Erkin iqtisodiy zona — mintaqani jadal ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish uchun mamlakat va chet el kapitalini, istiqbolli texnologiya va boshqaruv tajribasini jalb etish maqsadida tuziladigan, aniq belgilangan maʼmuriy chegaralari va alohida huquqiy tartiboti boʻlgan maxsus ajratilgan hududdir.

Erkin iqtisodiy zona hududida yuridik shaxslar va fuqarolar (jismoniy shaxslar) xoʻjalik, moliyaviy va boshqa faoliyatning istalgan turlari bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyiladi, Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida man etilgan faoliyat turlari bundan mustasno.

Erkin iqtisodiy zonalar tuzish va ularning faoliyati bilan bogʻliq munosabatlar ushbu Qonun, erkin iqtisodiy zonalar toʻgʻrisidagi Nizomlar va boshqa qonunlar bilan belgilanadi.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari va bitimlarida Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma yoki bitim qoidalari qoʻllaniladi.

Erkin iqtisodiy zona Vazirlar Mahkamasining taqdimnomasiga binoan Oliy Majlis qarori bilan tuziladi.

Erkin iqtisodiy zonaning maqomi va chegaralari, shuningdek uning qancha muddatga tuzilishi har bir iqtisodiy zona boʻyicha Oliy Majlis tasdiqlaydigan Nizom (bundan buyon matnda Nizom deb yuritiladi) bilan belgilanadi.

Erkin iqtisodiy zonaning faoliyat muddati belgilangan muddat tugashidan kamida uch yil oldin Vazirlar Mahkamasi kiritadigan taqdimnomaga binoan Oliy Majlis qarori bilan uzaytiriladi.

Erkin iqtisodiy zonaning maqomi:

Nizomda belgilangan muddat tugaganda;

Nizomda nazarda tutilgan vazifalar va maqsadlar bajarilmagan taqdirda tugatiladi.

Erkin iqtisodiy zonaning maqomini tugatish toʻgʻrisidagi qaror belgilangan muddat tugashidan kamida uch yil oldin Vazirlar Mahkamasi kiritadigan taqdimnomaga binoan Oliy Majlis tomonidan qabul qilinadi.

Erkin iqtisodiy zonalar:

erkin savdo zonalari;

erkin ishlab chiqarish zonalari;

erkin ilmiy-texnikaviy va boshqa zonalar tarzida tuzilishi mumkin.

Erkin savdo zonalari konsignatsiya omborlarini, erkin bojxona zonalarini, shuningdek tovarlarga ishlov berish, ularni oʻrash-joylash, saralash, saqlash zonalarini oʻz ichiga oladi.

Erkin savdo zonalari chegaraga tutash punktlarda, aeroportlarda, temir yoʻl uzellarida yoki Oʻzbekiston Respublikasi bojxona hududining boshqa joylarida tuziladi.

Erkin ishlab chiqarish zonalari — tadbirkorlikni ragʻbatlantirish, iqtisodiyotning ustun tarmoqlariga chet el investitsiyalarini jalb etish, istiqbolli texnologiyalarni joriy etish maqsadida xoʻjalik-moliyaviy faoliyatning alohida tartiboti joriy etiladigan hududlardir.

Erkin ishlab chiqarish zonalari eksportga moʻljallangan ishlab chiqarish zonalarini, agropolislarni, tadbirkorlik zonalarini va boshqa erkin zonalarni oʻz ichiga oladi.

Erkin ilmiy-texnikaviy zonalar alohida ajratilgan hududlardan iborat boʻlib, u yerda ilmiy-ishlab chiqarish va oʻquv markazlari jamlanadi hamda ular uchun ilmiy va ishlab chiqarish imkoniyatini rivojlantirishga qaratilgan maxsus huquqiy tartibot oʻrnatiladi.

Erkin ilmiy-texnikaviy zonalar yuksak texnologiyalar amal qiladigan zonalar, texnoparklar, mintaqaviy innovatsiya markazlari—texnopolislar shaklida tashkil etiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi erkin iqtisodiy zona hududida faoliyat yuritayotgan fuqarolar (jismoniy shaxslar) va yuridik shaxslarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlariga rioya etilishini kafolatlaydi.

Erkin iqtisodiy zonalarda investorlarning Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hamma kafolatlari va imtiyozlariga rioya etilishi taʼminlanadi. Nizomda qoʻshimcha kafolatlar va imtiyozlar nazarda tutilishi mumkin.

Davlat organlari va boshqa organlar yoxud mansabdor shaxslarning yuridik shaxslar hamda fuqarolar (jismoniy shaxslar) faoliyatiga asossiz aralashuvi natijasida ularga yetkazilgan zarar, shuningdek boy berilgan foyda va yetkazilgan maʼnaviy ziyon sud tartibida qoplanishi lozim.

Erkin iqtisodiy zona Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan dasturga muvofiq rivojlantiriladi.

Erkin iqtisodiy zonani rivojlantirish dasturi ishlab chiqarish va bozor infrastrukturasini yaratishni, alohida huquqiy tartibotni taʼminlashni, yuridik shaxslar va fuqarolar (jismoniy shaxslar)ning faoliyatini iqtisodiy ragʻbatlantirish choralarini oʻz ichiga oladi.

Erkin iqtisodiy zonani rivojlantirish dasturini moliyaviy taʼminlash zonaning oʻz resurslari hamda xususiy va boshqa manbalardan mablagʻlar jalb etish, shu jumladan xalqaro dasturlar hisobiga, shuningdek mazkur hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga respublika budjetidan va mahalliy budjetdan ajratiladigan mablagʻlar hisobiga amalga oshiriladi.

Erkin iqtisodiy zonalarda alohida bojxona, valyuta, soliq tartiboti, shuningdek fuqarolar kirishi, chiqishi va bu yerda boʻlishining, mehnat munosabatlari, moliya-kredit faoliyatining alohida tartiboti hamda investitsiyalarni jalb etishga, tadbirkorlikni rivojlantirishni ragʻbatlantirishga va zonani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qaratilgan boshqacha tartibot oʻrnatilishi mumkin.

Alohida bojxona tartiboti:

tovarlarni olib kirish va olib chiqish uchun bojxona bojlarini bekor qilish yoki kamaytirishni;

eksport yoki import uchun tarifdan tashqari cheklashlarni bekor qilish yoki yengillashtirishni;

tovarlarni belgilangan tartibda albatta bayonnomaga kiritgan holda erkin iqtisodiy zonaning bojxona chegarasi orqali olib oʻtishning soddalashtirilgan tartibini nazarda tutishi mumkin.

Erkin iqtisodiy zona hududida alohida bojxona tartibotini Oʻzbekiston Respublikasining bojxona xizmati taʼminlaydi.

Alohida bojxona tartiboti erkin iqtisodiy zona hududi orqali tovarlarni tranzit olib oʻtishga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Alohida valyuta tartiboti milliy va chet el valyutalarining erkin muomalada boʻlishi hamda ayirboshlanishini nazarda tutadi.

Alohida valyuta tartibotining amal qilish tartibini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilaydi.

Erkin iqtisodiy zonalar xoʻjalik faoliyatining qatnashchilari (yuridik va jismoniy shaxslar) Nizomda ichki va tashqi investorlar uchun teng shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda belgilangan soliq imtiyozlaridan foydalanadilar.

Erkin iqtisodiy zonadagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarda ishlash uchun eng avvalo mahalliy mehnat resurslari jalb etiladi, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining boshqa mintaqalarida yashovchi shaxslar va chet el fuqarolari ham jalb etilishi mumkin. Erkin iqtisodiy zonalarga ishchi kuchini jalb etish tegishli hududning ishga joylashtirish xizmati tomonidan tartibga solib turiladi.

Erkin iqtisodiy zonalarda mehnat munosabatlari qonun hujjatlari, jamoa shartnomalari (kelishuvlari) va yakka tartibdagi mehnat shartnomalari (kontraktlari) bilan tartibga solinadi.

Jamoa shartnomalari va yakka tartibdagi mehnat shartnomalari mazkur korxonalar, muassasalar va tashkilotlar xodimlarining ahvolini qonun hujjatlarida, shuningdek Xalqaro mehnat tashkilotining Oʻzbekiston Respublikasi ham qatnashchisi boʻlgan konvensiyalarida nazarda tutilgan shartlarga nisbatan yomonlashtirishi mumkin emas.

Erkin iqtisodiy zona mustaqil budjetga ega boʻladi.

Erkin iqtisodiy zonani shakllantirish bosqichida kreditlar berish yoki ishlab chiqarish va ijtimoiy infrastruktura obyektlarini toʻgʻridan toʻgʻri investitsiyalash tarzida respublika budjeti va mahalliy budjetdan mablagʻlar jalb etilishi mumkin.

Erkin iqtisodiy zonaning budjeti zona maʼmuriyatining tasarrufidagi yer, binolar va inshootlarni ijaraga berishdan, turli xizmatlar koʻrsatishdan keladigan tushumlardan va Nizomda belgilangan boshqa tushumlardan tashkil topadi.

Erkin iqtisodiy zonaga chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning kirishi, iqtisodiy zonadan chiqishi va shu hududda boʻlishining Nizomda belgilab qoʻyiladigan soddalashtirilgan tartiboti joriy etilishi mumkin.

Erkin iqtisodiy zona qatnashchilarining investitsiyalari va tavakkalchiligini sugʻurta qilish ixtiyoriylik asosida amalga oshiriladi.

Sugʻurta himoyasi Oʻzbekiston Respublikasining tegishli sugʻurta organlari va chet el sugʻurta kompaniyalari tomonidan taʼminlanadi.

Erkin iqtisodiy zonaning faoliyatini zona Maʼmuriy kengashi muvofiqlashtirib turadi.

Erkin iqtisodiy zonaning operativ boshqaruv organi zona Bosh direksiyasi hisoblanadi.

Erkin iqtisodiy zonaning Maʼmuriy kengashi Vazirlar Mahkamasi tomonidan joylardagi davlat hokimiyati organlari, tarmoq boshqaruv organlari, investorlar, shu jumladan chet el investorlari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari vakillaridan tuziladi.

Erkin iqtisodiy zonaning Maʼmuriy kengashiga rais boshchilik qiladi. Erkin iqtisodiy zonaning chegaralari respublika maʼmuriy-hududiy birligi (shahar, tuman, shahardagi tuman) chegaralariga toʻgʻri kelgan taqdirda Maʼmuriy kengash raisining vazifalarini ijro etish tegishli hokim zimmasiga yuklanadi.

Erkin iqtisodiy zonaning Maʼmuriy kengashi:

erkin iqtisodiy zonaning huquqiy tartibotiga rioya etilishini nazorat qilib boradi;

zonani rivojlantirish dasturini ishlab chiqadi;

investitsiyalarni jalb etish uchun qoʻshimcha shartlar belgilaydi;

zonaning har yilgi budjetini koʻrib chiqadi va tasdiqlaydi;

qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.

Erkin iqtisodiy zona Maʼmuriy kengashi oʻz vakolatlari doirasida qabul qilgan qarorlar erkin iqtisodiy zona xoʻjalik faoliyati qatnashchilari ijro etishi uchun majburiydir.

Erkin iqtisodiy zona chegaralari ichida joylashgan davlat mulki obyektlari (er, suv, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslar, binolar, inshootlar) joylardagi davlat hokimiyati organlarining oʻz vakolat doirasidagi qaroriga binoan operativ boshqaruv yoki toʻliq xoʻjalik yuritish huquqi bilan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda zona Maʼmuriy kengashiga topshirib qoʻyilishi mumkin.

Joylardagi davlat hokimiyati organlari erkin iqtisodiy zona Maʼmuriy kengashiga topshirib qoʻyilgan yer, yer osti boyliklari, atrof muhit va boshqa obyektlardan oqilona foydalanilishi hamda ularning muhofaza qilinishi ustidan nazoratni taʼminlaydilar.

Erkin iqtisodiy zona hududida joylashgan davlat mulki obyektlarini xususiy mulk qilib sotish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Erkin iqtisodiy zona Bosh direksiyasi:

alohida huquqiy tartibotning amal qilishini taʼminlaydi;

tanlov asosida chet el kapitalining jalb etilishini amalga oshiradi;

zonani rivojlantirish dasturi roʻyobga chiqarilishini taʼminlaydi;

xoʻjalik, moliyaviy va boshqa faoliyat bilan shugʻullanayotgan korxonalar va tashkilotlarni roʻyxatga oladi;

ekologik vaziyatning yaxshilanishi ustidan nazoratni taʼminlaydi, shuningdek tarixiy-madaniy boyliklarning saqlanishi uchun javobgar boʻladi;

Nizomda nazarda tutilgan boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.

Zona Bosh direksiyasi, Nizomda nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, korxonalar va tashkilotlarning operativ xoʻjalik, moliyaviy va boshqa faoliyatiga aralashishga haqli emas.

Erkin iqtisodiy zonaning Bosh direksiyasi zona Maʼmuriy kengashi tomonidan tuziladi va unga ana shu kengashning oʻzi tayinlaydigan bosh direktor boshchilik qiladi.

Bosh direktorning vakolatlari Nizomda belgilanadi.

Erkin iqtisodiy zona hududida faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslar va fuqarolar (jismoniy shaxslar) Bosh direksiyada roʻyxatdan oʻtadilar.

Erkin iqtisodiy zona tuzilgan paytda uning hududida ishlab turgan yuridik shaxslar Bosh direksiyaga roʻyxatdan oʻtganlik toʻgʻrisida guvohnoma taqdim etadilar.

Bosh direksiya roʻyxatga olingan yuridik shaxsga roʻyxatga olinganlik toʻgʻrisida guvohnoma beradi va bu haqda mahalliy hokimiyat organlari, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasiga xabar qiladi.

Bosh direksiya roʻyxatga olingan jismoniy shaxsga roʻyxatga olinganlik toʻgʻrisida guvohnoma beradi.

Yuridik va jismoniy shaxslar qonun hujjatlarini buzgan taqdirda, Bosh direksiya yuridik yoki jismoniy shaxsning faoliyatini tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilishga va ularga berilgan guvohnomani bekor qilishga haqli.

Yuridik va jismoniy shaxslar belgilangan tartibotni buzish orqali olgan daromad Nizomga muvofiq undirib olinadi.

Erkin iqtisodiy zonada ishlab turgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi mumkin.

Korxona, muassasa yoki tashkilotlar qayta tashkil etilgan va tugatilgan paytda ishdan boʻshatilayotgan xodimning qonun hujjatlarida belgilangan kafolatlari saqlanib qoladi.

Erkin iqtisodiy zona qatnashchilari va Oʻzbekiston Respublikasi davlat organlari oʻrtasidagi nizolar, agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari va bitimlarida boshqacha qoidalar nazarda tutilgan boʻlmasa, sudlarda koʻrib chiqilishi lozim.

Erkin iqtisodiy zona qatnashchilari oʻrtasidagi yoki zona qatnashchilari va Bosh direksiya oʻrtasidagi, shuningdek erkin iqtisodiy zona qatnashchilari va korxonalar, jamoat birlashmalari hamda boshqa yuridik va jismoniy shaxslar oʻrtasidagi ularning faoliyati bilan bogʻliq masalalar boʻyicha nizolar sudda koʻrib chiqilishi mumkin.