319-сон 06.11.2015. Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida

Norasmiy tarjima

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

Qarori

Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Texnik jihatdan tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligiga yagona talablarni belgilash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglament ilovaga muvofiq tasdiqlansin va rasmiy eʼlon qilingan kundan boshlab olti oy ichida amaliyotga joriy etilsin.

2. “Oʻzstandart” agentligi vakolatli organlar bilan birgalikda ushbu qaror bilan tasdiqlangan Umumiy texnik reglament amaliyotga joriy etilgan kundan boshlab, belgilangan tartibda, metallurgiya mahsulotlariga majburiy talablarni belgilovchi standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatlarni qoʻllashda ularning majburiyligini bekor qilish va ixtiyoriyligini taʼminlash choralarini koʻrsin.

3. “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” va “Oʻzbekiston metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyatlari, “Oʻzstandart” agentligi Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi bilan birgalikda aholi, davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari, tadbirkorlik subyektlarini tasdiqlangan Umumiy texnik reglamentning maqsadlari, mazmuni va uni qoʻllash tartibi toʻgʻrisida keng xabardor qilishni taʼminlasin.

4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosarlari U.U. Rozuqulov va Gʻ.I. Ibragimov zimmasiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri Sh. MIRZIYOYEV

Toshkent sh.,

2015-yil 6-noyabr,

319-son

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015-yil 6-noyabrdagi 319-son qaroriga
ILOVA

Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglament

I bob. Umumiy qoidalar

1-§. Umumiy texnik reglamentning maqsadlari va qoʻllanish sohasi

1. Mazkur Umumiy texnik reglament (keyingi oʻrinlarda — Texnik reglament) ushbu Texnik reglamentning 1-ilovasida keltirilgan roʻyxat boʻyicha metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligiga doir talablarni belgilaydi.

2. Mazkur Texnik reglamentning talablari qimmatbaho, ishqoriy, ishqoriy-yer, nodir metallar, radioaktiv metallar, simob, rangli metallar, qotishmalar va qora metallar prokatini keyinchalik qayta ishlash natijasida olingan buyumlarga, shuningdek maxsus xossalarga ega legirlangan poʻlat prokatiga, ferroqotishmalarga va quvur ishlab chiqarish mahsulotlariga tatbiq etilmaydi.

2-§. Atamalar va taʼriflar

3. Mazkur Texnik reglament maqsadlari uchun Oʻzbekiston Respublikasining “Texnik jihatdan tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan tushunchalar, shuningdek quyidagi atamalar qoʻllaniladi:

alfa-zarrachalar — ikki proton va ikki neytrondan tashkil topgan va musbat zaryadga ega geliy atomlari yadrolari;

beta-zarrachalar — radioaktiv yadro chiqaradigan elektronlar (manfiy zaryadli) yoki pozitronlar (musbat zaryadli);

gamma-nurlanish — yadroviy oʻzgarishlar jarayonida yoki zarrachalar annigilyatsiyasida yuzaga keladigan foton nurlanish;

qimmatbaho metallar — agressiv muhitlarda yuqori kimyoviy barqarorlik, qiyin eruvchanlik, bolgʻalanuvchanlik va choʻziluvchanlikka ega rangli metallar (oltin, kumush, platina va platina guruhi metallari — palladiy, iridiy, rodiy, ruteniy va osmiy);

ionlashtiruvchi nurlanish — radioaktiv parchalanish, yadroviy oʻzgarishlar, zaryadlangan zarrachalarning moddada tormozlanishi vaqtida hosil boʻladigan, muhit bilan oʻzaro taʼsirlashganda turli ishorali ionlarni hosil qiladigan nurlanish;

ionlashtiruvchi nurlanish manbai — ionlashtiruvchi nurlanishni chiqaradigan yoki chiqarishi mumkin boʻlgan qurilma va (yoki) radioaktiv modda;

markirovka — mahsulotni identifikatsiya qilish va u haqdagi maʼlumotni isteʼmolchiga yetkazish maqsadida mahsulotga yoki qadoqqa tushiriladigan matn, shartli belgi va/yoki grafik tasvir koʻrinishidagi axborot;

metallurgiya mahsuloti — metall tarkibli xom ashyoni qayta ishlash jarayonida olingan metallurgiya korxonalarining asosiy mahsuloti;

qora metallar prokatining mexanik xavfsizligi — inson hayoti va sogʻligʻiga, jismoniy, yuridik shaxslar va davlat mol-mulkiga, atrof muhitga zarar yetkazish xavflarini istisno etish maqsadida konstruksiyalarni hisoblashda eʼtiborga olinadigan qora metallar prokatining ekspluatatsiya xususiyatlari majmui;

qora metallar prokati — prokat stanlarida issiq, iliq yoki sovuq prokatlash yoʻli bilan ishlab chiqariladigan mahsulot (maxsus xossalarga ega legirlangan poʻlat prokati va quvur ishlab chiqarish mahsulotlari bundan mustasno);

rangli metallar qotishmasi — ikki va undan ortiq metall yoki metall va nometallarni eritib qoʻshish orqali olingan metall material, bunda rangli metall asosiy hisoblanadi;

rangli metallar — temir, xrom, marganetsdan tashqari barcha turdagi metallar (mazkur Texnik reglament uchun qimmatbaho, ishqoriy, ishqoriy-yer va radioaktiv metallar, shuningdek litiy, rubidiy, seziy, berilliy, sirkoniy, gafniy, vanadiy, niobiy, tantal, molibden, volfram, galliy, indiy, talliy, germaniy, reniy bundan mustasno deb qabul qilinadi);

ekspluatatsiya xususiyatlari — mexanik xossalar va geometrik parametrlar majmui.

II bob. Metallurgiya mahsulotlariga qoʻyiladigan xavfsizlik talablari

1-§. Radiatsiyaviy xavfsizlik

4. Gamma-nurlanish ekvivalent dozasining maksimal quvvati 0,3 mkZv/soatdan oshmasligi kerak (tabiiy fon hissasi chiqarib tashlangan holda).

5. Metallurgiya mahsuloti sirtining alfa-zarrachalar bilan ifloslanishining yoʻl qoʻyiladigan maksimal koʻrsatkichlari 0,04 alfa-zarracha/(sm²×s)dan, beta-zarrachalar bilan esa 0,4 beta-zarracha/(sm²×s)dan oshmasligi kerak.

6. Gamma-nurlanish dozasining oshgani aniqlangan hollarda oʻlchovlarni amalga oshirayotgan tashkilot ionlashtiruvchi nurlanish manbaini izolyatsiya qilish choralarini koʻrishi va qonunchilikda belgilangan tartibda vakolatli organlarni xabardor qilishi kerak.

2-§. Qora metallar prokatining mexanik xavfsizligi

7. Qora metallar prokatining mexanik xavfsizligi ushbu Texnik reglamentning 2-ilovasida keltirilgan koʻrsatkichlarga rioya etilgan holatda olinadigan ekspluatatsiya xususiyatlari bilan taʼminlanadi.

8. Loyihalash va qurilishda qora metallar prokatining geometrik oʻlchamlari va poʻlat markalarini qoʻllash shaharsozlik va shaharsozlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organi tomonidan tartibga solinadi.

III bob. Metallurgiya mahsulotlarini qadoqlashga qoʻyiladigan talablar

9. Metallurgiya mahsulotining qadogʻi ishonchli boʻlishi hamda tashish va saqlashda mahsulotning but saqlanishi va xavfsizligini taʼminlashi kerak.

1-§. Rangli metallarni qadoqlash

10. Chushka, quyma, katod, list koʻrinishida tayyorlanadigan rangli metallar massasi 1500 kg gacha boʻlgan paketlarga shakllantirilishi va poʻlat sim, katanka yoki lenta (shu jumladan polimer lenta) bilan bogʻlanishi kerak.

11. Chiviq, plita, kukun, granula, kichik quymalar koʻrinishida tayyorlanadigan rangli metallar polietilen qoplarga qadoqlanishi va yashiklar yoki konteynerlarga (yogʻoch, metall, plastik) joylanishi kerak. Bunda chiviq va plitalar koʻrinishidagi rangli metallar sof massasi 80 kg dan, kukun, granula va kichik quymalar esa 50 kg dan oshmagan holda qadoqlanadi.

2-§. Rangli metallar qotishmalarini qadoqlash

12. Chushka, plitka, quyma va chiviq koʻrinishida tayyorlangan rangli metallar qotishmalarini qadoqlash isteʼmolchining talabiga koʻra amalga oshiriladi.

13. Rangli metallar qotishmalarini qadoqsiz joʻnatishga yoʻl qoʻyiladi.

3-§. Qora metallar prokatini qadoqlash

14. Poʻlat prokati bogʻlamlarga qadoqlanadi. Sortli prokatni oʻramlarga va listli prokatni rulonlarga qadoqlashga yoʻl qoʻyiladi.

15. Chiviq koʻrinishidagi sortli va fasonli poʻlat prokati bogʻlamlarga qadoqlanadi. Oʻlchovli uzunlikdagi chiviqlar bogʻlamlarga qadoqlanganda bogʻlamlarning uchlari bir tomondan tekislanishi kerak. Bogʻlamlar zich qadoqlangan va mustahkam bogʻlangan boʻlishi kerak. Bitta bogʻlamning massasi 10 000 kg dan oshmasligi kerak.

16. Sortli va fasonli poʻlat prokati bogʻlamlarini bogʻlash uchun diametri 5,8 dan 8,0 mm gacha boʻlgan uglerodli poʻlat sim yoki katanka yoxud ularni koʻchirishda qadoqning but saqlanishini taʼminlaydigan boshqa turdagi bogʻlovchi materiallar qoʻllanilishi kerak.

17. Oʻramlardagi sortli poʻlat prokati oʻramlari chalkashmasdan joylanishi kerak. Bitta oʻramning massasi 3500 kg dan oshmasligi kerak.

18. Massasi 150 kg gacha boʻlgan oʻramlardagi sortli poʻlat prokati diametri 4 dan 4,2 mm gacha boʻlgan uglerodli poʻlat sim yoki katanka bilan diametral qarama-qarshi ikki joyidan, bogʻlam uchlarini kamida uch marta zich burab yoki koʻchirishda qadoqning but saqlanishini taʼminlaydigan boshqa turdagi bogʻlovchi materiallar bilan bogʻlanadi.

19. Massasi 150 dan 3500 kg gacha boʻlgan oʻramlardagi sortli poʻlat prokati diametri 6,0 dan 6,5 mm gacha boʻlgan uglerodli poʻlat sim yoki katanka bilan kamida toʻrt joyidan, kamida uch tolada va bogʻlam uchlarini kamida uch marta zich burab yoki koʻchirishda qadoqning but saqlanishini taʼminlaydigan boshqa turdagi bogʻlovchi materiallar bilan bogʻlanishi kerak.

20. Bogʻlamlarga qadoqlangan listli prokat boʻylama va koʻndalang yoʻnalishlarda mustahkam bogʻlangan boʻlishi kerak.

21. Qalinligi 2 mm dan kam va uzunligi 2 m dan ortiq boʻlgan listli prokat bogʻlamlarga qadoqlanganda pastdan maxsus yogʻoch (metall) bruslar yoki tagliklar mahkamlanishi kerak.

22. Rulonlarga qadoqlangan listli prokat zich oʻralgan va bir-ikkita aylanma yoki ikki-oltita radial bogʻlam bilan bogʻlangan boʻlishi kerak.

23. Bitta bogʻlam (rulon) massasi 15 000 kg dan oshmasligi kerak. Bunda isteʼmolchi bilan kelishilgan holda massasi 15 000 kg dan ortiq listli prokatni qadoqlashga yoʻl qoʻyiladi.

24. Listli prokatni bogʻlash uchun qalinligi 0,5 dan 2 mm gacha va eni 10 dan 30 mm gacha boʻlgan metall lenta, diametri 6 dan 8 mm gacha boʻlgan katanka yoki sim qoʻllaniladi.

Bogʻlashda lenta uchlari qulflar yoki ikki nuqtali payvand choki yordamida biriktiriladi. Katanka yoki sim uchlari kamida ikki-uch marta mustahkam buralishi kerak.

25. Poʻlatdan issiq prokatlangan va choʻyandan quyilgan maydalovchi sharlar qadoqsiz, uyum holda joʻnatiladi.

IV bob. Metallurgiya mahsulotlarini markirovkalashga qoʻyiladigan talablar

1-§. Rangli metallar va rangli metallar qotishmalarini markirovkalash

26. Rangli metallar va rangli metall qotishmalarining markirovkasi yorliqqa, etiketkaga va/yoki bevosita mahsulot yuzasiga tushiriladi.

27. Rangli metallar va rangli metallar qotishmalari paketlarga qadoqlanganda markirovka qadoqqa mahkamlanadigan yorliqqa, polietilen qoplar va yashiklarga qadoqlanganda esa qadoqqa yopishtiriladigan etiketkaga tushirilishi kerak.

28. Rangli metallar va rangli metallar qotishmalarining yorligʻi va etiketkasida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

ishlab chiqaruvchi mamlakat;

ishlab chiqaruvchining (sotuvchi yoki xorijiy ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili) nomi;

ishlab chiqaruvchining (sotuvchi yoki xorijiy ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili) yuridik manzili;

mahsulotning nomi va/yoki markasi;

ishlab chiqarilgan sana (oy, yil);

qadoqdagi mahsulot massasi (kg);

saqlash shartlari va/yoki manipulyatsion belgilar;

mahsulotga doir texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatning nomi (belgilanishi);

sertifikatlash toʻgʻrisidagi maʼlumot (majburiy sertifikatlanishi lozim boʻlgan mahsulotga nisbatan).

29. Ichki bozorga yetkazib beriladigan rangli metallar va rangli metallar qotishmalari markirovkasi matni davlat tilida boʻlishi kerak.

30. Rangli metallar va rangli metallar qotishmalarining chushkalari va quymalari yuzasiga markirovka tushirilganda ishlab chiqaruvchi zavod tamgʻasi, eritma raqami va mahsulotning nomi va/yoki markasi koʻrsatiladi.

31. Markirovka ishonchli, tekshirish mumkin boʻlgan, oson oʻqiladigan va mustahkam boʻlishi kerak.

32. Rangli metallar qotishmalari qadoqsiz joʻnatilganda har bir yetkazib beriladigan partiyaga mazkur Texnik reglamentning 28-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlar koʻrsatilgan hujjat ilova qilinishi kerak.

2-§. Qora metallar prokatini markirovkalash

33. Qora metallar prokatining markirovkasi qadoqqa mahkamlanadigan yorliqqa va/yoki bevosita mahsulot yuzasiga tushiriladi.

34. Qora metallar prokati bogʻlam, oʻram va rulonlarga qadoqlanganda markirovka yorliqqa tushirilishi kerak.

35. Bogʻlamlarga qadoqlangan qora metallar prokatiga ikkita yorliq mahkamlanishi kerak. Yorliqlar bogʻlamning ikki uchidan sim bilan bogʻichga mahkamlanishi kerak.

36. Massasi 150 kg gacha boʻlgan qora metallar prokati oʻramiga bitta yorliq, massasi 150 dan 3500 kg gacha boʻlgan oʻram yoki oʻramlar bogʻlamiga esa oʻramning (oʻramlar bogʻlamining) ikki tomonidan ikkita yorliq mahkamlanadi.

37. Qora metallar prokati yorligʻida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

ishlab chiqaruvchi mamlakat;

ishlab chiqaruvchining (sotuvchi yoki xorijiy ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili) nomi;

ishlab chiqaruvchining (sotuvchi yoki xorijiy ishlab chiqaruvchining vakolatli vakili) yuridik manzili;

mahsulotning nomi va (yoki) klassi (toifasi, markasi, turi);

ishlab chiqarilgan sana (oy, yil);

poʻlat markasi;

eritma (partiya) raqami;

qadoqdagi mahsulot massasi (kg);

geometrik oʻlchamlar;

saqlash shartlari va/yoki manipulyatsiya belgilari;

mahsulotga doir texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatning nomi (belgilanishi);

sertifikatlash toʻgʻrisidagi maʼlumot (majburiy sertifikatlanishi lozim boʻlgan tovarga nisbatan).

38. Ichki bozorga yetkazib beriladigan qora metallardan tayyorlangan mahsulot qadogʻining markirovkasi matni davlat tilida boʻlishi kerak.

39. Qora metallar prokati yuzasiga markirovka quyidagicha tushiriladi:

a) davriy profilli armatura prokatini ishlab chiqarish jarayonida mustahkamlik klassi va rels turini mazkur Texnik reglamentning 2-ilovasiga muvofiq koʻrsatgan holda tamgʻalash yoʻli bilan;

b) listli prokat bogʻlamlarga qadoqlanganda yuqoridagi listga yuvilmaydigan boʻyoq bilan ishlab chiqaruvchi korxonaning nomi va/yoki belgisi, poʻlat markasi, eritma (partiya) raqami va geometrik oʻlchamlarni tushirish yoʻli bilan.

40. Listlar va keng tasmali prokat bogʻlamlarga qadoqlanganda markirovka har bir bogʻlamning yuqoridagi listi va tasmasiga yoki bogʻlam bogʻichlariga mustahkam mahkamlangan markirovkalangan kartaga (yorliqqa) tushiriladi.

41. Markirovka ishonchli, oson oʻqiladigan, puxta mahkamlangan va uzoq muddat saqlanadigan boʻlishi kerak.

V bob. Metallurgiya mahsulotlarini identifikatsiya qilish va sinovlar oʻtkazish

1-§. Identifikatsiya qilish

42. Identifikatsiya qilish deganda muvofiqlikni baholash maqsadida taqdim etilgan metallurgiya mahsulotining markirovkasida koʻrsatilgan muhim belgilariga aynan mosligini aniqlash tushuniladi.

43. Metallurgiya mahsulotini identifikatsiya qilish organoleptik va instrumental usullardan foydalangan holda amalga oshiriladi.

Identifikatsiya qilishning organoleptik usuli mahsulotning nomi va turi (vazifasi), shuningdek uning aynan mosligi va tashqi koʻrinishiga xos belgilari boʻyicha amalga oshiriladi.

Massa va geometrik oʻlchamlarni identifikatsiya qilishning instrumental usuli amaldagi qiyoslash belgisi va/yoki qiyoslash guvohnomasiga ega oʻlchash vositalari bilan amalga oshiriladi.

44. Mahsulotni uning nomi, turi (vazifasi)ni oʻz ichiga olgan belgilar boʻyicha identifikatsiya qilish va mazkur Texnik reglament talablariga muvofiq uning xavfsizlik koʻrsatkichlariga muvofiqligini aniqlash quyidagilar tomonidan amalga oshiriladi:

uni muomalaga chiqarayotgan ishlab chiqaruvchi (sotuvchi);

sertifikatlashtirish organi, mahsulot muvofiqligini baholash va tasdiqlash maqsadida;

davlat nazorati organi, Oʻzbekiston Respublikasi hududida muomalada boʻlgan mahsulotning mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini tekshirish maqsadida.

2-§. Namunalar olish qoidalari

45. Qora metallar prokatining mexanik xavfsizligini aniqlash uchun namunalar olish ekspluatatsiya xususiyatlarining mazkur Texnik reglament talablariga muvofiqligini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi amaldagi normativ hujjatlarga muvofiq bajariladi.

3-§. Sinovlarni oʻtkazish

46. Metallurgiya mahsulotlarining radiatsiyaviy xavfsizligini nazorat qilish mazkur Texnik reglamentning 3-ilovasida keltirilgan radiatsiyaviy-dozimetrik nazorat boʻyicha uslubiy koʻrsatmalarga muvofiq amalga oshiriladi.

47. Qora metallar prokatining mexanik xavfsizligini belgilovchi davriy profilli prokatning mexanik xossalari va beton bilan tishlashish koʻrsatkichlarini aniqlash boʻyicha sinov usullari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq tartibga solinadi.

VI bob. Oʻtish davri

48. Mazkur Texnik reglament kuchga kirgan paytdan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi hududida amal qiladigan va mazkur Texnik reglamentning 1-ilovasida nazarda tutilgan metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligiga talablarni belgilovchi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar mazkur Texnik reglamentga muvofiqlashtirilgunga qadar unga zid boʻlmagan qismida qoʻllaniladi.

49. Mazkur Texnik reglament amalga kiritilgunga qadar qonunchilikka muvofiqligi majburiy tasdiqlanishi lozim boʻlgan metallurgiya mahsulotiga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Milliy sertifikatlashtirish tizimida belgilangan qoidalar qoʻllaniladi.

50. Mazkur Texnik reglament kuchga kirguniga qadar metallurgiya mahsulotlariga olingan sanitariya-epidemiologik xulosalar va muvofiqlik sertifikatlari ushbu sertifikatlarda belgilangan muddat davomida amal qilishda davom etadi.

VII bob. Davlat nazoratini amalga oshirish tartibi

51. Mazkur Texnik reglament talablariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va Davlat bojxona qoʻmitasi hamda ularning hududiy organlari, shuningdek oʻz vakolatlari doirasida boshqa maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

VIII bob. Mazkur Texnik reglament talablariga rioya etmaganlik uchun javobgarlik

52. Mazkur Texnik reglamentni buzishda aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentga
1-ILOVA

Xavfsizlik talablari belgilanadigan metallurgiya mahsulotlari

ROʻYXATI

1. Rangli metallar:

birlamchi aluminiy: chushka, list va chiviq koʻrinishida;

vismut: quyma va granula koʻrinishida;

kadmiy: chushka, plitka va chiviq koʻrinishida;

kobalt: quyma, katod listlari, plastinalar koʻrinishida;

magniy: chushka koʻrinishida;

mis: katod listlari, chushka, quyma, quyma buyumlar, kukun koʻrinishida;

birlamchi nikel: katod listlari, tasmalar, plastinalar, qirqimlar, granulalar va quymalar koʻrinishida;

qalay: chushka, blok va chiviq koʻrinishida;

ammoniy perrenati (reniy kislotali ammoniy): kukunsimon;

qoʻrgʻoshin: chushka, quyma va blok koʻrinishida;

texnik selen: quyma, granula va kukun koʻrinishida;

surma: chushka, quyma va plastina koʻrinishida.

texnik tellur: kukun va quyma koʻrinishida;

titan: chushka va list koʻrinishida;

birlamchi rux: chushka, blok va kukun koʻrinishida.

2. Rangli metallar qotishmalari.

3. Qora metallar prokati:

sortli poʻlat prokati;

fasonli poʻlat prokati;

listli poʻlat prokati (listlar, tasmalar);

poʻlatdan issiq prokatlangan maydalovchi sharlar;

choʻyandan quyilgan maydalovchi sharlar.

Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentga
2-ILOVA

Qora metallar prokatining mexanik xavfsizligini taʼminlovchi davriy profilli prokatning mexanik xossalari va tishlashish koʻrsatkichlariga talablar

I. Mexanik xossalar

1.1-jadval

Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan yasalgan sortli va fasonli prokatning mexanik xossalari

Mustahkamlik klassi	Prokat qalinligi, koʻpi bilan mm	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σ t (σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Tomonlar parallelligigacha egilish (a — namuna qalinligi, d — opravka diametri)
St 1 kp	shu jumladan, 10 gacha	305 — 390	195	35	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan, 20 gacha		195
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		185	34	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan, 10 gacha		175	32
	100 dan yuqori		165
St 1 ps St 1 sp	10 gacha, shu jumladan	315 — 410	205	34	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan, 20 gacha		205
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		195	33	d = 2a
	40 dan dan yuqori, shu jumladan, 100 gacha		185	3231
	100 dan yuqori		175
St 2 kp	shu jumladan, 10 gacha	325 — 410	215	33	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		215
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		205	32	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan, 100 gacha		195	30
	100 dan yuqori		185
St 2 ps St 2 sp	shu jumladan, 10 gacha	335 — 430	225	32	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		225
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		215	31	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan, 100 gacha		205	29
	100 dan yuqori		195
St 3 kp	shu jumladan, 10 gacha	360 — 460	235	27	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		235
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		225	26	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		215	24
	100 dan yuqori		195
St 3 ps	shu jumladan, 10 gacha	370 — 480	245	27	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		245
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		235	26	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		225	24
	100 dan yuqori		205
St 3 sp	shu jumladan, 10 gacha	370 — 480	255	27	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		245
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		235	26	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		225	24
	100 dan yuqori		205
St 3 Gps	shu jumladan, 10 gacha	370 — 490	-	26	d = a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		245
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		235	25	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		225	23
	100 dan yuqori		205
St 3 Gsp	shu jumladan, 10 gacha	390 — 570	-	-	-
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		-
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		245	24	d = 2a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		-	2
	100 dan yuqori		-
St 4 kp	shu jumladan, 10 gacha	400 — 510	255	25	d = 2a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		255
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		245	24	d = 3a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		235	22
	100 dan yuqori		225
St 4 ps St 4 sp	shu jumladan, 10 gacha	410 — 530	265	24	d = 2a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		265
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		255	23	d = 3a
St 4 ps St 4 sp	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha	410 — 530	245	21	d = 3a
	100 dan yuqori		235
St 5 ps	shu jumladan, 10 gacha	490 — 630	285	20	d = 3a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		285
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		275	19	d = 4a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		265	17
	100 dan yuqori		555
St 5 sp	shu jumladan, 10 gacha	490 — 630	295	20	d = 3a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		285
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		275	19	d = 4a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		265	17
	100 dan yuqori		255
St 5 Gps	shu jumladan, 10 gacha	450 — 590	-	20	d = 3a
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		285
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		275	19	d = 4a
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		265	17
	100 dan yuqori		255
St 6 ps St 6 sp	shu jumladan, 10 gacha	Kamida 590	315	15	-
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha		315
	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha		305	14	-
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha		295	12
	100 dan yuqori		295

Izoh: ( — ) belgisi koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

1.2-jadval

Qurilishga doir poʻlat konstruksiyalari uchun fasonli prokatning mexanik xossalari

Poʻlat nomi / poʻlat markasi	Poʻlat qalinligi, koʻpi bilan mm	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σt(σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Tomonlar parallelligigacha egilish (a — namuna qalinligi, d — opravka diametri)	Zarbiy qovushqoqlik¸ KCU¸ Dj/sm³
						°S haroratda			mexanik eskirishdan keyin
						-20	-40	-70	mexanik eskirishdan keyin
		Kamida				Kamida
S235	4 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	235	360	26	d = a	-	-	-	-
S235	20 dan yuqori, shu jumladan, 40 gacha	225	360	25	d = 2a	-	-	-	-
S245	4 dan yuqori, shu jumladan, 20 gacha	245	370	25	d = a	-	-	-	29 *
	20 dan yuqori, shu jumladan, 25 gacha	235	370	24	d = 2a	-	-	-	29
	25 dan yuqori, shu jumladan 30 gacha	235	370	24	d = 2a	-	-	-	-
S255	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	255	380	25	d = a	29	-	-	29 *
	10 dan yuqori, shu jumladan 30 gacha	245	370	25	d = a	29	-	-	29
	20 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	235	370	24	d = 2a	29	-	-	29
S275	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	275	390	24	d = a	-	-	-	29 *
S275	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	275	380	23	d = a	-	-	-	29
S285	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	285	400	24	d = a	29	-	-	29 *
S285	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	275	390	23	d = a	29	-	-	29
S345	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	345	490	21	d = 2a	-	39	34	29
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	325	470	21	d = 2a	-	34	29	29
	10 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	305	460	21	d = 2a	-	34	-	29
S345K	10 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	345	470	20	d = 2a	-	39	-	-
S375	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	375	510	20	d = 2a	-	39	34	29
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	355	490	20	d = 2a	-	34	29	29
	10 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	335	480	20	d = 2a	-	34	-	29

Izohlar: (—) belgisi koʻrsatkich aniqlanmasligini koʻrsatadi.

* Qalinligi 5 mm boʻlgan profil uchun zarbiy qovushqoqlik normasi — 49 Dj/sm².

1.3-jadval

Yuqori mustahkamlikdagi poʻlatdan yasalgan sortli va fasonli prokatning mexanik xossalari

Mustahkamlik klassi	Prokat qalinligi, koʻpi bilan mm	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σ t (σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Tomonlar parallelligigacha egilish (a — namuna qalinligi, d — opravka diametri)
265 *	100	265	420	21	d = 2a
295 *	100	295	430
325 *	60	325	450
345 *	20	345	480
375 *	10	375	510
390 *	20	390	530	18

* Mustahkamlik klassini taʼminlovchi poʻlat markalari: st3sp, 09G2S, 09G2, 10G2S, 14G2, 15GF, 15XSND, 10G2S1, 10XNDP, 10G2B, 15G2SF

Izoh: ( — ) belgisi koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

1.4-jadval

Listli, tasmali, keng tasmali universal prokat va yuqori mustahkamlikdagi poʻlatning mexanik xossalari

Mustahkamlik klassi	Prokat qalinligi, koʻpi bilan mm	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σ t (σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ v , N/mm da2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Tomonlar parallelligigacha egilish (a — namuna qalinligi, d — opravka diametri)
265	160 gacha	265	430	21	d = 2a
295	dan 20 dan 100	295	430
315	60 gacha	315	450
325	60 gacha	325	450
345	32 gacha	345	490
355	20 gacha	355	490
375	50 gacha	375	510	20
390	50 gacha	390	510	19
440	32 gacha	440	590	19

Izoh: mustahkamlik klassi buyurtma qilinganda 265 poʻlat markasidan 16GS vaqtinchalik qarshilik kamida 450 N/mm² boʻlishi kerak; 12GS poʻlat markasidan 315 mustahkamlik klassi buyurtma qilinganda nisbiy uzayish kamida 26,0 % boʻlishi kerak; 345 poʻlat markasidan 17GS mustahkamlik klassi buyurtma qilinganda nisbiy uzayish kamida 23,0 %.boʻlishi kerak.

1.5-jadval

Qurilish poʻlat konstruksiyalari uchun listli va keng tasmali universal prokatning mexanik xossalari

Poʻlat nomi / poʻlat markasi	Prokat qalinligi, koʻpi bilan mm	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σt(σ0,2) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σvvN/mm 2	Nisbiy uzayish, δ5v%	Tomonlar parallelligigacha egilish (a — namuna qalinligi, d — opravka diametri)	Zarbiy qovushqoqlik, KCU, Dj/sm²
						°S haroratda.			mexanik eskirishdan keyin
						-20	-40	-70	mexanik eskirishdan keyin
		Kamida				Kamida
S235	2 dan yuqori, shu jumladan 3¸9 gacha	235	360	20	d = a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	235	360	26	d = 1¸5a	-	-	-	-
	20 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	225	360	26	d = 2a	-	-	-	-
	40 dan yuqori, shu jumladan 100 gacha	215	360	24	d = 2a	-	-	-	-
	100 dan yuqori	195	360	24	d = 2¸5a	-	-	-	-
S245	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	245	370	20	d = a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	245	370	25	d = 1¸5a	-	-	-	29 *
	10 > dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	245	370	25	d = 1¸5a	-	-	-	29
S255	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	255	380	20	d = 1¸5a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	245	380	25	d = 1¸5a	29	-	-	29 *
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	245	370	25	d = 1¸5a	29	-	-	29
	20 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	235	370	25	d = 2a	29	-	-	29
S275	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	275	380	18	d = 1¸5a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	275	380	24	d = 1¸5a	-	-	-	29 *
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	265	370	23	d = 1¸5a	-	-	-	29
S285	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	285	390	17	d = 1¸5a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	275	390	24	d = 1¸5a	29	-	-	29 *
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	265	380	23	d = 1¸5a	29	-	-	29
S345	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	345	490	15	d = 2a	-	-	-	-
S345	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	245	490	21	d = 2a	-	39	34	29
S345	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	325	470	21	d = 2a	-	34	29	29
	20 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	305	460	21	d = 2a	-	34	29	29
	40 dan yuqori, shu jumladan 60 gacha	285	450	21	d = 2a	-	34	29	29
	60 dan yuqori, shu jumladan 80 gacha	275	440	21	d = 2a	-	34	29	29
	80 dan yuqori, shu jumladan 160 gacha	265	430	21	d = 2a	-	34	29	29
S345K	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	345	470	20	d = 2a	-	39	-	-
S375	2 dan yuqori, shu jumladan 3,9 gacha	375	510	14	d = 2a	-	-	-	-
	4 dan yuqori, shu jumladan 10 gacha	375	510	20	d = 2a	-	39	34	29
	10 dan yuqori, shu jumladan 20 gacha	355	490	20	d = 2a	-	34	29	29
	20 dan yuqori, shu jumladan 40 gacha	335	480	20	d = 2a	-	34	29	29
S390	4 dan yuqori, shu jumladan 50 gacha	390	540	20	d = 2a	-	-	29 **	-
S390K	4 dan yuqori, shu jumladan 30 gacha	390	540	19	d = 2a	-	-	29 **	-
S440	4 dan yuqori, shu jumladan 30 gacha	440	590	20	d = 2a	-	-	29 **	-
S440	30 dan yuqori, shu jumladan 50 gacha	410	570	20	d = 2a	-	-	29	-
S590	10 dan yuqori, shu jumladan 36 gacha	590	685	14	d = 3a	-	34	-	-
S590K	10 dan yuqori, shu jumladan 36 gacha	590	685	14	d = 3a	-	-	29	-

* Qalinligi 5 mm boʻlgan listlar va tasmalar uchun zarbiy qovushqoqlik normasi 39 Dj/sm².

** Qalinligi 5 mm boʻlgan listlar va tasmalar uchun zarbiy qovushqoqlik normasi 34 Dj/sm².

Izohlar:

1. Belgi (—) koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

2. S590K poʻlat uchun oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilikni 49 N/mm² , nisbiy uzayishni esa 2 % ga kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

3. S590KSH poʻlat uchun minus 70°S haroratda zarbiy qovushqoqlik kamida 49 Dj/sm².

4. S590 va S590K poʻlat uchun egilish sinovi 120° gacha yirtilish va yoriqlarsiz egilishga hamda 180° gacha ikki alohida qismga ajralmasdan qoʻshimcha egilishga bardosh berishi kerak.

1.6-jadval

Temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun issiq prokatlangan va termomexanik mustahkamlangan prokatning mexanik xossalari

Prokat ishlab chiqarish usuli	Poʻlat tavsifi	Klass prokat	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σt(σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σvvN/mm 2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Bir tekis uzayish, δ r % da	Sovuq holatda egilish sinovi
				Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σvvN/mm 2	Nisbiy uzayish, δ 5 % da	Bir tekis uzayish, δ r % da	egilish burchagi, grad	opravka diametri, S v mm
			Kamida
Issiq prokatlangan	Uglerodli	A240	235	373	25	-	180	d n
	Uglerodli	A300	295	490	19	-	180	3d n
	Kam legirlangan	A300	295	490	19	-	180	3d n
		A400	390	590	14	-	90	3d n
		A600	590	883	6	2	45	5d n
		A800	785	1030	7
		A1000	980	1230	6
Termomexanik mustahkamlangan	Uglerodli	At400S	440	550	16	-	90	3d n
	Uglerodli	At 500S	500	600	14	-	90	3d n
	Kam legirlangan	At600	600	800	12	4	45	5d n
		At 600S	600	800	12	4	45	5d n
		At800	800	1000	8	2	45	5d n
		At1000	1000	1250	7	2	45	5d n
		At 1200	1200	1450	6	2	45	5d n

Izohlar:

1. Belgi (—) koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

2. Armatura prokati klassi uchun A600 nominal diametri 18 mm markadagi poʻlatdan 80S sovuq holatda egilish normasi kamida 30°.

3. Armatura prokati klassi uchun A 300 nominal diametri 20 mm dan yuqori — s = 4d.

4. Armatura prokati klassi uchun mustahkamlik At 1200 yetkazib berish holatida shartli oquvchanlik chegarasini quyidagicha kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi: 1150 N/mm².

5. Mustahkamlik klasslaridagi armatura prokatini sinashda At 800, At 1000, At 1200 prokatlashdan bevosita keyin plastiklik koʻrsatkichlarini 1% ga kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

							1.7-jadval
Temir yoʻl relslarining mexanik xossalari


Rels turi	Relslar toifasi	Shartli yoki fizik oquvchanlik chegarasi, σt(σ 0,2 ) N/mm da 2	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 v%	Nisbiy torayish, ψ 5 v%	Zarbiy qovushqoqlik, KCU Dj/sm²da	Qattiqlik, NV
			Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 v%	Nisbiy torayish, ψ 5 v%	Zarbiy qovushqoqlik, KCU Dj/sm²da	kallakning yurish yuzasida	kallakning yurish yuzasidan 10 mm chuqurlikda	kallakning yurish yuzasidan 22 mm chuqurlikda	boʻyin va tag qismida
		kamida					kallakning yurish yuzasida	kallakning yurish yuzasidan 10 mm chuqurlikda	kallakning yurish yuzasidan 22 mm chuqurlikda	boʻyin va tag qismida
R50, R65, R65K, R75	V	1290	850	12,0	35,0	15	363 — 401	kamida 341		koʻpi bilan 388
	T1	1180	800	8,0	25,0	25	341 — 401	kamida 341	kamida 321
	T2	1100	750	6,0	25,0	15	321 — 401	kamida 321	kamida 300
	N	900	-	5,0	-	-	-	-	-

Izoh: ( — ) belgisi koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

1.8-jadval

Sanoat transporti yoʻllari uchun temir yoʻl relslarining mexanik xossalari

Rels turi	Termik mustahkamlanmagan (1) va termik mustahkamlangan (2) relslarni choʻzishga sinashdagi mexanik xossalar, kamida
	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ N/mm da da 2		oquvchanlik chegarasi, σ t (σ) N/mm da 2	Nisbiy uzayish, δ 5 v%		Nisbiy torayish, ψ 5 v%
	1	2	2	1	2	2
RP75, RP65	900	1170	795	4	6	20
RP50	860	1170	795	5	6	20
SP49	860	-	-	4	-	-

Izohlar:

1. Belgi (—) koʻrsatkich aniqlanmasligini anglatadi.

2. Isteʼmolchi bilan kelishuvga koʻra vaqtinchalik qarshilikni kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi:

termik mustahkamlanmagan relslar uchun — gacha 785 N/mm²;

termik mustahkamlangan relslar uchun — gacha 1080 N/mm².

1.9-jadval

Strelka uchi va kontrrelslarning mexanik xossalari

Poʻlat markasi	Relslar turi	Uzilishga vaqtinchalik qarshilik, σ MPa da da	Nisbiy uzayish, δ 5 v%
strelka uchi relslari
M73V M73T M73V	OR75, OR65, OR50	kamida 900	Kamida 5,0
kontrrelslar
M68	RK75, RK65, RK50	kamida 840	Kamida 7,0

1.10-jadval

Asbobsozlik (uglerodli) poʻlatning mexanik xossalari

Poʻlat markasi	Termik ishlov berilgan metall mahsulotining qattiqligi		Suvda toblangandan keyin namunalarning qattiqligi
Poʻlat markasi	NV, koʻpi bilan	Iz diametri, mm, kamida	Toblash harorati, °S	NRC, (NRC), kamida
U7, U7A	187	4,4	800 — 820	63 (62)
U8, U8A, U8G, U8GA	187	4,4	780 — 800	63 (62)
U9, U9A,	192	4,35	770 — 800	63 (62)
U10, U10A,	212	4,15	770 — 800	63 (62)
U12, U12A	217	4,10	760 — 790	64 (63)

1.11-jadval

Termik ishlov berilgan asbobsozlik (uglerodli) poʻlatining mexanik xossalari

Termik ishlov turi	Qattiqlik
Termik ishlov turi	NV, koʻpi bilan	Iz diametri, mm, kamida	NRC, (NRC), kamida
Yumshatish yoki boʻshatish	269	3,7	-
Toblash	-	-	65 (64)

Izoh: ( — ) belgisi koʻrsatkich aniqlanmasligini koʻrsatadi.

II. Davriy profilli prokatning tishlashish koʻrsatkichlari

Davriy profilli prokatning beton bilan tishlashish qiymati prokat diametriga bogʻliq va koʻndalang qovurgʻalar ezilishining nisbiy maydoni sifatida aniqlanadi (f_R).

	2.1-jadval

Davriy profilli prokatning beton bilan tishlashish koʻrsatkichlari

Davriy profilli prokatning nominal diametri, mm	Koʻndalang qovurgʻalar ezilishining nisbiy maydoni (f_R), kamida
6,0	0,039
6,0 dan yuqori 8,0 gacha, shu jumladan	0,045
8,0 dan yuqori 10,0 gacha, shu jumladan	0,052
10,0 dan yuqori 40,0 gacha, shu jumladan	0,056

Metallurgiya mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentga
3-ILOVA

Metallurgiya mahsulotlarini radiatsiyaviy-dozimetrik nazorat qilish boʻyicha uslubiy koʻrsatmalar

1. Radiatsiyaviy-dozimetrik nazoratni oʻtkazish ishlariga maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan, radiologik tadqiqotlar oʻtkazish uchun ruxsatga ega hamda Oʻzbekiston Respublikasining “Radiatsiyaviy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq uni oʻz vaqtida, toʻliq va ishonchli amalga oshirish uchun javobgar boʻlgan xodimlar qoʻyiladi.

2. Radiatsiyaviy-dozimetrik nazoratni oʻtkazish apparaturasi belgilangan tartibda davriy ravishda qiyoslash, kalibrlash va solishtirishdan oʻtishi hamda har yilgi davlat qiyoslashidan oʻtganligini tasdiqlovchi guvohnomaga ega boʻlishi kerak.

3. Ionlashtiruvchi nurlanishlarni qayd etish uchun moʻljallangan dozimetrik apparatura 5 KeV dan 3 MeV gacha boʻlgan energiyalar oraligʻida minimal “qattiqlik boʻyicha yurish”ga, 0,01 dan 103 mkZv/soatgacha sezgirlik diapazoniga ega boʻlishi, tor ionlashtiruvchi nurlanish dastalari uchun detektor oʻlchamlari nisbatan kichik boʻlishi kerak.

4. Apparaturani oʻlchashlar oʻtkazishga tayyorlash uni ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshiriladi.

5. Xonada radiatsiyaviy nurlanishning fon qiymatlarini oʻlchashda nazorat nuqtalari kirish joyida tanlanadi — dozimetr turli nuqtalardagi keyingi oʻlchashlarga nisbatan yuqoriroq sezgirlikka qoʻyiladi. Oʻlchashlar poldan 100 — 120 sm balandlikda amalga oshiriladi.

6. Yirik gabaritli metallurgiya mahsulotining bir birligini oʻlchash poldan kamida 1 m balandlikda bitta nuqtadan, ionlashtiruvchi nurlanish dastasini gorizontal perimetr boʻylab oʻlchashlar oraligʻi 3 m dan oshmagan holda koʻchirish orqali amalga oshiriladi.

7. Metallurgiya mahsuloti joylangan yirik gabaritli qadoqni oʻlchash barcha tomonlardan kamida 5 ta nuqtada amalga oshiriladi. Har bir nazorat nuqtasida kamida uchta ketma-ket oʻlchash oʻtkaziladi.

Oʻlchashlar asbobni oʻlchanayotgan obyektning barcha tomonlari boʻylab koʻchirish orqali amalga oshiriladi. Bunda asbobning deteksiya blokini oʻlchanayotgan yuzadan 10 sm masofada shunday joylashtirish kerakki, dozimetrist uni oʻz tanasi bilan ekranlamasin. Boʻrtiqlar (botiqlar) oʻlchami deteksiya bloki diametridan oshmaydigan tekis yassi yuza tanlanishi kerak.

8. Gamma-nurlanish darajalarini miqdoriy baholashda oʻlchash sharoitlarining natijalarga taʼsiri va oʻlchash xatoligi hisobga olinishi kerak.

9. Gamma-nurlanish boʻyicha ekvivalent doza quvvati (EDQ) qiymatini aniqlash natijasi sifatida nazorat nuqtalarida oʻlchashlar paytida olingan EDQ qiymatlarining eng kattasi qabul qilingan.

10. Fon qiymatlaridan 0,3 mkZv/soatdan koʻp boʻlmagan EDQ qiymati yoʻl qoʻyiladigan deb hisoblanadi.

11. Asbob koʻrsatkichlari va nazorat natijalari bayonnoma shaklida rasmiylashtiriladi.