar serebral falaji, miotoniyalar, miopatiyalar, miodistrofiyalar va boshqalar) bilan kechadigan kasalliklar, bosh va orqa miyalarning xavfsiz o‘smalari kiradi.
Bu bandga yezishning qo‘pol buzilishlari bilan kechadigan essensial titrashlar (tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs yezuvini o‘qib bo‘lmaydi, imzoni qo‘ya olmaydi), o‘ziga–o‘zi xizmat qila olmaydi (tugmalarini qaday olmaydi, poyafzal iplarini bog‘lay olmaydi, ovqatlana olmaydi va boshqalar) hamda chizma testlar bajarishda (spiralogrammalar, parallel chiziqlar chizishda va boshqalar) ifodalangan o‘zgarishlar bilan kechadigan holatlar kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga sekin kechadigan (uzoq vaqt mobaynida) alomatlarni (mushaklarni yengil atrofiyasi va sezuvchanlikni kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan springomiyeliya) ko‘payib borishi bilan tavsiflanadigan kasalliklar hamda davolash samara bo‘lgan Parkinson kasalligining boshlang‘ich bosqichlari kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga obyektiv alomatlari kam darajada ifodalanganligi yoki kasallik alomatlari uzoq muddatda bir holatda saqlanganligi bilan kechadigan, sekin rivojlanib boruvchi asab tizimining kasalliklari kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga xizmat majburiyatlarini ijro etishga monelik qilmaydigan essensial titrash hamda faoliyat buzilishisiz kechadigan gidrotsefaliya, tug‘ma bosh va orqa miya kistalari kiradi.
Markaziy asab tizimi faoliyatining buzilishisiz bo‘lgan tug‘ma yagona bosh va orqa miya kistalari mavjudligida SCHRga qabul qilinayotgan fuqaro va muddatli harbiy xizmatchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi.
Bosh va orqa miya xavfsiz o‘smalarini to‘liq olib tashlangan va radiojarrohlik davolashdan keyingi holatlarda kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan xulosa mazkur moddaning “a” bandi, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga nisbatan esa, faoliyatning buzilish darajasiga ko‘ra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Klinik alomatlari bilan kechadigan gipofizning kichik adenomasi mavjud bo‘lganda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvali 13-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
24
Bosh va orqa miyalar tomirlarining kasalliklari
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan insultning asoratlari, dissirkulyator ensefalopatiyasining III-bosqichi
F
F
F
F
F
F
b) insultning tiklana oladigan nevrologik defitsiti, bosh miyaning tranzitor ishemiyalari, dissirkulyator ensefalopatiyaning II-bosqichi
E
Yaroqsiz
V yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) tez-tez xushidan ketishlar, migrenning uzoq muddatli va ko‘p martalik hurujlari, dissirulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) miyaning qon aylanishi yetishmovchiligi boshlang‘ich alomatlari
E
Yaroqsiz
B
C
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Mazkur modda bosh miya to‘r pardasi osti, miya ichi va bosh suyagi ichi qon quyilishlari, miyaning infarkti, miya qon aylanishining o‘tib ketuvchi buzilishlari, dissirkulyator ensefalopatiyalar (bosh miya surunkali ishemiyasi), shuningdek bosh va orqa miya tomir zararlanishlarini ham ko‘zda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
faoliyatining buzilish darajasidan qat’iy nazar, takrorlangan insultlar;
bosh miya va (yoki) orqa miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi oqibatida kelib chiqqan asab tizimi faoliyatining yaqqol ifodalangan turg‘un yo‘qotilishlari;
dissirkulyator ensefalopatiyaning III-bosqichi (3 ta va undan ortiq sindromlarning mavjudligi — psevdobulbar, piramidli, miyacha, sezuvchanlikning buzilishi, ekstrapiramidal, o‘zligini anglash qobiliyatini buzilishi, ovozning yo‘qolishi, epilepsiya, chanoq a’zolari faoliyatining buzilishi va boshqalar).
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
tiklanadigan nevrologik tanqisligi bilan kechadigan insult;
dissirkulyator ensefalopatiyaning II-bosqichi (asab alomatlarining majmuasi turg‘un, tavsifi mo‘tadil ifodalangan ikkitadan kam bo‘lmagan nevrologik sindromlarni shakllanishi bilan — psevdobulbar, piramidli, miyacha, sezuvchanlikning buzilishi, ekstrapiramidal, mo‘tadil ifodalangan kognitiv buzilishlar, astenonevrotik va boshqalar). Ko‘rsatilgan alomatlarning mavjudligi, harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini pasayishiga olib kelishi lozim;
statsionarda tekshirish va davolashni talab etadigan bosh miya qon aylanishining o‘tib ketuvchi buzilishlari (miyaning tranzitor ishemiyalari, bosh miyaning gipertonik krizlari);
harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini pasayishiga olib keladigan sezuvchanlikning turg‘un buzilishlari yoki oyoq-qo‘llarning yengil parezlari ko‘rinishidagi orqa miya qon aylanishi buzilishining asoratlari.
O‘tkazilayetgan davolanish samara bergan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati mavjud bo‘lgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
tarqoq organik alomatlar ko‘rinishidagi dissirkulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi, yengil yoki mo‘tadil ifodalangan kognitiv buzilishlar, astenonevroz sindromi (hissiyetning turg‘unsizligi, tez jahl chiqishi, xotiraning susayishi, bosh og‘rishi, bosh aylanishi, uyquning buzilishi, quloqda shovqinning mavjudligi va boshqalar);
klinik ko‘rinishlarisiz kechadigan umumiy va (yoki) ichki uyqu arteriyalarining 70 foiz va undan ortiq stenozlanishi yoki ularning okklyuziyasi;
statsionarda davolanishni talab etadigan tez-tez (oyiga 1-marta va undan ortiq) va uzoq muddat (sutka davomida va undan ortiq) hurujlar bilan kechadigan migrenning turli shakllari;
tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan oddiy va talvasali hushidan ketishlar bilan kechadigan tez-tez qaytalanadigan (oyiga 1-marta va undan ortiq) krizlari mavjud bo‘lgan vegetativ-tomir distoniya.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
vegetativ-tomir o‘zgaruvchanlik alomatlari, astenonevrotik ko‘rinishlar bilan kechadigan alohida kognitiv faoliyatlarning (diqqat, boshqaruv qobiliyati) yengil pasayishi ko‘rinishda kechadigan bosh miya qon aylanishi yetishmovchiligining boshlang‘ich ko‘rinishlari;
klinik ko‘rinishlarisiz kechadigan umumiy va (yoki) ichki uyqu arteriyalari 30 dan 69 foizgacha stenozlanishi;
kam hurujlar bilan bo‘lgan migrenning turli shakllari;
kam sonli krizlar bilan kechadigan vegetativ-tomir distoniyalari.
Hushidan ketishga moyil bo‘lgan shaxslar chuqurlashtirilgan tekshiruvlardan o‘tishi va davolanishi lozim. Vegetativ asab tizimining buzilishlari bilan kechadigan boshqa kasalliklar aniqlanmaganda, faqat shu holatlarda vegetativ-tomir distoniya mavjudligi tasdiqlanadi. Boshqa kasallik yoki buzilishlar (yuqumli kasallik, jarohat, intoksikatsiya va boshqalar) tufayli hushidan ketishlar mavjudligida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Hushidan ketishga moyil bo‘lgan shaxslar avtoulov vositalarini boshqarish, balandliklarda ishlash, harakatdagi mexanizmlar, suv va olov yenida ishlashga yaroqsiz hisoblanadilar.
O‘tib ketadigan bosh miya qon aylanishining buzilishini o‘tkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga nisbatan kasalliklar jadvalining 28-moddasi bo‘yicha xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilish yoki kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risidagi xulosa chiqarilishi mumkin, oddiy askarlar va serjantlar tarkibidagi shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar esa, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
To‘satdan (jarohat tufayli bo‘lmagan) bo‘lgan bosh suyakning ichki qon quyilishidan keyin, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan “a” band, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga esa, faoliyatning buzilishi darajasiga ko‘ra “a”, “b” yoki “v” bandlari asosida xulosa chiqariladi.
Bosh miya (orqa miya) qon aylanishning o‘tkir buzilishlari va (yoki) epileptik sindromiga sabab bo‘lgan bosh va orqa miya anevrizmalari va tomir malformatsiyalarida (shu jumladan rezidual), agar jarrohlik (shu jumladan radiojarrohlik) yo‘li bilan davolash imkoniyati bo‘lmagan yoki ulardan bosh tortilgan holatlarda esa, bosh miya qon aylanish va faoliyat buzilishining qoldiq alomatlari ifodalanganlik darajasidan qat’iy nazar, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Bosh va orqa miya anevrizmalari, tomir malformatsiyalari va boshqa bosh va orqa miya tomirlarning zararlanishi yoki bosh va orqa miya tomir zararlanishlari bo‘yicha jarohlik, tomir ichi va radiojarrohlik yo‘li bilan davolanishdan keyin, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan “a” bandi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda shaxslarga nisbatan esa, davolash hajmi, amaliyotdan keyingi bosh suyakning nuqson maydoni va faoliyat buzilishlarining tiklanish jadalligiga bo‘yicha “a”, “b” yoki “v” bandlari asosida xulosa chiqariladi. Bosh suyakning nuqsonlari mavjudligida, kasalliklar jadvali 82-moddasining tegishli bandlari qo‘laniladi.
Alomatlarsiz bo‘lgan arterial anevrizmalar va arterovenoz malformatsiyalarda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Bosh miya qon tomir yetishmovchiligi va dissirkulyator ensefalopatiyalarning boshlang‘ich ko‘rinishlari tashhisini qo‘yishda quyidagi mezonlarini qo‘llash lozim:
etiologik omillardan birini mavjudligida (bosh miya tomirlar aterosklerozi, arterial gipertenziya, qandli diabet, giperxolesterinemiya, gipergomotsisteinemiya, yurak kasalliklari (yurak ishemik kasalligi, revmatik zararlanishlar, yurak ritmlarining buzilishi va boshqalar), qon kasalliklari, jarohat, yuqumli va tizimli kasalliklardan kelib chiqqan bosh miya tomirlarining zararlanishi, qon tomir rivojlanishining anomaliyalari, umurtqa pog‘onasi bo‘yin bo‘limining patologiyasi, bosh miya jarohatlari va boshqalar).
bosh miya faoliyatining buzilishini aks etuvchi shikoyatlarning mavjudligi;
bosh miyaning organik zararlanishini klinik alomatlar mavjudligi;
MRT yoki KT ma’lumotlariga ko‘ra, bosh miya moddasi tuzilishidagi o‘zgarish alomatlar mavjudligi.
Uchtadan kam bo‘lmagan mezonlar hamda qo‘shimcha tekshiruvda aniqlangan xavf omillari va o‘zgarishlar bilan kechadigan klinik alomatlarining shakllanishi, sababiy-oqibat bog‘liqligi mavjud bo‘lganda tashhis qo‘yiladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
25
Bosh va orqa miya jarohatlanishlari va ularning oqibatlari. Tashqi ta’sir omillaridan bo‘lgan markaziy asab tizimining zararlanish oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyati buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Yaroqsiz
B
C
Yaroqsiz
C
Mazkur modda bosh yoki orqa miyalarda jarohat tufayli kelib chiqqan markaziy asab tizimining o‘zgarishlari va uning faoliyatida buzilishlar mavjudligi, markaziy asab tizimining jarohat, shuningdek portlashning havo to‘lqini va boshqa tashqi omillarning ta’siri tufayli zararlanishning asoratlarini nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
bosh va orqa miyalarning faoliyatlaridagi og‘ir buzilishlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari (chanoq a’zolarining faoliyatlarini buzilishi, turg‘un falaj yoki chuqur parez va boshqalarga olib keladigan miyaning lat yeyishi va qisilishi);
po‘stloq qatlamining faoliyatidagi buzilishlar bilan kechadigan miya moddasining jarohat oqibatlari (afaziya, agnoziya, apraksiya va boshqalar);
jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan bosh suyak ichki bosimining oshish sindromi bilan kechadigan araxnoidal va porensefalik kistalari;
tez-tez (yiliga 3 va undan ko‘p) epileptik shakldagi tutqanoqlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari.
Mazkur moddaning “b” bandiga bosh va orqa miya jarohatlarining oqibatlari kiradi (agar ulardan kelib chiqqan o‘choqli alomatlar va faoliyatning buzilishlari “a” bandida nazarda tutilgan ifodalanganlik darajasiga yetmagan holatlar bo‘lganda):
qo‘l yoki oyoq faoliyatining mo‘tadil darajada cheklovchi parezlari;
yurishda muvozanat saqlashning buzilishi, nistagm, sezuvchanlik buzilishlari shaklida bo‘lgan mo‘tadil ifodalangan miyacha buzilishlari;
bosh ichki bosimining oshish sindromi, mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechadigan jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, araxnoidal va proensefalik kistalari;
kamdan-kam (yiliga 3 tadan kam) bo‘ladigan epileptik shakldagi tutqanoqlar bilan kechadigan jarohat oqibatlari.
Mazkur moddaning “v” bandiga bosh ichki bosimining oshish sindromisiz kechayotgan bosh va orqa miyalarning jarohatdan keyingi oqibatlari, jarohatdan keyingi gidrotsefaliya, araxnoidal va porensefalik kistalari kiradi, ularga nevrologik statusda turg‘un astenik ko‘rinishlar va vegetativ-tomir o‘zgaruvchanlik bilan birga qo‘shilib kechadigan tarqoq organik belgilar (bosh miya nervlari faoliyatining asimmetriyasi, anizorefleksiya, sezuvchanlikning yengil buzilishlari va boshqalar), shuningdek organik zararlanish alomatlarisiz va faoliyati buzilishsiz bo‘lgan bosh suyagining avvalgi botgan siniqlari ham kiradi.
Davolash natijasida kasallik ko‘rinishlarida ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmasa, shuningdek uzoq muddatli va takrorlangan dekompensatsiyalarda kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan mazkur moddaning “b” bandi qo‘llaniladi.
Ahvoli yaxshilanganda, kasallik ko‘rinishlari kompensatsiya bo‘lganda va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati tiklanganida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga bosh yoki orqa miyalarning jarohatlaridan keyingi oqibatlari kiradi, ularda asab tizimining harakat, sezuvchanlik va muvofiqlashtirish faoliyatlarining buzilishisiz kechadigan alohida tarqoq organik belgilari, vegetativ-tomir o‘zgaruvchanlik va astenizatsiyaning kam ifodalangan alomatlari mavjud bo‘lishi lozim.
Anamnezda oxirgi 3 yil mobaynida (tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan) bosh suyak-miya jarohatlari qayd etilgan bo‘lsa, kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, xulosa mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha chiqariladi.
Bosh miyaning jarohatidan kelib chiqqan hissiy-irodaviy yoki intellekt-xotira buzilishlari mavjudligida kasalliklar jadvalining 14-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Markaziy asab tizimini tashqi muhit omillaridan (radiatsiya, past va yuqori harorat, yerug‘lik, havo yoki suvning yuqori va past bosimi, boshqa tashqi sabablarga ko‘ra) zararlanish oqibatlari mavjudligida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish faoliyatning buzilish darajasiga ko‘ra mazkur moddaning “a”, “b”, “v” yoki “g” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Bosh suyagining shikastlanishi va nuqsonlari mavjudligida, ushbu moddadan tashqari kasalliklar jadvali 82-moddasining tegishli bandlari qo‘llaniladi.
Bosh yoki orqa miyalarning o‘tkir jarohatini o‘tkazgan shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi, kasalliklar jadvalining 28-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
26
Periferik asab tizimining kasalliklari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C
Yaroqsiz
E
g) faoliyati buzilishsiz, obyektiv alomatlari mavjudligida
C
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
C
Mazkur modda bosh miya nervlari (II va VIII-juftlik nervlari bundan mustasno), orqa miya nervlari, bog‘lam va tutamlarining kasalliklari, birlamchi va ikkilamchi zararlanishlarini ko‘zda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
harakat, sezuvchanlik va trofik ifodalangan buzilishlar (kasalliklar jadvalining 27-moddasi “a” bandi izohlarida keltirilgan) bilan birgalikda kechadigan yallig‘lanish va intoksikatsiyadan kelib chiqqan polinevropatiya, pleksopatiya, periferik nervlardagi o‘smalarning oqibatlari (asab tizimida kasallik boshlanishidan 6 oy va undan ortiq saqlanib qolgan asab kasalligining alomatlari);
turg‘un og‘riq sindromi, harakat va vegetativ-trofik buzilishlar bilan birgalikda kechadigan hamda uzluksiz uzoq muddat (4 oy va undan ko‘p) statsionar va ambulator sharoitlarda davolanishni talab etadigan, tez-tez (yilda 2 va undan ortiq) retsidiv bo‘ladigan va uzoq muddat davom etuvchi radikulopatiyalar;
davolash samarasiz bo‘lgan uch shoxli nervning og‘ir shakldagi nevralgiyalar.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
mo‘tadil ifodalangan asosiy faoliyatning buzilishi bilan kechadigan periferik nerv va tugunlarning kasalliklari;
statsionar va ambulator sharoitlarda 2-3 oy davomida uzluksiz davolashni talab qiladigan surunkali retsidivli radikulopatiya, pleksopatiya va nevropatiyalar.
O‘tkazilgan davolash natijasida kasallik ko‘rinishlarida ijobiy o‘zgarishlar bo‘lmaganida, surunkali, tez-tez retsidivli (yilda 3 va undan ortiq) kasallik shakllari bilan xastalangan ofitserlar tarkibidagi shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
harakat, sezuvchanlik va trofik buzilishlarining kuchayishi maylsiz kechadigan kam hurujli periferik nerv va tugunlarning retsidivli kasalliklari;
faoliyatning kam ifodalangan buzilish bilan kechadigan, avval o‘tkazilgan hurujdan kelib chiqqan kam ifodalangan qoldiq alomatlari.
Mazkur moddaning “g” bandiga kam ifodalangan reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlari, oyoq-qo‘llar faoliyatini buzmaydigan va tiklanishga mayl bo‘ladigan katta bo‘lmagan atrofiyalar yoki mushaklar kuchining zaflashishi ko‘rinishidagi periferik nerv kasalliklarining qoldiq alomatlari kiradi.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
27
Periferik nervlar jarohatlari va ularning oqibatlari
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
Cyoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyati buzilishsiz, obyektiv alomatlari mavjudligida
C
Yaroqsiz
A
V
Yaroqli
C
Mazkur moddaning “a” bandiga ifodalangan va turg‘un harakat, sezuvchanlik, trofik buzilishlari (yaqqol ifodalangan bir tomonlama kechadigan mushaklar atrofiyasi — yelkada 4 smdan ortiq, bilakda — 3 smdan ortiq, sonda — 8 smdan ortiq, boldirda — 6 smdan ortiq; surunkali trofik, yetoq yaralar va boshqalar) mavjud bo‘lgan nerv tola va tugunlardagi jarohat yoki yaradorlikning oqibatlari, shuningdek ifodalangan og‘riq sindromi bilan kechadigan shikastlanishning oqibatlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga nerv va tugunlarning shikastlanishdan keyingi oqibatlari kiradi, ularda mushaklarning guruhi yoki alohida mushakning parezidan kelib chiqadigan qo‘l-oyoqning asosiy faoliyatini mo‘tadil ifodalangan buzilishi, yuz nervining asosiy dastasi yoki uning yirik shoxlarini shikastlanganidan kelib chiqqan mimik mushaklarining falaji kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga nerv yoki tugunlarning shikastlangandan keyingi oqibatlari kiradi, ularda qo‘l yoki oyoq faoliyatining kam ifodalangan (bitta tirsak yoki bilak nervi shikastlanishi, unda panjaning yeyilish kuchining zaiflashishi va uning ortga fleksiyasining cheklanishi va boshqalar) buzilishi kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga faoliyati to‘liq tiklangan nervlarning shikastlanishdan keyingi oqibatlari kiradi, shuningdek amalda qo‘l yoki oyoqning faoliyatini cheklamaydigan shikastlangan nerv ta’milanishida bo‘lgan mushaklardagi kuchning kam darajada zaiflashishi yoki kam ifodalangan reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlari shaklidagi yengil qoldiq alomatlari kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
28
O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning hurujidan, jarohat va jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan keyingi markaziy va periferik asab tizimlari faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Mazkur moddada asab tizimining o‘tkir yuqumli, parazitar va boshqa kasalliklar, intoksikatsiyali zararlanish va jarohatlanish, shuningdek bosh yoki orqa miyalarning o‘tkir tomir kasalliklardan keyingi holatlar ko‘zda tutiladi.
Davolash tugagan, astenik holatga o‘tish bilan yakunlangan va orqa miya suyuqligi me’yorlashganidan so‘ng, o‘tkir seroz meningit, kana ensefalitining meningial shakli, meningokokk kasalligining umumiy zararlangan shakllari (meningit, meningoensefalit, meningokokksemiya), poliradikulonevropatiyalarning aralash shakllari va boshqalarni o‘tkazgandan keyin, harbiy xizmatchiga HTK kasallik tufayli ta’til berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqaradi. Meningokokkli meningitda orqa miya suyuqligi me’yorlashganlik mezoni bo‘lib, sitozning 50 hujayradan kam, shu jumladan limfotsitlarning 75 va undan ko‘proq foizgacha kamayishi hisoblanadi.
Bosh suyak-miya yoki umurtqa-orqa miya jarohatlarini o‘tkazgan harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, kasallik tufayli ta’til berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma bo‘yicha harbiy xizmat, HTMga o‘qishga kirayotgan fuqarolar meningit yehud meningoensefalit o‘tkazgan, davolanishni tamomlaganiga 12 oydan kam muddat bo‘lganda, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu shaxslarda rezidual alomatlar mavjud bo‘lmaganda, kasalliklar jadvali 22-moddasining “g” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma bo‘yicha harbiy xizmat, HTMga o‘qishga kirayotgan fuqarolar o‘tkir bosh suyak-miya yoki umurtqa-orqa miya jarohatdan keyingi holatda, jarohatning og‘irlik darajasi va faoliyatining buzilishi ifodalanganligidan qat’iy nazar, 12 oydan kam bo‘lmagan muddatda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma bo‘yicha harbiy xizmat, HTMga o‘qishga kirayotgan fuqarolar, periferik nerv kasalliklari yoki jarohatlaridan keyin, kasallik yoki jarohatning og‘irlik darajasi, jarohatlangan nerv ta’minlanadigan qo‘l-oyoq (a’zolar) faoliyatining buzilishi ifodalanganligidan qat’iy nazar, 12 oydan kam bo‘lmagan muddatda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Reflektor va (yoki) sezuvchanlik buzilishlar yoki jarohatlangan nerv bilan ta’minlanadigan mushaklarning zaifligi kuzatilmasa, ushbu shaxslar kasalliklar jadvali 26-, 27-moddalarining “g” bandi asosida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Asab tizimi faoliyatining tiklanishi yoki asteniya holati bilan yakunlangan birinchi marta bosh miya qon aylanishining o‘tkir buzilishini o‘tkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga kasallik tufayli ta’til berish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
7-bob. Ko‘rish a’zosi va yordamchi a’zolarining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
29
Qovoqlarning kasalliklari va shikastlanishlarining oqibatlari
a) ikkala ko‘z qovoqlari joylashuvining yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari (ptozdan tashqari)
F
F
F
F
F
F
b) ikkala ko‘z yuqori qovoqlarining turg‘un yaqqol ifodalangan tushishi yoki bitta ko‘z qovog‘i joylashuvining boshqa yaqqol ifodalangan yetishmovchiliklari yoki ikkala ko‘zda mo‘tadil ifodalangan, davolanishi qiyin bo‘lgan surunkali yarali blefaritlar
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) bitta ko‘z yuqori qovog‘ining yaqqol ifodalangan turg‘un tushishi yoki jarrohlik yo‘li bilan davolashga ko‘rsatma bo‘lmagan bitta ko‘z qovog‘i joylashuvining boshqa mo‘tadil ifodalangan yetishmovchiliklari
E
Yaroqsiz
B
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) samarali davolanadigan kam hurujli surunkali o‘rtacha yoki kam ifodalangan blefaritlar
C
Yaroqsiz
B
B yoki C (YATA)
Yaroqsiz
C
Qovoqlar joylashuvining turli yetishmovchiliklarida (bitishi, ichkariga, tashqariga qayrilishi, haqiqiy ptoz, lagoftalm) ko‘zning ko‘rish va harakat faoliyatining buzilish darajasi ham hisobga olinadi. Jarrohlik yo‘li bilan davolashdan ijobiy natija kutilgan holatlarda, ekspert xulosaci qabul qilinishiga qadar jarrohlik amaliyoti o‘tkazilishi lozim.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
ko‘z harakatining yaqqol ifodalangan chegaralanishi yoki ko‘rishga halaqit beradigan qovoqlarning o‘zaro yoki ko‘z olmasi bilan bitishib qolishi;
ko‘zning ta’sirlanishiga sabab bo‘lgan qovoqlarni ichkariga qayrilishi yoki kipriklarni ko‘z olmasiga qarab o‘sishi;
shox pardani yopilishiga to‘sqinlik qiladigan qovoqlarni tashqariga qayrilishi, chandiq tufayli ularning shaklini buzilishi yoki qovoqlar turishining yetishmovchiligi (ptozdan tashqari);
turg‘un lagoftalm.
Mazkur modaning “b” va “v” bandlariga tug‘ma yoki orttirilgan tavsifdagi haqiqiy ptoz kiradi, unda yuqori qovoq bilan qorachiqning yarmidan ko‘p qismi berkilgan bo‘ladi (peshona mushaklari zo‘riqtirilmaganda). Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda faqarolarda bunday ptoz bo‘lganida jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Agar jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortsalar, mazkur moddaning “b” va “v” bandlari bo‘yicha xulosa chiqariladi.
Chandiqli o‘zgarishlar bo‘lgan va qovoq chetlari yaqqol ifodalangan kiprik to‘kilishi bilan kechadigan yaqqol ifodalangan yarali blefaritlar mavjudligida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi asosida amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga davolash samara beradigan kam hurujlar bilan kechadigan o‘rtacha yoki kam ifodalangan surunkali blefaritlar kiradi.
Alohida tangachalar va qovoq chetlarini kam ifodalangan qizarishi bilan kechadigan oddiy blefarit HTMga kirishga qarshi ko‘rsatma bo‘la olmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
30
Konyunktiva, ko‘z yoshi yo‘llari, ko‘z kosasining kasalliklari, jarohatlar vakuyishlarining oqibatlari:
a) statsionarda muvaffaqiyatsiz davolanishdan keyin yoki davolab bo‘lmaydigan
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
b) davolab bo‘ladigan
C
Yaroqsiz
B
B yoki C (YATA)
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
C
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
tez-tez qaytalanuvchi, yilda ikki martadan ortiq hurujlar bo‘ladigan, statsionarda davolanish samara bermagan shilliq qavati osti to‘qimalarining gipertrofiyasi va yaqqol ifodalangan infiltratsiya bilan kechadigan surunkali konyuktivitlar;
bir necha marotaba statsionarda jarrohlik yo‘li bilan davolanish samara bermagan ko‘z yoshi yo‘llarining kasalliklari;
konyunktivaning traxomatoz zararlanishi.
Ko‘z faoliyatining turg‘un buzilishlari bo‘lgan traxomaning turli asoratlarida, ushbu buzilishlarni ko‘zda tutuvchi moddalarga asosan (kasalliklar jadvalining 29-moddasi bo‘yicha — qovoqlar faoliyatining buzilishlarida; mazkur modda bo‘yicha — ko‘z yosh yo‘llari, 31-moddasi bo‘yicha — muguz parda faoliyatlarning buzilishlari, 36-moddasi bo‘yicha — ko‘rish o‘tkirligini pasayishi) xulosa qabul qilinadi.
Mazkur moddaning “b” bandiga davolash samara beradigan kam hurujlar bilan kechadigan mo‘tadil yoki kam ifodalangan surunkali konyunktivitlar kiradi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma bo‘yicha harbiy xizmat kirayotgan fuqarolarga davolanish tayinlanadi, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa kasalliklar jadvalining 37-moddasiga ko‘ra faqat kasallikni statsionarda davolanish uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddat talab qilingan holatlarda qabul qilinadi. Davolash samara berganda va huruj davridan tashqari bo‘lgan surunkali shakllaridagi konyunktiva kasalliklari mavjudligida, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Yagona follikulalar mavjud bo‘lgan follikulyar konyunktivit, qovoqlarning burchak va yuqori qismlari konyunktivasining baxmalga o‘xshash mayinligi, traxomadan kelib chiqmagan konyunktivaning alohida mayda yuzaki chandiqlari hamda traxomadan kelib chiqqan konyunktiva va shox pardadagi boshqa o‘zgarishlar bo‘lmagan silliq chandiqlar, yil davomida traxomatoz jarayonining retsidivsiz kechishi HTMga kirish uchun qarshi ko‘rsatma bo‘la olmaydi.
Bahorgi katar bilan hastalangan jadvalining II-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz, kasalliklar jadvalining boshqa ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarni yaroqliligi esa, kasallikning ifodalanganlik darajasi, kasallik kechishining og‘irligi va davolashni samaradorligiga ko‘ra yakka tartibda aniqlanadi.
II-III-darajali haqiqiy qanotsimon parda (pterigium) HTMga kirish, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmat qilish, maxsus inshootlarda xizmat qilish, RM, INM, O‘ZMlar bilan ishlashga qarshi ko‘rsatma bo‘ladi. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, sharnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolar rivojlanib boruvchi haqiqiy qanotsimon parda bilan cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Samarali bo‘lmagan jarrohlik amaliyotidan so‘ng, qanotsimon pardaning o‘sish retsidivlarida, xulosa mazkur moddaning “a” bandi asosida qabul qilinadi.
Kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortsalar, ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilarda ko‘z yesh-burun nayining strikturasi yoki ko‘z yeshi qopchasining atreziyasi mavjudligida mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar, ko‘z yeshi yo‘llarining davolashga mansub bo‘lgan boshqa kasalliklari mavjudligida esa, ular davolanishlari lozim. Dakriotsistit mavjudligida dakriotsistorinostomiya o‘tkaziladi, ko‘z yeshi qopchasining ekstirpatsiyasi qilinmaydi.
HTMga kirayotgan shaxslarning ko‘z yesh apparati o‘zgarishsiz bo‘lishi lozim.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
a) yaqqol ifodalangan, rivojlanib boruvchi ko‘rish faoliyati pasayishi bilan yoki ikala ko‘zda tez-tez takrorlanadigan hurujlar bilan
F
F
F
F
F
F
b) xuddi shu holat bitta ko‘zda yoki ikkala ko‘zda mo‘tadil ifodalangan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) bitta ko‘zda, rivojlanmayotgan, mo‘tadil ifodalangan, kam takrorlanadigan hurujlar bilan
C
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
C
Mazkur modda surunkali, davolanishi murakkab bo‘lgan yoki davolanmaydigan kasalliklar, jarohat va kuyishlarning oqibatlarini nazarda tutadi.
Kasallik jarayoni tugallangan yoki kam hurujli (yilda 2-martadan kam bo‘lgan) jarayoni rivojlanishisiz bo‘lgan hollarda, shuningdek to‘qimalar ko‘chirib o‘tqazilganda, harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi ko‘zlar faoliyatining buzilishlariga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi.
Ko‘z va uning qo‘shimcha apparatining o‘smalari mavjudligida, ularning tavsifi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 8-yoki 10-moddalari bo‘yicha amalga oshiriladi. Ko‘z faoliyatining buzilishga olib kelmaydigan xavfsiz o‘smalar harbiy xizmat yoki HTMga kirishlariga monelik qilmaydi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
konservativ yoki jarrohlik yo‘li bilan davolash samarasiz bo‘lgan va ko‘rish faoliyatining rivojlanib boradigan pasayishi bilan kechadigan kasalliklar;
bir yoki ikkala ko‘zda keratoprotezlashdan so‘nggi holatlar;
ko‘z faoliyatidan qat’iy nazar tapetoretinal abiotrofiyalar.
Qorong‘uga adaptatsiya (gemerlopiya) buzilishi hamkorlikda kechadigan pigment bilan yoki usiz to‘r pardaning pigmentli degeneratsiyasi ikki martalik soatlik adaptometriya o‘tkazishi bilan tasdiqlanishi kerak.
Kasalliklar jadvalining III — V-ustunlari asosida xulosa, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga ko‘rish maydonining turg‘un torayishi pastdan va tashqi (vertikal va gorizontal meridianlar) tarafidan o‘rnatilgan nuqtadan belgilangan sathgacha chiqariladi:
ikkala ko‘zda 30 gradusdan kam bo‘lsa — “a” bandi, bir ko‘zda esa “b” bandi bo‘yicha;
ikkala ko‘zda 30 gradusdan 45 gradusgacha bo‘lsa — “b”, bir ko‘zda esa — “v” bandi bo‘yicha.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
statsionarda tashhis qo‘yilgan va ko‘z ichi bosimini oshishi bilan kechadigan surunkali uveit va uveopatiyalar, keratoglobus va keratokonus;
ikkala ko‘zdagi afakiya va artiafakiya;
ko‘z faoliyatining rivojlanib boradigan pasayishi bilan kechadigan degenerativ-distrofik o‘zgarishlar (to‘r parda chetlarining degeneratsiyasi, ko‘p sonli xorioretinal o‘choqlar, ortqi stafiloma va boshqalar) mavjudligi;
yallig‘lanish yoki distrofik o‘zgarishlar chaqirmaydigan ko‘z ichidagi yet jism.
Bir ko‘zning afakiyasida shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutiladigan shaxslar esa, mazkur moddaning “b” bandi asosida tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Ko‘z ichida yet jismlar mavjud bo‘lgan barcha holatlarda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risidagi masala, yaralanganidan so‘ng 3 oydan erta bo‘lmagan muddatda hal qilinadi. Ko‘z faoliyati yaxshi saqlab qolingan, yallig‘lanish alomatlar va metallozga xos belgilar mavjud bo‘lmaganda, yuqori matndagi shaxslar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Ko‘ruv nervining atrofiyasida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlanishi ko‘z faoliyatidan kelib chiqadi.
Periferik xorioretinal distrofiyalar va to‘r pardaning to‘siq lazerli koagulyatsiya o‘tkazgan parda ko‘chmasdan yirtilishi mavjud bo‘lgan shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, jarrohlik amaliyoti o‘tkazilganidan 6 oydan erta bo‘lmagan muddatda amalga oshiriladi. Harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish vaqtidagi ko‘rish faoliyatining darajasiga ko‘ra, kasalliklar jadvalidagi 36-modda bo‘yicha chiqariladi.
Bir yoki ikkala ko‘zdagi afakiya va artiafakiyalari mavjudligida, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, ko‘zning amalda ko‘tara oladigan korreksiyasi bilan ko‘rish o‘tkirligiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining 36-moddasi bo‘yicha aniqlanadi. Intraokulyar korreksiyasi bilan HTMga kirayotgan nomzodlar, HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar.
Gavharning joydan chiqishi va qisman chiqishi afakiya deb baholanadi. Bir ko‘zdagi afakiya, ikki tomonlama deb baholanadi, agar ikkinchi ko‘zdagi ko‘rish o‘tkirligining pasayishi 0,4 va undan past bo‘lib kechadigan gavharning xiralashishi mavjudligida (jumla tugamagan).
Faqat zich yerug‘lik beradigan chiroq yordamida o‘tkazilgan tekshiruvda gavharda aniqlanadigan, ko‘rish o‘tkirligini pasaytirmaydigan ranglar jilosi, kamalak tovlanishi, toshchalar, donachalar va pufakchalar, shuningdek gavharning oldingi pardasida tug‘ma pigment yig‘ilganligi, mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘la olmaydi hamda harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga monelik qila olmaydi.
Bir yoki ikki ko‘zdagi mutloq markaziy va atrofdagi turg‘un skotomalar mavjudligida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayetgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, ko‘z faoliyatining holatiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi.
Zaxm tufayli kelib chiqqan parenximatozli keratit bilan xastalangan shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, kasalliklar jadvali 6-moddasining “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
32
To‘r pardaning ko‘chishi:
a) ikkala ko‘zda jarohat tufayli olinmagan
F
F
F
F
F
F
b) ikkala ko‘zda jarohat tufayli olingan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) kelib chiqish sababidan qat’iy nazar bitta ko‘zda
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga ikkala ko‘zida ko‘rish o‘tkirligidan qat’iy nazar jarohatdan kelib chiqmagan to‘r pardaning ko‘chish oqibatlari kiradi.
Mazkur moddaning “a” bandiga shuningdek, ikkala ko‘zda ko‘z faoliyatining tobora keskin pasayishi bilan kechadigan jarohatdan keyingi to‘r pardani ko‘chishini takroriy jarrohlik yo‘li bilan davolash muvaffaqiyatsiz bo‘lgan holatlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga yaxshi faoliyatga oid natija bilan yakunlangan jarohatdan kelib chiqqan ikkala ko‘zdagi to‘r parda ko‘chishidagi jarrohlik amaliyotining oqibatlari kiradi.
Ikkala ko‘zda ko‘rish faoliyatini yaxshi saqlanganlik sharti bilan jarohatdan kelib chiqqan to‘r pardaning ko‘chishini o‘tkazgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar yakka tartibda baholashda cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilishlari mumkin.
Mazkur moddaning “v” bandiga bir ko‘zda, turli etiologiyadan kelib chiqqan to‘r pardaning ko‘chishidan keyingi oqibatlari kiradi.
Bir ko‘zda ko‘rish faoliyatlari yaxshi saqlanib qolgan jarohatdan kelib chiqmagan to‘r pardanining ko‘chishi retsidivi yuzasidan jarrohlik amaliyotini o‘tkazgan, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqlilik V toifasiga, IV-ustunida nazarda tutilgan shaxslar — S toifasiga tayinlanadi, HTMga kirayotganlar — yaroqsiz deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
33
Glaukoma:
a) ikkala ko‘zda uzoq o‘tib ketgan va terminal bosqichlarida
F
F
F
F
F
F
b) bir ko‘zda uzoq o‘tib ketgan va ikkala ko‘zda rivojlangan bosqichida
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) bir ko‘zda rivojlangan bosqichida
E
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) boshlang‘ich bosqichida, bir yoki ikkala ko‘zda glaukoma oldi bosqichida
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
S
Yaroqsiz
E
Glaukomaning mavjudligi statsionarda zo‘riqtiruvchi sinamalar va kompyuter perimetriyasini qo‘llagan holatda, tasdiqlanishi lozim. Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi davolanishdan (dori vositalari va jarrohlik yo‘li bilan) so‘ng, jarayonning barxulosalashish darajasi va ko‘z faoliyatini (ko‘rish o‘tkirligi, ko‘rish maydoni, markaz atrofdagi skotomalarni mavjudligi, jumladan zo‘riqtiruvchi sinamalar yordamida), shuningdek ko‘ruv nervi diski ekskavatsiyasining ifodalanganligini va boshqalarni) hisobga olgan holda aniqlanadi.
Ushbu modda bo‘yicha ikkilamchi glaukomasi mavjud shaxslar ham tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
a) diplopiya mavjudligida, binokulyar ko‘rish bo‘lmaganida, g‘ilaylik 15 gradus va undan ortiq
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
b) diplopiya mavjudligida, binokulyar ko‘rish bo‘lmaganida, g‘ilaylik 10 gradusdan 15 gradusgacha
E
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) diplopiya bo‘lmaganida,
g‘ilaylik 10 gradusdan kam,
binokulyar ko‘rish bo‘lmaganda, nistagm va ko‘zning boshqa g‘ayriixtiyoriy harakatlarisiz
V
Yaroqsiz
B
V
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
V
Mazkur moddaning “a” bandiga ko‘zning mushaklari shikastlanishi bilan ko‘z kosasining jarohatidan so‘nggi turg‘un diplopiya hamda 15 gradus va undan ortiq bo‘lgan g‘ilaylikning barcha turlari kiradi.
Agar nistagm asab tizim yoki vestibulyar apparatni zararlash belgilaridan biri bo‘lganida, xulosa asosiy kasallik bo‘yicha qabul qilinadi. Ko‘rishning yaqqol pasayishida, xulosa kasalliklar jadvalining 36-moddasi yoki mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha qabul qilinadi. Ko‘z olmalarining chetga burishdagi ko‘zni nistagmsimon titrashi harbiy xizmat va HTMga kirishga to‘siq bo‘la olmaydi.
Mazkur moddaning “b” bandiga diplopiya bilan kechayotgan 10 gradusdan 15 gradusgacha bo‘lgan g‘ilaylik; binokulyar ko‘rish bo‘lmagan 15 gradusgacha bo‘lgan hamkor g‘ilaylik kiradi.
15 gradusgacha bo‘lgan hamkor g‘ilaylikda tashxis binokulyar ko‘rish tekshiruvi (Fridmanning rangli moslamasi yoki Kalf usulida zo‘raki harakatni aniqlash bilan) bilan tasdiqlanishi lozim. Binokulyar ko‘rishning mavjudligi, hamkor g‘ilaylik yo‘qligini ko‘rsatadi. G‘ilaylik mavjud bo‘lgan harbiy xizmatchilar binokulyar ko‘rishni talab qiladigan lavozimlarga tayinlanmaydilar.
Ikkala ko‘zda ko‘rish yaxshi bo‘lgan alternirlovchi g‘ilaylikda diplopiya paydo bo‘lish ehtimoli bo‘lganligi sababli, jarrohlik amaliyoti o‘tkazishidan saqlanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda hamkor g‘ilaylik aniqlanganda jarrohlik amaliyoti o‘tkazish tavsiya etiladi. Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiruv vaqti va SCHRga qabul qilishda yakuniy xulosa qabul qilinadi.
Diplopiyasiz bo‘lgan hamkor, paralitik g‘ilayliklar va binokulyar ko‘rishning boshqa buzilishlarida, harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi ko‘z faoliyatiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda hamkorli g‘ilaylik aniqlanganda jarrohlik amaliyoti o‘tkazish tavsiya etiladi. Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiruv vaqtida, SCHRga qabul qilishda yakuniy xulosa qabul qilinadi.
Diplopiyasiz bo‘lgan hamkorli g‘ilaylik, paralitik g‘ilayligida va binokulyar ko‘rishning boshqa buzilishlarida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi ko‘zning faoliyatiga ko‘ra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida aniqlanadi.
(34-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
35
Refraksiya va akkomodatsiyaning buzilishlari:
a) qaysi ko‘zligidan qat’iy nazar meridianlardan birida 12,0 D dan ortiq bo‘lgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud qaysi ko‘zligidan qat’iy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiyaning farqi 5,0 D dan ortiq bo‘lgan astigmatizmning har qanday turi
F
F
F
F
F
F
b) qaysi ko‘zligidan qat’iy nazar meridianlardan birida 8,0 D dan 12,0 D (kirgan holda) gacha bo‘lgan miopiya yoki gipermetropiya
E
Yaroqsiz
C
E
Yaroqsiz
E
v) qaysi ko‘zligidan qat’iy nazar meridianlardan birida 5,0 D dan 8,0 D (kirgan holda) gacha bo‘lgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud qaysi ko‘zligidan qat’iy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiya farqi 3,0 D dan 5,0 D (kirgan holda) gacha bo‘lgan astigmatizmning har qanday turi
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C
Yaroqsiz
E
g) kaysi ko‘zligidan qat’iy nazar meridianlardan birida 3,0 D dan 5,0 D (kirgan holda) gacha bo‘lgan miopiya yoki gipermetropiya yoxud kaysi ko‘zligidan qat’iy nazar ikki bosh meridianlardagi refraksiya farqi 2,0 D dan 3,0 D (kirgan holda) gacha bo‘lgan astigmatizmning har qanday turi
C
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz
C
Refraksiya anomaliyalarining turi va darajasi sikloplegiya holatida skiaskopiya yoki refraktometriya yordamida aniqlanadi.
Mazkur moddada ko‘rsatilgan refraksiya anomaliyalarida, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatdan harbiy xizmatga yaroqlilik, yakka tartibda baholash ko‘zda tutilgan holda, hal qiluvchi ahamiyat bo‘lib, ko‘rish o‘tkirligi hisoblanadi.
Akkomodatsiyaning turg‘un spazmida, parez yoki falajda, tibbiy tekshiruv shifokor-terapevt, shifokor-nevrolog va zarurat bo‘lganda boshqa shifokor-mutaxassislar ishtirokida amalga oshiriladi. Agar akkomodatsiyaning turg‘un spazmi, parez yoki falaj asab tizimi, ichki a’zolar kasalliklari tufayli bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish asosiy kasallik bo‘yicha amalga oshiriladi.
Akkomodatsiyaning spazmi — faoliyatga oid kasallik bo‘lib hisoblanadi, bunda sikloplegiyada aniqlangan refraksiya, sikloplegiyagacha bo‘lgan ma’qul salbiy korreksiyalovchi linzani kuchidan zaifroqdir.
Statsionar sharoitda davolanish samarasiz bo‘lgan bir yoki ikkala ko‘zning akkomodatsiya spazmi yoki falajida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, kasalliklar jadvalining 35- yoki 36-moddalari bo‘yicha aniqlanadi, bunda bir necha marotaba o‘tkazilgan sikloplegiyalardan keyin, avvalgi sathiga qaytgan, korreksiya qilingan ko‘rish o‘tkirligi va ametropiya darajasiga ko‘ra aniqlanadi.
Bir ko‘zda akkomodatsiyaning turg‘un falajida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, ko‘zning faoliyatiga ko‘ra aniqlanadi. Akkomodatsiyaning spazm yoki falaji ifodalanganlik darajasidan qat’iy nazar, HTMga kirishga qarshi ko‘rsatma bo‘ladi.
Mazkur moddada ko‘rsatilgan refraksiya anomaliyalari mavjud holatlarda ofitserlar tarkibidagi shaxslarning yaroqlilik toifasi yakka tartibda baholanishi ko‘zda tutilganda, korreksiya qilingan ko‘rish o‘tkirligi harbiy xizmatga yaroqlilikka to‘sqinlik qilmasa, hal qiluvchi ahamiyat bo‘lib, ko‘rish o‘tkirligi hisoblanadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
36
Ko‘rlik, ko‘rishning pasatligi, rang ajratish anomaliyalari:
a) ko‘z olmasining yo‘qligi yoki bir ko‘z ko‘rligi yoki bir ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,03 dan kam boshqa ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,4 dan kam bo‘lganida yoki ikkala ko‘z ko‘rish o‘tkirligining 0,3 dan kamligi
F
F
F
F
F
F
b) xuddi “a” banddagi kabi, boshqa ko‘zda 0,4 va undan yuqori, yoki bir ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,3 boshqa ko‘zda ko‘rish 0,3 dan 0,03 gacha bo‘lgan
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
v) bir ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,4 boshqa ko‘zda 0,03 dan 0,4 gacha, yoki bir ko‘zda ko‘rish o‘tkirligi 0,5 va undan yuqori boshqa ko‘zda 0,04 — 0,1 bo‘lganda
E
Yaroqsiz
C
C
Yaroqsiz
E
g) rang ajratish anomaliyalari, dixromaziya, A yoki B turdagi anomal trixromaziya
C
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
C
Harbiy xizmatga yaroqlilik uchun korreksiya bilan ko‘rish o‘tkirligi bir ko‘zda 0,5 va ikkinchisida 0,1 dan ko‘p bo‘lishi lozim. Baxsli holatlarda ko‘rish o‘tkirligi nazorat tekshiruvlar yordamida aniqlanadi.
Harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini aniqlashda har bir ko‘z uchun har qanday linzalar bilan korreksiya qilingan ko‘rish o‘tkirligi hisobga olinadi, shu jumladan kombinatsiyalangan, hamda intraokulyar yoki kontakt linzalar bilan (linza ta’sirini yaxshi o‘tkazgan holatda — sutkada 20 soatdan kam bo‘lmagan, diplopiya va ko‘zning ta’sirlanishi yo‘q, binokulyar ko‘rish mavjudligida).
Ko‘rishni oddiy sferik shishalar bilan korreksiya qilishda kasalliklar jadvalining barcha ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun amalda chidamli binokulyar korreksiya bilan ko‘rish o‘tkirligi hisobga olinadi, ya’ni yaxshi va yemon ko‘radigan ko‘zlar uchun shishalar kuchining farqi, silindrli yoki kombinatsiyalangan shishalar bilan yemon ko‘radigan ko‘zda asosiy ikki meridianlarda linza nur sindirish kuchining farqi 2,0D dan ortiq bo‘lmasligi lozim.
Kontakt linzalardan foydalanadigan shaxslarda ko‘rish o‘tkirligi xizmat majburiyatlarini bajara olishlarini ta’minlaydigan oddiy ko‘zoynaklar bo‘lishi lozim.
HTMga kirayotgan shaxslarda korreksiyalangan ko‘rish o‘tkirligi faqat miopiya yoki miopiyalik astigmatizm (oddiy yoki murakkab) mavjud bo‘lganda, shu jumladan qayd etilgan refraksiya chegarasining sathdan oshmagan kontaktli linzalar bo‘lganda, ko‘rish o‘tkirligi pasayishining boshqa sabablarida esa (jumladan, gipermetropiya, gipermetropik va aralash astigmatizmda) — uzoqni ko‘rish uchun korreksiya qilinmasdan aniqlanadi.
MG HTMga kirayotgan shaxslarda har bir ko‘zda korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi - uzoqni ko‘rish uchun 0,8 dan kam bo‘lmasligi, yaqin ko‘rish uchun 1,0 bo‘lishi lozim, yemon ko‘radigan ko‘zdagi miopiya yoki eng ko‘p ametropiya bo‘lgan meridianda gipermetropiya 1,0 D dan ko‘p bo‘lmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 0,5 D dan oshmasligi lozim.
HTMning tank qo‘mondonlik fakultetlariga (bo‘limlariga) kirayotganlarning har bir ko‘zida korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi — uzoqni ko‘rish uchun 0,6 dan, yaqinni ko‘rish uchun 0,8 dan kam bo‘lmasligi lozim. Ular uchun yemon ko‘radigan ko‘zdagi miopiya yoki eng ko‘p ametropiya bo‘lgan meridianda gipermetropiya 2,0 D dan ko‘p bo‘lmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0 D dan oshmasligi lozim.
HTMning muhandis-qo‘mondonlik va muhandis, jumladan avtoulovchilar, zenitchi — raketachilar, kimyo qurolidan muhofaza fakultetlariga (bo‘limlariga) kirayotganlarning har bir ko‘zda korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi — uzoqni ko‘rish uchun 0,5 dan, yaqinni ko‘rish uchun 0,8 dan kam bo‘lmasligi lozim. Ular uchun yemon ko‘radigan ko‘zda miopiya yoki eng ko‘p ametropiya bo‘lgan meridianda gipermetropiya 2,0D dan ko‘p bo‘lmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0D oshmasligi lozim.
Yuqorida qayd etilmagan boshqa barcha HTMning fakultetlariga (bo‘limlariga) kirayotganlarning har bir ko‘zda korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi — uzoqni ko‘rish uchun 0,4 dan, yaqin uchun 0,8 dan kam bo‘lmasligi lozim. Bu HTMga kirayotgan nomzodlar yemon ko‘radigan ko‘zida miopiya yoki eng ko‘p ametropiya bo‘lgan meridianda gipermetropiya 2,5 D dan ko‘p bo‘lmasligi, har qanday turdagi astigmatizmda ikki asosiy meridianlarda refraksiyaning farqi 1,0 D oshmasligi lozim.
MG harbiy xizmatchilarida har ikkala ko‘zida korreksiyasiz ko‘rish o‘tkirligi 0,7dan (65921-harbiy qism uchun — 0,8) kam bo‘lgan, HDQ harbiy xizmatchilarda 0,6 kam bo‘lgan holatlarda, kasalliklar jadvalining I-ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilayetganlar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari bo‘yicha esa — HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmatga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.
Har qanday etiologiyadan kelib chiqqan ko‘z gavhari xiralashganda, ular nafaqat tirqishli lampa yordamida, balki kengaytirilgan qorachiqdan o‘tayotgan nur yordamida va yen tomondan yeritish bilan ham aniqlangan, ko‘rish o‘tkirligi pasayishi bilan kechayotgan, faqatgina rivojlanuvchi ko‘z gavharning xiralashishi mavjud bo‘lganda, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslar RM va INMlar bilan ishlashga yaroqsiz deb topiladilar hamda gavharning xiralashishi o‘tib kiruvchi radiatsiya ta’siridan kelib chiqqan shaksiz asoslari mavjud holatlarda (“nur kataraktasi”ning oddiy manzarasida gavharning orqa qutbi atrofida xiralashishlar joylashadi). Tekshiruv vaqtida faqat tirqishli lampa yordamida aniqlanadigan, gavhardagi rangli tovlanish, kamalak jilosi, toshchalar, donachalar va vakuollar deb atalmish o‘zgarishlar mavjudligida, kasalliklar jadvalining V-ustunida nazarda tutilgan shaxslarni RM va INM bilan ishlashga yaroqsiz deb topilishga asos bo‘lmaydi.
Biomikroskopiya yordamida gavharning orqa qobig‘i ostida xiralashishlari aniqlangan RM va INM bilan ishlayetgan shaxslar hisobga olinishi lozim. Gavhar xiralashishining rivojlanishini ishonchli alomatlari (ularning soni va o‘lchamlarini ifodalangan ko‘payishi) mavjudligida, RM va INM bilan ishlashga yaroqsiz deb xulosa chiqariladi.
RM va INM bilan bog‘liq bo‘lgan ishga qabul qilinayotgan (tayinlanayetgan) shaxslarning gavharida xiralashish mavjud bo‘lganda, ular yaroqsiz deb topiladilar.
Ko‘rish o‘tkirligini pasayishiga olib kelmaydigan gavharning oldingi qobig‘ida tug‘ma pigment mavjudligi, RM va INM bilan ishlash va HTMga kirishga qarshi ko‘rsatma bo‘lmaydi.
Rang ajrata olishning pasayish darajalari va turlarini tashhislashda, 9-chi va undan keyingi nashrlardagi Rabkinning polixromatik jadvallariga ilova qilingan uslubiy ko‘rsatmalarini qo‘llash lozim.
Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya mavjudligida, barcha turdagi avtoulovlar, tanklar va boshqa jangovar mashinalarning haydovchilari, signalchi-kuzatuvchilar, masofani o‘lchovchi mutaxassislar harbiy mutaxassisligi bo‘yicha xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya bilan xastalangan harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilish paytida rang ajratish bilan bog‘liq bo‘lmagan lavozimlarga tayinlash imkoniyati hisobga olinadi. Dixromaziya, “A” va “V” turdagi anomal trixromaziya mavjud bo‘lgan fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirishida cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
“S” turdagi anomal trixromaziya holatlar — bu tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar 9-chi va undan keyingi nashrdagi Rabkin jadvallarida XVIII-sonli jadvalni aniqlashi muqarrar bo‘lgan holda, 12 dan ortiq jadvallarni to‘g‘ri aniqlashlari lozim.
“S” turdagi anomal trixromaziya Qurolli Kuchlar va qo‘shinlarning barcha turlarida (kimyo qo‘shinlari bundan mustasno) harbiy xizmatga va barcha turdagi avtoulov vositalarining (temir yo‘llar bundan mustasno) haydovchilarini qo‘shilgan holda barcha harbiy mutaxassisliklar bo‘yicha xizmat hamda barcha HTMga (kimyo qo‘shinlari, HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash bo‘yicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno) kirishlariga qarshi ko‘rsatma bo‘lmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
37
O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning hurujlari, jarohat yoki jarrohlik yo‘li bilan davolangandan keyingi ko‘rish a’zo faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Mazkur modda, shox va rangdor pardalarni hamda ko‘zning boshqa qavatlarining o‘tkazgan o‘tkir kasalliklari, jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi ko‘rishning vaqtincha buzilishini nazarda tutadi.
Fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga (HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash bo‘yicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno) kirishda shox, oqsil pardalarda optik qayta tiklash jarrohlik amaliyotidan o‘tgan bo‘lib, agar jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyin 12 oy muddat o‘tmagan bo‘lsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
O‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin ularning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari, ko‘z olmalarining ultratovush biometriyasi natijalarini hisobga olingan holda ko‘z faoliyatlarining holati va jarrohlik amaliyotigacha bo‘lgan hujjatlar bilan rasman tasdiqlangan ametropiya darajasi bo‘yicha aniqlanadi.
Shox pardada optik qayta tiklash jarrohlik amaliyotidan o‘tgan shaxslar, HTMga (HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash bo‘yicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakulteti bundan mustasno) kirishga yaroqli, agar jarrohlik amaliyotidan keyin 1 yildan kam bo‘lmagan muddat o‘tgan bo‘lib, shox parda va ko‘z tubida jarrohlik amaliyotidan keyingi asorat va degenerativ — distrofiyali o‘zgarishlar kuzatilmasa, HDQ HTM, MG HTM, uchuvchilar tarkibini tayerlash bo‘yicha HTMning uchuvchilar, shturmanlar tayerlash fakultetiga kirishga yaroqsiz hisoblanadi. Bir yil davomida yaroqlilik toifasi jarrohlik amaliyotigacha qanday bo‘lsa, shunday saqlanadi.
Shuningdek, mazkur moddaga bir yoki ikkala ko‘zlardagi ko‘z yeshi yo‘llarining davolanadigan kasalliklari kiradi. Fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etishda davolanish tayinlanadi, mazkur modda bo‘yicha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa, tiklanuvchi davolanishga bir oydan kam bo‘lmagan muddat zarur bo‘lganda chiqariladi. Harbiy xizmatchilar davolanishdan so‘ng, xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishi tavsiya etiladi.
Chaqiriluvchilar, statsionarda uzoq muddat davolanishi lozim bo‘lmagan va ko‘z faoliyatlarini buzilishiga olib kelmaydigan kasalliklar mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
8-bob. Quloq va so‘rg‘ichsimon o‘siqning kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
38
Tashqi quloqning (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:
a) quloq suprasining tug‘ma yo‘qligi
F
F
F
F
F
F
b) ikki tomonlama mikrotiya
E
Yaroqsiz
C
E
Yaroqsiz
E
v) bir tomonlama mikrotiya, tashqi quloq eshituv yo‘li va quloq suprasi ekzemasi, surunkali diffuz tashqi otit, tashqi eshituv yo‘lining tug‘ma va orttirilgan torayishlari
E
Yaroqsiz
B
C
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Birinchi va undan yuqori toifali chaqiriluvchi — sportchilar (hujjat bilan tasdiqlangan) eshitish faoliyati buzilmagan holatda, quloq suprasining kam ifodalangan shakl buzilishi mavjudligida, ya’ni sog‘lom tomondagi quloq supralari nisbatdan o‘lchamlari teng, tog‘ay relyefi buzilmagan, terida qo‘pol chandiqli tortilishlari mavjud bo‘lmaganda, harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga eshitish faoliyatining buzilishi va (yoki) u siz tug‘ma yoki orttirilgan quloq suprasining shakl buzilishlari kiradi.
Tashqi eshituv yo‘li, quloq suprasi, quloq atrofi sohasida surunkali qaytalanuvchi ekzema mavjud bo‘lgan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari statsionar davolanish samara bermaganda, tashqi eshituv kanalining orttirilgan torayishida, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Tashqi eshituv yo‘lining zamburug‘li zararlanishi mavjud bo‘lgan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar davolanishi yoki chaqiruvdan kechiktirilishi lozim.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
39
O‘rta quloq va so‘rg‘ichsimon o‘siqning kasalliklari:
a) poliplar, nog‘ora bo‘shlig‘i granulyatsiyalari, suyak kariyesi bilan va (yoki) burun atrofi bo‘shliqlarining surunkali kasalliklari bilan qo‘shilib kechuvchi ikki yoki bir tomonlama surunkali o‘rta quloq otiti
E
Yaroqsiz
C yoki E(YATA)
E
Yaroqsiz
E
b) poliplar, nog‘ora bo‘shlig‘i granulyatsiyalari, suyak kariyesi bilan va (yoki) burun atrofi bo‘shliqlarining surunkali kasalliklari bilan qo‘shilib kechmaydigan ikki yoki bir tomonlama surunkali o‘rta quloq otiti
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
v) o‘tkazilgan o‘rta quloq otitidan keyingi faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari, quloq barofaoliyatining turg‘un buzilishi bilan kechadigan kasalliklar
E
Yaroqsiz
B
B yoki C (YATA)
Yaroqsiz
S
Mazkur moddaning “a” bandiga burundan nafas olishning turg‘un qiyinlashishi bilan birga kechadigan ikki va bir tomonlama o‘rta quloqning yiringli surunkali yallig‘lanishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi hosil bo‘lgan bo‘shliqning shilliq qavatlari to‘liq tiklanmaganligi, ular ichida yiring, granulyatsiyalar, xolesteoatoma yig‘indilari borligi, ikkala quloqda radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holat yoki ochiq usuldagi timpanoplastikadan keyin jarrohlik bo‘shlig‘ining to‘liq epidermizatsiyasi kuzatilganda, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan ham qo‘llaniladi.
O‘rta quloqning surunkali yiringli yallig‘lanishlari otoskopiya ma’lumotlari (nog‘ora pardasini teshilishi, nog‘ora bo‘shlig‘idan chiqadigan ajralmalar), nog‘ora bo‘shlig‘i ajralmalarini mikroflorasini aniqlash uchun ekish, chakka suyagini Shyuller va Mayer usullari bilan rentgenografiya qilish yoki shu suyaklarni KT o‘tkazilishi yo‘li bilan tasdiqlanishi lozim.
Mazkur moddaning “b” bandiga eshitish faoliyatini pasayishi bilan yoki u siz ikki tomonlama nog‘ora pardaning turg‘un quruq teshilishi kiradi. Nog‘ora pardaning turg‘un quruq teshilishi deganda, o‘rta quloqda 12 oydan ko‘p muddat davomida yallig‘lanish bo‘lmagan holatdagi teshilish mavjudligini tushunish kerak.
Mazkur moddaning “v” bandiga nog‘ora pardaning bir tomonlama turg‘un quruq teshilishi, adgeziv o‘rta otit, timpanoskleroz, shuningdek 12 oy va undan ortiq muddat oldin o‘tkazilgan radikal jarrohlik amaliyotidan yoki bitta quloqda ochiq usul bilan o‘tkazilgan timpanoplastikadan keyingi davrda jarrohlik amaliyotidan qolgan bo‘shliqning to‘liq epidermizatsiyasi kuzatiladigan holatlar kiradi.
Adgeziv jarayonda nog‘ora bo‘shlig‘ida yoki o‘rta quloqning surunkali katarida otoskopiyada bir quloqning nog‘ora pardasida teshik yoki chandiqlar eshitish va barofaoliyatning buzilishi bilan birga aniqlanadi. Quloq barofaoliyatning buzilishi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning shikoyatlari, LOR — a’zolarining ko‘rigi, quloq manometriyasi asosida aniqlanadi.
SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolarda adgeziv o‘rta otit, tempanoskleroz, shuningdek 12 oy va undan ortiq muddat oldin radikal jarrohlik amaliyotidan yoki ochiq usul bilan o‘tkazilgan timpanoplastikadan keyingi davrda eshitish faoliyati buzilishsiz kechadigan jarrohlik amaliyotidan qolgan bo‘shliqning to‘liq epidermizatsiyasi kuzatilgan holatlarda, ular cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
O‘tkazilgan perforatsiyadan keyin hosil bo‘lgan nog‘ora pardadagi kichik chandiq va ohaklanish (yagona petrifikatlar), pardaning harakatchanligi, eshitish va quloq barofaoliyatining buzilmagan holatlarda ushbu moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi.
Quloq barofaoliyatning turg‘un buzilishi qayta o‘tkaziladigan tadqiqotlarning ma’lumotlariga ko‘ra aniqlanadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
40
Vestibulyar qobiliyatining buzilishi:
a) yaqqol ifodalangan va turg‘un vestibulyar buzilishlar
F
F
F
F
F
F
b) mo‘tadil ifodalangan turg‘un bo‘lmagan vestibulyar buzilishlar
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) vestibulyar ta’sirlarga turg‘un va yaqqol ifodalangan sezuvchanlik
E
Yaroqsiz
B
B yoki C
(YATA)
Yaroqli
E
Vestibulyar buzilishlarda tekshiruv ma’lumotlari shifokor-nevropatolog bilan hamkorlikda baholanadi.
Mazkur mddaning “a” bandiga hurujlari statsionar tekshiruvida kuzatilgan va tibbiy hujjatlar bilan tasdiqlangan, yaqqol ifodalangan vestibulyar buzilishlar kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga qisqa muddatli vestibulyar-vegetativ hurujlar bilan kechadigan vestibulyar buzilishlar kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga chayqalishga moyil bo‘lgan yuqori darajadagi yaqqol sezuvchanlik holatlari kiradi, bunda boshqa a’zo kasalliklari va vestibulyar buzilishlar bo‘lmaydi. Chayqalishga moyil bo‘lgan yuqori darajadagi sezuvchanlikda vestibulyar faoliyatining tadqiqoti bilan cheklanish kerak emas, butun organizmni har tomonlama va chuqur tekshirish zarur, chunki vegetativ reflekslar faqat quloq labirintidan emas, balki boshqa a’zolardan ham chiqishi mumkin.
Vestibulometriya natijalari shifokor-nevrolog bilan birga baholanadi. Vestibulyar buzilishlarni vaqtincha xususiyatga egaligi ko‘rsatilganda, statsionar sharoitida har tomonlama tekshirish va davolash lozim.
Barcha HTMga kirayotgan nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda vestibulyar apparatni uch karralik otolit reaksiyasining tekshiruvi yoki Koriolis tezlanishlarini uzluksiz kumulyatsiyali sinama bilan tekshirib ko‘rish shart.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
b) eshitishning turg‘un pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyati yo‘qligi va boshqa quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyatining 3 m gacha masofadaligi yoki bir quloqda eshitishning turg‘un pasayishi bilan shivirlab gapirishni eshitish qobiliyati bir quloqda 1 mgacha va boshqa quloqda 2 m gacha.
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) eshitishning turg‘un pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish qobiliyatining yo‘qligi va boshqa quloqda shivirlab gapirishni eshitish 3 m dan ortiq masofadaligi yoki eshitishning turg‘un pasayishi bir quloqda shivirlab gapirishni eshitish 2 m gacha va boshqa quloqda 3 m gacha
E
Yaroqsiz
C
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
g) ikkala quloqda eshitishning turg‘un pasayishi shivirlab gapirishni eshitish har bir quloqda 2 dan 4 m gacha
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Ikki quloqdagi karlik yoki karsoqovlik davolash-profilaktika, ilmiy-tadqiqot yoki karsoqovlar uchun mo‘ljallangan ta’lim muassasalari tomondan tasdiqlanishi lozim. Karlik deb, quloq suprasi oldidagi baqirishni eshitmaslik hisoblanadi.
Eshitishning pastligi darajasini aniqlashda tadqiqotning maxsus usullarini, shivirlash va suhbatlashish nutqi, kamerton, bo‘sag‘a audiometriyasi, quloqlar barofaoliyatini majburiy ravishda aniqlash bilan birga qo‘llash lozim bo‘ladi.
Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini o‘zgarishiga olib keluvchi eshitishning pasayishlarda, yuqorida matndagi tadqiqotlarni bir necha marotaba (tekshiruv davrida yilda kamida 3-marta) o‘tkazilishi lozim.
Bir yoki ikkala quloqdagi karlikka gumon bo‘lganda Govseyev, Lombar, Shtenger, Xilov va boshqa tekshiruv yoki obyektiv audiometriya usullari (chaqirilgan eshitish potensiallarini ro‘yxatga olish, otoakustik emissiya va boshqalar) qo‘llaniladi. Shivirlab gapirishni eshitishda quloqlardagi farq 3 metrdan ko‘p bo‘lganda, Stenvers usuli bo‘yicha chakka suyaklarining rentgenografiyasi yoki KT o‘tkaziladi.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini yakka tartibda baholashda, ularning muayyan xizmat sharoitlari, qo‘mondonlikning tavsifnomasi va faoliyatga oid tekshiruvlarda elektroakustik aloqa vositalarni (telefon, radioaloqa) qo‘llab, quloqqa taqib, eshita olishlarini tekshirish yo‘li bilan olingan natijalar ham hisobga olinadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
42
O‘tkir kasallik, surunkali kasallik hurujlari, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi quloq va so‘rg‘ichsimon o‘siq faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Harbiy xizmatchilarning o‘tkazilgan kasallik va jarohatlar, jarrohlik amaliyotlaridan keyin ta’tilga muhtojliklari to‘g‘risidagi xulosa statsionar davolanish tugaganidan keyin, ularning umumiy ahvoli va maxsus davo tadbirlari tugagan, ammo eshitish, vestibulyar apparat faoliyatining to‘liq tiklanishi uchun kerak bo‘ladigan muddat 1 oydan kam bo‘lmasligi sharti bilan qabul qilinadi.
Timpanoplastikadan keyin chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar jarrohlik amaliyotidan 12 oy va undan ortiq muddat o‘tgach, ular nog‘ora pardasi butunligining tiklanishi maqsadida o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan so‘ng, eshitish qobiliyati saqlangan va asoratlari bo‘lmagan holatlarda qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari mumkin.
Nog‘ora pardasi butunligining tiklanishi, eshitishning yaxshilanishi, timpanoplastikaning yaxshi natijasi deb hisoblanadi. Eshitishni yaxshilash bo‘yicha o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar ba’zi holatlarda kasallik tufayli ta’tilga muhtoj bo‘ladilar.
Kasallik tufayli berilgan ta’til tugaganidan so‘ng, ularning harbiy xizmatga yaroqliligi davolash natijalariga ko‘ra kasalliklar jadvali 40-moddasining “b” va “v” bandlari bo‘yicha aniqlanadi. HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqsiz.
9-bob. Qon aylanish tizimining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
43
Revmatizm, yurakning boshqa revmatik va revmatik bo‘lmagan (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:
a) og‘ir darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan
F
F
F
F
F
F
b) o‘rta darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) yengil darajadagi yurak yetishmovchiligi bilan
E
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) chap qorincha faoliyatining alomatsiz buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B
C
Yaroqli.
HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Harbiy-tibbiy ekspertiza o‘tkazish maqsadida yurak yetishmovchiligi darajasini aniqlashda NYHA tasnifi qo‘llanadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
IV FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan yurak kasalliklari;
yurak yetishmovchiligi mavjudligi yoki uni bo‘lmaganligi bilan kechadigan kombinatsiyalangan yoki qo‘shma shakldagi yurakning tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari;
yurak yetishmovchiligining II — IV FS mavjudligi bilan kechadigan yakka bo‘lgan aortal tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari;
yakka bo‘lgan chap atrioventrikulyar teshikning torayishi;
yurak yetishmovchiligi mavjudligi yoki uni bo‘lmaganligi bilan kechadigan yurakning tug‘ma yoki orttirilgan nuqsonlarida klapan apparatida o‘tkazilgan jarrohlik amaliyoti, elektrokardiostimulyator yoki aritmiyaga qarshi vositani implantatsiya qilish oqibatlari;
turg‘un, davolab bo‘lmaydigan yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining buzilishlari (to‘liq atrioventrikulyar qamali, Morgani-Adams-Stoks sindromi yoki II — IV FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan II-darajali atrioventikulyar qamali, B.Lown bo‘yicha III — V-darajadagi qorincha ekstrasistoliyasi, paroksizmal qorincha taxiaritmiyalari, sinus tugunining zaiflik sindromi).
Ofitserlar tarkibidagi shaxslar atriventrikulyar tugun retsiprok taxikardiyasi yuzasidan qo‘shimcha o‘tkazuvchi yo‘llar va WPW sindromi muvaffaqiyatli radioto‘lqin ablyatsiya o‘tkazilganidan keyin, agar harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlari saqlangan holda mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlari mumkin.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
III-FS yurak yetishmovchiligi bilan kechadigan yurak kasalliklari;
I-FS yurak yetishmovchiligi mavjudligida va (yoki) aorta, ikki-uch tavaqali klapanlarning yetishmovchiligidagi regurgitatsiyaning ikkinchi va yuqori darajasi bilan kechadigan yurakning tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari;
Batalov tomirining yepilmaganligi, yurak yetishmovchiligisiz kechadigan qorinchalararo to‘siqning nuqsoni.
Aritmiyaga qarshi davo choralarini yoki kateterli ablyatsiyani talab qiladigan davolash to‘xtatilganidan so‘ng, qaytalanadigan paroksizmal qorinchalardan yuqori bo‘lgan taxiaritmiyalar, WPW sindromi, Morgani-Adams-Stoks sindromisiz kechadigan II-darajali sinoventrikulyar turg‘un qamali, II-darajali sinoatrial (sinoaurikulyar) qamali, Gis bog‘lami oyoqchalarining rivojlangan to‘liq qamallari bilan kechadigan, 7 kundan ortiq davom etadigan yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining turg‘un buzilishlari mavjud bo‘lgan shaxslar, yurak yetishmovchiligining FSga ko‘ra, mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Yurak yetishmovchiligi bo‘lmaganida yoki uning I,-II-FS yurak yetishmovchiligi bo‘lganida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari WPW sindromi, shuningdek Gis bog‘lamining oyoqchalaridan birida to‘liq qamali mavjud bo‘lganida, ular harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Gis bog‘lamining o‘ng yoki chap oyoqchasining shoxchalaridan birida noto‘liq qamal, P-Q oraliqning kisqarishida mazkur moddani qo‘llash uchun asos bo‘la olmaydi va muddatli harbiy xizmat yoki HTMga kirishga to‘sqinlik bo‘lmaydi.
Yurakning yakka bo‘lgan tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari bilan xastalangan muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilarga (“a” bandida ko‘rsatilganlar bundan mustasno) xulosa, yurak yetishmovchiligi mavjudligidan qat’iy nazar, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha chiqariladi.
Yakka bo‘lgan aortal nuqsonlar bilan xastalangan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga (“a” bandida ko‘rsatilganlar bundan mustasno) xulosa, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha chiqariladi.
Mazkur moddaning “v” bandiga I,-II-FS yurak yetishmovchiligi bilan yurak kasalliklari; yurak yetishmovchiligi bo‘lmagan yurak klapanlarining tug‘ma nuqsonlari; yurak yetishmovchiligi bo‘lmagan bo‘lmachalararo to‘siqning nuqsoni; revmatizmning takroriy hurujlari; yurak ritmi, o‘tkazuvchanligining turg‘un buzilishlari va (yoki) I-II-FS yurak yetishmovchiligi bilan birga kechadigan regurgitatsiya mavjud bo‘lgan ikki tavaqali yoki boshqa klapanlarning birlamchi prolapsi, miokarditli kardioskleroz, surunkali miokardit; dekstrakardiya, ichki a’zolarning to‘liq teskari joylashuvi kiradi.
Kasallik alomatlarining tahlili bilan qo‘shilgan holda ExoKG tekshiruvini o‘tkazishda aniqlangan kardiogemodinamik ko‘rsatkichlar (chiqaruv fraksiyasining pasayishi, chap qorincha va bo‘lmachaning sistolik- diastolik o‘lchamlarining kattalashishi, regurgitatsiya oqimlarini ikki tavaqali va aortal klapanlar ustida paydo bo‘lishi, chap qorinchaning diastolik faoliyatining buzilishi), veloergometriya yoki tredmil-test, shuningdek o‘tkazilgan va 6 daqiqalik yurish testi bilan I,-II-FS yurak yetishmovchiligi tasdiqlanishi lozim.
O‘tkir revmatik isitmani boshidan kechirgan muddatli harbiy xizmatchilar, SCHR xizmatchilari va HTMning birinchi bosqich kursantlari mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Mazkur moddaning “g” bandiga yurak yetishmovchiligisiz kechadigan yurak mushagi kasalliklarining oqibatlari, ikki tavaqali va yurakning boshqa klapanlarini birlamchi prolapsi (5 mmdan ko‘p); I-darajali atrioventrikulyar qamal; aortal regurgitatsiya alomatlarisiz kechadigan ikki tavaqali aortal klapan kiradi.
I-darajali faoliyatga oid (vagusli) atrioventrikulyar qamal (jismoniy zo‘riqishida (yurakning qisqarishlar soni hisobidan) yoki tananing 1 kg og‘irligiga nisbatidan atropin sulfatni 0,020 — 0,025 mg qon tomiriga yuborilganidan so‘ng, atriventrikulyar o‘tkazuvchanlikning me’yorlashishi), ushbu moddani qo‘llanilishi uchun asos bo‘lmaydi, muddatli harbiy xizmatni o‘tash yoki HTMga kirishiga monelik qilmaydi.
Muddatli harbiy va muqobil hizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolarda gemodinamika buzilishisiz kechadigan yurakning ikki tavaqali va boshqa klapanlarining 5 mmgacha bo‘lgan birlamchi prolapsi aniqlanganida, ularni cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqliligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi, HTMga kiruvchilarga esa, HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
44
Gipertoniya (hafaqonlik) kasalligi:
a) “nishon” a’zolar faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) “nishon” a’zolar faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) “nishon” a’zolar faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) “nishon” a’zolar faoliyati buzilishisiz
E
Yaroqsiz
B
B yoki C
(YATA)
Yaroqli
E
Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida arterial gipertenziyaning darajalari tasnifi (BTTQ, 2010-yil) va arterial gipertoniyaning uch bosqichli tasnifi (BSST, 1996-yil) “nishon” a’zolar faoliyatining buzilishlariga ko‘ra qo‘llaniladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga AQBning yuqori ko‘rsatkichlari (tinch holatda-sistolik bosim simob ustunining 180 mmga teng va bundan ko‘proq, diastolik bosim esa — simob ustunining 110 mmga teng va bundan ko‘proq) bilan tavsiflanuvchi, shu jumladan AQBning sutkali monitoringining natijalari bilan ham tasdiqlanadigan III-bosqichdagi gipertoniya kasalligi kiradi. Miokard infarkti va insultni o‘tkazgan shaxslarda arterial bosim ko‘rsatkichlari pastroq bo‘lishi mumkin. Kasallikning klinik manzarasida arterial gipertenziya sindromi bilan chambarchas va bevosita bog‘liq bo‘lgan og‘ir darajali qon tomir buzilishlari (miokard infarkti, aortaning qatlamlanuvchi anevrizmasi, gemorragik, ishemik insult, qon quyilish yoki ekssudatlar va ko‘ruv nervi g‘uddachasining dimlanishi bilan kechadigan to‘r parda arteriyalarini generallashgan torayishi, qon zardobidagi kreatinin miqdori 133 mkmol/ldan ko‘p va (yoki) kreatinin klirensi daqiqada 60 mldan kam (Kokroft-Gault tenglamasi) bilan kechadigan buyrak faoliyatning buzilishi), proteinuriya sutkada 300 mgdan ko‘p bo‘lishi bilan ustunlik qiladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga dori vositalari orqali doimiy davolash o‘tkazilmasdan me’yoriy ko‘rsatkichlarga yetmaydigan, tasdiqlangan “nishon” a’zolar faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan II-darajali arterial gipertenziya (tinch holatda — sistolik bosimi simob ustunining 160 mm va bundan ortiq, diastolik bosimi esa — simob ustunining 100 mm va bundan ortiq) bilan kechuvchi II-darajali gipertoniya kasalligi kiradi.
“Nishon” a’zolar faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan gipertoniya kasalligining II-bosqichidagi klinik manzarasida, arterial gipertenziya sindromi bilan chambarchas va bevosita hardam bog‘liq bo‘lmagan qon tomir buzilishlari (yurak ritmi va (yoki) o‘tkazuvchanligining turg‘un buzilishlari, yirik arteriyalar faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi aterosklerotik o‘zgarishlar mavjudligi va boshqalar) bo‘lishi bilan ustunlik qiladi. Bundan tashqari, bosh miya buzilishlari — gipertonik serebral kriz, tranzitor ishemik hurujlar yoki harakat, sezuvchanlik, nutq, miyacha, vestibulyar va boshqa buzilishlar bilan kechuvchi II-bosqichdagi dissirkulyator ensefalopatiya, hamda II-FS zo‘riqish stenokardiyasi va (yoki) II-FS surunkali yurak yetishmovchiligining ehtimoli bor.
Mazkur moddaning “v” bandiga “nishon” a’zolarning faoliyatini kam ifodalangan buzilishi (I-FS surunkali yurak yetishmovchiligi, o‘tib ketuvchi yurak ritmi va (yoki) o‘tkazuvchanligini buzilishi, dissirkulyator ensefalopatiyaning I-bosqichi) bilan kechayotgan arterial gipertenziyaning I-II darajasi (tinch holatda — sistolik bosim simob ustunining 140 dan 179 mmgacha, diastolik bosim esa — simob ustunining 90 mmdan 109 mmgacha) bilan kechayotgan gipertoniya kasalligining II-bosqichi kiradi.
II-bosqichdagi gipertoniya kasalligiga chap qorinchaning gipertrofiyasi (quyidagi tekshiruvlarda aniqlanadigan: rentgenografiyada — kardiotorakal indeksi > 50 foiz, elektrokardiografiyada — Sokolov-Layon belgisi > 35 mm, Kornel hosilasi > 2440 mm x ms), ExoKGda — chap qorincha miokardining vazn indeksi > 115 g/m2 erkaklar uchun va > 95 g/m2 ayollar uchun) ham xos bo‘lgan va boshqa “nishon” a’zolardagi 1-2 ta qo‘shimcha o‘zgarishlar — ko‘z tubi tomirlarida (to‘r parda tomirlaridagi generallashgan yoki o‘choqli torayishlar), buyraklarda — mikroalbuminuriya sutkada 30 — 300 mg, proteinuriya va (yoki) kreatinin sathi 115 — 133 mkmol/l erkaklar uchun va 107 — 124 mkmol/l ayollar uchun; kreatinin klirensi daqiqada 60 — 89 ml (Kokrofta-Gaulta tenglamasi) va yirik arteriyalarda — arteriya devorini qalinlashish belgilari (ultratovush to‘lqinlari bilan tekshirilganda “intima-media” tarmog‘ining qalinligi 0,9 mmdan ko‘p va (yoki) ularda aterosklerozli qatlamlar) tekshiruv natijalariga ko‘ra aniqlanadi.
Mazkur moddaning “g” bandiga AQBning ko‘tarilgan ko‘rsatkichlari (tinch holatdagi sistolik bosimi simob ustinining 140 mmdan 159 mmgacha, diastolik bosimi — simob ustunining 90 mmdan 99 mmgacha) bilan kechayotgan I-bosqichdagi gipertoniya kasalligi kiradi.
Gipertoniya kasalligining I-bosqichda AQB qisqa muddatda balandroq ko‘rsatgichlargacha ko‘tarilish ehtimoli bor. “Nishon” a’zolarda zararlanish alomatlari bo‘lmaydi.
Vegetativ buzilishlar (qo‘l panjalarining gipergidrozi, “qizil” turg‘un dermografizm, tana turish holati o‘zgarishida puls va arterial bosim bexulosaligi va boshqalar) bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan yuqori arterial bosim alomatlari mavjud bo‘lganda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 48-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Statsionar sharoitdagi tekshiruv va olti oydan kam bo‘lmagan muddatda hujjatlar bilan tasdiqlangan avvalgi dispanser kuzatuvining natijalari asosida gipertoniya kasalligining mavjudligi tasdiqlanishi lozim.
Gipertoniya kasalligining har bir holatida boshqa tizim va a’zolardagi o‘zgarishlar sababli bo‘lgan gipertenziyalar bilan tabaqalashtiruv-tashhislashni o‘tkazilishi lozim. Boshqa tizim va a’zolardagi o‘zgarishlar sababli bo‘lgan gipertenziyasi bo‘lgan shaxslar, asosiy kasalligi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Gipertoniya kasalligi bilan birga kechadigan kasalliklar aniqlanganida, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
45
Yurakning ishemik kasalligi:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Yurak ishemik kasalligining mavjudligi tibbiy uskunalar yordamidagi tekshiruv usullari (o‘tkazilishi majburiy bo‘lgan — tinch holatida va zo‘riqtiruvchi sinamalar bilan o‘tkaziladigan elektrokardiografiya, elektrokardiogrammaning sutkalik monitoringi va ExoKG, hamda qo‘shimcha o‘tkaziladigan — stress-ExoKG, koronarografiya va boshqalar) bilan tasdiqlanishi lozim.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
zo‘riqish stenokardiyasining IV- va III-FS;
IV- va III-FS SYUYE.
Shu bandga yana (stenokardiya va yurak yetishmovchiligining ifodalanganligidan qat’iy nazar) quyidagilar kiradi:
yurak anevrizmasi hamda transmural yoki takroriy miokard infarktlar natijasida yuzaga kelgan yirik o‘choqli kardioskleroz;
yurakning ishemik kasallik tufayli kelib chiqqan yurak ritmi va o‘tkazuvchanligini buzilishining (Morgani-Adams-Stoks sindromi bilan kechayotgan II-darajali to‘liq atrioventrikulyar qamal, paroksizmal taxiaritmiya, B. Lown bo‘yicha III — V darajadagi qorincha ekstrasistoliyasi, sinus tugunining zaiflik sindromi) turg‘un va davolab bo‘lmaydigan shakllari;
keng tarqalgan stenozlovchi jarayon (2 va undan ko‘p toj arteriyalarida 75 foizdan ko‘p), chap toj arteriyasi poyasining stenozi (50 foizdan ko‘proq), va (yoki) chap toj arteriyasi oldingi qorinchalararo poyasining baland yakka bo‘lgan (50 foizdan ko‘proq) stenozi hamda miokard qon aylanishining o‘ng tomon turida o‘ng toj arteriyasining stenozi (75 foizdan ko‘p).
Toj arteriyasiga shunt qo‘yish, toj arterialarning jarrohlik amaliyoti bilan tiklanishini o‘tkazgan oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga xulosa moddaning “a” bandi bo‘yicha chiqariladi, harbiy xizmatdan chegara yeshiga yetganligi munosabati bilan bo‘shatilishdan oldin tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarga esa, xulosa ushbu moddaning “a” bandi, harbiy xizmatni o‘tashning chegara yeshiga yetmagan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish saqlanib qolganda esa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
zo‘riqish stenokardiyasining II-FS;
II-FS SYUYE;
bitta yirik toj arteriyasining (“a” bandida ko‘rsatilganlar bundan mustasno) okklyuziyasi yoki stenozi (75 foizdan ko‘proq).
Yurakning ishemik kasalligi tufayli kelib chiqqan aritmiyaga qarshi davo choralarini yoki kateterli ablyatsiyani talab qiladigan davolash to‘xtatilganidan so‘ng, qaytalanadigan paroksizimal qorinchalardan yuqori bo‘lgan taxiaritmiyalar, WPW sindromi, Morgani-Adams-Stoks sindromisiz kechadigan II-darajali sinoventrikulyar turg‘un qamali, II-darajali sinoatrial (sinoaurikulyar) qamali, Gis bog‘lami oyoqchalarining rivojlangan to‘liq qamallari bilan kechadigan, 7 kundan ortiq davom etadigan yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining turg‘un buzilishlari mavjud bo‘lgan fuqarolar, yurak yetishmovchiligining FS va (yoki) stenokardiyaning FSga ko‘ra mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Yurak yetishmovchiligi yoki stenokardiya bo‘lmaganida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
zo‘riqish stenokardiyasining I-FS;
I-FS CYUE.
Og‘riqsiz (“go‘ng”) shaklidagi miokard ishemiyasi, yurakning X-sindromi (miokardning mikrovaskulyar buzilishi) mavjudligida xulosa, jismoniy zo‘riqish bilan o‘tkazilgan elektrokardiografiya va (yoki) koronarografiya natijalariga ko‘ra, toj arteriyalari aterosklerozining ifodalanganlik darajasiga ko‘ra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
46
Aorta, periferik yirik arteriya, vena va limfa tomirlari kasalliklari, rivojlanishning tug‘ma anomaliyalari va shikastlanishlar oqibatlari:
a) qon aylanishi va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari
F
F
F
F
F
F
b) qon aylanishi va faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
v) qon aylanishi va faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) qon aylanishi va faoliyatning buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
C
Tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya qilinadi. Jarrohlik amaliyoti natijalari qoniqarsiz bo‘lganda va undan bosh tortilganda, yaroqlilik toifasi patologik jarayonni ifodalanganligiga ko‘ra aniqlanadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
yirik tomirlarning arterial va arteriovenoz anevrezmalari jarrohlik amaliyoti muvaffaqiyatsiz bo‘lgan va undan bosh tortilganda;
a’zolar va distal qon aylanish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan visseral shoxlari, yenbosh arteriyalarining qisman yoki to‘liq obliteratsiya bilan kechayotgan aortaning qorin bo‘limi aterosklerozi;
kovak yoki kirish venasining trombozi, IV-darajali SVE (doimiy shish, teri pigmentatsiyasining oshishi va yupqarishi, induratsiya, yallig‘lanish, yaralar va yaradan so‘ng bo‘lgan chandiqlar mavjud bo‘lgan chuqur, teri osti va bog‘lovchi venalarning klapan yetishmovchiligi) bilan kechadigan oyoq tomirlarining tez-tez hurujli tromboflebit, flebotromboz, trombozdan keyingi va varikoz kasalligi;
jarrohlik yo‘li bilan o‘rnatilgan kava-filtrning mavjudligi;
qon aylanishining yaqqol ifodalangan buzilishlari saqlangan va kasallik rivojlanib borish jarayoni bilan kechayotgan yirik magistral (aorta, yen bosh, son, braxiotsefal arteriyalari, kiruvchi va kovak vena) va periferik tomirlaridagi tiklovchi jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari.
III-darajali SVE (tungi dam olish davrida to‘liq yo‘qolmaydigan oyoq panja va boldirning shishlari, terining qichishi, pigmentatsiyaning oshishi va yupqarishi) bilan kechadigan trombozdan keyingi yoki shish-indurativ shaklidagi varikoz kasalligi;
III-darajali “fil oyeg‘i”;
barmoqlarni ko‘karishi bilan kuzatiladigan va uzoq muddatli og‘riq sindromi bilan kechadigan II-darajali angiotrofonevrozlar;
yerg‘oq venalarining III-darajali varikoz kengayishi (urug‘ tizimchasi atrofiyaga uchragan moyakning pastki qutbidan pastga tushadi, doimiy og‘riq sindromi kuzatiladi). Urug‘ tizimchasi venalarining III-darajali varikoz kengayishi mavjud bo‘lgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar, ushbu moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur band bo‘yicha I-darajali obliteratsiyalovchi endoarteriiti mavjud bo‘lgan chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilari ham tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
Qo‘l-oyoq tomirlarining I-bosqichdagi obliteratsiyalovchi aterosklerozi va trombangiiti (kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari nazarda tutilgan shaxslar uchun);
I-II-darajali SVE belgilari (tungi yoki kunduzgi dam olish davrida yo‘qoladigan, uzoq yurish yoki bir joyda turishdan keyingi oyoq panja va boldirning vaqtinchalik shishlari) bilan kechadigan trombozdan keyingi yoki varikoz kasalligi;
II-darajali “fil oyeg‘i”;
I-darajali (achishish, sovuq qotishi tufayli yuzaga keladigan, bir necha soat davomida barmoqlarning og‘rishi va oqarishi) angiotrofonevrozlar;
(46-moddaning yigirma to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan chiqarilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
II-darajali urug‘ tizimchasi venalarining varikoz kengayishida urug‘ tizimchasi moyakning yuqori qutbidan pastga tushadi, moyak atrofiyasi yo‘q.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
vena yetishmovchiligining belgilari bo‘lmagan qo‘l va oyoq teri osti venalarining varikoz kengayishi;
I-darajali (tungi yoki kunduzgi dam olish davrida kamayadigan yoki yo‘qoladigan oyoq panjasining ustki yuzasidagi shish) “fil oyeg‘i”;
II-darajali urug‘ tizimchasi venalarining varikoz kengayishi (xorijiy davlatlarning HTM bundan mustasno);
Vena yetishmovchiligining belgilarisiz kechadigan alohida qismlardagi silindr yoki elastik bo‘rtma ko‘rinishida oyoq venalarining kengayishi, I-darajali varikotsele mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi va harbiy xizmatni o‘tash yoki HTMga kirishga (xorijiy davlatlarning HTM bundan mustasno) to‘siqinlik qilmaydi.
Qon aylanishi va faoliyati to‘liq tiklanadigan, yirik qon tomirlarining yaralanishlari va boshqa shikastlanishlaridan keyin, kasalliklar jadvalining I-ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganda, mazkur moddaning “v” bandi, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustuni bo‘yicha esa — “g” bandi qo‘llaniladi.
Kasallikning tashhisi va tomirlar shikastlanishining oqibatlari jarayonining bosqichlari va faoliyat buzilish darajasini to‘liq aks ettirishi lozim. Xulosa, obyektiv natija beradigan tekshiruv uslullari (nitroglitserin sinamasi bilan o‘tkazilgan reovazografiya, angio-, flebo-, limfografiya va boshqa usullar) qo‘llanilib, tekshirish o‘tkazilganidan keyin chiqariladi.
Gemodinamik buzilishlarsiz kechayotgan yirik arteriyalarning aterosklerozi harbiy xizmatga yaroqlilikni cheklamaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
47
Gemorroy (bavosil):
a) tez-tez yuz beradigan asoratlar va ikkilamchi kamqonlik bilan kechadigan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
b) tugunlarning II — IV bosqichda tushishi bilan kechadigan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) samarali davolanganda, kam asoratlar bilan kechadigan
B
Cheklangan ravishda yaroqli
A
A
Yaroqsiz
B
Ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarga jarrohlik yo‘li bilan yoki konservativ davolanish tavsiya qilinadi. Davolanish qoniqarsiz bo‘lganda yoki undan bosh tortilgan holatda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish asoratlarning namoyon bo‘lish soni va ikkilamchi kamqonlikning ifodalanganligiga ko‘ra, mazkur moddaning “a” va “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Gemorroy kasalligining tez-tez yuz beruvchi asoratlariga tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs bir yilda uch va undan ko‘p marta statsionar sharoitda gemorroidal tugunlardan qon ketishi, ularning trombozi yoki II — IV-bosqichda tashqariga chiqishi tufayli davolanganligi, hamda kasallikni statsionar sharoitda davolashni talab qiladigan takroriy qon ketish asoratlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga konservativ va jarrohlik yo‘li bilan davolanish ijobiy samara bermagan gemorroidal tugunlarini II — IV bosqichdagi tashqariga tushish holatlari kiradi;
Mazkur moddaning “v” bandiga samarali davolangan kam hurujli tashqi gemorroy kiradi.
Yagona, yallig‘lanish belgilari bo‘lmagan, ozgina kattalashgan gemorroy tugunlarining mavjudligida, shikoyatlar bo‘lmaganda, anamnezda oxirgi uch yil davomida kasallikning hurujlari to‘g‘risida ma’lumotlar qayd etilmagan holatlar mazkur moddani qo‘llashga uchun asos bo‘lmadi, harbiy xizmatni o‘tashga to‘siq yo‘q, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga yaroqsiz.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
48
Neyrotsirkulyator asteniya:
a) turg‘un yaqqol ifodalangan buzilishlar bilan
E
Yaroqsiz
V yoki S
(YATA)
S yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
b) turg‘un o‘rtacha ifodalangan buzilishlar bilan
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqsiz
E
Neyrotsirkulyator asteniyaga subyektiv va obyektiv-faoliyat o‘zgarishisiz xilma-xil klinik ko‘rinishi bilan kechadigan yurak tomirlar tizimi faoliyatining bizilishlari xos bo‘lib, yurak-qon tomir tizimida organik o‘zgarishlarsiz, ko‘proq tomirlar tonusi va qon-tomir tizimi boshqaruvining buzilishi bilan kechadigan umumiy nevrozdir.
Neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turini sog‘lom odamlardagi fiziologik gipotoniyadan farq qilish lozim, ular sog‘lik holatiga hech qanday shikoyat qilmaydilar, arterial bosim ko‘rsatkichi simob ustunining 90/50 — 100/60 mmda ish qobiliyatini saqlab qoladilar. Bunday shaxslar harbiy xizmatga cheklanishsiz yaroqli deb topiladilar. Barcha holatlarda boshqa a’zo va tizimlarning kasalliklari tufayli kelib chiqqan, simptomatik gipotoniyani istisno qilish lozim.
Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilarida neyrotsirkulyator asteniya tashhisi statsionar sharoitda, nevropatolog, okulist ishtirokida, zarurat tug‘ilganda, boshqa mutaxassislarni ham jalb etib, majburiy ravishda faoliyatga oid (jismoniy zo‘riqish, giperventilyatsiya, ortostatik va boshqalar) va medikamentoz vositalar bilan sinamalar o‘tkazilgandan keyin qo‘yilishi lozim.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etish paytida neyrotsirkulyator asteniyaning har qanday turi mavjud bo‘lgan fuqarolarga davolash tayinlanadi.
Neyrotsirkulyator asteniyaning gipertenziv turi tashxisini qo‘yishda qalqonsimon bez va buyrak faoliyatlarini tekshirish lozim.
Mazkur moddaning “a” bandiga neyrotsirkulyator asteniya:
gipotenziv turiga doimiy shikoyatlari mavjud bo‘lgan va turg‘un, yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir buzilishlar bilan kechayotgan, davolab bo‘lmaydigan va mehnat qobiliyatini yaqqol pasaytiruvchi, tez-tez hushdan ketish holatlari va yurak ritmini buzilishlari bilan kechadigan, arterial bosimi simob ustunining 100/60 mmdan past sathida turg‘un o‘rnashganligi kiradi;
gipertenziv turiga doimiy shikoyatlari mavjud bo‘lgan va turg‘un, yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir buzilishlari bilan kechayotgan, davolab bo‘lmaydigan va mehnat qobiliyatini yaqqol pasaytiruvchi, arterial bosim barxulosa bo‘lmagan, arterial bosimi simob ustunining 140/90 mmdan 150/80 — 160/90 mmgacha turg‘un o‘rnashganligi kiradi;
yurak turiga — turg‘un kardialgiyalar mavjud bo‘lgan, turg‘un yurak ritmining buzilishlari (sinusli taxikardiya, paroksizmal taxikardiyaning tez-tez yuz beradigan hurujlari, ekstrasistoliya) bilan kechadigan yaqqol ifodalangan vegetativ-tomir o‘zgarishlari kiradi.
Statsionarda takroriy davolanishlar samara bermagan chaqiriluvchilar mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Mazkur moddaning “b” bandiga mo‘tadil ifodalangan alomatlari bilan kechayotgan neyrotsirkulyator asteniyaning har qanday turi — (neyrotsirkulyator asteniyaning gipotenziv turida — arterial bosim turg‘un holatda simob ustunining 105 — 100/60 — 55 mmgacha; gipertenziv turida — arterial bosim turg‘un holatda simob ustunining 140 — 150/90 mmgacha), shu jumladan, o‘tib ketuvchi yurak ritmi buzilishlari bilan kechayotgan va mehnat qobiliyatini pasaytirmaydigan holatlar kiradi.
Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilar — birinchi va yuqori razryadli sportchilarda (hujjatlar bilan tasdiqlangan), arterial bosim oshgani va yurak bo‘shliqlarining o‘lchamlari ozgina kattalashganligi aniqlanganda, tibbiy uskunalar yordamida har tomonlama tekshirilganlaridan so‘ng, harbiy xizmatga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi.
“Neyrotsirkulyator asteniya” tashhisi qo‘yilgan fuqarolar, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va mukobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotganda tekshiruv va davolanish (dinamik kuzatuv) tugaganidan olti oy o‘tganidan so‘ng, takroriy tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Miokardning organik o‘zgarishlari tufayli yurak ritmini buzilishlarida (yallig‘lanish, distrofik va boshqa) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 43-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
49
O‘tkir kasallik, surunkali kasallik huruji, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi qon aylanish tizimi faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilariga nisbatan, 45 sutkadan kam bo‘lmagan muddatda statsionarda davolanishdan so‘ng, turg‘un va yurakning zararlanishini obyektiv alomatlari (o‘choqli miokardioskleroz, yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining buzilishlarini turli shakllari, yurak nuqsoniga aylanish yakuni bilan tugagan klapan apparatnining zararlanishlari) yo‘qligida, kasallikning og‘irlik darajasiga ko‘ra va norevmatik bo‘lgan miokarditlarni o‘tkazganlarga 30 sutkalik kasallik tufayli ta’tilga yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishga muxtojligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Kasallik tufayli ta’til tugaganidan so‘ng, ularning HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda xizmatga yaroqliligi kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha yakka tartibda aniqlanadi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar statsionarda davolanishdan so‘ng, norevmatik bo‘lgan miokarditlarni o‘tkazganlarida 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu muddat tugaganidan so‘ng, yuqorida ko‘rsatilgan shaxslarda yurakning zararlanish alomatlari (o‘choqli miokardioskleroz, yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining buzilishlarini turli shakllari, klapan apparatning zararlanishlari va boshqalar) yo‘qligida, ular cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar nisbatan, faol revmatizm, norevmatik bo‘lgan miokarditlar, miokard infarkti hamda yurakda, toj, yirik va periferik tomirlarda jarrohlik amaliyotidan o‘tgan, atrioventikulyar tugun retsiprok taxikardiyasi, qo‘shimcha o‘tkazuv yo‘llari va vaqtincha faoliyatni buzilishi bilan kechadigan WPW sindromi tufayli o‘tkazilgan radioto‘lqinli ablyatsiya o‘tkazilgandan so‘ng, agar reablitatsiya va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini tiklash uchun 30 sutkadan kam bo‘lmagan muddat talab qilinsa, kasallik tufayli ta’til taqdim qilish to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi, surunkali ishemiya kasalligi hurujlari (stenokardiyaning uzoq davom etadigan hurujlari, yurak ritmi va o‘tkazuvchanligini o‘tib ketuvchi buzilishlari, yurak yetishmovchiligining o‘tib ketuvchi shakllari), gipertoniya kasalligi (gipertonik krizdan keyingi holat), yurak aritmiyalarini bartaraf qiladigan elektroimpuls davolanishlaridan so‘ng, xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilish to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
10-bob. Nafas a’zolarining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
50
Burun bo‘shlig‘i, burunniing yondosh bo‘shliqlari va halqumning kasalliklari:
a) shilliq qavat atrofiyasi bilan kechadigan sassiq tumov (ozena) va hid sezish yo‘qligining III darajasi
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
b) polipoz sinusitlar,tez-tez huruj qiluvchi yiringli sinusitlar,burun bo‘shliqlarining ifodalangan anatomik va kosmetik nuqsonlarbilan kechuvchi jarrohlik amaliyotidan keyingi oqibatlar
E
Yaroqsiz
V yoki S (YATA)
S yoki E (YATA)
Yaroqli.
HHB va AYP operatorlik,
qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
v) kam huruj qiluvchi yiringli sinusitlar,yiringsiz sinusitlar, burun orqali nafas olishni kiyinlashtiruvchi va burunning yondosh bo‘shliqlari barofaoliyatining turg‘un buzilishlari bilan kechadigan burun bo‘shlig‘i va burun-halqum kasalliklari
E
Yaroqsiz
V
V yoki S (YATA)
Yaroqli
E
g) surunkali tonzillitning II darajali toksik-allergik shakli, surunkali atrofik, gipertrofik, granulezli faringit (nazofaringit)
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqli
E
Kasallikning tez-tez huruji deb, uning yil davomida ikki va undan ortiq takrorlanishi tushuniladi.
Surunkali polipli gaymorit mavjudligi rentgen tekshiruvi yordamida tasdiqlanishi lozim, alohida holatlarda esa, burun yendosh bo‘shliqlari KT, surunkali yiringli (yiringsiz) sinusit-rinoskopik ma’lumotlar yordamida, burunning yendosh bo‘shliqlarini ikki ko‘rinishda rentgenografiya, imkon darajasida burun yendosh bo‘shlig‘i KT, yuqori jag‘ sinusitida — tashhis qo‘yish maqsadida punksiya qilinadi. Bundan tashqari, surunkali jarayonning mavjudligi statsionar sharoitda va oldingi 6 oydan kam bo‘lmagan o‘tkazilgan dispanser kuzatuv natijalari bilan tasdiqlanadi.
Burun to‘sig‘ining qiyshayishi, nafas olish erkin bo‘lgan holda yuqori nafas yo‘llari shilliq qavatining noturg‘un subatrofik alomatlari, tashhis qo‘yish maqsadida o‘tkaziladigan punksiyada yiring yoki transsudat olinmagan va yuqori jag‘ bo‘shlig‘i chiqish yo‘lining o‘tkazuvchanligi saqlangan holda yuqori chag‘ bo‘shlig‘i devorining shilliq qavatini qalinlashuvi hamda yuqori jag‘ bo‘shliqlaridagi o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin qolgan alomatlar (og‘iz dahliziga o‘tuvchi burmaning chiziqli chandig‘i, jarrohlik amaliyoti qilingan bo‘shliqning burun bo‘shlig‘i bilan tutashuvi yoki rentgenogrammadagi “parda”) mavjudligi harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga monelik qilmaydi.
Yuqori jag‘ bo‘shlig‘ida kistalarning mavjudligi, shu jumladan ularning barofaoliyati buzilmagan bo‘lganda, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, mudatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilinish va shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirishda harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Kistalarni muvaffaqiyatli jarrohlik yo‘li bilan davolangandan so‘ng, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan holatlarda esa, moddaning “b” bandi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning shikoyatlari, burun bo‘shlig‘i ahvoli, burun yendosh bo‘shliqlarini sinashgacha va sinashdan keyingi rentgen tekshiruvlarining natijalari bilan birgalikda barokamerada bosim tushib-chiqishini ko‘tara olishi, tibbiy va xizmat tavsifnomasiga asoslanib burun yendosh bo‘shliqlari barofaoliyatining turg‘un buzilishi aniqlanadi.
Ikki tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun to‘sig‘ining qiyshayishi, ikki tamonlama yuqori nafas yo‘llarining distrofik jarayonining mavjudligi HTMga kirishga qarshi ko‘rsatma bo‘ladi.
Bir tomonlama burun bilan nafas olishning qiyinlashuvi bilan kechadigan burun to‘sig‘ining qiyshayishi, burundan erkin nafas olish bilan kechadigan yuqori nafas yo‘llarining shilliq qavatida subatrofik alomatlar mavjudligi, mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi, harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga monelik qilmaydi.
Burunning nafas olish faoliyatining buzilishisiz hamda kam ifodalangan buzilish bilan kechadigan pollinozlar va allergik rinitlar mavjudligi mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘lmaydi.
Pollinozlar va allergik rinitlar bilan xastalangan chaqiriluvchilarni tekshiruviga shifokor-allergolog majburiy holda jalb etilishi lozim.
II-darajali toksik-allergik shakldagi surunkali tonzilitning tez-tez hurujlari, tonzillogen intoksikatsiyaning (subfebrilitet, tez charchash, so‘lg‘inlik, holsizlik) mavjudligi, bodomsimon bezlar atrofdagi to‘qimalar, regionar limfa tugunlarining (paratonzillyar abssess, regionar limfadenit) yallig‘lanish jarayoniga qo‘shilishi va metatonzillyar asoratlar bilan tavsiflanadi. Surunkali tonzillitning faqat shu shakli harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga monelik qiladi. Surunkali tonzilitning boshqa shakllari bo‘lgan chaqiriluvchi, muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqli, HTMga kirayotgan nomzodlar HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etishda surunkali tonzilitning barcha shakli bilan xastalangan fuqarolarga davolanish tavsiya qilinadi (konservativ, kerak bo‘lsa, jarrohlik yo‘li bilan).
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
IV
51
Hiqildoq va traxeyaning bo‘yin qismi kasalliklari va shikastlanishlari
a) nafas olish va (yoki) tovush faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) nafas olish va (yoki) tovush faoliyatlarining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) nafas olish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqli.
HHB va AYP operatorlik,
qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Mazkur modda hiqildoq yoki traxeyaning bo‘yin qismidagi tug‘ma va orttirilgan kasalliklar va ularning shikastlanish oqibatlarini davolash natijalari qoniqarsiz yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlarni nazarda tutadi.
Mazkur moddning “a” bandiga tovush hosil bo‘lishi, tabiiy yo‘llar orqali nafas, hiqildoqning ajratish faoliyatining turg‘un yo‘qligi kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga II-darajali nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan nafas olishning turg‘un qiyinlashuvi va (yoki) davolanishdan so‘ng 3 oy va undan ortiq saqlanayetgan tovush hosil bo‘lishining turg‘un qiyinlashuvi (faoliyatga oid afoniya, ovozning xirillashi, tovushning jarangdorligi pasayishi) kiradi.
Tovush hosil bo‘lishning turg‘un qiyinlashuvini tasdiqlash uchun ko‘p marotaba (tekshiruv mobaynida 3-martadan kam bo‘lmagan) tovushning jarangdorligini tekshirish lozim.
Mazkur moddaning “v” bandiga I-darajali nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan nafas olishning turg‘un buzilishi kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
52
Nafas olish a’zolarining boshqa kasalliklari (shu jumdan tug‘ma):
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqli.
HHB va AYP operatorlik,
qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
III-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, o‘pkalarning surunkali obstruktiv kasalligi, bronxoektatik kasallik), o‘pkalarning yiringli kasalliklari;
III-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan o‘pka a’zolarining tug‘ma anomaliyalari;
o‘pkaning mikozlari;
III-IV-darajali sarkoidoz hamda sarkoidozning generalizatsiyalashgan shakli;
nafas yetishmovchiligining darajasidan qat’iy nazar va gistologik tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan alveolyar proteinoz, mukovissidoz, o‘pkaning Langergans hujayrali gistiotsitozi, o‘pkaning limfangioleyomiomatozi, Gudpascher sindromi, o‘pkaning alveolyarli mikrolitiazi, idiopatik fibrozlovchi alveolit va boshqa idiopatik interstitsial zotiljamlar;
o‘pkaning panatsinarli (bullezli) emfizemasi;
kasallik tufayli jarrohlik yo‘li bilan olib tashlangan o‘pkaning yo‘qligi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
II-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi), o‘pkaning yiringli kasalliklari;
II-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan o‘pka a’zolarining tug‘ma anomaliyalari;
kasallik tufayli jarrohlik yo‘li bilan olib tashlangan o‘pka bo‘lagining yo‘qligi.
nafas (o‘pka) yetishmovchiligining darajasidan qat’iy nazar, atsinar va markaziy atsinarli o‘pka emfizemasi;
nafas (o‘pka) yetishmovchiligining darajasidan qat’iy nazar, o‘pkaning polikistozi;
gistologik tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan bronxoektazlar, I- va II-darajadagi sarkoidoz.
Bemorga tashhis qo‘yish maqsadida o‘tkaziladigan punksiyadan bosh tortgan holatlarda, tashhis klinik va tahliliy ma’lumotlarni jamlash yo‘li bilan qo‘yiladi, tashhis qo‘yish maqsadida o‘tkaziladigan punksiyani amalga oshirish qo‘rsatmalari patologiyaning nozologik shakliga ko‘ra aniqlanadi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
I-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparati va plevraning surunkali kasalliklari (shu jumladan, surunkali bronxit, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi), o‘pkaning yiringli kasalliklari;
I-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan o‘pka a’zolarining tug‘ma anomaliyalari.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi nafas (o‘pka) yetishmovchiligining darajasiga ko‘ra aniqlanadi.
Nafas (o‘pka) yetishmovchiligining darajasi mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 2-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
53
Bronxial astma:
a) IV pog‘onasi
F
F
F
F
F
F
b) III pog‘onasi
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) II pog‘onasi, persistirlovchi
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) I pog‘onasi, intermittirlovchi
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqsiz
E
Bronxial astma tashhisi majmuaviy statsionar tekshiruvdan keyin qo‘yilishi lozim.
Mazkur moddaning “a” bandiga, bemorni qayta statsionarda davolanishini talab qiladigan og‘ir va tez-tez bo‘g‘ilish hurujlari (jismoniy faollikni cheklaydigan, har kuni hamda tunda tez-tez kuzatiladigan alomatlari, JNCHH-1 yoki NCHCHT me’yorning 60 foizdan kam bo‘lgan pasayishi bilan kechuvchi va 30 foizdan ortiq o‘zgaruvchanligi bo‘lgan), og‘ir persistirlovchi kechishi bilan II-III-darajali o‘pka yetishmovchiligi bilan kechadigan bronxial astmaning IV-pog‘onasi kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga, bronxlarni kengaytiruvchi vositalari va IGKS o‘rta va yuqori miqdorida dozalar bilan hurujni bostiriladigan o‘rta og‘irlikda kechishi (har kuni hamda tunlari haftasiga 1-martadan ko‘p bo‘lgan huruj alomatlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni me’yorning 60 dan 80 foizgacha pasayishi bilan kechuvchi va 30 foizdan ortiq o‘zgaruvchanligi bo‘lgan) bilan ifodalangan bronxial astmaning III-pog‘onasi kiradi; hurujlar oralig‘idagi davrda I-II-darajali tashqi nafas faoliyatining buzilishi saqlanadi. Bundan tashqari, allergik traxeit, bronxit (maishiy, gul changi, epidermal va oziq-ovqatga bo‘lgan polivalentli sensibilizatsiya), qon zardobi kasalligi, Kvinke shishi mavjud bo‘lgan chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va harbiy xizmatchilar ham mazkur moddaning tegishli bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga, bronxlarni kengaytiruvchi vositalari va IGKSlarning kam miqdorida dozalar bilan huruj bostiriladigan yengil persistlovchi kechishi (ko‘p davom etmaydigan haftada 1-martadan ko‘proq, ammo kun davomida 1-martadan kam bo‘lmagan, tungi alomatlari oyda 2-martadan ko‘p bo‘lmagan bo‘g‘ilish hurujlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni me’yorining 80 foizidan kamroq pasayishi bilan kechuvchi va 20 dan 30 foizgacha o‘zgaruvchanligi bo‘lgan) bilan bronxial astmaning II-pog‘onasi kiradi; hurujlar oralig‘idagi davrda tashqi nafas faoliyatining kam ifodalangan buzilishi yoki buzilishisiz kechadi.
Mazkur moddaning “g” bandiga klinik manzarasida takroriy namoyon bo‘ladigan hushtaksimon xirillashlar, hansirash, yo‘talning ko‘krakda “tiqilish” hissi, ayniqsa tunda yoki ertalab bo‘ladigan, qo‘zg‘atuvchi sinamalar ijobiy natija beruvchi, qisqa muddat ta’sir qiladigan beta-adrenomimetiklar huruj bostiriladigan yengil intermittirlovchi kechadigan (ko‘p davom etmaydigan haftada 1-martadan kam bo‘ladigan, tungi alomatlari oyda 2-martadan ko‘p bo‘lmagan bo‘g‘ilish hurujlari, kasallikning huruj davrida faollikni buzilishiga olib keladigan, JNCHH-1 yoki NCHCHTni me’yorining 80 foizidan kamroq pasayishi bilan kechuvchi va 20 foizdan ortiq o‘zgaruvchanligi bo‘lgan) bronxial astmaning I-pog‘onasi kiradi; hurujlar oralig‘idagi davrda tashqi nafas faoliyati buzilishsiz kechadi.
Kasallik anamnezini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud bo‘lmagan turg‘un remissiyasidagi bronxial astma tashhisini aniqlovchi testlar sifatida farmakologik va (yoki) jismoniy bronx ko‘zg‘atuvchi testlar hisoblanadi. Qo‘shimcha mezon sifatida qonda umumiy va (yoki) spetsifik “E” immunoglobulinni aniqlovchi tekshiruv bo‘lishi mumkin.
Bronxospastik sindromlar (obturatsion, endokrin-gumoral, asab tizimining buzilishlari, zaharlanishlar va boshqalardan kelib chiqqan) boshqa kasalliklar asorati bo‘lganda, asosiy kasallikning kechishiga ko‘ra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqlilik aniqlanadi.
Boshqa allergik kasalliklarda zararlangan a’zo yoki tizim faoliyatining holatiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
54
O‘tkir kasallik, surunkali kasallik huruji, jarohat, jarrohlik amaliyotidan keyingi nafas a’zolari faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Zotiljamlarning asoratli kechishida (infeksion-toksik shok, yiringlash, plevrit, atelektaz, keng tarqalgan plevra qatlamlanishi va boshqalar) harbiy xizmatchilarga nisbatan kasallik tufayli ta’til berish lozimligi to‘g‘risida xulosa, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolar, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarga nisbatan esa, davolanish yakunidan so‘ng 6 oydan kam muddat o‘tgan bo‘lsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
11-bob. Ovqat hazm qilish a’zolarining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
55
Tishlarning rivojlanishi va chiqishidagi buzilishlar, tishning qattiq to‘qimalari va pulpaning kasalliklari:
a) bitta jag‘da 10 ta va undan ortiq tishning yo‘qligi yoki ularni yechiladigan protezlar bilan almashtirilganligi, bitta jag‘da 8 ta qoziq tishlarning yo‘qligi, yuqori jag‘ning bir tomonida 4 ta qoziq tishlarning yo‘qligi va pastki jag‘ni boshqa tomonida 4 ta qoziq tishlarning yo‘qligi yoki ularni yechiladigan protezlar bilan almashtirilganligi
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqli. G‘ovvoslar yaroqsiz
E
b) bitta jag‘da 4 ta va undan oldidagi tishlarning yo‘qligi yoki bir qatorda ikkinchi kesuvchi, kurak va birinchi kichik qoziq tishning ketma-ket yo‘qligi
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqli
E
v) ko‘p sonli asoratlangan kariyes
S
Yaroqsiz
A
A
Yaroqli
S
Jag‘larida periodont yallig‘lanishining (perimplantit) klinik va rentgenologik belgilari bo‘lmagan jag‘larning implantati bor bo‘lgan va protezlash imkoniyati mavjud bo‘lgan fuqarolarda tishlarning umumiy soni sanalganda ular qo‘shib hisoblanadi.
Tishlarning umumiy sanog‘ida 18-, 28-, 38-, 48-chi tishlar hisoblanmaydi. Tish ildizlarini protezlash imkoni bo‘lmasa, ular yo‘q tishlar deb hisoblanadi.
Mazkur moddaning “v” bandiga kariyesli, olib tashlangan va plomba qo‘yilgan tishlarning umumiy soni 9 tadan ko‘p va bunda 4 tadan kam bo‘lmagan tishlar — pulpa va periodontning zararlanishi bilan kechadigan surunkali yallig‘langan, ildiz kanallariga plomba qo‘yilgan tishlar ham qo‘shib hisoblanishlari kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
56
Periapikal to‘qimalar, milklar va paradont, so‘lak bezlari, og‘iz bo‘shlig‘i yumshoq to‘qimalari, tilning (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:
a) keng tarqalgan og‘ir darajali parodontit, parodontoz
E
Yaroqsiz
V
S yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
b) keng tarqalgan o‘rta darajali parodontit, parodontoz, stomatitlar, gingivitlar, xeylitlar, hamda og‘iz bo‘shlig‘ining shilliq qavati, so‘lak bezlari va tilning boshqa kasalliklari
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqsiz
E
v) parodontit, parodontoz yengil darajasining keng tarqalgan shakli
S
Yaroqsiz
A
V
Yaroqli
S
Mazkur modda tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarda parodontit yoki paradontozning keng tarqalgan shakli mavjudligida qo‘llaniladi. Parodontit yoki paradontozning mavjudligi, tish-jag‘ tizimining rentgenografiyasi bilan birgalikda to‘liq tekshiruvlar hamroh kasalliklarni aniqlash bilan qayd etiladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
tish milk cho‘ntagining chuqurligi 5 mm va undan ko‘p, tish kavagi suyak to‘qimasi ildiz uzunligining 2/3 qismigacha rezorbsiyasi, tish qimirlashining II-III-darajada bo‘lgan parodontit;
lab va tanglayning tug‘ma yoriqlari.
Mazkur moddaning “b” bandiga davolab bo‘lmaydigan og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatlarining kasalliklari kiradi. Stomatit, xeylit, gingvit, leykoplakiya va prekanserozlar bilan birga boshqa kasalliklar mavjudligida, fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etilishda davolanishga jo‘natiladilar.
Mazkur oddaning “v” bandiga ko‘pincha tishlar orasidagi sohada tish milk cho‘ntakchasini chuqurligi 3 mmgacha bo‘lgan, tishlar orasidagi to‘siqlardagi suyak to‘qimasining boshlang‘ich darajadagi destruksiyasi, tishlar orasidagi to‘siqlar balandligi 1/3 qismgacha pasaygan, ammo tishlar qimirlashi bo‘lmagan yengil darajadagi parodontit kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
57
Jag‘-yuz anomaliyalari, defektlari, deformatsiyalari, jarohat asoratlari, boshqa kasalliklar, tishlar va ularning tayanch apparatidagi o‘zgarishlar, jag‘larning kasalliklari:
a) nafas olish, hid sezish, chaynash, yutish va nutq faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) nafas olish, hid sezish, chaynash, yutish va nutq faoliyatlarining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqsiz
E
v) nafas olish, chaynash, hid bilish, yutish va nutq faoliyatlari buzilishisiz yoki kam ifodalangan buzilishlari bilan
C
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
C
Mazkur moddning “a” bandiga yuz-jag‘ sohasining tug‘ma va orttirilgan nuqsonlari va shakl buzilishlari hamda bemorni davolash, shu jumladan jarrohlik yo‘li bilan samara bermagan jag‘, so‘lak bez, chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imlarining surunkali, tez-tez qaytalanuvchi kasalliklari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga pastki jag‘ning xavfsiz o‘smalari tufayli 4 smdan ko‘p to‘liq va (yoki) qisman rezeksiya qilinib, transplantat bilan almashtirilgan nuqsonlar kiradi.
Xuddi shu bandga, uchinchi darajali tishlash anomaliyalari (tish qatorlarining siljishi 10 mmdan ko‘p) yoki N.I. Agapov bo‘yicha chaynash samaradorligining 60 foizdan kamligi; chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imlarining ankilozi, pastki jag‘ning kontraktura va soxta bo‘g‘imlari, yuz nervining asosiy yoki yirik shoxlaridan birining shikastlanishi oqibatida yuzaga kelgan mimik mushaklarining falajlari, surunkali, tez-tez qaytalanuvchi sialoadenitlar, jag‘-yuz sohasining aktinomikozi, sekvestr bo‘shliqlari va sekvesterlar mavjud bo‘lgan jag‘larning surunkali osteomiyeliti.
Yuqori matndagi kasalliklar mavjud bo‘lgan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etilishda davolanish tavsiya etiladi, muddatli harbiy xizmatga chaqirilishda esa, yakuniy xulosa qabul qilinadi. Harbiy xizmatchilarga nisbatan davolanishdan keyin, kasalliklar jadvalining 82-moddasi bo‘yicha xulosa qabul qilinadi. Agar davolanishda jarrohlik amaliyoti qo‘llanilmagan bo‘lsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, ushbu moddaning tegishli bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
So‘lak-tosh kasalligi bo‘lgan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolar, so‘lak ajratishining buzilganlik darajasi va toshning joylashgan joyiga ko‘ra, mazkur moddaning tegishli bandlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga chaynash faoliyatining kam ifodalangan buzilishi yoki chaynash samaradorligi 60 foizdan kam bo‘lmaganligi bilan birga kechadigan tish qatorlarining 5 dan 10 mmgacha (ikkinchi daraja) siljigan tishlash anomaliyalari kiradi.
Jag‘-yuz sohalarida tug‘ma oqma va kistalari bo‘lgan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etishda davolanish tayinlanadi, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilishda jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan bosh tortsalar, ularga nisbatan yakuniy xulosa qabul qilinadi. Tishlash anomaliyalari tufayli jarrohlik yo‘li bilan davolangan shaxslar, davolanishdan keyin 6 oy o‘tmagan bo‘lsa, harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar.
Shu bandga davolash samara bergan, chaynash faoliyati buzilishisiz kechadigan chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imlarining artroz-artritlari ham kiradi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirayotgan fuqarolarda tish qatorlarining 5 mmgacha (birinchi daraja) siljishi, chaynash samaradorligi N.I. Agapov bo‘yicha 60 foizdan ko‘p bo‘lishi bilan kechadigan tishlash nuqsonlari, yuqori labning alohida, to‘liq bo‘lmagan yoriqlari tufayli majmuaviy davolashdan keyin faoliyat buzilishi kuzatilmasa, komissiya xulosasiga ko‘ra, yaroqlilikning V toifasiga kiritiladilar, ular barcha HTMga kirishga yaroqli (uchuvchilar tarkibini tayerlash bo‘yicha HTMning uchuvchilar va shturmanlar tayerlash fakultetlari bundan mustasno).
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
58
Qizilo‘ngach, ichaklar (o‘n ikki barmoqli ichakdan tashqari) va qorin pardaning (shu jumladan tug‘ma) kasalliklari:
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez qaytalanishlar bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
Chaqiriluvchilar — E.
Harbiy xizmatchilar — C
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
C
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
orttirilgan qizilo‘ngach-traxeya yoki qizilo‘ngach-bronxial oqmalari;
strikturalar yoki chandiqli torayishlarning shakllanishi kabi asoratlar bilan kechadigan, tizimli ravishda buj yordamida kengaytirishni, ballonli dilyatatsiya va jarrohlik yo‘li bilan davolashni talab qiladigan reflyuks-ezofagit;
qizilo‘ngachning og‘ir klinik ko‘rinishda kechadigan, tizimli ravishda buj yordamida kengaytirish, ballonli dilyatatsiya yoki jarrohlik yo‘li bilan davolashni talab qiladigan chandiqli yoki asab-mushak kasalliklari;
surunkali nospetsifik yarali kolitlar va enteritlarning og‘ir shakllari;
ovqat hazm qilish va oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan rezeksiyadan keyingi ingichka (1,5 metrdan kam bo‘lmagan) yoki yo‘g‘on ichak (30 smdan kam bo‘lmagan) qismining yo‘qligi;
(58-moddaning oltinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
yurganda yoki tana holatini vertikal holatga o‘zgartirilganda, to‘g‘ri ichakning barcha qatlamlarini tushishi (III-darajali);
jarrohlik yo‘li bilan davolashning yakunlovchi bosqich sifatidagi tabiiy bo‘lmagan orqa chiqaruv teshigi, ichak yoki najas oqmalari;
orqa chiqaruv teshigi sfinkterining III-darajali yetishmovchiligi;
turg‘un va tez-tez ochiluvchi (yilda 2-martadan kam bo‘lmagan) oqmalar mavjud bo‘lgan surunkali paraproktit (ofitserlar tarkibidagi shaxslar “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar);
yaqqol ifodalangan klinik alomatlar va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan ovqat hazm qilish a’zolarining boshqa tug‘ma anomaliyalari.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
jarrohlik amaliyoti bilan davolashni talab qilmaydigan klinik alomatlari bilan kechadigan qizilo‘ngach divertikullari;
tez-tez huruj qilib turadigan (yilda 2 va undan ko‘p) qizilo‘ngach yaralari;
qon ketishi, postgemorragik anemiyaning rivojlanishi va perforatsiya bilan asoratlangan qizilo‘ngach yarasi;
reflyuks-ezofagitning uzoq vaqt bitmaydigan (2 oydan ko‘p) yarali shakli;
reflyuks-ezofagit tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin yuzaga kelgan qizilo‘ngach yarasining retsidivi, reflyuks-ezofagitning II-III-og‘irlik darajasi;
statsionar sharoitida davolanish muvaffaqiyatsiz kechganda, takroran va uzoq muddat (2 oydan ko‘p) davolanishni talab qiladigan sekretsiyaga oid, kislota hosil qilish faoliyatlarini buzilishi bilan, tez-tez qaytalanadigan va oziqlanishni buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan enteritlar;
(58-moddaning yigirma birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
surunkali retsidivlanuvchi nospetsifik yarali kolitlar, Kron kasalligining o‘rta va yengil og‘irlikdagi shakllari;
rezeksiyadan keyingi ingichka ichak (1 metrdan kam bo‘lmagan) yoki yo‘g‘on ichak (20 smdan kam bo‘lmagan) qismining yo‘qligi, kam hurujli demping-sindrom alomatlari bilan kechadigan, faoliyati saqlangan me’da-ichak biriktirmasi;
statsionar sharoitda qayta davolanishni talab qiladigan, evakuator faoliyatining buzilishi bilan kechadigan qorin pardasining yepishib qolishi (yopishish jarayoni laparatomiya yoki rentgenologik yoki endoskopik tekshiruvlar natijalari bilan tasdiqlangan bo‘lishi lozim).
to‘g‘ri ichakning jismoniy zo‘riqish vaqtida tushishi (II-darajasi);
orqa chiqarish teshik sfinkterining I-II-darajali yetishmovchiligi;
tez-tez qaytalanadigan (yilda 2-3 marotaba va undan ko‘p bo‘lmagan) surunkali paraproktit.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
qizilo‘ngach, ichak kasalliklari, qorin parda yopishishlari kam ifodalangan faoliyat buzilishi bilan kechishi; qizilo‘ngachning asoratsiz kechadigan yaralari;
tez-tez retsidivlanuvchi (yilda 2-marta va undan ko‘p bo‘lgan) II-III-og‘irlik darajali reflyuks-ezofagit;
najas chiqishida to‘g‘ri ichakning tushib qolishi (I-bosqich), kam qaytalanish bilan kechadigan surunkali paraproktit;
To‘g‘ri ichakning tushishida, ichak yoki najas chiquvchi oqmalarda, orqa chiqaruv teshigining torayib qolishi yoki yetishmovchiligida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga jarrohlik amaliyotini o‘tkazish tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyotidan so‘ng, harbiy xizmatchilarga nisbatan kasalliklar jadvalining 62-moddasi bo‘yicha kasallik tufayli ta’til berish zarurligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar esa, jarrohlik amaliyotidan so‘ng 12 oydan kam muddat o‘tgan bo‘lsa, 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi davolanish natijalariga asosan aniqlanadi. Kasallik retsidiv bergan yoki davolanishdan bosh tortgan holatlarda, xulosa faoliyatning buzilishiga bog‘liq holda, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
II-III-darajali og‘irlikdagi kam retsidivli reflyuks-ezofagit;
kam ifodalangan klinik alomatlari mavjud bo‘lgan, faoliyati buzilishsiz kechadigan ichak kasalliklari (shu jumladan “qo‘zg‘algan” ichakning sindromi).
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
59
Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishi va tez-tez xurujlar bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi va kam xurujlar bilan
E
Yaroqsiz
C
C
Yaroqsiz
E
g) faoliyati buzilishisiz, obyektiv ma’lumotlar mavjudligida
E
Yaroqsiz
V
V
Yaroqli
E
(59-moddaning jadvali O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
jarrohlik yo‘li bilan davolanishga qarshi tibbiy ko‘rsatmalar yoki undan bosh tortilgan holatlar mavjud bo‘lgan, penetratsiya, pilorobulbar soha stenozi (kontrast moddaning me’dada 24 soatdan ko‘p ushlanib qolishi) bilan asoratlangan, oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi;
(59-moddaning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
me’da-o‘n ikki barmoqli ichakdan ko‘p miqdorda qon ketish (aylanuvchi qon hajmining 30 foiz va undan ko‘pga pasayishi) asorati bilan kechadigan yara kasalligi, matndagi asoratdan keyin bir yil davomida;
ekstirpatsiya yoki subtotal rezeksiyadan keyingi me’daning yo‘qligi;
oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi) bilan kechadigan me’da rezeksiyasi, me’da-ichak biriktirmasini hosil qiluvchi amaliyotdan keyingi oqibatlar;
(59-moddaning beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari (davolab bo‘lmaydigan demping-sindrom, to‘xtovsiz ich ketishi, oziqlanishning buzilishi (oziqlanishning pasayishi), turg‘un anastomozit va anastomoz yaralar) bilan kechadigan me’da-ichak biriktirmasini hosil qilish bilan o‘tkazilgan poya yoki selektiv vagotomiyaning oqibatlari.
(59-moddaning oltinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
oxirgi 2 yil davomida yara retsidivlarining tez-tez (yilda 2-marta va undan ko‘p) sodir bo‘lishi bilan kechayotgan yara kasalligi;
yara kasalligi tashhisi qo‘yilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan o‘lkan (3 sm va undan ko‘proq me’dada, 2 sm va undan ko‘proq o‘n ikki barmoq ichakda) yara kasalligi;
me’da-yara kasalligi (shu jumladan, ilk bor aniqlangan);
jarrohlik yo‘li bilan davolanishdan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan kallyozli yaralar bilan kechayotgan me’daning yara kasalligi;
yara kasalligi tashhisi qo‘yilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasidan tashqarida joylashgan yara bilan kechayotgan yara kasalligi;
yara kasalligi tashhisi qo‘yilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan, o‘n ikki barmoqli ichak piyozchadagi ko‘p miqdorda yaralar bilan kechayotgan yara kasalligi;
yara kasalligi tashhisi qo‘yilgandan keyingi 5 yil davomida yuzaga kelgan, uzoq muddat bitmaydigan yaralar (me’dada joylashgan — uch oy va undan ko‘p, o‘n ikki barmoqli ichakda joylashgan — 2 oy va undan ko‘p) bilan kechayotgan yara kasalligi;
perforatsiya yoki qon ketishi tufayli postgemorragik anemiya rivojlanishi va u siz, yoki o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasining qo‘pol chandiqli shakl buzilishi bilan asoratlangan yara kasalligi;
uzluksiz retsidivlanuvchi o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi (yara bitgandan keyin 2 oygacha bo‘lgan muddat ichidagi yara retsidivlari);
poya yoki selektiv vagotomiya, me’da rezeksiyasi va me’da-ichak biriktirmasini hosil qiluvchi amaliyotdan keyingi oqibatlari;
O‘n ikki barmoqli ichak piyozchasining qo‘pol chandiqli shakl buzilishi deb — sun’iy gipotoniya sharoitida to‘laqonli o‘tkazilgan duodenografiyada aniqlanadigan kontrast evakuatsiyasining sekinlashganligi (kontrast moddaning me’dada 2 soatdan ko‘p ushlanib qolishi) bilan kechayotgan shakl buzilishi tushuniladi.
Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, kam hurujli (2 yilda bir marta va undan kam) o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasida kam ifodalangan shakl buzilishi mavjudligida o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi bo‘lgan shartnoma asosidagi harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Ovqat hazm qilish faoliyati buzilmagan, oxirgi 3 yil davomida hurujlar qayd etilmagan, o‘n ikki barmoqli ichak piyozchasining shakl buzilishi bo‘lmagan yara kasalligi bo‘lgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar Qurolli Kuchlari Akademiyasiga kirishga yaroqli deb topiladilar.
O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qishga (malaka oshirishga) yuborilayetgan o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi mavjud bo‘lgan shartnoma asosidagi harbiy xizmatchilar O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga o‘qish (malaka oshirish) uchun yuborishga yaroqsiz deb topiladilar.
Kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga nisbatan, me’da yoki o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi remissiyaning davom etish muddatidan (turg‘unligi) qat’iy nazar, yaroqlilik toifasi to‘g‘risidagi xulosa mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha chiqariladi.
Kasallikning remissiya davri uchun ishonchli belgi bo‘lib, fibrogastroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiq va (yoki) sun’iy gipotoniya sharoitida o‘tkazilgan duodenografiyada aniqlangan qo‘pol chandiqli shakl buzilishining mavjudligi, me’da yarasida esa — fibroskopiyada aniqlangan yaradan keyingi chandiqning mavjudligi hisoblanadi.
O‘tkir (asoratsiz) me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligini o‘tkazgan muddatli harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi, chandiqsiz bitgan yaradan so‘ng harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi.
(59-moddaning yigirma to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Chandiqsiz bitgan o‘tkir (asoratsiz) me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligini o‘tkazgan kursant (tinglovchi)larga HTMda (bundan HTMning jangovar va havo-desant qo‘shinlari tayyorlovchi bo‘linmalari mustasno) tahsil olish uchun monelik qilmaydi.
(59-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan yigirma beshinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning yara kasalligi asoratlarida kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvalining 62-moddasi bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risidagi xulosa ovqat hazm qilish faoliyatining buzilishiga bog‘liq holda 59-moddaning “a”, “b”, “v” va “g” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
(59-moddaning yigirma oltinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
60
Me’da va o‘n ikki barmoqli ichakning boshqa kasalliklari, jigar, o‘t qopi, o‘t chiqarish yo‘llari va me’da osti bezining kasalliklari:
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez xurujlar bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
V
Cheklangan ravishda yaroqli
A
B
Yaroqli
V
(60-moddaning jadvali O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
jigar sirrozi;
surunkali faol, rivojlanuvchi gepatitlar;
surunkali retsidivli og‘ir kechuvchi pankreatitlar (to‘xtovsiz pankreatik yoki pankreatogen ich ketishlar, rivojlanuvchi oriqlash, poligipovitaminozlar);
me’da osti bezi va o‘t chiqarish yo‘llari kasalliklari bo‘yicha rekonstruksiya maqsadida o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari;
jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (o‘t va me’da osti bezi oqmalari va boshqalar).
Kasallik tufayli jigar bo‘lagi yoki me’da osti bezi qismining rezeksiyasidan keyin, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma asosida harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar, muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar esa — jigar yoki me’da osti bezi faoliyatining buzilishi mavjudligi yoki yo‘qligiga muvofiq, “a” yoki “b” bandlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
sekretsiyaga oid, kislota hosil qilish faoliyatlari, oziqlanishning pasayishi bilan kechayotgan, tez-tez hurujlanuvchi, qayta-qayta va uzoq (2 oydan ko‘p) muddat davolanishni talab qiluvchi, statsionar davolash samara bermaydigan gastrit va gastroduodenitlar;
(60-moddaning to‘qqizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
mo‘tadil darajada faol va (yoki) jigar faoliyatining buzilishi bilan kechayotgan surunkali gepatitlar;
statsionar ravishda davolanishni talab qiluvchi, tez-tez (yilda 2-marta va undan ko‘p) hurujlanuvchi surunkali xoletsistitlar;
tez-tez (yilda 2-marta va undan ko‘p) hurujlanuvchi va sekretsiya yoki inkretsiyaga oid faoliyatlarning buzilishi bilan kechayotgan surunkali pankreatitlar;
soxta kista hosil bo‘lishi (marsupilizatsiya va boshqalar) bilan yakunlangan pankreatitlarning jarrohlik yo‘li bilan davolash oqibatlari;
Ijobiy oqibati bo‘lgan o‘t pufagini olib tashlash yoki o‘t yo‘llari, me’da osti bezi kasalliklari tufayli jarrohlik yo‘li bilan davolangan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar hamda muddatli harbiy xizmatchilar ushbu moddaning “b” bandi bo‘yicha, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar esa — “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
faolligi yo‘q, jigarning faoliyati kam ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan surunkali gepatitlar.
davolanish ijobiy natija bergan kam hurujli surunkali xoletsistlar, o‘t pufagining xolesterozi, pankretatitlar.
Faolligi yo‘q, jigar faoliyatining buzilishsiz kechayotgan surunkali gepatitlar mavjud bo‘lganda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Surunkali gepatit mavjudligi statsionar sharoitda 6 oy va undan ko‘p bo‘lgan muddatda jigarning turg‘un zararlanishini isbotlovchi tahliliy va tibbiy uskanalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruvlar kompleksi asosida tasdiqlanishi lozim. Surunkali gepatitning og‘irlik darajasini aniqlashda tahlillar, faoliyatga oid ko‘rsatkichlar, radioizotop tekshiruv natijalaridan tashqari, tibbiy uskunalar yordamida o‘tkaziladigan tekshiruv natijasida olingan fibrozning darajasi to‘g‘risidagi ma’lumotlardan ham foydalanish mumkin. Surunkali gepatitda fibrozning rivojlanish darajasiga ko‘ra, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish “a”, “b” yoki “v” bandlar bo‘yicha amalga oshiriladi.
kam xurujli, sekretsiyaga oid faoliyat va oziqlanish buzilishisiz yoki oziqlanishning pasayishi bilan kechayotgan gastroduodenitlar;
(60-moddaning yigirma birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
(60-moddaning yigirma uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan chiqarilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Kam hurujli, sekretsiya oid faoliyat buzilishisiz bo‘lgan surunkali gastrit mavjudligida harbiy xizmatni o‘tash hamda HTMga kirishga to‘siq bo‘la olmaydi.
Chaqiriluvchi, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilarda fermentopatiyali (havfsiz) giperbilirubinemiya aniqlansa, ular mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar, agar qonda bilirubin sathini ko‘payishi tufayli takroran statsionarda davolangan bo‘lsa, ularni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi. Ofitserlar tarkibidagi shaxslarga HTMga kirishga yaroqlilik yakka tartibda aniqlanadi. HTMga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
61
Churralar:
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalanganbuzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan
Chaqiriluvchilar — E.
Harbiy xizmatchilar — C
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
C
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar majdudligida
Chaqiriluvchilar — D
Yaroqsiz
A
A
Yaroqli
D
Muvaffaqiyatsiz davolanish natijalari (kasallikni retsidivi) yoki davolanishdan bosh tortgan hamda uni o‘tkazish uchun qarshi ko‘rsatmalar mavjudligi moddaning qo‘llanilishiga asos bo‘ladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
qayta retsidivlanadigan, o‘rniga tushurish uchun qo‘l usuli bilan ko‘maklashish yoki tanani gorizontal holatini talab qiladigan, yehud ichki a’zolar faoliyatini buzilishiga olib keladigan katta o‘lchamli tashqi churralar;
ichki a’zolar faoliyatini yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan diafragma churralari (shu jumladan, orttirilgan diafragmaning relaksatsiyasi);
o‘rniga tushirib bo‘lmaydigan ventral churralar.
Jarrohlik amaliyotidan keyingi churraning bir marotaba retsidivi mazkur moddaning “a” bandini qo‘llash uchun asos bo‘la olmaydi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
III-darajali diafragmaning qizilo‘ngach teshigi churralari (qizilo‘ngachning qorin qismi va kardiya bilan birgalikda me’da tanasi bir qismining ko‘krak qafasiga kirib ketishi);
tananing vertikal holatda jismoniy zo‘riqlanish yoki yo‘tal tufayli paydo bo‘ladigan retsidivli, o‘rta o‘lchamdagi tashqi churralar;
bandaj taqishni talab qiladigan ventral churralari.
Mazkur moddaning “v” bandiga II-darajali diafragmaning qizilo‘ngach teshigi churralari (kardiya bilan me’da oldi qismi ko‘krak qafasida joylashgan) kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga I-darajali diafragmaning qizilo‘ngach teshigi churralari (qizilo‘ngachning qorin qismi diafragmadan yuqori, kardiya esa diafragma sathida joylashadi) kiradi.
Katta bo‘lmagan (fiziologik halqa chegarasida) kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zo‘riqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi, mazkur moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi va harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga to‘siq bo‘la olmaydi.
Tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganida, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Samarali davolanishdan so‘ng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
62
O‘tkir kasallik, surunkali kasalliklarining hurujlari yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi ovqat hazm qilish a’zolari faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Tashqi churralari mavjud bo‘lgan, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat, HTMga kirayotgan fuqarolar 12 oydan kam bo‘lmagan muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Chaqiriluvchilar asoratsiz o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin (appendektomiya, churraning plastikasi, moyakni pastga tushirish va boshqalar) davolash muassasidan chiqqanlaridan keyin, harbiy xizmat va HTMga kirishga vaqtincha ikki oy muddatga yaroqsizdirlar, harbiy xizmatchilarga nisbatan, agar mehnat qobiliyatlarini tiklashlari uchun 1 oydan kam bo‘lmagan muddat talab qilinsa, ularga kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risida xulosa chiqariladi, qolgan holatlarda ular xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinadilar.
Telelaparoskospiya usuli bilan o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan so‘ng, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga faoliyatning buzilish darajasiga ko‘ra, ta’til yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish taqdim etiladi.
Qon ketish asorati va qon ketishdan keyingi kamqonlikning rivojlanishi bilan va u siz statsionarda davolanishdan so‘ng yara kasalligi mavjud kontrakt bo‘yicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’tilga chiqishga muhtojlik to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
(62-moddaning uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
12-bob. Teri va teri osti qavatining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
63
Teri va teri osti qavatining kasalliklari:
a) davolanishi murakkab bo‘lgan surunkali keng tarqalgan shakldagi ekzema, psoriaz, teri qavatlarining keng tarqalgan lixnefikatsiya bilan kechadigan atopik dermatit, bullali dermatitlar (po‘rsildoq yaraning barcha turlari, bullali pemfingod, gerpes shaklli Dyuring dermatiti)
F
F
F
F
F
F
b) surunkali eshak yemi, retsidivli Kvinke shishlari, keng tarqalgan psoriaz, abssesslangan va surunkali yarali piodermiya, ko‘p miqdordagi konglabatli husunbuzar, teri koplamining o‘choqli lixnefikatsiya bilan kechadigan atopik dermatit, qizil bo‘richaning teri shakli, ko‘p shaklli fotodermatoz, tarqalgan va tez-tez qaytalanuvchi qizil yassi temiratki, keng tarqalgan ekzema, tez-tez qaytalanuvchi chegaralangan ekzema, tez-tez qaytalanuvchi ko‘p shaklli ekssudativ eritema, surunkali kechadigan gemorragik vaskulitning teri shakli, gangrenozli piodermiya, abssesslangan va xandaklangan boshning follikuliti va perifollikuliti
E
Yaroqsiz
C yoki E(YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
v) ekzema, eshak yemining kam qaytalanuvchi va chegaralangan shakllari, psoriaz, sklerodermiyaning chegaralangan shakllari, ixtioz, chegaralangan va (yoki) kam qaytalanuvchi qizil yassi temiratki, tug‘ma keratodermiya
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
B yoki C(YATA)
Yaroqsiz
E
g) uyali alopetsiya va pes kasalligining keng tarkalgan va ommaviy shakllari
E
Yaroqsiz
B yoki C(YATA)
B yoki C(YATA)
Yaroqsiz
E
d) kserodermiya, follikulali keratoz, chegaralangan shakllaridagi turg‘un remissiyadagi ekzema, uyali alopetsiya, pes kasalligi
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqsiz
E
Uyali alopetsiyaning keng tarqalgan shakli deb, ko‘p miqdordagi (3 va undan ko‘p) diametri 10 smdan kam bo‘lmagan sochi to‘kilgan (siyqabosh) o‘choqlar mavjudligi tushuniladi, siyqabosh o‘choqlari qo‘shilganida esa, ularning umumiy maydoni boshni sochli qismining 50 foizdan ko‘pini tashkil qilishi lozim.
Pesning keng tarqalgan shakli deb, tananing turli sohalaridagi terida har birining ko‘ndalang o‘lchami 10 smdan kam bo‘lmagan depigmentatsiyalashgan ko‘p miqdordagi dog‘lar (3 va undan ko‘p) mavjudligi tushuniladi.
Qizil yassi temiratki va psoriazning keng tarqalgan shakli deb, turli anatomik sohalarning terisidagi ko‘p miqdordagi toshmalar (3 va undan ko‘p) mavjudligi tushuniladi.
“Murakkab davolanadigan psoriaz”ning klinik mezonlari bo‘lib hisoblanadi:
ixtisoslashtirilgan davolash muassasalarining statsionar sharoitida, ketma-ket 3 yildan kam bo‘lmagan muddatda, har 6 oyda 1-martadan kam bo‘lmagan bir necha marotaba davolanish;
umumiy immunosupressiv davolanishning samarasizligi.
Atopik dermatitning keng tarqalgan lixenifikatsiyasi deb, yuz, tirsak va tizza osti chuqurchalardagi terining, shuningdek ommaviy zararlanish tushuniladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga shuningdek, yagona, ammo yirik (bemorning kafti o‘lchami bilan teng yoki undan ko‘p) bo‘lgan psoriaz toshmalari kiradi. Retsidivli Kvinke shishi va (yoki) surunkali eshak yemi bilan xastalangan kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, statsionar sharoitda davolanish samara bermagan va pufaklarni (urtikariyalar) 2 oydan kam bo‘lmagan muddat mobaynida uzluksiz retsidivlangan holatlarda mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi.
Ekzema, qizil yassi temiratkining yoki boshqa surunkali dermatozlarning retsidivli shakllariga, oxirgi uch yil mobaynida ularning 2-martadan kam bo‘lmagan hurujlanish holatlari kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga zararlanish o‘choqlarining joylashuvi, soni va o‘lchamidan qat’iy nazar, sklerodermiyaning toshmali shakli kiradi.
Teri kasalliklarining kam retsidivli shakllariga oxirgi 3 yil mobaynida 1-martadan kam bo‘lmagan hurujlanish holatlari kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga, shuningdek har birining diametri 3 smdan kam bo‘lmagan yuzdagi pes o‘choqlari (2 va undan ko‘p) kiradi.
Tananing yuz va kaft sohasidan tashqari joylashgan diametri 3 sm dan kam yagona bo‘lgan vitiligo kasalligi mavjud bo‘lgan fuqaro ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb hisoblanadi, bundan XTMga kirayotgan fuqarolar mustasno.
(63-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan o‘n uchinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Atopik dermatitning mavjudligida oxirgi 5 yil mobaynida anemnezda retsidivning yo‘qligi teri-tanosil dispanserlari tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi lozim. “Chegaralangan sklerodermiya” surunkali va tizimli kasallik bo‘lganligini inobatga olgan holda, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmat va HTMga kirishiga yaroqsiz deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
64
Terining va teri osti qavatining o‘tkir kasalliklari va surunkali kasalliklarining qaytalanishidan keyin faoliyatning buzilishi
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
13-bob. Suyak-mushak tizimi va biriktiruvchi to‘qimalarning kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
65
Yuqumli, yallig‘lanish, autoimmun va boshqa sabablardan kelib chiqqan artritlar va artropatiyalar, biriktiruvchi to‘qimaning tizimli kasalliklari:
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari, turg‘un va ifodalangan o‘zgarishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari va tez-tez hurujlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari va kam hurujlari bilan
E
Yaroqsiz
B
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar majdudligida
D
Yaroqsiz
D
D
Yaroqli
D
Mazkur modda revmatoid artrit, serologik manfiy bo‘lgan spondiloartritlar (aniqilozlovchi spondiloartrit — Bexterev kasalligi, reaktiv artritning surunkali kechishi, psoriatik artropatiya) biriktiruvchi to‘qimaning diffuz kasalliklari, tizimli vaskulitlar (ulkan hujayrali arteriit, tugunli poliarteriit, Kavasaki kasalligi, Vegener granulematozi, mikroskopik poliangiit, eozinofilli angiit, krioglobulinli vaskulit, gemorragik vaskulitni visseral shakli), surunkali podagrik artrit, pirofosfatli artropatiya va boshqalarni nazarda tutadi.
Allergiya, autoimmun, modda almashuv buzilishlari va boshqa sabablardan kelib chiqqan bo‘g‘imlar zararlanishini, bemor davolagandan keyin ularning faoliyatini buzilish darajasiga ko‘ra baholanadi, boshqa a’zo va tizimlarning qo‘shma zararlanishida asosiy kasallikka tegishli kasalliklar jadvalining moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
a’zo va tizimlar tomonidan o‘zgarishlarning ifodalanganligi, hurujlarning soni, faoliyatlarni buzilish darajasidan qat’iy nazar, biriktiruvchi to‘qimaning diffuz kasalliklari, tizimli vaskulitlar (gemorragik vaskulitning teri va teri-bo‘g‘im shakllari bundan mustasno);
harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatini turg‘un yo‘qotganligi yoki asosiy antirevmatik davolanish davrida kasallikning faol alomatlarini saqlanilishi bilan kechadigan faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan yoki tizimli shakllari bo‘lgan revmatoid artrit, serologik manfiy bo‘lgan spondiloartritlar.
“b” bandiga quyidagilar kiradi:
tizimli alomatlar va asosiy antirevmatik davolanish davrida kasallikning faol alomatlari bo‘lmagan revmatoid artrit, serologik manfiy bo‘lgan spondiloartritlar.
Mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha bo‘g‘imlardagi ekssudativ-proliferativ o‘zgarishlar, jarayon faolligining tahliliy alomatlari saqlangan va davolanish samarasiz bo‘lgan uzoq muddat (2 oy va undan ortiq) bilan kechadigan yallig‘langan artropatiyalar bilan xastalangan harbiy xizmatchilar tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Surunkali infeksion va yallig‘langan artrit, surunkali podagrik artrit, teri-bo‘g‘im shaklidagi gemorragik vaskulit bo‘lganida bo‘g‘imlar faoliyatining saqlanganlik holatiga ko‘ra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari hamda boshqa a’zo va tizimlar zararlanganda, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi aniqlanadi. Asosiy antirevmatik va yallig‘lanishga qarshi davolanish kam samarali bo‘lgan, davolanish muddati 4 oy va undan ortiq davom etishi bilan kechadigan bo‘g‘imlar faoliyatining II-III-darajali buzilishi mavjud bo‘lgan harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddaning “g” bandiga statsionarda davolanish yakunlangan, bo‘g‘imlar faoliyatning buzilishlari mavjud bo‘lmagan, kam ifodalangan klinik alomatlari saqlangan artrit va artropatiyalar kiradi.
Ichki a’zolar zararlanishi bo‘lmagan biriktiruvchi to‘qimaning tizimli kasalliklaridagi bo‘g‘imlar zararlanishining o‘tkir shaklidan so‘ng, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga o‘qishga kirayotgan fuqarolarga nisbatan 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi. O‘tkir shaklidan so‘ng, 12 oy mobaynida kasallikning alomatlari yo‘qligida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. Surunkali retsidivli shakllari bo‘lgan bo‘g‘imlarning faoliyati, zararlangan a’zo va tizimlarning holatiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi mazkur moddaning “a”, “b” bandlari, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar esa — “a”, “b” va “v” bandlari bo‘yicha aniqlanadi.
Statsionarda davolanishdan so‘ng zararlangan bo‘g‘imlarning faoliyat yetishmovchiligi saqlanganda va faoliyatni to‘liq tiklanishi uchun 1 oydan kam bo‘lmagan muddat talab qilingan holatlarda, harbiy xizmatchilarning kasallik tufayli ta’tilga muhtojlik to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
Bo‘g‘imlarning o‘tkir yallig‘lanish kasalliklari yoki gemorragik vaskulitning teri va teri-bo‘g‘im shaklidan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 87-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
66
Suyaklar, yirik bo‘g‘imlar, tog‘aylarning jarrohlik kasalliklari va zararlanishlari:
a) faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) faoliyatining kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B
V yoki S
(YATA)
Yaroqli
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
V
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
V
(66-moddaning jadvali O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Suyak va bo‘g‘imlarning kasalliklaridan keyin harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risida xulosa tibbiy tekshiruvlar, zarurat bo‘lganida esa, davolanganidan keyin chiqariladi. Bunda kasallikning hurujlarga, rivojlanishga moyilligini, davolanishning turg‘unligi va harbiy xizmatning xususiyatlarini hisobga olish kerak bo‘ladi. Davolashda qoniqarsiz natijalar bo‘lsa yoki undan bosh tortilganda, qo‘l-oyoq yoki bo‘g‘imning faoliyatiga ko‘ra, xulosa mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
nosog‘lom holatda turgan yirik bo‘g‘imning ankilozi, fibrozli ankiloz;
(66-moddaning to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan chiqarilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
yirik bo‘g‘imning umumiy barqarorsizligi (tayanmaydigan bo‘g‘im);
harakatlarning yaqqol ifodalangan cheklanishi bilan, faoliyatga oid qulay bo‘lmagan holatdagi bo‘g‘imning turg‘un kontrakturasi;
bo‘g‘im tog‘ayining yemirilishi (faoliyatga oid rentgenogrammada turgan holda tayanch yuki bilan bo‘g‘im oralig‘ining kengligi 2 mmdan kam bo‘lmagan) va qo‘l-oyoq o‘qining shakl buzilishi 5 gradusdan ko‘p bo‘lgan ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan artroz (bo‘g‘im uchlari 2 mmdan kam bo‘lmagan chetlaridagi suyak o‘siqlarning mavjudligi),
son suyagi boshchasi, son yoki katta boldir suyaklari uchlari, tovon va qayiqsimon suyaklarning III-IV darajali aseptik nekrozi, III-IV bosqich koksartrozi yoki gonartrozi (bemorning endoprotezlash jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan hollarda);
(66-moddaning yettinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
sekvestrli bo‘shliqlar, sekvestrlar, uzoq muddat bitmaydigan yoki tez-tez (yiliga 2 va undan ko‘p) ochilib turadigan oqmalari mavjud bo‘lgan osteomiyelit;
osteoskleroz (osteopetroz, “marmar” kasalligi).
Ankilozlar, faoliyatga oid qulay bo‘lgan holatdagi turg‘un kontrakturalar, sun’iy bo‘g‘im mavjudligida qoniqarli faoliyatga oid kompensatsiya bilan va harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlangan holatlarda harbiy xizmatda bo‘lishning chegara yeshiga yetmagan ofitserlar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishlari mumkin.
sun’iy bo‘g‘im, yirik bo‘g‘imlarga bir tomonlama total endoprotezlash amaliyotidan so‘ng, III va IV ustun bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan harbiy xizmatchilarga 66-moddaning “b” bandi qo‘llaniladi.
(66-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan o‘n ikkinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
tez-tez (yiliga 3-marta va undan ko‘p) chiqishlar bilan kechadigan yelka bo‘g‘imi va tizza qopqog‘ining barqarorsizligi, II-III-darajali tizza bo‘g‘imining barqarorsizligi;
yirik bo‘g‘imlardan birida shakli buziluvchi artroz (bo‘g‘im oralig‘ining kengligi 2 — 4 mm);
har yili huruji takrorlanadigan osteomiyelit (shu jumladan, birlamchi, surunkali);
yirik bo‘g‘imlardan birining harakat amplitudasi mo‘tadil cheklanishi bilan kechadigan turg‘un kontraktura.
son suyagi boshchasi, son yoki katta boldir suyaklari uchlarining, koksartroz yoki gonartroz I-II bosqichi, aseptik nekrozi I-II darajasi;
(66-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan o‘n sakkizinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
klinik tekshiruv va nur yordamida tashhislanish bilan aniqlanadigan kamdan-kam chiqishi (yilda 3-martadan kam) yoki mustahkam bo‘lmagan yirik bo‘g‘im, o‘mrov yoki tizza qopqog‘ining barqarorsizligi;
sekvestr bo‘shliqlari va sekvestrlar mavjud bo‘lmagan kamdan-kam (2-3 yilda bir marta) huruji bo‘lgan osteomiyelit;
yirik bo‘g‘imlardan birining harakat amplitudasi kam ifodalangan cheklanishi bilan kechadigan turg‘un kontraktura;
bo‘g‘imdagi faol harakatlarini pasayishi bilan kechadigan Axill payi, tizza qopqog‘ining boylami va yelka ikki boshli mushak payining shikastlanish oqibatlari (orttirilgan uzunlanish).
Uch yil va undan ko‘p muddat mobaynida huruj, sekvestr bo‘shliq va sekvestrlar mavjud bo‘lmaganda, osteomiyelit jarayoni yakunlangan deb hisoblanadi.
Yirik bo‘g‘im, o‘mrov yoki tizza qopqog‘ining barqarorsizligi, ularni chiqqan holda va joyiga tushgandan so‘ng qilinadigan rentgenogrammalar va boshqa tibbiy hujjatlar bilan qayd etilgan tez-tez (yilda uch marta va undan ko‘p) chiqishi, yoki nur yordamida tashhislanish usuli bilan aniqlanadigan unga xos belgilardan birining mavjudligi (kurak yoki yelka suyagi boshchasi bo‘g‘im yuzasi nuqsoni, bo‘g‘im chetining uzilishi, suyaklarni bo‘g‘im uchlarining displaziyasi va bo‘g‘im yuzalarini patologik siljuvchanligi) bilan tasdiqlanishi lozim.
II-III-darajali tizza bo‘g‘imining barqarorsizligi yon bosh proyeksiyada qayd etilgan faoliyatga oid bo‘lgan rentgenogrammalar bilan tasdiqlanadi, ularda shikastlangan tomonda bo‘g‘im oralig‘ining ochilishi yoki katta boldir suyak old-orqaga siljishi shikastlanmagan bo‘g‘imga nisbatdan 5 mmdan ko‘p bo‘lishi lozim.
Yirik bo‘g‘im yoki tizza qopqog‘ining barqarorsizligini jarrohlik amaliyotidan keyin tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Muvaffaqiyatli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga nisbatan, kasallik tufayli 60 sutkagacha ta’til taqdim etilishi, ta’tildan so‘ng saf, jismoniy tayergarlik va barcha turdagi transport vositalarini boshqarishdan 6 oyga, xochsimon bog‘lamlardan biri, kollateral bog‘lamlar yoki tizza qopqog‘i bog‘lamining to‘liq yaroqsizligidan kelib chiqqan II-III-darajali tizza bo‘g‘imi barqarorsizligini davolashdan keyin esa, 12 oy muddatga ozod qilinishga muhtojligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Suyaklarning aseptik nekrozi, kistasimon qayta shakllanishida va ajraluvchi osteoxondrozda harbiy xizmatchilarga jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortilganda yoki uning qoniqarsiz natijalarida, qo‘l-oyoq yoki bo‘g‘im faoliyatining buzilishi darajasiga ko‘ra, harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Yakunlanmagan kasallik jarayoni mavjud bo‘lgan osteoxondropatiyalarda chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, kasalliklar jadvalining 87-moddasi bo‘yicha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar, kelgusida yakunlanmagan kasallik jarayoni mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risida xulosa mazkur moddaning “v” bandiga bo‘yicha chiqariladi, bo‘g‘imlar faoliyatlarida buzilishlarning yo‘qligi va bo‘g‘imlar faoliyati buzilishsiz kechadigan Osgud-Shlatter kasalligida esa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Bo‘g‘imlardagi harakatning kengligini baholashda, mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 1-ilovasini qo‘llash maqsadga muvofiqdir.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
67
Umurtqaning kasalliklari va ularning oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
V
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
V
(67-moddaning jadvali O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Mazkur moddaga degenerativ-distrofik va yallig‘lanish kasalliklari, umurtqa pog‘onasi churrasi, tug‘ma va orttirilgan shakl buzilishlar, umurtqaning rivojlanish nuqsonlari kiradi, ular mavjudligida himoya, statik va harakat faoliyatlarining buzilishlari bo‘lishi mumkin.
(67-moddaning birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha umurtqaning himoya faoliyatining buzilishini baholash vertebrogen nevrologik buzilishlarining ifodalanganligiga ko‘ra o‘tkaziladi.
tashqi nafas olish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan ko‘krak qafasining deformatsiyasi, tug‘ma nuqsonlari;
(67-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan to‘rtinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
tez-tez hurujli (yilda 3-marta va undan ko‘p) infeksiyali spondilit;
doimiy ifodalangan og‘riqlar va umurtqaning barqarorsizligi bilan kechadigan III-IV-darajali spondilolistez (umurtqa tanasining ko‘ndalang o‘lchamining yarmidan ko‘proq bo‘lgan siljish);
barqarorsizlik mavjud bo‘lgan umurtqa bo‘yin sohasining shakli buziluvchi spondilezi, osteoxondrozi, turg‘un klinik samarasi bo‘lmagan, uzoq muddatda (yilda 3 oydan kam bo‘lmagan) statsionar sharoitida davolanishidan so‘nggi sfinkterlarining faoliyati buzilishi bilan kechadigan chuqur para-, tetraparezlar, yen bosh amiotrofik sklerozi, hamda poliomiyelitik, kaudal, qon tomir, kompression, ifodalangan og‘riq sindromi va statodinamik buzilishlar bilan kechadigan umurtqa ko‘krak va bel sohalarining shakli buziluvchi spondilezi, osteoxondrozi;
rentgenologik tasdiqlangan umurtqa tanalarining ponasimon shakl buzilishlari va ularni umurtqaning eng ko‘p egilish joylaridagi rotatsiyasi (IV-darajali skolioz, 70 gradusdan ko‘p bo‘lgan burchagi bo‘lgan shakl buzilishi bilan kechadigan osteoxondropatik kifoz), umurtqaning bir holatda qotgan, tuzilishiga oid qiyshayishlari.
Umurtqaning statik va (yoki) harakat faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlariga quyidagilar hos:
hatto qisqa muddatga ham gavdani tik holatini ushlab tura olmaslik, umurtqa pog‘onasi bo‘ylab orqaning uzun mushaklarida yaqqol ifodalangan taranglik va og‘riqning mavjudligi, bo‘yin va bel lordozlarining keskin tekislanishi, II-darajali va undan ortiq bo‘lgan degenerativli skoliozning mavjudligi va umurtqa pog‘onasining sohalik barqarorsizligi;
umurtqa pog‘onasining bo‘yin va (yoki) ko‘krak hamda bel sohalaridagi harakat amplitudasining 50 foizdan ortiq chegaralanganligi.
tashqi nafas olish faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan ko‘krak qafasining deformatsiyasi, tug‘ma nuqsonlari;
(67-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) asosan o‘n uchinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
ko‘krak qafasining o‘rtacha shakl buzilishi va II-darajali restriktiv turdagi nafas yetishmovchiligi bilan kechadigan umurtqaning osteoxondropatiyalari (kifozlar, III-darajali tuzilishga oid va tuzilishga oid bo‘lmagan skoliozlar);
kam sonli (yilda 1-2-marta) huruj bilan kechadigan infeksiyali spondilit;
turg‘un og‘riq sindromi bilan kechadigan, umurtqalararo birikmalar sohasidagi ko‘p sonli yirik tumshuqsimon o‘siqlar mavjud bo‘lgan tarqalgan shakli buziluvchi spondilez va umurtqalararo osteoxondroz;
og‘riq sindromi bilan kechadigan II-darajali spondilolistez (umurtqalar tanasining ko‘ndalang o‘lchamini 1/4 dan 1/2 qismiga siljishi);
kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarda umurtqalararo disklarini olib tashlangandan keyingi holat.
gavdani tik holatda 1-2 soatdan ko‘p muddatga tutib tura olmaslik, orqaning uzun mushaklarida mo‘tadil ifodalangan mahalliy taranglik va og‘riqning mavjudligi, bo‘yin va bel sohalari lordozining tekislanishi, I-II-darajali degenerativ skoliozning mavjudligi, umurtqa sohaligining o‘ta yuqori harakatchanligi;
umurtqaning bo‘yin va (yoki) ko‘krak va bel sohalarida harakat amplitudasining 20 dan 50 foizgacha chegaralanganligi.
qo‘l-oyoq mushaklarining kuchsizligi, ularning tez charchab qolishi, faoliyat kompensatsiyasi bo‘lmagan alohida mushak guruhlarining parezlari.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
umurtqalarning rotatsiyasi bilan kechadigan umurtqa pog‘onasida orttirilgan bir holatda qotgan qiyshayishlar (II-darajali skolioz, umurtqalar old yuzasining balandligini 2 marotaba va undan ko‘p pasayishi bilan 3 va undan ko‘p umurtqalarining ponasimon shakli buzilishlari bilan kechadigan osteoxondropatik kifoz va boshqalar);
yaqqol ifodalangan jismoniy zo‘riqishlardagi og‘riq sindromi va anatomik shakl buzilishlarining aniq alomatlari bilan kechadigan chegaralangan shakl buziluvchi spondilez (3 tagacha umurtqalarning zararlanishi) va umurtqalararo osteoxondroz (3 tagacha umurtqalararo disklarning zararlanishi);
umurtqa kasalliklari tufayli jarrohlik amaliyotidan so‘ng olib tashlanmagan metall moslamalarning mavjudligi, ularni olib tashlashdan bosh tortilgan yoki olib tashlash imkoniyati bo‘lmagan holatlar;
og‘riq sindromi bilan kechadigan ikki tomonlama barxulosa bo‘lmagan spondiloliz, I-darajali spondilolistez (umurtqa tanasining ko‘ndalang diametrini 1/4 qismigacha siljishi).
Faoliyatning kam ifodalangan buzilishlariga quyidagilar xos:
tik turgan holatda 5-6 soatdan keyin statik buzilishlarning klinik alomatlarini paydo bo‘lishi;
umurtqa pog‘onasining bo‘yin va (yoki) ko‘krak va bel sohalarida harakat amplitudasining 20 foizgacha chegaralanganligi;
bitta nervning ta’minlash sohasidagi sezuvchanlikni to‘liq bo‘lmagan yo‘qolishi, pay refleksini yo‘qolishi yoki pasayishi bilan kechadigan harakatchanlik va sezuvchanlikning buzilishlari, faoliyatining umumiy kompensatsiyasi bilan kechadigan qo‘l-oyoqning alohida mushaklarda mushak kuchining pasayishi.
Umurtqalararo tog‘ay plastinkalarining aylanasini qamrab olgan tumshuqsimon o‘siqlar va umurtqa tanasining shaklini buziluvchi spondilez anatomik namoyon bo‘ladi. Zararlangan umurtqa pog‘onasining sohasi statik faoliyatini buzilishi — bo‘yin (bel) bo‘limi lordozini tyoki slanishi yoki kifozni hosil bo‘lishi, bir tekis bo‘lgan lordoz o‘rniga sohaviy birga qo‘shilgan lordoz va kifozlarni mavjudligi — xondrozning klinik alomatlari deb hisoblanadi.
umurtqa sohasidagi harakatchanlikning patologiyasi (dinamik faoliyatga oid buzilishi);
umurtqa tanalarining barcha yuzalarining shakllarini aniq saqlanganligi, ularda tuzilishning buzilishiga oid o‘zgarishlar yo‘qligi.
Umurtqalararo ostexondrozda yuqorida qayd etilgan alomatlarga umurtqalararo disklar yuzasida hosil bo‘ladigan chetlarning suyakli o‘siqlari va umurtqa pog‘onasi tanalarining maydonchalarini kengayishi, shuningdek rentgenogrammalarda tuzilishi aniq ko‘ringan subxondral osteskleroz qo‘shiladi.
Jismoniy zo‘riqishlarda og‘riq sindromining mavjudligi tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning tibbiy hujjatlarda qayd etilgan tibbiy yerdamga bir necha murojaatlar bilan tasdiqlanishi lozim.
Yuqori matnlardagi shakl buziluvchi spondilez va umurtqalararo ostexondrozning klinik hamda rentgenologik alomatlarining mavjudligi, shu jumladan tashqi nafas olish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan ko‘krak qafasining deformatsiyasi 67-moddaning “v” bandini qo‘llash uchun asos bo‘ladi.
(67-moddaning qirq birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Umurtqa pog‘onasi barqarorsizligining turli shakllarini faoliyatga oid (oldinga yoki ortga egilishlar) rentgenografiya o‘tkazilganda aniqlash mumkin. Faoliyatga oid rentgenogrammalarda o‘ta yuqori harakatchanlik belgisi bo‘lib, tekshiruv o‘tkazilayotgan sohada ustma-ust bo‘lgan tog‘ay plastinkalararo burchagining ko‘payishi (yozilganida) yoki kamayishi (bukilganda) hisoblanadi. O‘ta yuqori harakatchanlik neytral holati bilan qiyoslanganda, bukilgan va yozilgan holatdagi burchaklar o‘lchamlari qo‘shilgan farqi, 10 gradusdan oshadi. Tekshiruv o‘tkazilayotgan umurtqa sohasida barqarorsizlik mavjudligini ta’kidlash uchun, umurtqalarning tanalari ustma-ust bir-biriga nisbatan bir yo‘nalishda, neytral holatidan 3 mm siljishini qayd etish lozim.
Skolioz darajasi rentgenolog tomonidan rentgenogrammalarda skolioz burchaklarini o‘lchash orqali aniqlanadi: I-darajasi — 1 — 10 gradus, II-darajasi — 11 — 25 gradus, III-darajasi — 26 — 50 gradus, IV-darajasi — 50 gradusdan ortiq (V.D. Chaklin bo‘yicha). S-simon skoliozda qiyshayish maksimal yoy bo‘yicha aniqlanadi. Skolioz burchaklarining o‘lchovi Fergyusson yoki Kobb usulida aniqlanadi.
Yon bosh proyeksiyali rentgenogrammalarda beshinchi ko‘krak umurtqa pog‘onasining yuqori chekkasi va o‘n ikkinchi pog‘onaning pastki chekkasidan o‘tkazilgan chiziqlararo ko‘krak sohasidagi kifozli shakl buzilishining burchagi o‘lchanadi. Me’yorda u 20 — 40 gradusni tashkil qiladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
faoliyati buzilishsiz kechayotgan umurtqaning qiyshayishi, shu jumladan, osteoxondropatik kifoz (kasallikning so‘ngi bosqichi);
faoliyati buzilishsiz kechayotgan shakli buziluvchi spondilez va umurtqalararo osteoxondrozning yakka bo‘lgan alomatlari.
Keng tarqalgan spondilez va ostexondrozga umurtqaning 2 va undan ko‘p sohalari, chegaralanganga — umurtqaning bitta sohasida 2-3 umurtqalar segmenti, yakka bo‘lganga esa — bitta umurtqaning zararlanishi kiradi.
I darajali skolioz DXX HTMga kirishga monelik qilmaydi. 5 gradusgacha (qo‘shilgan holda) bo‘lgan I darajali skolioz HTMga kirishga monelik qilmaydi, bundan HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash bo‘yicha HTM mustasno.
(67-moddaning qirq to‘qqizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Chaqiruv uchastkalarda qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga kirayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar, yakka bo‘lgan shakldagi umurtqalararo ostexondroz bilan mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Umurtqaning patologik o‘zgarishlari xususiyati ko‘p o‘qli, zo‘riqishli, va harakatdagi faoliyatga oid rentgenologik, tibbiy ko‘rsatmalar bo‘lganda esa, boshqa tekshiruvlar bilan (KT, MRT, radioizotop tekshiruvi, densitometriya va boshqalar) bilan tasdiqlanishi lozim.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
68
Kaftning, barmoqlarning nuqsonlari, shakli buzilishlari va yo‘qligi:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Yaroqsiz
B
C
Yaroqli
C
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
qo‘l panjasi yoki kaft bo‘g‘imlari sathida (qo‘l panja bo‘g‘imlari qo‘l panja va bilakni birlashtiruvchi bo‘g‘imlar majmuasidir, ularga: bilak-qo‘l panja, qo‘l panja, qo‘l panja oralig‘i, kaft-kaft ustki, kaft ustki suyaklararo hamda distal bilak-tirsak bo‘g‘imi kiradi) ikkala qo‘l panjasini yo‘qligi;
har bir qo‘l panjasida kaft-falanga bo‘g‘imlari sathida uchtadan barmoqning yo‘qligi;
har bir qo‘l panjasida asosiy falanganing bo‘g‘imlari distal chekkalari sathida to‘rttadan barmoqning yo‘qligi;
ikkala qo‘l panjasida kaft-falanga bo‘g‘imlari sathida birinchi va ikkinchi barmoqlarning yo‘qligi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
bilak suyaklari yoki qo‘l panja bo‘g‘imi sathida bir qo‘l panjasining yo‘qligi;
bitta qo‘l panjasida panja-falanga bo‘g‘imlari sathida uchta barmoq yoki asosiy falanganing distal uchidagi sathida to‘rtta barmoqning yo‘qligi;
bitta qo‘l panjasida kaft-falanga bo‘g‘imlari sathida birinchi va ikkinchi barmoqlarning yo‘qligi;
bitta qo‘l panjasida falangalararo bo‘g‘im sathida birinchi barmoq va o‘rta falangalarning distal uchidagi sathida ikkinchi-beshinchi barmoqlarning yo‘qligi;
ikkala qo‘l panjasida kaft-falanga bo‘g‘imlari sathida birinchi barmoqlarning yo‘qligi;
qon aylanishining yaqqol buzilishi bilan kechadigan tirsak va bilak arteriyalari yohud ulardan har birining alohida, qo‘l panja, barmoqlar va qo‘l panja mayda mushaklarida ishemik kontrakturaning rivojlanishi bilan shikastlanishlar;
uch va undan ko‘p kaft suyaklarining eskirgan chiqiq va nuqsonlari;
uch va undan ko‘p kaft-falanga bo‘g‘imlarining yemirilishi, nuqson va artroplastikadan keyingi holatlari;
kaft suyaklari sathidan pastroq uch va undan ko‘p barmoqlarni bukuvchi paylarning eski shikastlanish yoki nuqsonlari;
turg‘un kontrakturaga yoki yaqqol ifodalangan trofik buzilishiga (anesteziya, gipesteziya va boshqalar) olib keladigan uch va undan ko‘p barmoqlarning eski shikastlanganlik majmuasi;
uch va undan ko‘p kaft suyaklarining soxta bo‘g‘im hamda surunkali osteomiyelitlari;
uch va undan ko‘p barmoqlarning uzilib ketganligi va muvaffaqiyatli replantatsiya yoki revaskulyarizatsiyadan keyin tiklanishlar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
bir qo‘l panjasida birinchi barmoqning falangalararo bo‘g‘im sathida va ikkinchi barmoqning asosiy falanga sathida yoki uchinchi–beshinchi barmoqlarning o‘rta falangani distal uchidagi sathda yo‘qligi;
bir qo‘l panjasida ikkinchi — to‘rtinchi barmoqlarning o‘rta falangani distal uchlaridagi sathda yo‘qligi;
har bir qo‘l panjasida uchtadan barmoqlarning o‘rta falanganing proksimal uchidagi sathda yo‘qligi;
bir qo‘l panjasida birinchi yoki ikkinchi barmoqlarning kaft-falanga bo‘g‘imi sathida yo‘qligi;
o‘ng qo‘l (chapaqaylar uchun — chap qo‘l) panjasida yoki har ikki qo‘l panjasida birinchi barmoqning falangalararo bo‘g‘im sathida yo‘qligi;
bir qo‘l panjasida ikkita barmoqning asosiy falangani proksimal uchidagi sathda yo‘qligi;
ikkala qo‘l panjasida ikkinchi-to‘rtinchi barmoqlardagi distal falangalarning yo‘qligi;
panja bo‘g‘imining eski chiqish va osteoxondropatiyalari;
ikkita kaft suyaklarining nuqson va chiqishlari;
ikkita kaft-falanga bo‘g‘imlarining yemirilishi, nuqsonlari va artroplastikadan keyingi holati;
ikkita barmoq bukuvchi paylarining panja suyaklari sathida va birinchi barmoq uzun bukuvchi payining barcha sathdagi eski shikastlanishlari;
qayiqsimon suyakning soxta bo‘g‘imi;
mo‘tadil ifodalangan faoliyatning buzilishi va trofik buzilishlari (anesteziya, gipesteziya va boshqalar), ikkitadan kam bo‘lmagan barmoqlarning mo‘tadil ifodalangan qon aylanish buzilishlari bilan kechadigan qo‘l panjasi, qo‘l panjasining bo‘g‘imi va barmoqlarning tuzilishga oid shikastlanishlar majmuasi;
ikkita barmoqlarni uzilib ketganligi va muvofaqiyatli replantatsiya yoki revaskulyarizatsiyadan keyin tiklanishi.
Mazkur moddaning “g” bandiga qo‘l panja va barmoqlarning tuzilishiga oid “a”, “b” yoki “v” bandlarida ko‘rsatilmagan shikastlanishlar, kasalliklar jadvalining I — VI-ustunlarida (II-ustun bundan mustasno) nazarda tutilgan shaxslar kiritiladi. Kasalliklar jadvalining II-ustunida nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz.
Qulay bo‘lmagan holatdagi turg‘un kontrakturalar rivojlanishiga olib kelgan barmoqlarning suyagi, payi, tomiri va nervlarning shikastlanganligi yoki kasalligi mavjudligida barmoq yo‘q deb hisoblanadi. Birinchi barmoq uchun — tirnoq falangasining yo‘qligi, boshqa barmoqlar uchun esa — ikki falangani yo‘qligi — qo‘l panjasida barmoqning yo‘qligi deb hisoblanadi. Falanganing proksimal boshchasi sathidan yo‘qligi — uning umuman yo‘qligi deb hisoblanadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
69
Yassi oyoqlilik, oyoq panjasining boshqa shakl o‘zgarishlari va barmoqlarining nuqsonlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Cheklangan
ravishda yaroqli
A
A
Yaroqli
C
Mazkur modda oyoq panjasining tug‘ma va orttirilgan shakl o‘zgarishlarini ko‘zda tutadi. Chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini baholashda, oyoq panjasi gumbazining balandroqligi, ko‘pincha me’yor darajasi deb hisoblanishini nazarda tutish lozim. Baland gumbazli (“havol”) oyoq panjasi deb, shunday shakl o‘zgarishiga aytiladiki, bunda orqa bo‘lim supinatsiya, oldingi bo‘lim pronatsiya va yuqoriga tortilgan holatda, shu bilan birga ichki va tashqi gumbaz balandligi yuqori darajada (yaqqol buralgan oyoq panjasi deb ataluvchi); oyoq panjasining oldingi bo‘limi to‘liq yezilgan, keng va bir oz tortilgan, oyoq panjasining o‘rta suyaklarni boshchalari ostida qadoqlar mavjud.
Yassi oyoqlik darajasi O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risdagi Nizomning 3-ilovasining 30-bandiga muvofiq aniqlanadi.
Mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha “ot”, tovon, varusli, valgusli maymoqlik va boshqa yaqqol ifodalangan faoliyatni buzuvchi yoki standart poyafzaldan foydalanish imkoniyatini yo‘qotadigan tug‘ma yoki orttirilgan oyoq panjasining qiyshayishlari mavjud bo‘lgan shaxslar tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Ushbu bandga shuningdek, oyoq panja qismining qaysi sathidan qat’iy nazar, yaradorlik, jarohatlar, suyak-plastik amaliyotlaridan keyin bo‘lmasligi; har ikkala oyoq panjalarida barmoqlarning yo‘qligi, proksimal falanga sathida qotib qolishi yoki harakatsizligi ham kiradi. Kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun bunday holatlarda mazkur moddaning “b” bandi qo‘llaniladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga birinchi barmoqni uzoqlashtiruvchi kontrakturasi, panja suyaklarining ekzoostozlari va ularning tashqariga qayrilishi bilan birga kechadigan (kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslar uchun moddaning “v” bandi qo‘llaniladi) yoki ponasimon-qayiqsimon bog‘lamda shakl o‘zgartiruvchi artroz mavjud bo‘lgan, yaqqol ifodalangan yassi oyoqlikning III-darajasi kiradi.
Ushbu bandga shuningdek, yurish yoki standart poyafzal kiyishni mo‘tadil darajada qiyinlashtiruvchi, bir oyoqda barmoqlarning yo‘qligi, qotib qolishi yoki harakatsizligi; bir oyoqda hamma barmoqlarning asosiy falangalar sathida, ikkala oyoqda hamma barmoqlarning distal falangalar sathida yo‘qligi ham kiradi.
Barmoqni yo‘qligi — bu uning oyoq panja kaft suyaklari bilan barmoq suyaklari o‘rtasidagi bo‘g‘im sathidan yo‘qligi hisoblanadi. Barmoqning to‘liq qotib qolishi yoki uning harakatsizligi — barmoqning yo‘qligi deb hisoblanadi.
Oyoqda bir barmoqning yo‘qligida (I-, II-barmoqlardan tashqari) harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga yaroqlilik cheklanmaydi. Oyoqda I- yoki II-barmoqlarning yo‘qligida, kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqsiz hisoblanadilar.
Mazkur moddaning “v” bandiga standart poyafzalni kiyishga moslash mumkin bo‘lgan kam ifodalangan og‘riq va statika buzilishi bilan kechadigan, mo‘tadil ifodalangan tug‘ma va orttirilgan shakl o‘zgarishlari; oyoq panjasining qiyshayishi va ekzostozlari bo‘lmagan III-darajali yassi oyoqlik kiradi. OPO‘B bo‘g‘imlarida II-darajali shakl o‘zgartiruvchi artrozlar bilan kechayotgan II-darajali yassi oyoqlik aniqlangan fuqarolar muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirishda ushbu moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Ushbu bandga “b” bandda ko‘rsatilgan, yurish va poyafzal kiyishni kam ifodalangan darajada qiyinlashtiradigan oyoq panja barmoqlarining nuqsonlari kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga “a”, “b” va “v” bandlariga kirmagan oyoq barmoqlarining nuqsonlari kiradi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning bir oyog‘ida II-darajali yassi oyoqlik va ikkinchi oyog‘ida esa I-darajali yassi oyoqlik mavjudligida, ekspert xulosasi II-darajali yassi oyoqlik bo‘yicha qabul qilinadi.
OPO‘B bo‘g‘imlarida II-darajali shakl buzuvchi osteoartrozlar bilan kechadigan II-darajali yassi oyoqlik mavjud bo‘lgan SCHRga qabul qilinayotgan fuqaro va muddatli harbiy xizmatchilar ham mazkur moddaning “g” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
I-darajali OPO‘B bo‘g‘imlarida shakl buzuvchi osteoartrozlar bilan kechadigan II-darajali yassi oyoqlik muvjud bo‘lgan kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar, yaroqlilik V toifasiga (cheklanish darajasi — 3) kiritiladilar.
OPO‘B bo‘g‘imlarida osteoartroz mavjud bo‘lmagan I-, shuningdek II-darajali yassi oyoqlik, ushbu moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi, harbiy xizmatni o‘tash va HTMga (HDQ HTM va MG HTM bundan mustasno) kirishga to‘sqinlik qilmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
70
Qo‘l-oyoq faoliyatining buzilishi bilan kechadigan va (yoki) harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlar kiyishini qiyinlashtiruvchi tug‘ma va orttirilgan shakl buzilishlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
C
Yaroqsiz
Yaroqli
Yaroqli
Yaroqli
C
Mazkur modda tug‘ma va orttirilgan qo‘l-oyoq kaltaligi va shakl buzilishlarini, shu jumladan suyaklar singandan keyingi burchakli shakl buzilishlaridan kelib chiqqan holatlarni nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
son ichki o‘siqlarining oralig‘idagi masofa 20 smdan ko‘p bo‘lgan oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldir ichki to‘piqlararo masofa 15 smdan ko‘p bo‘lgan X-simon qiyshayishi (kasaliliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan moddaning “b” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi);
faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, bo‘g‘im, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqson, kasallik va shakl buzilishlari;
qo‘l yoki oyoqning 8 smdan ko‘proq kaltaligi hamda uning 30 gradusdan ko‘p bo‘lgan rotatsiyali shakl buzilishi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
qo‘l yoki oyoqning 5 smdan 8 smgacha (qo‘shgan holda) kaltaligi hamda uning 15 dan 30 gradusgacha bo‘lgan rotatsiyali shakl buzilishi;
son suyagi ichki o‘siqlarining oralig‘idagi masofa 12 smdan 20 smgacha oyoqlarning O-simon qiyshayishi yoki boldirning ichki to‘piqlararo masofasi 12 smdan 15 smgacha bo‘lgan X-simon qiyshayishi;
faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, bo‘g‘im, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqsonlari hamda kasalliklari va suyaklarning shakl buzilishlari.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
qo‘lning 2 smdan 5 smgacha yoki oyoqning 1 smdan 5 smgacha (qo‘shgan holda) kaltaligi, pastki pog‘onaning (boldir, oyoq panjasi) 5 dan 15 gradusgacha rotatsiyali shakl buzilishi;
faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan suyak, bo‘g‘im, pay va mushaklarning boshqa rivojlanish nuqsonlari hamda kasalliklari va suyaklarning shakl buzilishlari.
Boldirning ichki to‘piqlararo masofasi va son suyagi ichki o‘siqlarining oralig‘idagi masofa 9 smdan 12 smgacha bo‘lganda kasalliklar jadvalining I-ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi, masofa 9 smgacha bo‘lganda esa, tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslar harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Masofa 5 smdan ko‘p bo‘lganida kasalliklar jadvalining II-ustuni bo‘yicha nazarda tutilgan shaxslar yaroqsiz deb topiladilar.
Mazkur moddaning “g” bandiga qo‘lning 2 smgacha yoki oyoqning 1 smgacha kaltaligi, pastki pog‘onaning (boldir, oyoq panjasi) 5 gradusdan kam rotatsiyali shakl buzilishishi kiradi.
Faoliyatining saqlanganligi bilan kechadigan qo‘lning kam bo‘lgan burchakli shakl buzilishi chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligini cheklamaydi.
Oyoq kaltaligida, burchakli va rotatsiyali shakl buzilishlarini bartaraf qilish uchun harbiy xizmatchilarga tibbiy ko‘rsatmalar mavjudligida, jarrohlik yo‘li bilan davolanish tavsiya etiladi. Davolanishdan bosh tortganda yoki uning natijalari qoniqarsiz bo‘lganida harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risida xulosa mazkur moddaning tegishli bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
71
Qo‘l yoki oyoqning yo‘qligi:
a) qo‘l va oyoqning ikki tomonlama barcha sathdagi amputatsiyadan keyingi cho‘ltoqlari, ekzartikulyatsiyadan keyingi qo‘l yoki oyoqning butunlay yo‘qligi, hamda yuqori uchligi sathda qo‘lning yelka, oyoqning son qismidan yo‘qligi
F
F
F
F
F
F
b) yuqori uchligi sathigacha qo‘lning yelka yoki oyoqning son qismidan yo‘qligi
F
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
E
Yaroqsiz
F
Qo‘l yoki oyoqning sathidan qat’iy nazar yo‘qligida kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar harbiy hisobdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning yaroqliligi, sog‘lom qo‘l yoki oyoqning faoliyati saqlanganligi sharti bilan yakka tartibda aniqlanadi.
Oyoq yoki qo‘lning xavfli o‘smalari yoki tomirlar kasalliklari (endarteriit, ateroskleroz va boshqalar) tufayli har qanday sathdagi amputatsiya cho‘ltoqlari mavjudligida xulosa shuningdek, kasalliklar jadvalining asosiy kasallikni ko‘zda tutuvchi moddalari bo‘yicha ham qabul qilinadi.
Amputatsiya, reamputatsiyadan keyingi, protezlashga qarshilik qiladigan, fantomli og‘riqlar mavjud, davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan qo‘l va oyoqning noqulay cho‘ltoqlarida, mazkur moddaning “a” bandi qo‘llaniladi.
Yelka yoki sonning yuqori uchligi sathigacha qo‘l yoki oyoqning yo‘qligida, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar harbiy xizmatda bo‘lish yosh chegarasiga yetganlarida yoki tashkiliy-shtat tadbirlari bo‘yicha xizmatdan bo‘shatilishlaridan oldin tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha xulosa chiqariladi.
14-bob. Siydik chiqarish va jinsiy a’zolarining kasalliklari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
72
Buyraklarning surunkali kasalliklari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yokiC
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Buyrak kasalliklari bilan hastalanganlar kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlarda nazarda tutilgan shaxslarni statsionar sharoitida tibbiy tekshiruv va davolanishdan so‘ng tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
“Surunkali piyelonefrit” tashhisi leykotsituriya va bakteriyauriyaning mavjudligi, miqdorli usullar bilan aniqlanadigan, urolog va teri-tanosil kasalliklari shifokori (ayollar uchun, bundan tashqari akusher-ginekolog) ishtirokida hamda majburiy rentgenurologik tekshiruv asosida, siydik chiqarish va jinsiy a’zolarining yallig‘lanish kasalliklarini istisno qilish sharti bilan qo‘yiladi. Zarurat tug‘ilgan holatlarda buyrakning UTT va radioizotop tekshiruvlari o‘tkazilishi lozim.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
SBYU bilan kechadigan buyrakning surunkali kasalliklari (qondagi kreatinin sathi 176 mkmol/ldan ko‘p va kreatinin klirensi 60 ml/daq.dan kam (Kokroft-Gault tenglamasi bo‘yicha);
buyrakning ajratish faoliyati va konsentratsiyalash imkoniyatida buzilishlar mavjudligidan qat’iy nazar, 3 oy va undan ko‘p muddat saqlanib turgan uzluksiz-hurujli yoki nefrotik sindrom bilan kechuvchi surunkali buyrak kasalliklari;
buyrak faoliyatining buzilishi bilan ifodalangan klinik ko‘rinishdagi gistologik tekshiruvlar natijasida tasdiqlangan buyrak amiloidozi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiritiladi:
buyrakning siydik ajratish faoliyatini buzilishi bilan kechadigan buyraklarning surunkali kasalliklari (qondagi kreatinin sathi me’yoriy ko‘rsatkichlardan baland, ammo, 176 mkmol/ldan ko‘p emas va kreatinin klirensi 89 — 59 ml/daq. (Kokroft-Gault tenglamasi bo‘yicha);
dori-darmonlar bilan korreksiya qilishni talab qiladigan, buyraklarning surunkali kasalligi bilan bog‘liq bo‘lgan turg‘un arterial gipertenziyaning mavjudligi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
buyraklarning siydik ajratish faoliyati saqlangan va konsentratsiyalash imkoniyati cheklanmagan (qondagi kreatinin sathi me’yor darajasida, kreatinin klirensi 90 ml/daq. va ko‘proq (Kokroft-Gault tenglamasi bo‘yicha), buyraklarda o‘tkir yallig‘lanish kasalliklarini o‘tkazgan, siydigida patologik o‘zgarishlar 6 oy va undan ko‘p bo‘lgan muddat (oqsil, qonning shaklli elementlari) davomida aniqlangan harbiy xizmatchilar;
buyraklarning siydik ajratish faoliyati saqlangan va konsentratsiya imkoniyati cheklanmagan (qondagi kreatinin sathi me’yor darajasida, kreatinin klirensi 90 ml/daq. va undan ko‘p (Kokroft-Gault tenglamasi bo‘yicha) buyraklarning boshqa surunkali noobstuktiv kasalliklari.
Xuddi shu band bo‘yicha chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar ham tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar, agar ularda buyraklarning o‘tkir yallig‘lanishidan keyin 12 oy davomida turg‘un patologik siydik sindromi saqlangan bo‘lsa, shuningdek buyraklar faoliyatining buzilish darajasi, hususiyati, davomiyligi va kechishdan qat’iy nazar, buyrakning surunkali yallig‘lanish kasalligi mavjud bo‘lsa.
O‘tkir glomerulonefritni o‘tkazgan muddatli harbiy xizmatchilar, SCHR xizmatchilari va HTMning birinchi bosqich kursantlari ushbu moddaning “v” bandi bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Buyrakning o‘tkir yallig‘lanish kasalliklarini o‘tkazgan harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’tilga muhtojligi to‘g‘risidagi xulosa kasalliklar jadvalining 80-moddasi bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
73
Buyrak va siydik toshi kasalligi:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlar mavjudligida
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
S
Mazkur moddaning “a” bandiga SBE II-III-bosqichi yoki buyraklar siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan, davolanish natijalari qoniqarsiz bo‘lgan ikkala buyrakning zararlanishi (toshlar, gidronefroz, pionefroz, davolab bo‘lmaydigan ikkilamchi surunkali piyelonefrit va boshqalar) bilan kechayotgan siydik tosh kasalligi; siydik tosh kasalligining retsidivlari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga SBE I-bosqichi yoki buyraklar siydik ajratish faoliyatining o‘rta ifodalangan buzilishi bilan kechayotgan, tosh qo‘zg‘alishi bilan kechishida tez-tez ro‘y berib turadigan buyrak sanchig‘ining (yilda 3 va undan ko‘p marta) hurujlari kiradi.
Xuddi shu bandga buyraklar siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan, siydik chiqarish yo‘llarining (jomcha, siydik yo‘li, siydik qopi) bir yoki ko‘plab toshlarni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlangandan keyingi (an’anaviy yoki endourologiya usuli bilan) holatlar ham kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
UTT bilan tasdiqlangan siydikda patologik o‘zgarishlar mavjud bo‘lgan buyrak va siydik chiqarish yo‘llari sanchig‘ining kam (yilda 3-martadan kam) hurujlari bilan kechayotgan yagona toshlari (0,5 smgacha);
siydikda patologik o‘zgarishlar bo‘lmagan buyrak va siydik chiqarish yo‘llarining yagona (0,5 sm va undan katta) toshlari;
takroriy ekstrakorporal zarba-to‘lqin litotripsiyadan keyingi holat.
Mazkur moddaning “g” bandiga birinchi marta aniqlangan, anamnezida buyrak sanchiqlarisiz kechadigan, siydikda patologik o‘zgarishlar bo‘lmagan, UTT (akustik soya mavjudligida) va (yoki) rentgen tekshiruvlari bilan tasdiqlangan mayda (0,5 smgacha) yakka toshlar kiradi.
Shu bandga faoliyat buzilishisiz yakka toshlarni tibbiy uskuna yordamida siydik yo‘llaridan (jomcha, siydik chiqarish yo‘li, siydik qopidan) olib tashlashdan keyingi holatlar; qayta tosh hosil bo‘lmagan yakka toshning chiqishi ham kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
74
Yuqori siydik yo‘llari urodinamikasining buzilishi (gidronefroz), piyelonefrit (ikkilamchi), buyrak va siydik yo‘llarining boshqa kasalliklari, sistit, siydik qopining kasalliklari, venerik bo‘lmagan uretrit, uretraning strikturasi, uretraning boshqa kasalliklari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida
C
Yaroqsiz
B
B
Yaroqli
C
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
buyraklar siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari yoki qondagi kreatinin sathi 176 mkmol/ldan ko‘p va kreatinin klirensi 60 ml/daq. dan kam (Kokroft-Gault tenglamasi bo‘yicha) SBE bilan kechadigan kasalliklar;
qorin bo‘shlig‘i a’zolari va qindagi siydik oqmalari;
faoliyat ko‘rsatadigan nefrostoma, epitsistostoma, ureterostoma;
III-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz;
buyraklarning chanoq distopiyasi;
kasallik tufayli olib tashlangan bir buyrakning yo‘qligi, qolgan buyrak faoliyatining har qanday darajadagi buzilishi;
bir buyrakning yoki unda faoliyatning tug‘ma yo‘qligi, qolgan buyrak faoliyatining har qanday darajadagi buzilishi;
siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi yoki SBE bilan kechadigan buyraklarning polikistozi;
vazorenal arterial gipertenziyalar va (yoki) buyrakdan qon ketishi bilan kechadigan buyrak tomirlarining anomaliyalari (angiografiya ma’lumotlari bilan tasdiqlangan);
ikkilamchi ikki tomonlama surunkali piyelonefrit yoki gidronefroz va pufak-yuqori siydik yo‘li reflyuksi bilan kechadigan siydik qopi bo‘ynining sklerozi;
tizimli kengaytirishni talab qiladigan uretraning strikturasi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiritiladi:
buyraklar siydik ajratish faoliyati va konsentratsiyalash qobiliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari hamda qondagi kreatinin sathi me’yordagi ko‘rsatkichlardan oshgan, ammo 176 mkmol/ldan ko‘p emas va kreatinin klirensi 89 — 59 ml/daq. kam (Kokroft-Gault tenglamasiga bo‘yicha) bilan kechadigan kasalliklar;
faoliyatsiz buyrak yoki kasallik tufayli olib tashlangan bir buyrakning yo‘qligi, qolgan buyrak faoliyatining buzilishisiz;
doimiy og‘riq sindromi, ikkilamchi piyelonefrit yoki vazorenal gipertenziya bilan kechadigan II-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz;
III-bosqichdagi bir tomonlama nefroptoz;
buyrakning bir tomonlama chanoq distopiyasi;
bir buyrakning yoki unda faoliyatni tug‘ma yo‘qligi, qolgan buyrakning faoliyati me’yorda;
buyraklarning polikistozi;
siydik ajratish faoliyatini mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning displaziyasi, buyrak va elementlarning ikkitaligi, taqasimon buyrak, yuqori siydik yo‘llari yoki siydik qopining anomaliyalari;
siydik ajratish tizimining ikkilamchi bir tomonlama o‘zgarishlardagi (bir tomonlama gidroureter, gidronefroz, ikkilamchi piyelonefrit va boshqalar) siydik qopi bo‘yining sklerozi;
davolash qoniqarli natijalar beradigan, yilda 2-martadan ko‘p bo‘lmagan kengaytirishni talab qiladigan uretraning strikturasi;
Dori vositalari bilan korreksiya qilishni talab qiladigan turg‘un simptomatik (renal) arterial gipertenziya mavjudligida, buyraklar faoliyatining buzilishi darajasidan qat’iy nazar, xulosa mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha chiqariladi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
kam ifodalangan klinik alomatlar va siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan II-bosqichdagi ikki tomonlama nefroptoz;
ikkilamchi piyelonefrit bilan kechadigan II-bosqichdagi bir tomonlama nefroptoz;
tez-tez hurujli (yilda 3 va undan ko‘p) statsionar sharoitda davolashni talab qiladigan siydik ajratish tizimining surunkali kasalliklari (sistit, uretrit);
siydik ajratish faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning bel distopiyasi;
faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan buyraklarning yagona solitar kistalari.
Mazkur bandga shuningdek, faoliyatlari buzilishsiz kechadigan buyraklarning tug‘ma anomaliyalari ham kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiritiladi:
bir yoki ikki tomonlama I-darajali nefroptoz;
siydikda patologik o‘zgarish va rentgenologik buzilishlar bo‘lmagan, buyrakning siydik ajratish faoliyatini buzilishsiz kechadigan surunkali piyelonefrit;
faoliyati buzilishsiz kechadigan buyraklarning yagona solitar kistalari (2 smgacha);
Mazkur bandga shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilardagi siydikda patologik o‘zgarishlarsiz va buyraklar siydik ajratish faoliyatining buzilishisiz kechadigan bir tomonlama II-darajali nefroptoz ham kiradi.
Buyraklar siydik ajratish faoliyatining jamlangan buzilishi siydik va qonning tahliliy tekshiruvlari, rentgenologik (ekskretor urografiyasi, KT, angiografiya), UTT yoki radioizotop usullar (renografiya, dinamik nefrossintigrafiya, vositali angiografiya) bilan tasdiqlanishi lozim.
Nefroptozning bosqichi rentgenolog tomonidan tekshiriluvchini vertikal holatda bajarilgan rentgenogrammalar orqali aniqlanadi: I-bosqich — buyrak pastki qutbining me’yordan ikki umurtqa pasayishi; II-bosqich — uch umurtqa pasayishi; III-bosqich — uch umurtqadan ortiq pasayishi.
Yuqori siydik yo‘llarining noto‘liq bo‘linishi mavjudligida buyraklarning faoliyatga oid, shuningdek, peshobda patologik o‘zgarishlar qayd etilmagan holatlarda harbiy xizmatni o‘tash va HTMga o‘qishga kirishga monelik qilmaydi.
Harbiy xizmatchilarning o‘tkir va surunkali piyelonefritlar hurujidan keyin kasallik tufayli ta’tilga muhtojligi to‘g‘risidagi xulosa kasalliklar jadvalining 80-moddasi bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
75
Erkaklar jinsiy a’zolarining kasalliklari (shu jumladan tug‘ma):
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur modda prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi, yallig‘lanish va boshqa kasalliklari, moyakning suvli shishi, orxit, epidedimit, olat chetki tanasining ortiqligi, fimoz, parafimoz va erkak jinsiy a’zolarining boshqa kasalliklarini nazarda tutadi.
Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga erkaklar jinsiy a’zolarining kasalliklari tufayli tibbiy ko‘rsatmalarga binoan jarrohlik yo‘li bilan davolash tavsiya etiladi. Davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lganda yoki undan bosh tortilsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish faoliyatga oid buzilishlar darajasiga ko‘ra amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
siydik chiqarishning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan va davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlardagi prostata bezining III-darajali xavfsiz giperplaziyasi;
toj egatidan proksimal bo‘lgan sathda olatning yo‘qligi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
siydik ajratish faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi (qoldiq siydik hajmi 50 mldan ko‘p) va kasallik asoratlari (siydikni o‘tkir tutilishi, siydik qopi toshlari, yuqori va pastki siydik yo‘llarining yallig‘lanishi) bilan kechadigan prostata bezining II-darajali xavfsiz giperplaziyasi;
retsidivli (takroriy jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyin) bir va ikki tomonlama moyak pardalari yoki urug‘ tizimchasida 100 mldan ko‘p bo‘lgan suyuqliq hajmdagi suvli shish;
II-bosqich — qoldiq siydik hajmi 50 mldan ko‘p bo‘lgan, qaytalanadigan o‘tkir siydik tutilishi, siydik qopining toshlari, yuqori va pastki siydik yo‘llarining yallig‘lanishi mavjudligida;
III-bosqich — davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki undan bosh tortilgan (siydik qopining to‘liq dekompensatsiyasi) holatlardagi siydik chiqarishning yaqqol ifodalangan buzilishlari.
Toj egatidan distal joylashgan gipospadiya (olat boshchasining shakli) ushbu moddani qo‘llash uchun asos bo‘lmaydi, muddatli harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishga to‘sqinlik qilmaydi.
Bir moyak yo‘qligi va yakka moyak endokrin faoliyatning pasayishida harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risidagi xulosa, faoliyatning buzilishiga ko‘ra, kasalliklar jadvali 13-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
76
Ayollarning jinsiy a’zolari surunkali yallig‘lanishlar bilan kechadigan kasalliklari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
—
F
F
F
—
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
—
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B
B
Yaroqli
—
Mazkur modda bachadon, tuxumdon, bachadon naylari, chanoq to‘qimalari, qorin parda, qin va vulvaning surunkali yallig‘lanish kasalliklarini nazarda tutadi.
Mazkur moddaning “a” bandiga yaqqol ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va hurujlari (yilda 3-marta va undan ko‘p) mavjud bo‘lgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qiladigan ayollar jinsiy a’zolarining yallig‘lanish kasalliklari kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va yilda 1-2 marotaba hurujlari mavjud bo‘lgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qiladigan ayollar jinsiy a’zolarining yallig‘lanish kasalliklari kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan va kam hurujlari mavjud bo‘lgan, statsionar sharoitlarda davolashni talab qilmaydigan ayollar jinsiy a’zolarining yallig‘lanish kasalliklari kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
77
Endometrioz:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
—
F
F
F
—
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
—
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B
B
Yaroqli
—
Mazkur moddaning “a” bandiga jarrohlik yo‘li bilan davolashni talab qiladigan, radikal davolashdan keyin qoniqarsiz natijalari mavjud bo‘lgan yoki undan bosh tortilgan holatdagi yaqqol ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi.
Jarrohlik yo‘li bilan davolashning qoniqarli natijalarida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga konservativ davolash qoniqarli natijalari mavjud bo‘lgan mo‘tadil ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik alomatlari bilan kechayotgan endometrioz kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
78
Genital prolaps, siydikni tutaolmaslik, oqmalar, ayollar jinsiy a’zolarining boshqa yallig‘lanishsiz kechadigan kasalliklari (shu jumladan tug‘ma bo‘lgan):
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
—
F
F
F
—
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
—
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B
B
Yaroqli
—
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
davolashdan keyin qoniqarsiz natijalari mavjud bo‘lgan yoki undan bosh tortilgan holatdagi III-IV-bosqichlardagi genital prolapsi (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqasining tekisligidan 1 smdan ko‘proq pastga tushadi, ammo uning to‘liq tushishi kuzatilmaydi hamda bachadon yoki qin gumbazining to‘liq tushish o‘rnini oladi), urodinamik tekshiruvlar bilan tasdiqlangan stressli, urgentli (imperativ) yoki aralash shakllardagi siydikni tuta olmaslik, jinsiy a’zolarni jalb qiladigan oqmalar;
qinning atreziyasi.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
II-bosqichdagi genital prolapsi (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqasining tekisligidan +/-1 sm sathida bo‘ladi);
davolashdan qoniqarli natijalari mavjud bo‘lgan III-IV-bosqichdagi genital prolaps va siydikni tuta olmaslik;
Faoliyati buzilishsiz bo‘lgan bachadonning noto‘g‘ri joylashishi mazkur moddani qo‘llashga asos bo‘la olmaydi, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirishiga to‘sqinlik qilmaydi.
Ich qotishlar hamda quymich sohasida va qorinning pastki qismidagi og‘riqlar bilan kechadigan bachadonning noto‘g‘ri joylashishi mavjud bo‘lganda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
I-bosqichdagi genital prolaps (kuchanganda eng distal nuqta gimenal halqaning tekisligidan 1 smdan past bo‘lmagan sathida bo‘ladi);
og‘riq sindromisiz kechadigan kichik chanoq sohasidagi chandiq va chatishuv jarayonlari.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
79
Ovarial — hayz ko‘rish faoliyatining buzilishlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
—
F
F
F
—
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
—
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
—
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
C
—
B
B
Yaroqli
—
Mazkur moddaning “a” bandiga kamqonlikka olib keladigan, organik bog‘liq bo‘lmagan, faqat bachadondan qon ketishlar kiradi.
Mazkur moddaning “b” bandiga kamqonlikka olib kelmaydigan va konservativ davolashga moyil bo‘lgan bachadondan qon ketishlar hamda oligomenoreya, amenoreya (jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyin natija bo‘lmagan) bilan namoyon bo‘lgan, jumladan Shteyn-Levental sindromidagi ovarial-hayz ko‘rish buzilishlari kiradi.
Mazkur moddaning “v” bandiga qoniqarli umumiy rivojlanish bilan kechadigan jinsiy infantilizm va naslsizlik kiradi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
80
O‘tkir kasallik, surunkali kasallikning huruji yoki jarrohlik amaliyotidan keyingi siydik ajratish va jinsiy a’zolar faoliyatining vaqtincha buzilishlari
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Buyrakning o‘tkir yallig‘lanish kasalligini o‘tkazgandan so‘ng, siydikda patologik o‘zgarishlar saqlanib qolganda, chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Belgilangan muddat tugaganidan so‘ng, buyraklar faoliyatining buzilishlari va siydikda patologik o‘zgarishlar yo‘qligida, ushbu shaxslar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risidagi xulosa, faqat buyrakning o‘tkir glomerulyar, tubulointerstitsial kasalliklari, ayollar jinsiy a’zolarining o‘tkir yallig‘lanish kasalliklari (bartolinit, vulvit, kolpit, endometrit, adneksit) hamda siydik va jinsiy tizimlarining a’zolarini jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyin chiqariladi, agar zararlangan a’zoning tiklanishiga bir oydan kam bo‘lmagan muddat kerak bo‘lsa.
O‘tkir glomerulonefrit yoki piyelonefritni o‘tkazgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga harbiy xizmat va mutaxassislik bo‘yicha yaroqlilik toifasi to‘g‘risidagi xulosa, ular takroran statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvlardan o‘tganidan keyin chiqariladi.
15-bob. Homiladorlik, tug‘ish va tug‘ishdan keyingi davr
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
81
Homiladorlik, tug‘ishdan keyingi davri va ularning asoratlari
E
—
D
D
D
—
Homiladorlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishi qat’iyan yakka tartibda, ginekolog, terapevt va nevropatolog ishtirokida amalga oshiriladi.
Homiladorlik toksikozining yengil va o‘rta darajalarida xizmat majburiyatlarini bajarishdan vaqtincha ozod qilish, og‘ir darajasida esa kasallik tufayli ta’tilga muhtojligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Kasallik tufayli ta’til berish to‘g‘risidagi xulosa, biron-bir a’zo yoki tizimning ko‘proq zararlanganligi va kasalliklar jadvalida tegishli moddalariga ko‘ra asoslab beriladi.
Homiladorlikni uzilish xavfi mavjudligida, kasallik tufayli ta’til lozimligi to‘g‘risidagi xulosa statsionar sharoitlarda davolashdan keyin chiqariladi.
Homiladorlik muddatidan qat’iy nazar, homiladorlar shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatga kirishi taqiqlanadi.
16-bob. Jarohatlar, zaharlanishlar va boshqa tashqi omillar ta’siri oqibatlari
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
82
Bosh suyaklarining jarohat va jarrohlik amaliyotidan keyingi nuqsonlari:
a) bosh suyagi ichida yot jism mavjudligida, plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2 dan ko‘proq bo‘lgan yoki plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2 dan ko‘proq bo‘lgan bosh suyagining nuqsoni mavjud bo‘lgan
F
F
F
F
F
F
b) plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2 dan kam bo‘lgan yoki plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2 dan kam bo‘lgan bosh suyagining nuqsoni mavjud bo‘lgan
E
Yaroqsiz
C yoki E (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqsiz
E
v) markaziy asab tizimi faoliyati buzilishsiz kechadigan bosh suyagi gumbazi va (yoki) asosining chiziqli siniqlari
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
B yoki C (YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
transplantatlar bilan qoplanmagan jarohatlar va yaradorliklardan keyingi yuz-jag‘ sohasining nuqson va shakl buzilishlari;
chakka-pastki jag‘ bo‘g‘imlarining ankilozlari;
davolashdan, jumladan jarrohlik yo‘li bilan, samarasi bo‘lmagan yoki ular bosh tortilgan holatdagi pastki jag‘ning soxta bo‘g‘imlari, yuz-jag‘ sohasining kontrakturalari.
Bosh suyagi nuqsonlarining maydoni KT (jumladan uch o‘lchamli rekonstruksiya ma’lumotlari) yoki kraniografiya ma’lumotlari yordamida baholanadi. Faqat bosh suyagi gumbaz suyaklari va ensa suyagi tangachaning nuqson maydoni hisobga olinadi. Klinik alomatlarsiz kechadigan, plastik modda bilan qoplanmagan 10 sm2dan ko‘proq bo‘lgan yoki plastik modda bilan qoplanadigan 40 sm2dan ko‘proq bo‘lgan bosh suyagining nuqsoni bo‘lgan, bosh miyasida yet jismlar mavjudligida harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi mumkin.
Suyak-plastik trepanatsiyasidan keyin bosh suyagi nuqsoni plastik modda (o‘z suyagi, titan to‘ri, suyak sementi va boshqalar) bilan qoplangan nuqson deb tushuniladi. Tashhis yoki davolash maqsadida qilingan frezalik teshiklar plastik modda (biriktiruvchi to‘qima chandig‘i bilan qoplangan) bilan qoplanmagan bosh suyagi nuqsoni sifatida jamlanadi.
Markaziy asab tizimi faoliyatilarning buzilishi bilan kechadigan bosh suyak-miya jarohatlarining uzoq oqibatlari mavjud bo‘lgan bosh suyagining gumbaz va (yoki) asosining chiziqli siniqlari bo‘lgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddada qayd etilmagan ko‘z kosasi suyak devorlarining shikastlanish oqibatlari mavjud bo‘lgan shaxslar, kasalliklar jadvalining 30-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Mazkur moddada qayd etilmagan yuz-jag‘ sohasidagi shikastlanish oqibatlari mavjud bo‘lgan shaxslar, kasalliklar jadvalining 57-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
83
Umurtqa, gavda, qo‘l va oyoqlar suyaklari (chanoq suyaklari, kurak, o‘mrov, to‘sh, qovurg‘alar, yelka, tirsak, bilak, son suyagi bo‘yinchasi, son, kichik va katta boldir, tizza qopqog‘i suyagi va boshqa suyaklar) sinish oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida
C
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
C
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
davolash natijalaridan qat’iy nazar, II-III-darajali ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan 2 va undan ko‘p umurtqa pog‘ona tanalarining bo‘shliqqa kiruvchi barqarorsiz bo‘lgan sinish oqibatlari;
spondilo va korporodezni qo‘llab, jarrohlik yo‘li bilan davolashdan keyingi umurtqalar tanalarining sinishi, shu jumladan jarohatli spondilopatiya (Kyummel kasalligi), chiqish va chiqish-sinishlar oqibatlari (sinishning konsolidatsiyasi yoki oldingi suyakli qamal shakllanishidan so‘ng umurtqa faoliyatining tiklanishiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining III-ustunida nazarda tutilgan shaxslarning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi “a”, “b”, yoki “v” bandlari bo‘yicha belgilanadi);
umurtqaning yaqqol ifodalangan shakl buzilishi bilan kechadigan ko‘p sonli umurtqa siniqlarining uzoq muddatli oqibatlari;
chanoq halkasi butunligining buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining noto‘g‘ri bitgan vertikal va (yoki) ko‘p sonli boshqa siniqlari;
son suyagi boshchasining (bo‘g‘im oralig‘i o‘lchami 2 mmdan kam bo‘lmagan bo‘g‘im chetlari va oyoq o‘qining shakl buzilishi bilan kechadigan chanoq-son bo‘g‘imining ankilozi yoki shakl buziluvchi artrozi) markaziy chiqish oqibatlari;
qo‘l va oyoq faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarning asoratlangan sinishlari.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
umurtqa tanalarining II-III darajali ponasimon shakl buzilishi bilan kechadigan bo‘shliqqa kiruvchi barqarorsiz bo‘lgan sinish yoki umurtqaning chiqish oqibatlari;
umurtqa pog‘onasining ifodalanmagan shakl buzilishlari bilan kechadigan 2 va undan ko‘p umurtqalar tanalarining II-III-darajali barqaror bo‘lgan kompression sinishlarining uzoq muddatli oqibatlari;
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan chanoq halqasi butunligini buzilishi bilan kechadigan chanoq suyaklarining bir tomonlama sinishining oqibatlari;
oyoq faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan son suyagi boshchasining markaziy chiqishi oqibatlari;
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan son suyagi bo‘yinchasining sinishi oqibatlari;
qo‘l va oyoq faoliyatining mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarining asoratlangan sinishlari.
Soxta bo‘g‘imlar mavjudligida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxslarga jarrohlik yo‘li bilan davolash tavsiya etiladi. Harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa, davolash tugaganidan so‘ng uning natijalariga ko‘ra chiqariladi. Jarrohlik yo‘li bilan davolashdan bosh tortsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish qo‘l-oyoq faoliyatining buzilishi darajasiga ko‘ra mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
I-darajali ponasimon shakl buzilishi, kam ifodalangan og‘riq sindromi va umurtqa pog‘onasining I-darajali kifozli shakl buzilishi bilan kechadigan bir yoki bir nechta umurtqa tanalarining barqaror bo‘lgan sinishlarining oqibatlari;
Chanoq-son bo‘g‘imi faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan osteosintez qilingan son suyagi bo‘yinchasining sinishlarini oqibatlari;
davolashdan keyingi umurtqa pog‘onasi faoliyatlarining kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan umurtqa yoy suyak va o‘siqlarining sinishlarini oqibatlari;
qo‘l va oyoq faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechadigan uzun naysimon suyaklarning asoratlangan sinishlari;
metall moslamalarni (uzun naysimon suyaklarini diafizar, o‘mrov va tizza qopqog‘i sinishlarining osteosintezidan keyin) olib tashlashdan bosh tortilgan holatlar.
Umurtqa tanalarining sinishlari ijobiy yakunlanganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarga nisbatan, kasalliklar jadvalining 87-moddasiga ko‘ra kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:
umurtqa pog‘onasining shakli va faoliyati buzilishsiz kechadigan umurtqa tanalarini kompression sinishlarining oqibatlari;
Mazkur moddaning “v” bandida ko‘rsatilmagan, suyak sinishlarining osteosintezidan keyin olib tashlanmagan metall moslamalar.
Chanoq halqasining shakli buzilishsiz kechadigan alohida chanoq suyaklarining bitgan yakka sinishlari mazkur moddani qo‘llanilish uchun asos bo‘la olmaydi, muddatli harbiy xizmatni o‘tash va HTMga kirishiga to‘sqinlik qilmaydi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
84
Ko‘krak qafasi, qorin bo‘shlig‘i, va chanoq ichki a’zolarining jarohatlari (jarohatdan kelib chiqqan pnevmo va gemotoraks, yurak, o‘pka, me’da-ichak yo‘li, jigar, taloq, buyraklar, chanoq a’zolari, qorin bo‘shlig‘ining boshqa a’zolari jarohatlari, ko‘p tarmoqli og‘ir jarohat), yuqorida qayd etilgan a’zolarning kasalliklari tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
v faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
B yoki C
(YATA)
Yaroqsiz
E
g) faoliyat buzilishisiz, obyektiv alomatlari mavjudligida
E
Yaroqsiz
A
B
Yaroqli
E
Mazkur moddaning “a” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi:
III-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparati;
ovqat hazm qilish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishlari (davolanmayotgan demping-sindromi, to‘xtovsiz ich ketishlar va boshqalar) yoki oziqlanishning pasayishi bilan kechadigan qizilo‘ngach, me’daning rezeksiyasi yoki me’da-ichakni biriktiruvchi amaliyoti, ingichka ichak (1,5 metrdan kam bo‘lmagan), yo‘g‘on ichakning (30 smdan kam bo‘lmagan) rezeksiyasi;
(84-moddaning to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan o‘t yo‘li va me’da osti bezining oqmalari;
bir buyrakning yo‘qligi, ifodalanganlik darajasidan qat’iy nazar, qolgan buyrak faoliyatining buzilishi;
chot orasining to‘liq yirtilishi (bunda yirtilish tufayli chot orasi mushaklarining butunligi to‘liq buzilgan va ularning joyi to‘g‘ri ichak devoriga o‘tib qolgan chandiq to‘qima bilan egallangan, orqa teshik ochiq va to‘g‘ri shaklga ega bo‘lmaydi);
toj egatining proksimal sathida olatning yo‘qligi.
Yaradorlik yoki jarohat tufayli jigar yoki me’da osti bezi qismlarining rezeksiyadan keyin, fuqarolar kasalliklar jadvalining I-, II-ustunlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha o‘tkaziladi. Shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni esa, jigar faoliyatining buzilishlari mavjud yoki yo‘qligiga ko‘ra, mazkur moddaning “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
O‘pka olib tashlanganidan keyin hamda o‘pkaning tomiri, yurak yoki yirik qon tomirlar atrofida yet jismlar mavjudligida, asoratlar va faoliyatga oid buzilishlar bo‘lishidan qat’iy nazar, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida ko‘zda tutilgan fuqarolar mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyati saqlanib qolgan va ifodalangan faoliyatlarning buzilishlari mavjud bo‘lmagan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi mumkin.
Yurak, perikardning jarohatlanishi, ko‘ks oralig‘idagi yirik qon tomirlar sohasidan jarrohlik yo‘li bilan yet jismlarni olib tashlangandan keyingi oqibatlari bo‘lganda, kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarda yurak yetishmovchiligi mavjudligida FS muvofiq, kasalliklar jadvalining 43-moddasi, nafas (o‘pka) yetishmovchiligi mavjudligida — kasalliklar jadvali 52-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari, kasalliklar jadvalining I-, II-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslarni esa — kasalliklar jadvali 43-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari yoki kasalliklar jadvalining 52-moddasi “a” yoki “b” bandlari bo‘yicha harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi aniqlanadi. Shu bilan birgalikda kasalliklar jadvalining 84-moddasi ham qo‘llaniladi.
Faoliyatlarning mo‘tadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan bo‘shliqlarning ikki a’zolari yoki undan ortiq ko‘p tarmoqli jarohat olinganda (jarrohlik yo‘li bilan davolashda) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Mazkur moddaning “b” bandiga yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi:
II-darajali nafas (o‘pka) yetishmovchiligi bilan kechadigan bronx-o‘pka apparati;
demping-sindromning kam namoyon bo‘lishi (bexulosa ich ketish va oziqlanishning buzilishi) bilan kechadigan me’da, ingichka ichak (1 metrdan kam bo‘lgan), yo‘g‘on ichakni (20 smdan kam bo‘lgan) rezeksiyadan keyin yo‘qligi, me’da-ichakni biriktiruvchi amaliyotdan keyingi holatlarda;
bir buyrak yo‘qligida, boshqa buyrakning faoliyati me’yorda saqlanishi;
toj egatining sathigacha olatning yo‘qligi.
Mazkur moddaning “v” bandiga kam ifodalangan klinik ko‘rinishlari (o‘pka bo‘lagini olib tashlanishi, me’da, buyrak va boshqa a’zolar rezeksiyasi, taloqni yo‘qligi) bilan kechadigan yaradorlik, jarohat va shikastlanishlar tufayli o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlarining oqibatlari kiradi.
Mazkur moddaning “g” bandiga sog‘ayish bilan yakunlangan nafas (o‘pka) yetishmovchiligisiz kechadigan o‘pkani atipik rezeksiyasi, qon ketishni to‘xtatish, pnevmo- yoki gemotoraksni bartaraf etish, shikastlanishdan kelib chiqqan ichak, me’da, jigar yaralarini tikish maqsadida qilingan torakotomiya va laparatomiyadan keyingi holatlar (kasalliklar jadvalining I-, VI-ustunlarida nazarda tutilgan shaxslar uchun yaradorlik yoki jarohat olingandan so‘ng 12 oydan kam bo‘lmagan muddatdan keyingi holatlar) kiradi.
Siydik chiqarishiga moyillik qilmaydigan olat boshchasining shikastlanish oqibatlarining mavjudligi, harbiy xizmatni o‘tash yoki HTMga kirishiga monelik qilmaydi.
Ichki a’zolar faoliyatiga oid buzilishsiz kechadigan pastki o‘rta qorin chizig‘i yo‘li bilan o‘tkazilgan appendektomiyadan yoki siydik pufagidan toshlarni (poliplarni) olib tashlash jarrohlik amaliyoti o‘tkazilganidan keyin davolash muassasasidan chiqqandan o‘n ikki oydan so‘ng, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar.
Statsionar sharoitlarda davolash tugagandan so‘ng, nafas (o‘pka) yetishmovchiligisiz kechadigan o‘pkaning atipik rezeksiyasidan keyin holatlarda, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarga nisbatan, kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa kasalliklar jadvalining 54-moddasi bo‘yicha chiqariladi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
85
Teri va teri osti to‘qimalari jarohatlarning oqibatlari:
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:
bo‘g‘imlardagi harakatlarni yaqqol cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga to‘sqinlik qiladigan, davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki davolashdan bosh tortgan holatdagi, ostki to‘qimalar bilan yepishgan yoki yengil shikastlanadigan va tez-tez yaralanadigan bo‘yin, gavda, qo‘l-oyoqdagi keng tarqalgan keloid va gipertrofik chandiqlar;
buyraklar amiloidozi bilan asoratlangan yoki teri qoplamining 20 foizi va undan ortiq maydonni egallagan chuqur kuyishlardan keyingi holatlar.
Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:
bo‘g‘imlardagi harakatlarni mo‘tadil cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga yaqqol to‘sqinlik qiladigan, davolash natijalari qoniqarsiz bo‘lgan yoki davolashdan bosh tortgan holatdagi, yaralanmaydigan keloid, gipertrofik, atrofik hamda yuzning badburushligiga olib keladigan chandiqlar;
oyoqlar terisining 50 foizi va undan ortiq maydonni egallagan chuqur kuyishlardan keyingi oqibatlar.
Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:
bo‘g‘imlardagi harakatlarni kam cheklaydigan yoki harbiy libos, poyafzal, harbiy anjomlarni kiyishga kam to‘sqinlik qiladigan, uzoq yurish va boshqa jismoniy zo‘riqishlarda yaralanmaydigan yumshoq chandiqlar;
qo‘llar terisining 70 foizdan ortiq maydonni egallaydigan, tiklash amaliyoti o‘tkazilgan chuqur kuyishlardan keyingi oqibatlar.
Shu bandga uyatli (hayosiz), ko‘plab (uch va undan ko‘p) badandagi yozuv va naqshlar (tatu) ham kiradi.
Bo‘g‘imlar harakatining amplitudasini baholashda, O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi Nizomning 21-ilovasini qo‘llash lozim.
Jarrohlik amaliyoti samarasiz bo‘lgan kauzalgiya alomatlari bilan kechadigan chandiqlar mavjudligida, harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosa kasalliklar jadvalining 26-moddasi bo‘yicha chiqariladi.
Ko‘z, qo‘l yoki oyoq panjalarining shikastlanishi bilan kechadigan yuzning kuyishi va sovuq urishi oqibatlari mavjud bo‘lgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
86
Dori-darmon vositalari va biologik moddalar bilan zaharlanish, tibbiyotga oid bo‘lmagan moddalarning zaharlovchi ta’siri, tashqi omillarning ta’siri (radiatsiya, past, yuqori harorat va yorug‘lik, havo yoki suvning ortiqcha bosimi va boshqalar):
a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan
F
F
F
F
F
F
b) faoliyatning mo‘tadil ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
C yoki E
(YATA)
E
Yaroqsiz
E
v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan
E
Yaroqsiz
B yoki C
(YATA)
C yoki E
(YATA)
Yaroqsiz
E
Mazkur modda dori-darmon vositalari, O‘ZM, boshqa zaharli moddalar, kimyoviy qurollarga oid zaharli kimyoviy moddalar bilan zaharlanish, 30 kGsdan 300 GGsgacha diapazondagi EMM, OKG, INMning o‘tkir va surunkali ta’sirlari, boshqa tashqi omillarning oqibatlari va allergik reaksiyalarni nazarda tutadi.
Nur kasalligini o‘tkazgan harbiy xizmatchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda, faqatgina periferiyadagi qon tarkibini o‘zgarishi emas, balki kasallikning boshqa klinik ko‘rinishlari ham hisobga olinadi.
I-darajali nur kasalligini o‘tkazgan, kam ifodalangan qoldiq alomatlar mavjudligida, muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar, periferiyadagi qon va qon yaratuvchi a’zolarining qoniqarli ko‘rsatkichlari bilan kechadigan II-darajali nur kasalligi mavjud bo‘lgan shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar esa, kasalliklar jadvalining 87-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
O‘tkir nur kasalligini biron-bir oqibatlarsiz o‘tkazgan ishchi va xizmatchilar, mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
RM, INMning ta’sirida bo‘lgan va yillik mumkin dozadan 5-martadan ko‘p yuqori nurlanish olgan harbiy xizmatchilar, ishchi va xizmatchilar statsionar sharoitlarda tibbiy tekshiruvdan o‘tish uchun yuboriladilar.
Harbiy xizmatchilarning ta’minoti me’yorida belgilangan asosiy ovqat mahsulotlariga klinik manzarasi ifodalangan ovqatlanish allergiyasi bo‘lgan shaxslar (statsionar sharoitda tibbiy tekshiruvda tasdiqlangan) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishi mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha amalga oshiriladi. Boshqa allergiyali kasalliklarda (eshak yem, pollinoz, allergik rinitlar, dermatitlar va boshqalar) zararlangan a’zo yoki tizimning faoliyati buzilishiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
O‘tkir zaharlanish, toksik-allergik ta’sirlar va o‘tkir allergik kasalliklardan keyin (anafilaktik shok, qon zardobi kasalligi, Layell, Stivens — Djonson sindromi) va boshqa tashqi omillar (issiq urishi, sovuq qotish, havo, suvning ortiqcha bosimi va boshqalar) ta’sir etganida, harbiy xizmatchilarda harbiy xizmatga yaroqlilik, harbiy xizmatchilar, ishchi, xizmatchilarda mutaxassislik bo‘yicha yaroqlilik statsionar sharoitda kasallikning yakuni, ovqatdan zaharlanish va tashqi omillar ta’sirida zararlangan a’zo va tizimlar faoliyatining saqlanganligiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari bo‘yicha aniqlanadi.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
87
Suyak-mushak tizimi, biriktiruvchi to‘qima, teri va teri osti qavatining, kasalliklaridan davolanish, yaradorlik, jarohatlar, zaharlanishlar va tashqi omillarning boshqa ta’sirlaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari:
D
Yaroqsiz
D
D
D
D
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan, bo‘g‘imlarning o‘tkir yallig‘lanish kasalliklarini o‘tkazgan fuqarolar, davolanish tugagandan keyin 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Bo‘g‘imlarning yallig‘lanish kasalliklarining o‘tkir shakllarini o‘tkazgandan keyin 12 oy davomida yallig‘lanish alomatlari bo‘lmasa, ular harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topiladilar.
Statsionar sharoitda davolash tugagandan so‘ng, yallig‘lanishning klinik va tahliliy alomatlari bo‘lmagan, jismoniy zo‘riqishlardan so‘ng mavjud bo‘lgan, mo‘tadil ifodalangan, o‘tib ketadigan og‘riq hislari bo‘lgan va xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga 30 sutka va undan ortiq muddat talab qilinganda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Suyak va bo‘g‘imlarni jarrohlik yo‘li bilan davolash, paylarning plastika yoki tendolizidan (qo‘l va oyoq barmoqlari bundan mustasno) keyin, suyaklarning sinishidan keyingi qotmagan suyak qadoqlari mavjudligida harakatlar hajmining vaqtincha pasayishi kuzatilganda, xizmat majburiyatlarini ijro etish qobiliyatlarini tiklanishiga 30 sutka va undan ortiq muddat talab qilinganda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Harbiy xizmatchilarga kasalliklari tufayli ta’til berish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa, o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlari va suyak sinishlaridan keyin hali qotmagan suyak qadog‘i mavjud bo‘lgan holatlarda chiqariladi, agar harbiy xizmat majburiyatlarini bajarish qobiliyatini tiklash uchun 30 kun va ko‘proq talab qilinsa.
Uzun naysimon suyaklarning sinish oqibatlarini davolashda turg‘un qoniqarsiz natijalar mavjud bo‘lsa, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqarilmaydi, ularning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi to‘g‘risida xulosa kasalliklar jadvali 83-moddasining “a”, “b” yoki “v” bandlari bo‘yicha chiqariladi.
Qo‘l kafti, oyoq panjasining kichik suyaklari hamda boldir to‘piqlarining sinishida HTM kursantlariga (tinglovchilariga) nisbatan kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqarilmaydi. Bunday holatlarda davolash tugaganidan so‘ng, kerakli davolash tadbirlari to‘g‘risida ko‘rsatmalar bilan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod qilish to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarga uzun naysimon suyakning sinishi bitganidan keyin qolgan shtiftni (plastinani) chiqarib olish jarrohlik amaliyotini o‘tkazish uchun 12 oy muddatga vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsizlik to‘g‘risida xulosa chiqariladi. Jarrohlik amaliyotidan bosh tortilgan holatlarda, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish kasalliklar jadvalining 83-moddasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Umurtqaning ko‘ndalang va qirrali o‘siqlarining sinishlardan keyin o‘rnatilgan shtift, plastina yoki boshqa moslamalarni olib tashlash zarur bo‘lgan harbiy xizmachilarga nisbatan xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
Statsionar ravishda davolash talab qilmaydigan kichik suyaklarning asoratsiz yopiq sinishlarida, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilarni ambulator sharoitida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga ruxsat etiladi, ularga kasallik tufayli ta’til berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishidan ozod qilinish to‘g‘risida xulosa qabul qilinadi.
Faqat gips bog‘lami bilan immoblizatsiya qilishni talab qiladigan uzun naysimon va boshqa suyaklarning asoratsiz kechayotgan yopiq sinishlarida shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar gips bog‘lamini yechilishiga qadar ambulator sharoitlarda davolanish uchun davolash muassasalaridan chiqarilishlari mumkin, ularga kasallik tufayli ta’til berish yoki xizmat majburiyatlarini bajarishdan ozod etish lozimligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
HTMning kursant va muddatli harbiy xizmatchilarni davolanishni davom ettirish uchun bemorlarga kerakli sharoitlar yaratilgan harbiy qism (muassasa) tibbiyot punktlariga, 1 oyda bir marta, jarroh ko‘rigi (shifokor-travmatolog-ortoped tomonidan) majburiy o‘tkazilishi sharti bilan joylashtirish maqsadga muvofiq. Harbiy xizmatchilar zarurat tug‘ilganda takroran statsionar sharoitida davolanishlari mumkin.
Jag‘ suyaklari va yuzning yumshoq to‘qimalarida jarohatlarni oqibatlari mavjudligida, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosani chiqarish uchun asos bo‘lib, sinishlarning sekin bitishi, qattiq chandiqlarning mavjudligi yoki jarrohlik amaliyoti yoki ortopedik davolashning murakkab usullarini qo‘llashni talab qiladigan hamda jarohat osteomiyeliti bilan kechadigan holatlar hisoblanadi.
Bo‘g‘imlardagi harakatning amplitudasini baholashda mazkur Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarning 1-ilovasini qo‘llash lozim.
Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan, fuqarolar o‘tkir tashqi ta’sirlar va zaharlanishlardan keyingi qoldiq alomatlari mavjudligida 6 oygacha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Keyinchalik ularni harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi a’zo va tizimlar faoliyatining tiklanganlik darajasiga ko‘ra, kasalliklar jadvalining 86-moddasi bo‘yicha aniqlanadi.
Bir necha anatomik sohalarning umumiy maydoni 20 foizdan ko‘p bo‘lgan, yuzaki (II-IIIa darajali) kuyishlaridan keyin mustaqil epitelizatsiya mavjudligida va maydoni 10 foizdan ko‘p bo‘lgan chuqur (IIIb-IV-darajali) kuyishlar tufayli o‘tkazilgan autodermoplastikadan keyingi holatlarda, harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli ta’til taqdim etish lozimligi to‘g‘risidagi xulosa chiqariladi.
Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
88
Jismoniy rivojlanish yetishmovchiligi:
a) yaqqol ifodalangan o‘zgarishlar bilan
E
Yaroqsiz
-
-
-
E
b) mo‘tadil ifodalangan o‘zgarishlar bilan
E
Yaroqsiz
-
-
-
E
v) kam ifodalangan o‘zgarishlar bilan
E
Yaroqsiz
-
-
-
D
g) vazni 50 kg — 54,9 kggacha yoki bo‘yi 160,0 sm — 164,9 smgacha bo‘lgan holatlarda
E
Yaroqsiz
-
B
Yaroqli
C
Chaqiriluvchining jismoniy rivojlanishini baholashda uning yoshini hisobga olish lozim, chunki organizmning jadal o‘sish davrida tana vazni bo‘ydan orqada qolishi mumkin. Bo‘y va vazn nomutanosibligi jismoniy rivojlanish yetishmovchiligining ko‘rsatkichi bo‘lib hisoblanmaydi. Tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning jismoniy barkamolligi to‘g‘risidagi xulosa, qat’iy, yakka tartibda, uning vazni, bo‘yi, mushak tizimlarining rivojlanganlik darajasi va ko‘krak qafasi aylanasining o‘lchami mutanosibligiga ko‘ra beriladi. Mushak tizimlarini rivojlanganligini baholashda, teri osti — yog‘ qatlamining to‘planish darajasini hamda kam ifodalangan mushaklari mavjud bo‘lgan bo‘yi baland shaxslarning suyak mushaklari xususiyatlari ham hisobga olinadi.
Mushak tizimlari rivojlanishining zaifligi, mushaklarning bo‘shashganligi, relyef konturlarining yo‘qligi va mushak hajmining yetishmovchiligi, qorin devorining osilib tushishi, ayniqsa uning pastki qismi, kuchanganda chov sohasidagi qorin devorining bo‘rtib chiqishi, o‘mrov suyaklari va kurak qirralarining do‘ppayib chiqishi; kurak pastki burchaklarining ko‘krak qafasidan ayrilib uzoqlashishi (qanotsimon kuraklar), mushaklar qisqarishida ko‘ndalang kesimini kam ifodalangan kattalashishi bilan tavsiflanadi.
Bo‘yi 165 sm va undan uzun hamda vazni 55 kg va undan ortiq bo‘lgan chaqiriluvchilar muddatli harbiy xizmatga ayrim cheklanishlar bilan yaroqli deb topilib, FVV harbiy qismlari, IIV qorovul qo‘shinlari va Qurolli Kuchlarning boshqa qismlariga (bundan A toifalari belgilangan harbiy qismlar mustasno) muddatli harbiy xizmatga chaqirilishi mumkin.
Yaxshi jismoniy rivojlangan va oziqlangan, mutanosib tana tuzilishiga ega, bo‘yi 160 sm va vazni 50 kg dan kam bo‘lmagan holatlarda fuqarolarning SCHRda xizmatni o‘tashiga monelik qilmaydi.
Bo‘yi 160 sm dan yoki vazni 50 kg dan kam bo‘lgan, kasalliklar jadvalining VI ustuni bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan chaqiriluvchilar davolash-sog‘lomlashtirish tadbirlarini o‘tkazish, jismoniy rivojlanganligi ortda qolayotganligi sabablarini aniqlash uchun, har tomonlama tibbiy tekshiruvlardan o‘tkazish (chaqiriluvchilarni tekshirishda qo‘llaniladigan barcha majburiy tahliliy va tibbiy vositalar yordamida tekshirishlarni o‘tkazish, ExoKG, LOR kasalliklar shifokori va endokrinolog maslahatlarini olish) maqsadida, sog‘liq holati bo‘yicha mazkur moddaning “v” bandi bo‘yicha bir yil muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Bir yil muddat o‘tganidan keyin, harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risida yakuniy xulosa qabul qilinadi. Chaqiriluvchilarning bo‘yi 160 sm ga va (yoki) vazni 50 kg ga yetganda, ular kasalliklar jadvalining VI ustuniga muvofiq cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Jismoniy rivojlanishning ortda qolayotganlik sabablari aniqlanganda, ularga kasalliklar jadvalining tegishli moddasi qo‘llaniladi. Infantilizmdan (ikkilamchi jinsiy belgilarining rivojlanishining yetishmovchiligidan) kelib chiqqan jismoniy rivojlanishning yaqqol ifodalangan alomatlari mavjudligida, chaqiriluvchilar kasalliklar jadvalining 13-moddasi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi Nizomning 6-ilovasida keltirilgan bo‘y va tana vazni nisbatining me’yorda hamda oziqlanish buzilishlarida jadvalga muvofiq alimentar yoki somatik (gipotrofiya) tabiatidan kelib chiqqan oziqlanish yetishmovchiligi mavjudligida, fuqarolar muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotganlarida 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Ko‘rsatilgan davr tugaganidan so‘ng, mazkur shaxslarga nisbatan, harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risida yakuniy xulosa qabul qilinadi, agar gipotrofiya bilan kechadigan ijobiy o‘zgarishlar bo‘lmagan holatlarda, mazkur moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Muddatli harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tekshiruvlardan o‘tkazilib, davolanishlari lozim.
Bo‘yi 159,9 sm kam yoki vazni 49,9 kg kam bo‘lgan fuqarolar vaqtincha yaroqsizlik muddati tugaganidan so‘ng, moddaning “b” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Bo‘yi 150 sm va (yoki) tanasining vazni 46 kgdan kam bo‘lganlar esa, mazkur moddaning “a” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Mazkur modda bo‘yicha fikrlashning sayozligi, hissiy-irodaviy buzilishlar va yengil qisqa muddatli asteno-vegetativ qo‘zg‘alishlar bilan namoyon bo‘lgan jismoniy rivojlanishning yetishmovchiligi va ruhiy infantilizm mavjud bo‘lgan chaqiriluvchilar tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar. Ruhiy infantilizmning boshqa shakllarida kasalliklar jadvalining 18-moddasi qo‘llaniladi. Ruhiy infantilizmning namoyon bo‘lishining tashhisiy va ekspertlik bahosi psixiatr tomonidan berilishi lozim.
Bo‘yi 165 sm dan past va (yoki) vazni 55 kg dan kam bo‘lgan HTMga kirayotgan nomzodlar, 88-moddaning “g” bandi bo‘yicha tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladilar.
(88-modda O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
89
Siydik tutolmaslik (enurez):
E
Yaroqsiz
B
B
Yaroqsiz
E
Tundagi siydikni tutolmaslik bilan xastalangan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar statsionar sharoitda tekshiruvlardan o‘tish va davolanish uchun yuboriladilar.
Tibbiy tekshiruvlar to‘liq va chuqur bo‘lishi lozim, shuningdek tekshirish jarayoniga urolog, nevropatolog va psixiatrni jalb etgan holda amalga oshirilishi lozim. Tekshiruvlar jarayonida asosiy e’tibor, suyak skeletiga (turk egari, umurtqa pog‘onasining bel sohasi), tashqi jinsiy a’zolariga (fimoz, oqmalar, siydik chiqarish nayining nuqsonlari), siydik chiqarish — jinsiy tizimining nuqsonlariga qaratiladi. Bundan tashqari, majburiy holda diurez (kunduzgi, tungi), siydik qopchasining hajmi va uning shakli (sistoskopiya, xromotsistoskopiya, sistografiya) tekshiriladi. Agar tungi siydikni tutolmaslik biror-bir ruhiy yoki siydik chiqarish — jinsiy a’zo tizimlari kasalliklarining alomati bo‘lsa, xulosa asosiy kasallik bo‘yicha qabul qilinadi.
Agar kuzatishlar va takroriy tibbiy tekshirishlar, shuningdek MIBBdan olingan ma’lumotlar xastalikning mavjudligi va davolashdan samara bermaganligini shubhasiz tasdiqlagan holatlarda, chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
Modda
Kasalliklarning nomlanishi,
faoliyatning buzilish darajasi
Kasalliklar jadvalining ustunlari
I
II
III
IV
V
VI
90
Nutqning buzilishi:
a) nafas olishning buzilishi va nevrologik alomatlari bilan kechadigan butun nutq a’zosini qamrab oladigan yuqori darajadagi duduqlik, nutqning tushunarsiz qiladigan boshqa buzilishlar
E
Yaroqsiz
E
E
Yaroqsiz
E
b) mo‘tadil ifodalangan duduqlik va nutqning qisman tushunarsiz qiladigan boshqa buzilishlar
E
Yaroqsiz
B yoki C (YATA)
C yoki E (YATA)
Yaroqli.
HHB va AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz
E
v) aniq va tushunarli nutq bo‘lgan duduqlanishning yengil darajasi
E
Yaroqsiz
V
S
Yaroqli.
HHB va AYP operatorlikka yaroqsiz
S
Mazkur moddaning “b” bandiga uzoq muddatli tizimli davolanish samara bermaydigan, tabiatining faoliyatga oid bo‘lgan turg‘un afoniya va turg‘un faoliyatining buzilishi bilan kechadigan surunkali laringit va ovoz boylamlarining boshqa kasalliklari kiradi.
Duduqlik mavjudligida tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxs chuqur tibbiy tekshiruvlardan o‘tkaziladi. Harbiy xizmatga chaqirishdan oldin MIBB, o‘qish yoki ish joyidan olingan hujjatlarni batafsil o‘rganish asosida harbiy xizmatga yaroqlilik to‘g‘risidagi ekspert xulosasi chiqariladi, shuningdek nevropatolog, psixiatr va otolaringolog (zarurat bo‘lsa logopedni ham) o‘zaro maslahatlashuvi inobatga olinadi.
Muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma bo‘yicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar duduqlanishning barcha turlari mavjudligida harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.
SCHRga qabul qilishda, duduqlanishning yengil darajasi mavjud bo‘lgan fuqarolar mazkur moddaning “v” bandiga asosan cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.
Duduqlanishning ifodalanganlik darajasi uning nutq faoliyatini uzluksiz, turli sharoitlarda kuzatish orqali va kasallik belgilari yaqqol namoyon bo‘lgan holatda baholanadi. Ekspert xulosasini chiqarishda qo‘mondonlik tomonidan berilgan tavsifnoma va tibbiy ko‘rikdan o‘tayotgan shaxsning duduqlanishi, uning xizmat majburiyatlarini bajarishiga qanchalik salbiy ta’sir etishi to‘g‘risidagi ko‘rsatmalar katta ahamiyat kasb etadi.
Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarga 1-ILOVA
Bo‘g‘imlarda harakatlar hajmini baholash jadvali (graduslarda)
Bo‘g‘im
Harakat
Me’yor
Harakat chegaralanishi
Kam
ifodalangan
Mo‘tadil ifodalangan
Yaqqol ifodalangan
Yelka bo‘g‘imi yelka kamari bilan
Bukish
180 — 121
120 — 101
100 — 81
80 va undan kam
Yozish
30 dan ko‘p
30 — 21
20 — 16
15 va undan kam
Uzoqlashtirish
180 — 116
115 — 101
100 — 81
80 va undan kam
Tirsak
Bukish
30 — 79
80 — 89
90 — 99
100 va undan ko‘p
Yozish
180 — 149
150 — 141
140 — 121
120 va undan kam
Pronatsiya
180 — 136
135 — 91
90 — 61
60 va undan kam
Supinatsiya
180 — 136
135 — 91
90 — 61
60 va undan kam
Qo‘l panjasi
Bukish
Yozish
Uzoqlashtirish:
Radial
Ulnar
80 — 36
95 — 31
35 — 26
30 — 26
25 — 16
25 — 16
15 va undan kam
15 va undan kam
30 — 11
45 — 26
10 — 6
25 — 16
5 — 4
15 — 11
3 va undan kam
10 va undan kam
Chanoq-son
Bukish
100 dan kam
100 — 109
110 — 119
120 va undan ko‘p
Yozish
180 — 171
170 — 161
160 — 151
150 va undan kam
Uzoqlashtirish
50 — 26
25 — 21
20 — 16
15 va undan kam
Tizza
Bukish
30 — 59
60 — 89
90 — 109
110 va undan ko‘p
Yozish
180 — 176
179 — 171
170 — 161
160 va undan kam
Boldir-tovon
Oyoq-panja tomon bukish
150 — 121
120 — 111
110 — 101
100 va undan kam
Tashqi tomonga bukish (yozish)
70 — 74
75 — 79
80 — 84
85 va undan ko‘p
Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlarga 2-ILOVA
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 5-ILOVA
Fuqarolar sog‘lig‘i va jismoniy rivojlanishining holatiga nisbatan qo‘yiladigan qo‘shimcha talablar
Jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlari, kasalliklar jadvalining kasalliklar va moddalar ro‘yxati
Milliy gvardiyaning 65921 harbiy qismiga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar, Milliy gvardiyaga kontrakt bo‘yicha kirayotganlar.
Milliy gvardiyaning HTMga kirayotgan nomzodlar va Milliy gvardiyaga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
Maxsus vazifalar bajaruvchi harbiy qismlar, “razvedka qo‘mondonlik taktik” mutaxassisligi bo‘yicha HTMga kirayotgan nomzodlar.
DXX harbiy qismlari, “Chegara qo‘shinlari qo‘mondonlik-taktik” mutaxassisligi bo‘yicha HTMga kirayotgan nomzodlar.
Havo-desant, desant-hujumchi, tog‘-o‘qchi, IIVning 7531 va 7551 harbiy qismlari “HDK qo‘mondonlik-taktik”mutaxassisligi bo‘yicha HTMga kirayotgan nomzodlar, MIB huzuridagi Chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassisliklar bo‘yicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan nomzodlar.
Maxsus vazifalar bajaruvchi harbiy qismlarning ta’minot bo‘linmalariga (bazalari) muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
IIVning boshqa harbiy qismlari, Tank, artilleriya HTMning qo‘mondonlik, muhandislik-qo‘mondonlik fakultetlariga (bo‘linmalariga) kirayotgan nomzodlar va muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
Avtomobil, zenit-raketa, radiatsion, kimyoviy, biologik muhofaza HTMning qo‘mondonlik, muhandislik-qo‘mondonlik fakultetlariga (bo‘linmalariga) kirayotgan nomzodlar.
Boshqa HTMlarga kirayotgan nomzodlar.
Radiatsion, kimyoviy, biologik muhofaza harbiy qismlari (bo‘linmalari) muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
Zenit-raketa, radiotexnik hamda HHM Q va HHKning boshqa quruqlikdagi harbiy qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
Aralash tarkibdagi umumqo‘shin harbiy qismlar, aloqa qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
FVV harbiy qismlari, Qurolli Kuchlarning boshqa harbiy qismlariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolar.
Safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga qabul qilinayotgan fuqarolar
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
Cheklanish darajasi
1
1
2
2
2
2
3
3
3
3
3
3
3
4
Yaroqlilik toifasi
A
A
A
A
A
A
V
V
V
V
V
V
V
S
Bo‘yi
185 sm va undan baland
175 sm va undan baland
170 sm va undan baland
170 sm va undan baland
170 sm va undan baland
170 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
165 sm va undan baland
160 sm va undan baland
Vazni
67 kg dan
62 kg dan
60 kg dan
60 kg dan
60 kg dan
60 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
55 kg dan
50 kg dan
Ko‘rish a’zosi
uzoq masofaga ko‘rish o‘tkirligi
korreksiyasiz
1,0-0,8/
1,0-0,8
1,0-0,8/
1,0-0,8
0,6/0,6
0,6/0,6
0,6/0,6
0,6/0,6
0,6/0,6
0,5/0,5
0,4/0,4
0,5/0,1
0,5/0,1
0,5/0,1
0,5/0,1
0,5/0,1
korreksiya bilan
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
0,5/0,2
0,5/0,2
0,5/0,2
0,5/0,2
0,5/0,2
yaqin masofaga ko‘rish o‘tkirligi
korreksiyasiz
0,8/0,8
0,8/0,8
0,7/0,7
0,7/0,7
0,7/0,7
0,7/0,7
0,7/0,7
0,7/0,7
0,7/0,7
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
rang ajratish
trixromaziya S turi
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqsiz
yaroqli
yaroqli
yaroqli
yaroqli
trixromaziya A va V turlari, dixromaziya
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqsiz
yaroqli
yaroqli
Eshitish
shivirlab gapirish,
metrdan kam bo‘lmagan
6/6
6/6
6/6
6/6
6/6
6/6
6/6
6/6
6/6
5/5
6/6
6/6
6/6
6/6
Izoh:
1. Jadvalda “yaroqsiz” deganda — (tinchlik davrida) harbiy xizmatga yaroqsiz yoki HTMga kirishga yaroqsiz deb tushuniladi.
2. Raketa qo‘shinlariga maxsus vositalar haydovchisi va mexanik-haydovchisi lavozimlariga harbiy xizmatga yaroqli harbiy xizmatchilar tayinlanadi, ular transport vositalarini boshqarishga yaroqli bo‘lib, har bir ko‘zning ko‘rish o‘tkirligi 0,8 dan kam bo‘lmagan, rang ajratish qobiliyati buzilmagan va shivirlab gapirganda har bir qulog‘ida 6 m dan kam bo‘lmagan eshitish qobiliyati bo‘lishi lozim.
3. Antropometriya ko‘rsatkichlari bo‘yicha talablar quyidagi fuqarolarga nisbatan qo‘llanilmaydi: ilmiy darajasi va unvoni mavjud bo‘lganlar, respublika va xalqaro fan olimpiadalari sovrindorlari, respublika va xalqaro toifadagi sport arbobi, ayrim sport turlari bo‘yicha respublika va xalqaro musobaqalar sovrindorlari, tor sohadagi mutaxassislar.
(5-ilova O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 6-ILOVA
Bo‘y va tana vazni nisbati (me’yorda va hujayra oziqlanishi buzilishida)
18 yoshdan 25 yoshgacha
Bo‘y
(sm)
Oziqlanishning yetishmovchiligi
(TVI 16,5 dan kam)
Oziqlanishning pasayishi
(TVI 16,5 — 18,4)
Me’yordagi tana vazni
(TVI 18,5 — 24,4)
Oziqlanishning yuqoriligi
(TVI 24,5 — 29,4)
I darajali semizlik
(TVI 29,5 — 33,4)
II darajali semizlik
(TVI 33,5 — 38,4)
III darajali semizlik
(TVI 38,5 va undan yuqori)
1
2
3
4
5
6
7
8
151
37,6
37,7 — 42,1
42,2 — 55,8
55,9 — 67,2
67,3 — 76,3
76,4 — 87,7
87,8
152
38,1
38,2 — 42,6
42,7 — 56,5
56,6 — 68,0
68,1 — 77,3
77,4 — 88,8
88,9
153
38,6
38,7 — 43,2
43,3 — 57,2
57,3 — 68,9
69,0 — 78,3
78,4 — 90,0
90,1
154
39,1
39,2 — 43,7
43,8 — 58,0
58,1 — 69,8
69,9 — 79,3
79,4 — 91,1
91,2
155
39,6
39,7 — 44,3
44,4 — 58,7
58,8 — 70,7
70,8 — 80,3
80,4 — 92,3
92,4
156
40,1
40,2 — 44,9
45,0 — 59,4
59,5 — 71,6
71,7 — 81,3
81,4 — 93,5
93,6
157
40,6
40,7 — 45,4
45,5 — 60,2
60,3 — 72,5
72,6 — 82,3
82,4 — 94,6
94,7
158
41,1
41,2 — 46,0
46,1 — 60,9
61,0 — 73,4
73,5 — 83,3
83,4 — 95,8
95,9
159
41,6
41,7 — 46,5
46,6 — 61,6
61,7 — 74,2
74,3 — 84,3
84,4 — 96,9
97,0
160
42,2
42,3 — 47,3
47,4 — 62,6
62,7 — 75,4
75,5 — 85,7
85,8 — 98,5
98,6
161
42,7
42,8 — 47,8
47,9 — 63,4
63,5 — 76,3
76,4 — 86,7
86,8 — 99,6
99,7
162
43,2
43,3 — 48,4
48,5 — 64,1
64,2 — 77,2
77,3 — 87,7
87,8 — 100,8
100,9
163
43,7
43,8 — 48,9
49,0 — 64,8
64,9 — 78,1
78,2 — 88,7
88,8 — 101,9
102,0
164
44,2
44,3 — 49,5
49,6 — 65,6
65,7 — 79,0
79,1 — 89,7
89,8 — 103,1
103,2
165
44,9
45,0 — 50,2
50,3 — 66,5
66,6 — 80,1
80,2 — 91,0
91,1 — 104,6
104,7
166
45,4
45,5 — 50,8
50,9 — 67,3
67,4 — 81,0
81,1 — 92,0
92,1 — 105,8
105,9
167
45,9
46,0 — 51,3
51,4 — 68,0
68,1 — 81,9
82,0 — 93,0
93,1 — 106,9
107,0
168
46,5
46,6 — 52,1
52,2 — 69,0
69,1 — 83,1
83,2 — 94,4
94,5 — 108,5
108,6
169
47,0
47,1 — 52,6
52,7 — 69,7
69,8 — 84,0
84,1 — 95,4
95,5 — 109,6
109,7
170
47,7
47,8 — 53,4
53,5 — 70,7
70,8 — 85,2
85,3 — 96,7
96,8 — 111,2
111,3
171
48,2
48,3 — 53,9
54,0 — 71,4
71,5 — 86,0
86,1 — 97,7
97,8 — 112,3
112,4
172
48,7
48,8 — 54,5
54,6 — 72,2
72,3 — 86,9
87,0 — 98,7
98,8 — 113,5
113,6
173
49,3
49,4 — 55,2
55,3 — 73,2
73,3 — 88,1
88,2 — 100,1
100,2 — 115,0
115,1
174
49,8
49,9 — 55,8
55,9 — 73,9
74,0 — 89,0
89,1 — 101,1
101,2 — 116,2
116,3
175
50,5
50,6 — 56,5
56,6 — 74,9
75,0 — 90,2
90,3 — 102,4
102,5 — 117,7
117,8
176
51,0
51,1 — 57,1
57,2 — 75,6
75,7 — 91,1
91,2 — 103,4
103,5 — 118,9
119,0
177
51,6
51,7 — 57,8
57,9 — 76,6
76,7 — 92,2
92,3 — 104,8
104,9 — 120,4
120,5
178
52,1
52,2 — 58,4
58,5 — 77,3
77,4 — 93,1
93,2 — 105,8
105,9 — 121,6
121,7
179
52,8
52,9 — 59,1
59,2 — 78,3
78,4 — 94,3
94,4 — 107,1
107,2 — 123,1
123,2
180
53,5
53,6 — 59,8
59,9 — 79,3
79,4 — 95,5
95,6 — 108,4
108,5 — 124,6
124,7
181
54,0
54,1 — 60,4
60,5 — 80,0
80,1 — 96,4
96,5 — 109,4
109,5 — 125,8
125,9
182
54,6
54,7 — 61,1
61,2 — 81,0
81,1 — 97,5
97,6 — 110,8
110,9 — 127,3
127,4
183
55,1
55,2 — 61,7
61,8 — 81,7
81,8 — 98,4
98,5 — 111,8
111,9 — 128,5
128,6
184
55,8
55,9 — 62,4
62,5 — 82,7
82,8 — 99,6
99,7 — 113,1
113,2 — 130,0
130,1
185
56,4
56,5 — 63,2
63,3 — 83,7
83,8 — 100,8
100,9 — 114,5
114,6 — 131,6
131,7
186
56,9
57,0 — 63,7
63,8 — 84,4
84,5 — 101,7
101,8 — 115,5
115,6 — 132,7
132,8
187
57,6
57,7 — 64,5
64,6 — 85,4
85,5 — 102,9
103,0 — 116,8
116,9 — 134,3
134,4
188
58,2
58,3 — 65,2
65,3 — 86,4
86,5 — 104,0
104,1 — 118,2
118,3 — 135,8
135,9
189
58,9
59,0 — 65,9
66,0 — 87,4
87,5 — 105,2
105,3 — 119,5
119,6 — 137,3
137,4
190
59,6
59,7 — 66,7
66,8 — 88,3
88,4 — 106,4
106,5 — 120,8
120,9 — 138,9
139,0
191
60,1
60,2 — 67,2
67,3 — 89,1
89,2 — 107,3
107,4 — 121,8
121,9 — 140,0
140,1
192
60,7
60,8 — 68,0
68,1 — 90,1
90,2 — 108,5
108,6 — 123,2
123,3 — 141,6
141,7
193
61,4
61,5 — 68,7
68,8 — 91,0
91,1 — 109,6
109,7 — 124,5
124,6 — 143,1
143,2
194
62,0
62,1 — 69,5
69,6 — 92,0
92,1 — 110,8
110,9 — 125,9
126,0 — 144,7
144,8
195
62,7
62,8 — 70,2
70,3 — 93,0
93,1 — 112,0
112,1 — 127,2
127,3 — 146,2
146,3
196
63,4
63,5 — 70,9
71,0 — 94,0
94,1 — 113,2
113,3 — 128,5
128,6 — 147,7
147,8
197
64,0
64,171,7
71,8 — 95,0
95,1 — 114,4
114,5 — 129,9
130,0 — 149,3
149,4
198
64,7
64,872,4
72,5 — 95,9
96,0 — 115,5
115,6 — 131,2
131,3 — 150,8
150,9
199
65,3
65,473,2
73,3 — 96,9
97,0 — 116,7
116,8 — 132,6
132,7 — 152,4
152,5
200
66,0
66,173,9
74,0 — 97,9
98,0 — 117,9
118,0 — 133,9
134,0 — 153,9
154,0
25 yoshdan 45 yoshgacha
Bo‘y
(sm)
Oziqlanishning yetishmovchiligi (TVI 17,0 dan kam)
Oziqlanishning pasayishi
(TVI 17,0 — 18,9)
Me’yordagi tana vazni
(TVI 19,0 — 24,9)
Oziqlanishning yuqoriligi
(TVI 25,0 — 29,9)
I darajali semizlik
(TVI 30,0 — 34,9)
II darajali semizlik
(TVI 35,0 — 39,9)
III darajali semizlik
(TVI 40,0 va undan yuqori)
1
2
3
4
5
6
7
8
155
40,8
40,9 — 45,5
45,6 — 59,9
60,0 — 71,9
72,0 — 83,9
84,0 — 95,9
96,0
156
41,3
41,4 — 46,1
46,2 — 60,7
60,8 — 72,8
72,9 — 85,0
85,1 — 97,1
97,2
157
41,8
41,9 — 46,6
46,7 — 61,4
61,5 — 73,7
73,8 — 86,0
86,1 — 98,3
98,4
158
42,3
42,4 — 47,2
47,3 — 62,2
62,3 — 74,6
74,7 — 87,1
87,2 — 99,5
99,6
159
42,8
42,9 — 47,8
47,9 — 62,9
63,0 — 75,5
75,6 — 88,1
88,2 — 100,7
100,8
160
43,5
43,6 — 48,5
48,6 — 63,9
64,0 — 76,7
76,8 — 89,5
89,6 — 102,3
102,4
161
44,0
44,1 — 49,1
49,2 — 64,7
64,8 — 77,6
77,7 — 90,6
90,7 — 103,5
103,6
162
44,5
44,6 — 49,7
49,8 — 65,4
65,5 — 78,5
78,6 — 91,6
91,7 — 104,7
104,8
163
45,1
45,2 — 50,3
50,4 — 66,2
66,3 — 79,4
79,5 — 92,7
92,8 — 105,9
106,0
164
45,6
45,7 — 50,8
50,9 — 66,9
67,0 — 80,3
80,4 — 93,7
93,8 — 107,1
107,2
165
46,2
46,3 — 51,6
51,7 — 67,9
68,0 — 81,5
81,6 — 95,1
95,2 — 108,7
108,8
166
46,8
46,9 — 52,2
52,3 — 68,7
68,8 — 82,4
82,5 — 96,2
96,3 — 109,9
110,0
167
47,3
47,4 — 52,7
52,8 — 69,4
69,5 — 83,3
83,4 — 97,2
97,3 — 111,1
111,2
168
47,9
48,0 — 53,5
53,6 — 70,4
70,5 — 84,5
84,6 — 98,6
98,7 — 112,7
112,8
169
48,5
48,6 — 54,1
54,2 — 71,2
71,3 — 85,4
85,5 — 99,7
99,8 — 113,9
114,0
170
49,1
49,2 — 54,8
54,9 — 72,2
72,3 — 86,6
86,7 — 101,1
101,2 — 115,5
115,6
171
49,6
49,7 — 55,4
55,5 — 72,9
73,0 — 87,5
87,6 — 102,1
102,2 — 116,7
116,8
172
50,2
50,3 — 56,0
56,1 — 73,7
73,8 — 88,4
88,5 — 103,2
103,3 — 117,9
118,0
173
50,8
50,9 — 56,7
56,8 — 74,7
74,8 — 89,6
89,7 — 104,6
104,7 — 119,5
119,6
174
51,3
51,4 — 57,3
57,4 — 75,4
75,5 — 90,5
90,6 — 105,6
105,7 — 120,7
120,8
175
52,0
52,1 — 58,0
58,1 — 76,4
76,5 — 91,7
91,8 — 107,0
107,1 — 122,3
122,4
176
52,5
52,6 — 58,6
58,7 — 77,2
77,3 — 92,6
92,7 — 108,1
108,2 — 123,5
123,6
177
53,2
53,3 — 59,4
59,5 — 78,2
78,3 — 93,8
93,9 — 109,5
109,6 — 125,1
125,2
178
53,7
53,8 — 59,9
60,0 — 78,9
79,0 — 94,7
94,8 — 110,5
110,6 — 126,3
126,4
179
54,4
54,5 — 60,7
60,8 — 79,9
80,0 — 95,9
96,0 — 111,9
112,0 — 127,9
128,0
180
55,1
55,2 — 61,5
61,6 — 80,9
81,0 — 97,1
97,2 — 113,3
113,4 — 129,5
129,6
181
55,6
55,7 — 62,0
62,1 — 81,7
81,8 — 98,0
98,1 — 114,4
114,5 — 130,7
130,8
182
56,3
56,4 — 62,8
62,9 — 82,7
82,8 — 99,2
99,3 — 115,8
115,9 — 132,3
132,4
183
56,8
56,9 — 63,4
63,5 — 83,4
83,5 — 100,1
100,2 — 116,8
116,9 — 133,5
133,6
184
57,5
57,6 — 64,1
64,2 — 84,4
84,5 — 101,3
101,4 — 118,2
118,3 — 135,1
135,2
185
58,1
58,2 — 64,9
65,0 — 85,4
85,5 — 102,5
102,6 — 119,6
119,7 — 136,7
136,8
186
58,7
58,8 — 65,5
65,6 — 86,2
86,3 — 103,4
103,5 — 120,7
120,8 — 137,9
138,0
187
59,3
59,4 — 66,2
66,3 — 87,2
87,3 — 104,6
104,7 — 122,1
122,2 — 139,5
139,6
188
60,0
60,1 — 67,0
67,1 — 88,2
88,3 — 105,8
105,9 — 123,5
123,6 — 141,1
141,2
189
60,7
60,8 — 67,7
67,8 — 89,2
89,3 — 107,0
107,1 — 124,9
125,0 — 142,7
142,8
190
61,4
61,5 — 68,5
68,6 — 90,2
90,3 — 108,2
108,3 — 126,3
126,4 — 144,3
144,4
191
61,9
62,0 — 69,1
69,2 — 90,9
91,0 — 109,1
109,2 — 127,3
127,4 — 145,5
145,6
192
62,6
62,7 — 69,8
69,9 — 91,9
92,0 — 110,3
110,4 — 128,7
128,8 — 147,1
147,2
193
63,2
63,3 — 70,6
70,7 — 92,9
93,0 — 111,5
111,6 — 130,1
130,2 — 148,7
148,8
194
63,9
64,0 — 71,3
71,4 — 93,9
94,0 — 112,7
112,8 — 131,5
131,6 — 150,3
150,4
195
64,6
64,7 — 72,1
72,2 — 94,9
95,0 — 113,9
114,0 — 132,9
133,0 — 151,9
152,0
196
65,3
65,4 — 72,9
73,0 — 95,9
96,0 — 115,1
115,2 — 134,3
134,4 — 153,5
153,6
197
66,0
66,1 — 73,6
73,7 — 96,9
97,0 — 116,3
116,4 — 135,7
135,8 — 155,1
155,2
198
66,6
66,7 — 74,4
74,5 — 97,9
98,0 — 117,5
117,6 — 137,1
137,2 — 156,7
156,8
199
67,3
67,4 — 75,1
75,2 — 98,9
99,0 — 118,7
118,8 — 138,5
138,6 — 158,3
158,4
200
68,0
68,1 — 75,9
76,0 — 99,9
100,0 — 119,9
120,0 — 139,9
140,0 — 159,9
160,0
201
68,7
68,8 — 76,7
76,8 — 100,9
101,0 — 121,1
121,2 — 141,3
141,4 — 161,5
161,6
202
69,4
69,5 — 77,4
77,5 — 101,9
102,0 — 122,3
122,4 — 142,7
142,8 — 163,1
163,2
203
70,0
70,1 — 78,2
78,3 — 102,9
103,0 — 123,5
123,6 — 144,1
144,2 — 164,7
164,8
204
70,7
70,8 — 78,9
79,0 — 103,9
104,0 — 124,7
124,8 — 145,5
145,6 — 166,3
166,4
205
71,4
71,5 — 79,7
79,8 — 104,9
105,0 — 125,9
126,0 — 146,9
147,0 — 167,9
168,0
206
72,1
72,2 — 80,5
80,6 — 105,9
106,0 — 127,1
127,2 — 148,3
148,4 — 169,5
169,6
207
72,8
72,9 — 81,2
81,3 — 106,9
107,0 — 128,3
128,4 — 149,7
149,8 — 171,1
171,2
208
73,4
73,5 — 82,0
82,1 — 107,9
108,0 — 129,5
129,6 — 151,1
151,2 — 172,7
172,8
209
74,1
74,2 — 82,7
82,8 — 108,9
109,0 — 130,7
130,8 — 152,5
152,6 — 174,3
174,4
210
74,8
74,9 — 83,5
83,6 — 109,9
110,0 — 131,9
132,0 — 153,9
154,0 — 175,9
176,0
45 yosh va undan yuqori yosh
Bo‘y
(sm)
Oziqlanishning yetishmovchiligi
(TVI 17,5 dan kam)
Oziqlanishning pasayishi
(TVI 17,5 — 19,9)
Me’yordagi tana vazni
(TVI 20,0 — 25,9)
Oziqlanishning yuqoriligi
(TVI 26,0 — 30,9)
I darajali semizlik
(TVI 31,0 — 35,9)
II darajali semizlik
(TVI 36,0 — 40,9)
III darajali semizlik
(TVI 41,0 va undan yuqori)
1
2
3
4
5
6
7
8
155
42,0
42,1 — 47,9
48,0 — 62,3
62,4 — 74,3
74,4 — 86,3
86,4 — 98,3
98,4
156
42,5
42,6 — 48,5
48,6 — 63,1
63,2 — 75,2
75,3 — 87,4
87,5 — 99,5
99,6
157
43,1
43,2 — 49,1
49,2 — 63,9
64,0 — 76,2
76,3 — 88,5
88,6 — 100,8
100,9
158
43,6
43,7 — 49,7
49,8 — 64,6
64,7 — 77,1
77,2 — 89,5
89,6 — 102,0
102,1
159
44,1
44,2 — 50,3
50,4 — 65,4
65,5 — 78,0
78,1 — 90,6
90,7 — 103,2
103,3
160
44,8
44,9 — 51,1
51,2 — 66,5
66,6 — 79,3
79,4 — 92,1
92,2 — 104,9
105,0
161
45,3
45,4 — 51,7
51,8 — 67,2
67,3 — 80,2
80,3 — 93,1
93,2 — 106,1
106,2
162
45,9
46,0 — 52,3
52,4 — 68,0
68,1 — 81,1
81,2 — 94,2
94,3 — 107,3
107,4
163
46,4
46,5 — 52,9
53,0 — 68,8
68,9 — 82,1
82,2 — 95,3
95,4 — 108,6
108,7
164
46,9
47,0 — 53,5
53,6 — 69,6
69,7 — 83,0
83,1 — 96,4
96,5 — 109,8
109,9
165
47,6
47,7 — 54,3
54,4 — 70,6
70,7 — 84,2
84,3 — 97,8
97,9 — 111,4
111,5
166
48,1
48,2 — 54,9
55,0 — 71,4
71,5 — 85,2
85,3 — 98,9
99,0 — 112,7
112,8
167
48,7
48,8 — 55,5
55,6 — 72,2
72,3 — 86,1
86,2 — 100,0
100,1 — 113,9
114,0
168
49,4
49,5 — 56,3
56,4 — 73,2
73,3 — 87,3
87,4 — 101,4
101,5 — 115,5
115,6
169
49,9
50,0 — 56,9
57,0 — 74,0
74,1 — 88,3
88,4 — 102,5
102,6 — 116,8
116,9
170
50,6
50,7 — 57,7
57,8 — 75,0
75,1 — 89,5
89,6 — 103,9
104,0 — 118,4
118,5
171
51,1
51,2 — 58,3
58,4 — 75,8
75,9 — 90,4
90,5 — 105,0
105,1 — 119,6
119,7
172
51,6
51,7 — 58,9
59,0 — 76,6
76,7 — 91,4
91,5 — 106,1
106,2 — 120,9
121,0
173
52,3
52,4 — 59,7
59,8 — 77,6
77,7 — 92,6
92,7 — 107,5
107,6 — 122,5
122,6
174
52,9
53,0 — 60,3
60,4 — 78,4
78,5 — 93,5
93,6 — 108,6
108,7 — 123,7
123,8
175
53,6
53,7 — 61,1
61,2 — 79,5
79,6 — 94,8
94,9 — 110,1
110,2 — 125,4
125,5
176
54,1
54,2 — 61,7
61,8 — 80,2
80,3 — 95,7
95,8 — 111,1
111,2 — 126,6
126,7
177
54,8
54,9 — 62,5
62,6 — 81,3
81,4 — 96,9
97,0 — 112,6
112,7 — 128,2
128,3
178
55,3
55,4 — 63,1
63,2 — 82,1
82,2 — 97,9
98,0 — 113,7
113,8 — 129,5
129,6
179
56,0
56,1 — 63,9
64,0 — 83,1
83,2 — 99,1
99,2 — 115,1
115,2 — 131,1
131,2
180
56,7
56,8 — 64,7
64,8 — 84,1
84,2 — 100,3
100,4 — 116,5
116,6 — 132,7
132,8
181
57,2
57,3 — 65,3
65,4 — 84,9
85,0 — 101,3
101,4 — 117,6
117,7 — 134,0
134,1
182
57,9
58,0 — 66,1
66,2 — 86,0
86,1 — 102,5
102,6 — 119,1
119,2 — 135,6
135,7
183
58,5
58,6 — 66,7
66,8 — 86,7
86,8 — 103,4
103,5 — 120,1
120,2 — 136,8
136,9
184
59,2
59,3 — 67,5
67,6 — 87,8
87,9 — 104,7
104,8 — 121,6
121,7 — 138,5
138,6
185
59,9
60,0 — 68,3
68,4 — 88,8
88,9 — 105,9
106,0 — 123,0
123,1 — 140,1
140,2
186
60,4
60,5 — 68,9
69,0 — 89,6
89,7 — 106,9
107,0 — 124,1
124,2 — 141,4
141,5
187
61,1
61,2 — 69,7
69,8 — 90,6
90,7 — 108,1
108,2 — 125,5
125,6 — 143,0
143,1
188
61,8
61,9 — 70,5
70,6 — 91,7
91,8 — 109,3
109,4 — 127,0
127,1 — 144,6
144,7
189
62,5
62,6 — 71,3
71,4 — 92,7
92,8 — 110,6
110,7 — 128,4
128,5 — 146,3
146,4
190
63,2
63,3 — 72,1
72,2 — 93,8
93,9 — 111,8
111,9 — 129,9
130,0 — 147,9
148,0
191
63,7
63,8 — 72,7
72,8 — 94,5
94,6 — 112,7
112,8 — 130,9
131,0 — 149,1
149,2
192
64,4
64,5 — 73,5
73,6 — 95,6
95,7 — 114,0
114,1 — 132,4
132,5 — 150,8
150,9
193
65,1
65,2 — 74,3
74,4 — 96,6
96,7 — 115,2
115,3 — 133,8
133,9 — 152,4
152,5
194
65,8
65,9 — 75,1
75,2 — 97,7
97,8 — 116,5
116,6 — 135,3
135,4 — 154,1
154,2
195
66,5
66,6 — 75,9
76,0 — 98,7
98,8 — 117,7
117,8 — 136,7
136,8 — 155,7
155,8
196
67,2
67,3 — 76,7
76,8 — 99,7
99,8 — 118,9
119,0 — 138,1
138,2 — 157,3
157,4
197
67,9
68,0 — 77,5
77,6 — 100,8
100,9 — 120,2
120,3 — 139,6
139,7 — 159,0
159,1
198
68,6
68,7 — 78,3
78,4 — 101,8
101,9 — 121,4
121,5 — 141,0
141,1 — 160,6
160,7
199
69,3
69,4 — 79,1
79,2 — 102,9
103,0 — 122,7
122,8 — 142,5
142,6 — 162,3
162,4
200
70,0
70,1 — 79,9
80,0 — 103,9
104,0 — 123,9
124,0 — 143,9
144,0 — 163,9
164,0
201
70,7
70,8 — 80,7
80,8 — 104,9
105,0 — 125,1
125,2 — 145,3
145,4 — 165,5
165,6
202
71,4
71,5 — 81,5
81,6 — 106,0
106,1 — 126,4
126,5 — 146,8
146,9 — 167,2
167,3
203
72,1
72,2 — 82,3
82,4 — 107,0
107,1 — 127,6
127,7 — 148,2
148,3 — 168,8
168,9
204
72,8
72,9 — 83,1
83,21 — 08,1
108,2 — 128,9
129,0 — 149,7
149,8 — 170,5
170,6
205
73,5
73,6 — 83,9
84,0 — 109,1
109,2 — 130,1
130,2 — 151,1
151,2 — 172,1
172,2
206
74,2
74,3 — 84,7
84,8 — 110,1
110,2 — 131,3
131,4 — 152,5
152,6 — 173,7
173,8
207
74,9
75,0 — 85,5
85,6 — 111,2
111,3 — 132,6
132,7 — 154,0
154,1 — 175,4
175,5
208
75,6
75,7 — 86,3
86,4 — 112,2
112,3 — 133,8
133,9 — 155,4
155,5 — 177,0
177,1
209
76,3
76,4 — 87,1
87,2 — 113,3
113,4 — 135,1
135,2 — 156,9
157,0 — 178,7
178,8
210
77,0
77,1 — 87,9
88,0 — 114,3
114,4 — 136,3
136,4 — 158,3
158,4 — 180,3
180,4
(6-ilova O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2024-yil 18-dekabrdagi 17-son, Milliy gvardiyasining 2024-yil 5-dekabrdagi 30-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2024-yil 9-dekabrdagi 26-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2024-yil 15-dekabrdagi 19-son, Ichki ishlar vazirligining 2024-yil 7-dekabrdagi 45-qq-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024-yil 11-dekabrdagi 17-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-2, 16.01.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son)
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 7-ILOVA
Harbiy mehnatning sog‘liqqa xavfli va o‘ta og‘ir sharoiti bilan bog‘liq lavozimlar va harbiy hisob mutaxassisliklari
RO‘YXATI
a) harbiy mehnatning sog‘liqqa xavfli sharoiti bo‘lgan ishlardagi bevosita aloqasi quyidagilar bilan bog‘liq:
radioaktiv moddalar;
ionlovchi nurlanish manbalari;
raketa yonilg‘isi tarkibidagi qismlar va boshqa o‘ta zaharlovchi moddalar;
kimyoviy qurol tarkibiga kiradigan zaharlovchi moddalar;
30 kGsdan do 300 GGsgacha chastota diapazonida elektr-magnit maydonlarini hosil qiluvchi manbalar;
optik kvantli generatorlar;
patogenlik I, II guruhiga kiradigan mikroorganizmlar.
b) harbiy mehnatning o‘ta og‘ir sharoiti bilan bog‘liq ishlar (mutaxassisliklar):
akvanavtlar va boshqa g‘avvos mutaxassislari;
maxsus inshoatlardagi xizmat;
qutqaruvchi va qutqaruv xizmati boshqa mutaxassislari
harbiy sektorlar navbatchilik tarkibining, havo harakatlar boshqaruv tizimi markazlarining va aviatsiyani yo‘naltirish jangovar boshqaruv punktlarining ofitserlari (HHB va AYP operatorlari);
tanklar va boshqa jangovar texnika suv ostidagi boshqaruvi;
parashut bilan sakrash.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 8-ILOVA
Harbiy qism (MIBB) burchak shtampi
___________________________ BOSH SHIFOKORIGA (BOSHLIG‘IGA)
Harbiy qism komandiri (MIBB boshlig‘i) __________________________________
harbiy unvoni, imzo, F.I.Sh.
M.O‘.
Harbiy qism tibbiy qism boshlig‘i ________________________________________
(tibbiy komissiyasining katta shifokori)
harbiy unvoni, imzo, F.I.Sh.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 9-ILOVA
Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolarini og‘ir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni o‘tashiga (yashashiga) qarshi tibbiy ko‘rsatmalar
RO‘YXATI
Barcha aholi punktlari va hududlarda qarshi ko‘rsatmalar deb hisoblanadi:
1. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari, Buxoro viloyati Qorovulbozor tumani, Qashqadaryo viloyati Muborak tumani, Qamchiq davoni (Toshkent va Namangan viloyatlari hududida) ning barcha hududlari.
a) shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchilar uchun:
tireotoksikoz, og‘irlik darajasidan qat’iy nazar;
buyraklarning faoliyatining buzilishi bilan kechadigan toshlar hosil bo‘lishi bilan yoki konkrementlarsiz, biroq tez-tez kuzatiladigan buyrak sanchig‘i xurujlari bilan kechadigan siydik-tosh kasalligi, bitta buyrakning yo‘qligi, buyrak rivojlanishining anomaliyalari (taqasimon buyrak, jomcha, siydik yo‘llarining to‘liq ajralishi va boshqalar);
“nishon” a’zolar faoliyati yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gipertoniya kasalligining ikkinchi bosqichi;
xavfli o‘smalar, kasallikning bosqichi va davolash natijalaridan qat’iy nazar;
o‘pka va boshqa a’zolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan bo‘lsa, qarshi ko‘rsatma yo‘q);
Bundan tashqari, ayol-harbiy xizmatchilar uchun:
bachadon, tuxumdon yoki ko‘krak bezi rivojlanayotgan o‘smalari;
klimaks va bachadondan qon ketish bilan kechadigan tuxumdonlar faoliyatining buzilishlari.
b) harbiy xizmatchilarning oila a’zolari uchun:
tez-tez takrorlanadigan talvasalar bilan (yil davomida 3-martadan ko‘p) kechadigan tutqanoq kasalligi;
bosh va orqa miyaning qon tomir kasalliklari hamda falajlik (paralich) yoki chuqur ildiz otgan parezlar, gidrotsefaliya, nutq va, ko‘rishning buzilishi, muvozanat saqlash yoki yurishning buzilishi bilan ifodalangan markaziy asab tizimining boshqa og‘ir organik kasalliklari;
endokrin tizimi kasalliklarining og‘ir shakllari, har qanday og‘irlik darajasidagi tireotoksikoz;
koronar yoki umumiy qon aylanishining II yoki III darajali buzilishi bilan kechadigan qon aylanish tizimi kasalliklari;
gipertoniya kasalligining uchinchi bosqichi;
kollagenozlar (revmatoidli artrit, tizimli qizil teri sili (volchanka), tizimli sklerodermiya, tugunli periartrit, dermatomiozit);
xavfli o‘smalar, bosqichi va davolash natijasidan qat’iy nazar;
buyraklarning faoliyatining buzilishi bilan kechadigan toshlar hosil bo‘lishi bilan yoki konkrementlarsiz, biroq tez-tez kuzatiladigan buyrak sanchig‘i xurujlari bilan kechadigan siydik-tosh kasalligi, bitta buyrakning yo‘qligi, buyrak rivojlanishining anomaliyalari (taqasimon buyrak, jomcha, siydik yo‘llarining to‘liq ajralishi va boshqalar);
o‘pka va boshqa a’zolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan bo‘lsa, qarshi ko‘rsatma yo‘q);
Bundan tashqari, ayollar uchun:
har qanday etiologiyadagi bachadon, tuxumdon yoki sut bezi o‘smalari;
2. Baland tog‘lik hududlarda (dengiz sathiga nisbatan balandlikda): 2500 metr va undan baland:
a) harbiy xizmatchilar uchun:
miya qon aylanishining o‘tkinchi buzilishlari bilan kechadigan bosh va orqa miya qon tomir kasalliklari;
faoliyatning o‘rtacha buzilishi va onda-sonda ro‘y beradigan xurujlar bilan kechuvchi sekin rivojlanayotgan qon tomir tizimi kasalliklari;
har qanday og‘irlik darajasidagi tireotoksikoz;
tashqi nafas faoliyatining buzilishi bilan kechayotgan surunkali o‘pka kasalliklari;
koronar yoki umumiy qon aylanishining II yoki III darajali buzilishi bilan kechadigan qon aylanish tizimi kasalliklari;
xavfli o‘smalar, kasallikning bosqichi va davolash natijasidan qat’iy nazar;
har qanday rivojlanish darajasidagi obliteratsiyalovchi endoarteriitlar;
o‘pka va boshqa a’zolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan bo‘lsa, qarshi ko‘rsatma yo‘q);
b) harbiy xizmatchilarning oila a’zolari uchun:
aqliy zaiflik;
tez-tez takrorlanadigan talvasalar bilan (yil davomida 3-martadan ko‘p) kechadigan tutqanoq kasalligi;
endogen ruhiy buzilishlar;
gidrotsefaliya, falajlik (paralich), parezlar, nutqning buzilishi bilan kechadigan markaziy asab tizimining organik kasalliklari; bosh yoki orqa miya o‘smalari hamda a’zolar faoliyatining turg‘un buzilishi bilan kechuvchi markaziy asab tizimining boshqa og‘ir va tez rivojlanayotgan kasalliklari;
endokrin tizimining kasalliklari, har qanday og‘irlik darajasidagi tireotoksikoz;
rivojlanish alomatlari bo‘lgan tizimli qon kasalliklari;
tashqi nafas olish faoliyatining II va III darajali buzilishi bilan kechayotgan surunkali o‘pka kasalliklari;
umumiy yoki koronar qon aylanishining II va III darajali buzilishi bilan kechuvchi qon aylanish tizimi surunkali kasalliklari
gipertoniya kasalligining II yoki III bosqichi;
xavfli o‘smalar, bosqichi va davolash natijalaridan qat’iy nazar;
har qanday ifodalangan darajadagi obliteratsiyalovchi endoarteriit;
har qanday etiologiyadagi bachadon, tuxumdon yoki sut bezi o‘smalari;
o‘pka va boshqa a’zolar silining faol shakllari (3 yil davomida jarayonning faolligi kuzatilmagan bo‘lsa, qarshi ko‘rsatma yo‘q);
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 10-ILOVA
Tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yig‘ilishlar bayonnomalari
Familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili, harbiy unvoni, harbiy qism, qaysi MIBdan chaqirilgan, chaqirilish sanasi va kim tomondan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishga yuborilgan
Shikoyatlari va qisqa anamnezi
Shifokor tekshiruvining obyektiv ma’lumotlari va tashxis
Komissiyaning xulosasi
Izoh (HTQ uchun MHTKning xulosasi)
1
2
3
4
5
6
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 11-ILOVA
Harbiy-tibbiy muassasaning (MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning) burchak shtampi
Komissiyaning pochta manzili______________________________________________________
Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 12-ILOVA
12. Tashxis va komissiyaning kasallik, jarohat (yaradorlik, shikastlanish)ning sababiy bog‘liqligi to‘g‘risidagi xulosasi ____________________________________________________________________
(kasallik va jarohat birgalikda mavjudligida sababiy bog‘liqliligi to‘g‘risida qarorlarni alohida qayd etiladi)
13. Komissiyaning harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik bo‘yicha xizmatiga yaroqlilik to‘g‘risidagi xulosasi: O‘R MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20___ yil “__” ____________ dagi ____-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining __ustuni _______moddasi ___bandlari asosida __________________________
(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)
Komissiyaning pochta manzili: _____________________________________________________________
Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 13-ILOVA
Harbiy-tibbiy muassasaning (MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning) burchak shtampi
O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sog‘liq holati to‘g‘risida
Komissiyaning pochta manzili______________________________________________________
Markaziy harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 14-ILOVA
(harbiy xizmatchilar uchun — harbiy qismning manzili va shartli nomi)
Tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish bosqichlari
Birlamchi
Takroriy
Yakuniy
1
2
3
4
1. Shikoyatlar va anamnezi
2. O‘tkazilgan kasalliklar va jarohatlar
3. Antropometrik ko‘rsatkichlar Bo‘yi Tana vazni Spirometriya Dinamometriya: O‘ng qo‘l Chap qo‘l Gavdani tik turish paytida
4. Jarrohlik tekshiruvi natijalari: Umumiy jismoniy rivojlanishi Teri va ko‘rinadigan shilliq qavatlar Limfa tugunlari Suyak-mushak tizimi Periferik tomirlar Siydik, jinsiy tizim Anus va yo‘g‘on ichak
Tashxis: Xulosa: Sana, jarrohning imzosi, familiyasi ismi sharifi
1
2
3
4
5. Ichki a’zolar tekshiruvi natijalari: Oziqlanish Endokrin tizimi Yurak: chegaralari Tonlar Faoliyat sinamalari Puls Arterial bosim Nafas a’zolari Ovqat hazm qilish a’zolari Jigar Taloq Buyraklar
Tashxis Xulosa Sana, terapevtning imzosi, familiyasi ismi sharifi
6. Asab tizimi tekshiruvi natijalari: Bosh-miya nervlari Harakat faoliyati Reflekslar Sezish Vegetativ asab tizimi
Tashxis: Xulosa: Sana, nevropatologning imzosi, familiyasi ismi sharifi
7. Ruhiy holatni tekshiruv natijalari: Ong Diqqat-e’tibor Xotira Tafakkur Intellekt Hissiy-irodaviy faoliyat
Tashxis: Xulosa: Sana, psixiatrning imzosi, familiyasi ismi sharifi
8. Ko‘rish a’zosining tekshiruv natijalari:
Rang ajratish (Rabkin bo‘yicha)
Ko‘rish o‘tkirligi korreksiyasiz
O‘ng ko‘z
Chap ko‘z
Ko‘rish o‘tkirligi korreksiya bilan
O‘ng ko‘z
Chap ko‘z
Refraksiya skiaskopik
O‘ng ko‘z
Chap ko‘z
1
2
3
4
Binokulyarnoye ko‘rish
Yaqqol ko‘rishning eng yaqin nuqtasi
O‘ng ko‘z
Chap ko‘z
Ko‘z yoshi yo‘llari
Qovoq va konyunktiva
Ko‘z olmalarining joylashuvi, harakatchanligi
Qorachiq va ularning ta’sirga javobi
Optik muhitlar
O‘ng ko‘z
Chap ko‘z
Tashxis: Xulosa: Sana, oftalmologning imzosi, familiyasi ismi sharifi
9. LOR-a’zolarning tekshiruv natijalari: Nutq
Burun orqali nafas
o‘ng
chap
Hid bilish
o‘ng
chap
Shivirlab gapirishga eshitish o‘tkirligi
o‘ng
chap
Quloqning barofaoliyati
o‘ng
chap
Vestibulyar apparatining faoliyati (aylanish bilan ikki hissa tajriba)
Tashxis: Xulosa: Sana, otolaringologning imzosi, familiyasi ismi sharifi
10. Tishlar va og‘iz boshlig‘ining tekshiruv natijalari:
Tishlash holati
Og‘izning shilliq qavati
Tishlar
Milklar
Tashxis: Xulosa: Sana, stomatologning imzosi, familiyasi ismi sharifi
11. Teri tanosil tekshiruv natijalari
Tashxis: Xulosa: Sana, dermatovenerologning imzosi, familiyasi ismi sharifi
12. Rentgen, tahliliy va boshqa tekshiruvlar, hamda va boshqa shifokorlar mutaxassis xulosalari yozuvlari uchun _________________________________________________________________________________
(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)
(14-ilova O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining 2025-yil 20-avgustdagi 31-son, Milliy gvardiyasining 2025-yil 9-avgustdagi 43-son, Favqulodda vaziyatlar vazirligining 2025-yil 11-avgustdagi 18-son, Davlat xavfsizlik xizmatining 2025-yil 15-avgustdagi 21-son, Ichki ishlar vazirligining 2025-yil 8-avgustdagi 43-son va Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025-yil 11-avgustdagi 5-sonli qarori (ro‘yxat raqami 3147-3, 02.09.2025-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 02.09.2025-y., 10/25/3147-3/0795-son)
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 15-ILOVA
Harbiy xizmatga yaroqlilik va tayinlanish xulosasi.
O‘R MV, MG, FVV, DXX, IIV, SVV 20___ yil “____” ____________ dagi __ — sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining ____-ustuni ____ -moddasi ____- bandiga asosan
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 16-ILOVA
TIBBIY VARAQA
20____ yil “____” _____________ chaqiriluvchi______________________________________________
(shifokorning imzosi, shaxsiy muhri, familiyasi, ismi sharifi)
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 17-ILOVA
__________________________________ viloyati mudofaa ishlari boshqarmasi boshlig‘i, harbiy qism komandiri tomonidan 20__ yil “___” ______________ dagi ____- sonli yo‘llanma asosida statsionar (ambulator) ravishda____________________________________________________________________
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 18-ILOVA
Harbiy davolash-profilaktika muassasasi (harbiy tibbiy komissiya)ning burchak muhri
Komissiyaning pochta manzili______________________________________________________
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 19-ILOVA
Harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
Komissiyaning harbiy xizmatga, harbiy mutaxassisligi bo‘yicha yaroqliligi to‘g‘risidagi xulosasi: O‘R MV, MG, FVV, DXX, IIV, SSV 20__ yil “____” __________dagi ___-sonli qaroridagi kasalliklar jadvalining ____ ustuni _______moddasi _____ bandi asosida _________________________________
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 20-ILOVA
Shikast (yaradorlik, jarohat) olish holati to‘g‘risidagi
(jarohat olingan holat, sabablari: jangovar, xizmat vazifasini, komandirning buyrug‘i, ko‘rsatmalarini bajarishda, harbiy xizmat majburiyatlari va fuqarolik burchini ijro etishda, jangovar, jismoniy tayyorgarligi mashg‘ulotlarida, texnikaga xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash vaqtida, qurilish, xo‘jalik va boshqa ishlarni o‘tkazishda, O‘R QK Umumharbiy Nizomlari, buyruqlar, qo‘llanmalar, yo‘riqnomalarning talablarini buzgan hollarda, shu jumladan texnika xavfsizligi qoidalarini, xizmatdan tashqari davrda, komandirning buyrug‘i, ko‘rsatmasi, xizmat vazifasini bajarmaganda, ta’tilda, qism yoki xizmat joyini tashlab ketganda, spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarini iste’mol qilganda va boshqalar)
Ma’lumotnoma taqdim qilinadi ___________________________________________________________
(taqdim qilinadigan muassasa, tashkilotning nomlanishi)
(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)
Qism komandiri (muassasa boshlig‘i)________________________________________________________
(harbiy unvoni, imzosi, familiyasi, ismi sharifi)
M.O‘.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 21-ILOVA
Mudofaa ishlari boshqarmalari huzuridagi tibbiy komissiyalarning
XISOBOTI
1-jadval
Mudofaa ishlari boshqarmalari (bo‘limlari) to‘g‘risida
MA’LUMOTLAR
(absolyut sonlar)
T/r
Tuman (shahar)
MIB razryadi
MIB ega
Tuman MIB (birlashgan, shahar)
Yig‘in punktlari hammasi bo‘lib
Ulardan: zamonaviy yig‘in punktlari
Yig‘in punktlari tibbiy bo‘limlari qanday sharoitda joylashgan
MIB hammasi bo‘lib
Doimiy chaqiruv uchastkalari
Ulardan ega:
Vaqtincha chaqiruv uchastkalari
Chaqiriluvchilarning tibbiy ko‘rigi uchun sharoitlari
“Chaqiruvga tayyorgarlik va o‘tkazish to‘g‘risida”gi qo‘llanma talablariga mos
“Chaqiruvga tayyorgarlik va o‘tkazish to‘g‘risida”gi qo‘llanma talablariga mos emas
“Chaqiruvga tayyorgarlik va o‘tkazish to‘g‘risida”gi qo‘llanma talablariga mos
“Chaqiruvga tayyorgarlik va o‘tkazish to‘g‘risida”gi qo‘llanma talablariga mos emas
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Jami
20___y.
20___y.
Izoh: jadval bir marotaba to‘ldiriladi va o‘tgan yilning ma’lumotlari bilan 15-yanvarga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy tibbiy komissiyasiga yuboriladi.
2-jadval
_______ y.t. o‘smirlarning chaqiruv uchastkalarida qayd etishda tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
NATIJALARI
Tumanlar
(shaharlar)
Viloyatlar (QR, Toshkent sh.)
Jami tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganlar
Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi
A, V, S toifalar
D toifa
E toifa
F toifa
Abs. soni
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Jami viloyat bo‘yicha (QR, Toshkent sh.)
Izoh: jadval bir marotaba to‘ldiraladi va qayd etish tugagandan so‘ng 10-iyulga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga yuboriladi.
3-jadval
Fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etishda tibbiy qo‘rikdan o‘tkazish NATIJALARI
(kasalliklar sinflari bo‘yicha)
Yaroqlilik toifasi
JAMI
Kasalliklar sinflari
Yuqumli va parazitar kasalliklari
O‘smalar
Qon kasalliklari
Endokrin tizimining kasalliklari
Ruhiy va hulq-atvor buzilishlari
Asab tiziminingkasalliklari
Ko‘z va uning yordamchi a’zolarning kasalliklari
Quloq va so‘rg‘ichsimon o‘sig‘ining kasalliklari
Qon aylanish kasalliklari
Nafas a’zolarining kasalliklari
Ovqat hazm qilish a’zolarning kasalliklari
Teri va teri osti qavatining kasalliklari
Suyak-mushak tizimining kasalliklari
Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari
Jarohat, jarrohlik amaliyotining oqibatlari
Jami
Shu jumladan sil kasalligi
Jami
Shu jumladan bosh suyagi-miya jarohati
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumlajan
Jami
Moyakning suvli shishi
Neyrotsirkulyator asteniya
Va rikotsele
Burunning yondosh bo‘shliqlarining kasalliklari
Halqumning kasalliklari
Tishlarning kasalliklari
Yara kasalligi
Churralar
Umurtqaning skoliozi
Yassi kasalligi
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
20
D toifa
E toifa
F toifa
Jami
Izoh: jadval bir marotaba to‘ldiraladi va qayd etish tugagandan so‘ng 10-iyulga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga yuboriladi.
4-jadval
Chaqiruvchilarning harbiy xizmatga chaqiruvidagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish NATIJALARI
Tumanlar
(shaharlar)
Jami
guvohlantirilganlar
Harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi
A, V, C toifalari
D toifa
E toifa
F toifa
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
20___y.
Abs. soni
Abs. soni
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
Abs. soni
%
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Jami viloyat
(QR, Toshkent sh.) bo‘yicha
Izoh:
2-3 ustunlarda absolyut sonlar qayd etiladi;
4 — 9 ustunlarda absolyut sonlar va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilganlar umumiy sonidan foizga nisbatdan, o‘tgan yilning chaqiruv natijalarini hisobga olgan holda.
Jadval yilda ikki marotaba to‘ldiriladi va yuboriladi:
chaqiruv tugagandan so‘ng O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga;
MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning ishini hisobga olgan holda o‘tgan yilning ma’lumotlari bilan 15-yanvarga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy tibbiy komissiyasiga.
5-jadval
Chaqiruvchilarni harbiy xizmatga chaqiruvdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
NATIJALARI
(kasalliklar sinflari bo‘yicha)
Yaroqlilik toifasi
JAMI
Kasalliklar sinflari
Yuqumli va parazitar kasalliklari
O‘smalar
Qon kasalliklari
Endokrin tizimining kasalliklari
Ruhiy va hulq-atvor buzilishlari
Asab tiziminingkasalliklari
Ko‘z va uning yordamchi a’zolarning kasalliklari
Quloq va so‘rg‘ichsimon o‘sig‘ining kasalliklari
Qon aylanish kasalliklari
Nafas a’zolarining kasalliklari
Ovqat hazm qilish a’zolarning kasalliklari
Teri va teri osti qavatining kasalliklari
Suyak-mushak tizimining kasalliklari
Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari
Jarohat, jarrohlik amaliyotining oqibatlari
Jami
Shu jumladan sil kasalligi
Jami
Shu jumladan bosh suyagi-miya jarohati
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumladan
Jami
Shu jumlajan
Jami
Moyakning suvli shishi
Neyrotsirkulyator asteniya
Va rikotsele
Burunning yondosh bo‘shliqlarining kasalliklari
Halqumning kasalliklari
Tishlarning kasalliklari
Yara kasalligi
Churralar
Umurtqaning skoliozi
Yassi kasalligi
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
D toifasi
E toifasi
F toifasi
Jami
4-chi jadval yilda ikki marotaba to‘ldiriladi va yuboriladi:
chaqiruv tugagandan so‘ng 15-aprelga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga;
MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning ishini hisobga olgan holda o‘tgan yilning ma’lumotlari bilan 15-yanvarga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy tibbiy komissiyasiga.
6-jadval
Chaqiriluvchilarni yig‘in punktlaridan qaytarilganligi to‘g‘risidagi MA’LUMOTLAR
Tumanlar
(shaharlar)
Viloyatlar
(QR, Toshkent sh.)
Jami yetkazildi
Jami qaytarildi
Ulardan
Shu jumladan kasalliklar sinflari (4 — 6 grafalarning jami)
D toifa
E toifa
F toifa
Yuqumli va parazitar kasalliklari
O‘smalar
Qon kasalliklari
Endokrin tizimining kasalliklari
Ruhiy buzilishlar
Asab tizimining kasalliklari
Ko‘z va uning yordamchi a’zolarning kasalliklari
Qulok va so‘rg‘ichsimon o‘sig‘ining kasalliklari
Qon aylanish tizimining kasalliklari
Nafas a’zolarning kasalliklari
Ovqat hazm qilish tizimining kasalliklari
Teri va teri osti qavatining kasalliklari
Suyak-mushak tizimining kasalliklari
Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari
Jarohat va harrohlik amaliyotlarning oqibatlari
Tekshiruvdan qaytmaganlar
Abs.
Abs.
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
Viloyat
(QR, Toshkent sh.)
bo‘yicha
20 __
20 __
Jadvalni to‘ldirish bo‘yicha tushuntirishlar:
Jadvalda mudofaa ishlari boshqarmasining yig‘in puktlariga yetkazilgan va MIB huzuridagi tibbiy komissiyasi xulosasi bilan qaytarilgan barcha fuqarolar qayd etiladi;
Ohirgi grafada tekshiruvdan kaytmaganlar shaxslarning soni qayd etiladi.
Jadval bir marotaba to‘ldiraladi va joriy yilning 15-apreliga qadar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiruvchilarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va Mudofaa vazirligining Markaziy harbiy tibbiy komissiyasiga yuboriladi
7-jadval
Chaqiruvchilarning MIB huzuridagi tibbiy komissiyasi tomonidan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish
NATIJALARI
Nazorat tarzida guvohlantirishdan o‘tgan chaqiruvchilarning kontingentlari
Nazorat tarzida guvohlantirish o‘tkazilgan yili
Nazorat tarzida guvohlantirilganlar jamida
Ulardan topildi:
A, V, C toifalar
D toifa
E toifa
F toifa
Umumiy soni
Abs.
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
A, V, C toifalar
20___
20___
D toifa
20___
20___
E toifa
20___
20___
F toifa
20___
20___
Jami:
20___
20___
Jadvalni to‘ldirish bo‘yicha tushuntirishlar:
3-ustunda yaroqlilik toifalari bo‘yicha MIB huzuridagi tibbiy komissiyasiga taqdim qilingan tuman (shahar) tibbiy komissiyalari tomonidan harbiy xizmatga yaroqli, vaqtincha yaroqsiz, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topilgan fuqarolar ko‘rsatiladi.
4, 6, 8, 10-ustunlarda MIB huzuridagi tibbiy komissiyasi xulosasi asosida fuqarolarning soni ko‘rsatiladi. Qo‘shimcha tekshiruvga yuborilganlar ushbu jadvalda ko‘rsatilmaydilar.
Jadval yilda 2 marotaba to‘ldiriladi va yuboriladi:
Sog‘liqni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga joriy yilning 15-apreliga qadar.
Sog‘likni saqlash vazirligining O‘smirlar va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va Mudofaa vazirligining Markaziy harbiy-tibbiy komissiyasiga MIB huzuridagi tibbiy komissiyaning chaqiruvlararo davrda ishlashini xisobga olgan holda, o‘tgan yil uchun, 15-yanvariga qadar.
8-jadval
MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar tomonidan HTMga kirayotgan nomzodlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish NATIJALARI
Tumanlar (shaharlar),
viloyatlar
(QR, Toshkent sh.)
Jami tibbiy ko‘rikdan o‘tganlar soni
O‘qishga kirishga yaroqli
O‘qishga kirishga yaroqsiz va tekshiruvdan qaytmaganlar
Kasalliklar sinfi
Yuqumli va parazitar kasalliklar
O‘smalar
Qon kasalliklari
Endokrin tizimining kasalliklari
Ruhiy buzilishlar
Asab tizimi kasalliklari
Ko‘z va uning yordamchi a’zolari kasalliklari
Quloq va so‘rg‘ichsimon o‘simta kasalliklari
Qon aylanish tizimi kasalliklari
Nafas olish a’zolari kasalliklari
Ovqat hazm qilish a’zolari kasalliklari
Teri va teri osi qavatining kasalliklari
Suyak-mushak tizimining kasalliklari
Siydik-jinsiy tizimining kasalliklari
Jarohat va harrohlik amaliyotlarning oqibatlari
Abs.
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
Abs.
%
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
Viloyat bo‘yicha
(QR, Toshkent sh.)
20 __
20 __
Jadvalni to‘ldirish bo‘yicha tushuntirishlar:
Jadval yilda 1 marotaba tuziladi, Sog‘likni saqlash vazirligi O‘smirlar va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish tamomlangandan keyin 15-iyungacha yuboriladi, tekshiruvdan qaytmagan shaxslar soni harbiy xizmatga yaroqsizlarga qo‘shiladi.
(Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 04.04.2019-y., 10/19/3147/2889-son; 08.07.2020-y., 10.20/3147-1/1037-son; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son; 16.01.2025-y., 10/25/3147-2/0035-son; 02.09.2025-y., 10/25/3147-3/0795-son)
